Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Сан-Паулу 0 7373 1301637 1281700 2026-08-02T18:23:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301637 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сан-Паулу''' (порт. Сан-Паулу (IPA) — [[Бразилия]]ның көньяҡ-көнсығышындағы ҡала, шул уҡ исемле штаттың баш ҡалаһы. [[Континент]]тың, [[Португал теле|португал телле]] общинаның һәм бөтә Көньяҡ ярымшарының, [[ил]] эсендә [[ҡала]]ларҙың иң күп [[халыҡ]]лыһы. Тиете йылғаһы үҙәнендә [[Атлантик океан|Атлантик]] океаны ярынан 70 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала [[апостол Павел]] исемен йөрөтә, 1554 йылдың [[25 ғинуар]]ында (Изге Павел көнө) иезуиттар индейҙарҙың тораҡ пункты урынында нигеҙ һалған<ref>{{БРЭ|статья=Сан-Паулу|id=3533467|автор=Е. В. Баранчиков|том=29|страницы=364—366}}</ref>. Ҡала майҙаны 1523 км²<ref>{{por}}[http://www.ibge.gov.br/home/geociencias/cartografia/default_territ_area.shtm?c=5 «IBGE Área Territorial Oficial»], ''Orcamento e Gestão'', Accessed Sep 16 2006</ref> һәм халҡы 11,3 миллион кеше тәшкил итә (2011 йылға IBGE мәғлүмәттәре буйынса), был көнбайыш ярымшарҙа халыҡ һаны буйынса өсөнсө урында тора. Ҡаланың [[архитектура]] образы төрлө дәүерҙәрҙең һәм стиль элементтарының ҡатнашмаһынан тора. Сан-Паулу ҡалаһында байтаҡ боронғо биналар, [[музей]]ҙар һәм сиркәүҙәр һаҡланған. Шул уҡ ваҡытта Сан-Паулу — иң заманса ҡалаларҙың береһе, уның төп өлөшө [[быяла]]нан һәм [[Металдар|металдан]] бик бейек (мәҫәлән, Паулиста авенидаһы), шул иҫәптән Бразилияла бейеклеге буйынса 11-се — Миранти-ду-Вали төҙөлгән. Стилдәрҙең бындай аралашыуы ят һәм яһалма булып күренмәй — киреһенсә, боронғо сиркәү хәҙерге иң заманса бина фонында ла гармониялы күренә ала. Гербтағы девиз: [[Латин теле|латинса]]: NON DVCOR DVCO — «Минең менән идара итмәйҙәр, ә мин идара итәм». === Ҡалаға нигеҙ һалыныу === Сан-Паулуға (ул саҡта Сан-Паулу-Кампус-ди-Пиратинга) 1554 йылдың [[25 ғинуар]]ында Мануэль да Нобрега һәм Жозе-де-Аншиета етәкселегендәге иезуит миссионерҙары төркөмө нигеҙ һала. Улар Колежиу-ди-Сан-Паоло-де-Пиратининга ({{lang-pt|Colégio de São Paulo de Piratininga}}) тип аталған урында тупи-гуарани индейҙарын католиктарға әйләндереү маҡсатында миссия булдыра. Ҡаласыҡ Серра-ду-Мар тау һырты итәгендә Тите йылғаһы буйында, ҡултыҡҡа ҡаратып порт ҡалаһы Сантус төҙөлә, көньяҡ-көнсығыш ярҙан [[көнбайыш]]тағы киң һәм уңдырышлы яйлаға сыҡҡан урында [[Тигеҙлектәр|тигеҙлек]]тә урынлашҡан, һуңынан был ерҙәр Сан-Паулу штаты биләмәһенә инә. XVII һәм XVIII быуаттарҙа үҙҙәрен бандейрант тип атаған [[сәйәхәтсе]]ләр төркөмө [[алтын]], [[Алмас (минерал)|алмас]], башҡа тәбиғи ресурстар һәм ҡолдар эҙләп [[Көньяҡ Америка]]ның урмандарын һәм яңы территорияларын киҫеп үтә. Улар тәү сиратта Бразилияның [[Тордесильяс килешеүе|Тордесильяс]] һыҙатынан [[көнбайыш]]тараҡ территория киңәйеүенә, шулай уҡ бик күп ҡиммәтле металдар һәм таш ятҡылыҡтарын асыу өсөн яуаплы булған тип иҫәпләнә. Хәҙер [[ҡала]]ла ҡала үҫешенә индергән өлөшөн билдәләүсе бер нисә һәйкәл бар, атап әйткәндә, Сан-Паулу ҡалаһының иҫтәлекле урындарының береһе булған Монументу-ас-Бандейрас. Сан-Паулу рәсми рәүештә [[1711 йыл]]да ҡала статусын ала. XIX быуатта ҡала башлыса ҡәһүә экспортлау арҡаһында иҡтисади сәскә атыу осорона аяҡ баҫа, ҡәһүә күрше Сантос ҡалаһынан сит илдәргә ебәрелә. 1881 йылдан һуң дәүләткә һәм ҡалаларға [[Италия]], [[Португалия]], [[Испания]], [[Германия]] һәм башҡа илдәрҙән иммиграция башлана, иммигранттар яңы ерҙәргә йәлеп ителә һәм дәүләттең ғәйәт ҙур ҡәһүә плантацияларында эшләй. [[XX быуат]] башында ҡәһүә экспортлауҙан килгән килем ҡырҡа кәмей, был тәү сиратта донъя иҡтисади көрсөгө һәм хаҡтарҙың төшөүе менән бәйле. Һөҙөмтәлә урындағы эшҡыуарҙарҙың инвестициялар ағымы Сан-Паулу [[сәнәғәт]]ен үҫтереүгә йүнәлеш ала, ҡалаға, башлыса [[Италия]]нан, иммигранттарҙың яңы тулҡындары йәлеп ителә. Европалыларҙан тыш, ХХ быуаттың беренсе яртыһында ҡалаға күпләп япондар һәм [[ғәрәптәр]] күсеп килә. ХХ быуат дауамында ҡаланың сәскә атҡан иҡтисады Бразилияның [[Ярлылыҡ|ярлы]] төбәктәренән, бигерәк тә Төньяҡ-Көнсығыштан, бик күп иммигранттарҙы йәлеп итә. [[Файл:Monumento_à_Independência_04.JPG|слева|мини|Бойондороҡһоҙлоҡ Һәйкәле]] [[Файл:Domingos_Jorge_Velho.jpg|справа|мини|Билдәле бандейрант Вель Жоржи-да Домингус.]] [[Файл:Museu_Paulista.jpg|справа|мини|Сан-Паулу ҡалаһындағы Паулиста музейы [[1822 йыл]]да [[Бразилия]]ның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән урында төҙөлгән.]] Әммә [[XX быуат]] аҙағында Бразилияның башҡа ҡалалары менән конкуренция арҡаһында ҡайһы берҙә сәнәғәт компаниялары өсөн яҡшыраҡ [[һалым]] шарттары тәҡдим ителә, Сан-Паулуның төп хужалыҡ эшмәкәрлеге яйлап сәнәғәт йүнәлешен хеҙмәтләндереү өлкәһенә яраҡлаштырыла. Хәҙер ҡалала күп һанлы урындағы һәм халыҡ-ара банктарҙың, юридик фирмаларҙың, төрлө хеҙмәттәр тәҡдим иткән күп милләтле компанияларҙың һәм корпорацияларҙың офистары урынлашҡан. Тағы ла бер мөһим тарихи ваҡиға — Ларго Сан-Франсиску юридик мәктәбенә (хәҙер Сан-Паулу университетының факультеты) нигеҙ һалыу, ул, Ресифе юридик мәктәбе һәм Амазонас штатының Федераль университеты менән бергә, Бразилияла тәүге өс уҡыу йортоноң береһе була. Император указы менән [[1828 йыл]]дың [[1 март]]ында нигеҙ һалынған был уҡыу йорто, [[Бразилия империяһы]]на нигеҙ һалынғандан һуң юристарға һәм сәйәсмәндәргә ихтыяж артыу сәбәпле, тәүҙә монастырь бинаһында асыла. Бай бразилиялылар белем алыу, бигерәк тә юридик белем алыу маҡстында, йыш ҡына Европаға уҡталғанлыҡтан, император [[Педро I]] милли юридик мәктәп булдырырға кәрәк тигән ҡарар сығара. Бөтә илдән студенттар йәлеп ителә башлай, был ҡаланың богема элитаһын булдырыуҙа мөһим фактор булып тора. Ҡайһы бер иҡтисади проблемаларға ҡарамаҫтан, Сан-Паулу [[Латин Америкаһы]]ның эре бизнес-үҙәге булып ҡала. Агломерацияның ғәйәт ҙур баҙары (20 миллиондан ашыу кеше) сит ил компанияларын йәлеп итә. Халыҡ-ара сәнғәт биенналеһы (Bienal International de Arte) кеүек мәҙәни саралар арҡаһында, ҡала мәҙәни үҙәк булараҡ, бигерәк тә музыка һәм сәнғәт өлкәһендә, билдәлелек ала. [[Иҡтисад]] үҫеүе һәм [[экспорт]] яйлап ҡалала эшһеҙлек кимәлен кәметә бара, шулай уҡ урындағы яман билдәлелек алған енәйәтселек тә тиҙ кәмеүгә бара. Ҡаланың үҫеше күп өлкәләрҙә күренә, тарихи үҙәк дәүләт учреждениеларын һәм шәхси университеттарҙы йәлеп итә, бизнес структуралары Итайн Биби, Вила Олимпия һәм Беррини кеүек яңы өлкәләргә күсә. Эшлекле визиттар, һуңғы быуаттағы төп конкуренты [[Рио-де-Жанейро]]ға ҡарағанда, килеүселәрҙе Сан-Паулуға күберәк йәлеп итә. == Географияһы == [[Файл:Catedral_Sé.jpg|мини|Xx быуат уртаһында төҙөлгән Сан-Паулу соборы — донъялағы бер нисә заманса готика стилендәге бинаның береһе.]] [[Файл:Jardim_Paulista_bairro.jpg|мини|Сан-Паулу ҡалаһының иҫке үҙәге.]] === Урынлашыуы === Сан-Паулу Серра-ду-Мар составына ингән яҫы таулыҡта урынлашҡан, ул Серра-ду-Мар (португалса Serra do Mar). Ул үҙ сиратында [[Бразилия]] таулығы булараҡ билдәле булған ҙур төбәктең бер өлөшө булып тора. [[Атлантик океан]]дан ни бары 70 км ғына урынлашһа ла, яҫытаулыҡтың [[диңгеҙ]] кимәленән бейеклеге — 800 м. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: ҡаланы Кәзәмөгөҙ тропигы киҫеп үтә. Ҡаланың иң бейек нөктәһе — Жарагуа тауы, ул бөтә штаттың , шулай уҡ Серра-да-Кантарейра һыртының иң бейек түбәһе. Район тектоник яҡтан бик тотороҡло, бында сейсмик әүҙемлек күҙәтелмәй. Тиете йылғаһы ҡасандыр ҡаланың төп сөсө һыу сығанағы һәм унда йәшәүселәрҙең ял итеү урыны булған. Әммә XX быуаттың икенсе яртыһында [[йылға]]ны сәнәғәт предприятиеларының, шулай уҡ Пиньейрус йылғаһының ҡушылдығы [[һыу]]ҙары бысрата. Ике йылғаны ла таҙартыу буйынса әүҙем программа тормошҡа ашырыла, уны Япония халыҡ-ара хеҙмәттәшлек банкы кеүек халыҡ-ара үҫеш банктары<ref>Brazilian Departamento de Águas e Energia Elétrica, {{Cite web|title=«International Competitive Bidding Tender Announcement»|url=http://www.daee.sp.gov.br/noticias/editais/Ing.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020425072335/http://www.daee.sp.gov.br/noticias/editais/Ing.PDF|archivedate=2002-04-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020425072335/http://www.daee.sp.gov.br/noticias/editais/Ing.PDF |date=2002-04-25 }}</ref>. финанслай. Ҡала эсендә [[судно]]<nowiki/>лар йөрөрлөк йылғалар юҡ, әммә Тиете йылғаһында, бигерәк тә көньяҡтараҡ һәм Парана йылғаһында һыу транспортының әһәмиәте арта бара, сөнки Тиете — Ла-Плата бассейнының бер өлөшө. Ҡалала тәбиғи күлдәр юҡ, әммә ике һыуһаҡлағыс, Гуарапиранга һәм Биллингс бар, улар [[электр]] [[энергия]]һы етештереү, сөсө һыуҙы һаҡлау һәм ҡала халҡын ял иттереү өсөн ҡулланыла. Флора киң япраҡлы мәңге йәшел үҫемлектәрҙән торған. Ҡалаға күп кенә үҫемлектәр индерелгән, сөнки йомшаҡ климат һәм яуым-төшөмдөң күплеге тропик, субтропик һәм уртаса бүлкәттәр төрҙәрен үҫтерергә мөмкинлек бирә, мәҫәлән, эвкалипт ултыртмалары күп таралған. === Климаты === Сан-Паулуҙа субэкваториаль климат тропик климатҡа күсә, декабрҙән февралгә тиклем ҡоро миҙгел һәм йылдың ҡалған көндәрендә ямғырҙар миҙгеле. Шуның менән бергә [[ямғыр]]ҙар миҙгелендә температура һирәк кенә 30 °C етә, ә ҡоро миҙгелгә йылы көндәр һәм һалҡын төндәр хас. Сан-Паулу түбән киңлектәрҙә урынлашыуына ҡарамаҫтан (Кәзәмөгөҙ тропигы киңлегендә тиерлек), көньяҡтан һалҡын һауа массаларының баҫып инеүе ваҡытында етди һыуытыуы мөмкин, хатта ҡар бураны ла була (рәсми рәүештә ул бер тапҡыр ғына, [[1918 йыл]]дың 25 июнендә теркәлә). Ямғырҙар ярайһы уҡ көслө, бигерәк тә йылы айҙарҙа, июль һәм [[август]] айҙарында улар бөтөнләй тиерлек булмай тиерлек. Сан-Паулуға ла, уның тирә-яғындағы диңгеҙ ярҙарына ла бер ҡасан да тропик циклондар эләкмәй, бер ҡасан да ҡойон булмай тиерлек. Һуңғы ваҡытта август, ҡышҡы ай булыуға ҡарамаҫтан, ҡоро һәм эҫе — [[температура]] ҡайһы берҙә 28 °C-ҡа етә. Был күренеште «веранико» (португалса — «бәләкәй йәй») тип атайҙар. {{Климат города |Город_род=Сан-Паулу |Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate2/83780.htm Погода и Климат], [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?refer=&s=8738&cityname=Sao-Paulo Weatherbase] | Янв_ср=22.8 | Янв_ср_осад=226 | Фев_ср=23.1 | Фев_ср_осад=213 | Мар_ср=22.4 | Мар_ср_осад=163 | Апр_ср=20.9 | Апр_ср_осад=68 | Май_ср=18.3 | Май_ср_осад=64 | Июн_ср=17.2 | Июн_ср_осад=50 | Июл_ср=16.6 | Июл_ср_осад=31 | Авг_ср=17.7 | Авг_ср_осад=29 | Сен_ср=18.0 | Сен_ср_осад=71 | Окт_ср=19.7 | Окт_ср_осад=92 | Ноя_ср=20.9 | Ноя_ср_осад=108 | Дек_ср=21.9 | Дек_ср_осад=172 | Год_ср=20.0 | Год_ср_осад=1285 | Янв_ср_мин=20.0 | Янв_ср_макс=27.1 | Фев_ср_мин=20.2 | Фев_ср_макс=28.2 | Мар_ср_мин=20.0 | Мар_ср_макс=27.8 | Апр_ср_мин=18.6 | Апр_ср_макс=25.9 | Май_ср_мин=15.5 | Май_ср_макс=22.9 | Июн_ср_мин=14.5 | Июн_ср_макс=23.0 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=22.4 | Авг_ср_мин=14.3 | Авг_ср_макс=24.0 | Сен_ср_мин=15.2 | Сен_ср_макс=24.4 | Окт_ср_мин=16.5 | Окт_ср_макс=25.3 | Ноя_ср_мин=17.8 | Ноя_ср_макс=25.9 | Дек_ср_мин=18.9 | Дек_ср_макс=26.7 | Год_ср_мин=17.1 | Год_ср_макс=25.3 | Янв_а_макс=33 | Янв_а_мин=12 | Фев_а_макс=37 | Фев_а_мин=13 | Мар_а_макс=38 | Мар_а_мин=12 | Апр_а_макс=32 | Апр_а_мин=8 | Май_а_макс=29 | Май_а_мин=2 | Июн_а_макс=28 | Июн_а_мин=2 | Июл_а_макс=28 | Июл_а_мин=2 | Авг_а_макс=33 | Авг_а_мин=3 | Сен_а_макс=35 | Сен_а_мин=3 | Окт_а_макс=34 | Окт_а_мин=7 | Ноя_а_макс=35 | Ноя_а_мин=10 | Дек_а_макс=32 | Дек_а_мин=12 | Год_а_макс=38 | Год_а_мин=2 |}} === Агломерация === [[Файл:São_Paulo_satellite_image,_Landsat-5_2010-04-18.jpg|мини|Сан-Паулуның спутниктан төшөрөлгән һүрәте (үҙәктә), LandSat-5, 18-04-2010]] Сан-Паулу рәсми рәүештә «Grande São Paulo» («Ҙур Сан-Паулу») тип аталған ҙур агломерация составына инә. [[Агломерация]] составында 19 миллиондан ашыу кеше йәшәгән 39 муниципалитет бар ([[2005 йыл]]ғы IBGE мәғлүмәттәре буйынса). Сан-Паулу бик киң булғанға күрә, уның агломерацияһын билдәләүҙең ике ысулы бар. Үҙенең «Дөйөм статистик зонаһы» (Comsecleto Mentolo Seanido) мәғлүмәттәре буйынса, ҙурлығы буйынса донъяла 29 миллион кеше<ref>[http://www.emplasa.sp.gov.br/metropoles/cme.asp Empresa Paulista de Planejamento Metropolitano S.A.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070530135122/http://www.emplasa.sp.gov.br/metropoles/cme.asp |date=2007-05-30 }}</ref> йәшәгән икенсе ҡала. Ҙур Сан-Паулуның (Região Metropolitana de São Paulo) тарыраҡ билдәләмәһе — Кампинас, Байшада, Сантиста һәм башҡа күрше [[район]]дар индерелмәгән территория тип ҡарағанда; районда яҡынса 19,7 миллион кеше йәшәй (2006 йыл буйынса), был ҙурлығы буйынса донъяла бишенсе агломерация булып тора. === Ҡала райондары === [[Файл:Brooklin_².jpg|справа|мини|Сан-Паулу]] Сан-Паулу ҡалаһы субпрефектура (subprefeituras) тип аталған 31 ҡала округына бүленә. Һәр субпрефект бер нисә районға бүленә (күп осраҡта ике-өс район). Иң күп районлы субпрефектура — Си (португалса Subprefeitura da Sé), һигеҙ округлы тарихи-эшлекле үҙәктә урынлашҡан. Административ бүленеш менән бер рәттән, 2007 йылда мэр Жилберто Кассаб ойошторған географик радиаль бүленеш бар. Шулай итеп, ҡала ун районға бүленә (тарихи үҙәк, киңәйтелгән үҙәк, төньяҡ, көньяҡ, көнбайыш, төньяҡ-көнсығыш, төньяҡ-көнбайыш, көньяҡ-көнбайыш, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш), һәр береһенең үҙенә хас автобустары һәм урам яҙыуҙары бар. Был бүленештең субпрефектураларға һәм райондарға бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ, ҡайһы бер осраҡтарҙа бер үк өлкә ике йәки унан да күберәк географик өлкәгә ҡарауы ихтимал. Субпрефектура етәкселеге урынлашҡан районға ла, М’Бой-Миримдан башҡа, субпрефектураның исеме бирелә. {| class="toccolours" align="center" cellpadding="1" cellspacing="0" style="margin:1 1 1em 1em; text-align:center" |- ! colspan="8" align=left style="background:lightgrey; padding-left:10px; font-size:130%" | Ҡаланың субпрефектуралары ! colspan="1" align=right style="background:lightgrey; padding-right:10px" | |- style="font-size:95%" ! width="2%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | ! width="16%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Атамаһы ! width="16%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Майҙаны ! width="10%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Халҡы ! width="15%" style="background:white; text-align:center" | ! width="2%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | ! width="16%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Атамаһы ! width="16%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Майҙаны ! width="10%" style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Халҡы |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 1 | align=left style="padding-left:5px" | '''Арикандува''' | align=left | 21,5 км² | | 266 838 ! align=center rowspan=20 style="background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black; border-right:1px solid black; border-left:1px solid black" |[[Файл:mapa sp.svg|250px]] | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 17 | align=left style="padding-left:5px" | '''Моока''' | align=left | 35,2 км² | | 305 436 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 2 | align=left style="padding-left:5px" | '''Бутантан''' | align=left | 56,1 км² | | 345 943 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 18 | align=left style="padding-left:5px" | '''Парельэйрус''' | align=left | 353,5 км² | | 110 909 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 3 | align=left style="padding-left:5px" | '''Кампу-Лимпу''' | align=left | 36,7 км² | | 508 607 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 19 | align=left style="padding-left:5px" | '''Пенья''' | align=left | 42,8 км² | | 472.247 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 4 | align=left style="padding-left:5px" | '''Капела-ду-Сокорру''' | align=left | 134,2 км² | | 561 071 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 20 | align=left style="padding-left:5px" | '''Перус''' | align=left | 57,2 км² | | 109.218 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 5 | align=left style="padding-left:5px" | '''Каза-Верди''' | align=left | 26,7 км² | | 313 176 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 21 | align=left style="padding-left:5px" | '''Пиньэйрус''' | align=left | 31,7 км² | | 270 798 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 6 | align=left style="padding-left:5px" | '''Сидади-Адемар''' | align=left | 30,7 км² | | 370 759 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 22 | align=left style="padding-left:5px" | '''Пиритуба''' | align=left | 54,7 км² | | 390.083 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 7 | align=left style="padding-left:5px" | '''Сидади-Тирадентис''' | align=left | 15 км² | | 248 762 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 23 | align=left style="padding-left:5px" | '''Се''' | align=left | 26,2 км² | | 373 160 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 8 | align=left style="padding-left:5px" | '''Эрмелину-Матараззу''' | align=left | 15,1 км² | | 204 315 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 24 | align=left style="padding-left:5px" | '''Сантана''' | align=left | 34,7 км² | | 327 279 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 9 | align=left style="padding-left:5px" | '''Фрегезия-ду-О''' | align=left | 31,5 км² | | 391 403 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 25 | align=left style="padding-left:5px" | '''Жасанан/Тремембре''' | align=left | 64,1 km² | | 255 435 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 10 | align=left style="padding-left:5px" | '''Гуаянасис''' | align=left | 17,8 км² | | 283 162 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 26 | align=left style="padding-left:5px" | '''Санту-Амару''' | align=left | 37,5 км² | | 217 280 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 11 | align=left style="padding-left:5px" | '''Ипиранга''' | align=left | 37,5 км² | | 427 585 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 27 | align=left style="padding-left:5px" | '''Сан-Матеус''' | align=left | 45,8 км² | | 422 199 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 12 | align=left style="padding-left:5px" | '''Итайм-Паулиста/Вила-Куруса''' | align=left | 21,7 км² | | 358 888 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 28 | align=left style="padding-left:5px" | '''Сан-Мигел-Паулиста''' | align=left | 24,3 км² | | 377 540 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 13 | align=left style="padding-left:5px" | '''Итакера''' | align=left | 54,3 км² | | 488 327 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 29 | align=left style="padding-left:5px" | '''Вила-Мария''' | align=left | 26,4 км² | | 302 899 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 14 | align=left style="padding-left:5px" | '''Жабакуара''' | align=left | 14,1 км² | | 214.200 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 30 | align=left style="padding-left:5px" | '''Вила-Мариана''' | align=left | 26,5 км² | | 311 019 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 15 | align=left style="padding-left:5px" | '''Лапа''' | align=left | 40,1 км² | | 270 102 | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 31 | align=left style="padding-left:5px" | '''Вила-Пруденти''' | align=left | 33,3 км² | | 523 138 |- style="font-size:95%" | style="background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 16 | align=left style="padding-left:5px" | '''М'Бой-Мирим''' | align=left | 62,1 км² | | 480 823 |} == Демографияһы == === Этник төрлөлөгө һәм халыҡ һаны === Сан-Паулуҙа йәшәүселәр Бразилияның бөтә ҡалаларына ҡарағанда этник яҡтан иң күп төрлө. [[1850 йыл]]да Бразилияла ҡолдар менән сауҙа итеү тыйылғандан һуң, дәүләттең алпауыттары [[ҡәһүә]] плантацияларында эшләү өсөн Африка эшсе көстәрен иммигранттарға алмаштыра. Был практиканы сенатор Николау Вергуейро башлай, ул үҙенең плантациялары өҫтөндә эшләү өсөн Европанан немецтарҙы, швейцариялыларҙы һәм португалдарҙы йәлеп итә. 1888 йылда ҡоллоҡ бөтөрөлгәс, Сан-Паулу ҡалаһына бик күп иммигранттар килә, уларҙың күпселеге [[Италия]]нан була. 1897 йылда итальяндар халыҡтың яртыһын тәшкил итә. Тағы күпләп португалдар, испандар, немецтар, йәһүдтәр һәм ғәрәптәр килә. 1908 йылдан 1950 йылға тиклем шулай уҡ күп япон иммигранттары килә<ref>[http://www1.folha.uol.com.br/folha/especial/2005/saopaulo451/cronologia.shtml São Paulo 451: Cronologia]</ref>. Бөтә Бразилиялағы кеүек үк, Сан-Паулу халҡы төрлө этник төркөмдәр ҡатнашмаһы булып тора, ул күп [[милләт]]ле йәмғиәтте барлыҡҡа килтерә. Бөгөнгө көндә 100-ҙән ашыу этник төркөм вәкилдәре ҡаланы үҙ йорто тип һанай<ref>{{cite web|url=http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat9_2004.htm|title=A cidade da diversidade racial|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090113232910/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat9_2004.htm|archivedate=2009-01-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113232910/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat9_2004.htm |date=2009-01-13 }} ''SP 450''</ref>. Иң ҙур этник төркөмдәр: * 6 000 000 итальян (атап әйткәндә, башҡа төркөмдәрҙәге кеүек, иммигранттарҙың вариҫтары). Сан-Паулу ҡалаһында итальян сығышлы халыҡ донъяның башҡа ҡалаларына, шул иҫәптән Милан һәм Римға ҡарағанда күберәк<ref>{{Cite web|url=http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat10_2004.htm|title=A capital paulista tem sotaque italiano|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080623002947/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat10_2004.htm|archivedate=2008-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126141714/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat10_2004.htm |date=2007-11-26 }} ''SP 450''</ref> * португалдар<ref>{{Cite web|url=http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat13_2004.htm|title=Mais de três milhões de portugueses moram na cidade|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100407180426/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat13_2004.htm|archivedate=2010-04-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407180426/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat13_2004.htm |date=2010-04-07 }} ''SP 450''</ref> 3 миллион . * 3 миллион африкалы. * 1 000 000 ғәрәп<ref name="gigante">{{Cite web|url=http://www.colunista.com.br/sp450/index.htm|title=O gigante em traje de gala|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101102150947/http://www.colunista.com.br/sp450/index.htm|archivedate=2010-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101102150947/http://www.colunista.com.br/sp450/index.htm |date=2010-11-02 }} ''Coluns.com.br''</ref>. * немецтар 400 000<ref name="gigante" />. * япондар 326 000. Япониянан ситтә иң ҙур япон общинаһы булып тора.<ref>{{Cite web|url=http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat12_2004.htm|title=O estilo japonês de Sampa|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510121805/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat12_2004.htm|archivedate=2008-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510121805/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat12_2004.htm |date=2008-05-10 }} ''SP 450''</ref>. * [[ҡытайҙар]] 120 000<ref name="gigante" />. * боливиялылар 60 000<ref>{{Cite web|url=http://www.etni-cidade.net/bolivianos_saude.htm|title=Bolivianos são o grupo mais atingido pela tuberculose em São Paulo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090830072536/http://www.etni-cidade.net/bolivianos_saude.htm|archivedate=2009-08-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830072536/http://www.etni-cidade.net/bolivianos_saude.htm |date=2009-08-30 }} ''Eni-Cidade''</ref>. * гректар 50 000<ref name="gigante" />. * кореялылар 50 000<ref>[http://www.labeurb.unicamp.br/elb/asiaticas/leiamais_coreano.html Coreanos no Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100219121239/http://www.labeurb.unicamp.br/elb/asiaticas/leiamais_coreano.html |date=2010-02-19 }} ''Laboratório de Estudos Urbanos''</ref>. * [[йәһүдтәр]] 40 000<ref>[http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/protabl.asp?c=2094&i=P&nome=on&qtu8=137&qtu14=1&notarodape=on&tab=2094&opn8=0&opn14=0&unit=0&pov=1&poc133=2&OpcTipoNivt=1&opn1=0&nivt=0&orc86=3&orp=5&qtu3=27&qtu13=27&opv=1&poc86=1&opc133=1&pop=1&opn2=0&orv=2&orc133=4&qtu2=5&sev=93&opc86=1&sec133=0&sec133=100424&opp=1&opn3=0&qtu6=5507&opn13=0&sec86=0&sep=23487&orn=1&qtu7=22&pon=1&qtu9=558&opn6=0&digt6=&OpcCara=44&proc=1&qtu1=1&opn9=0&cabec=on&opn7=u6565&decm=99 Tabela 2094 — População residente por cor ou raça e religião]</ref>. * [[әрмәндәр]] 25 000<ref name="gigante" />. Сан-Паулу халҡы раса билдәләре буйынса (рәсми терминология һәм статистика мәғлүмәттәренән) 8 миллион аҡ тәнле, 2,6 млн метис, 527 000 [[Африка]]нан сығыусы, 456 000 азиат һәм 18 000 индейҙан тора<ref>{{Cite web|url=http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat15_2004.htm|title=São Paulo — Quatro séculos e meio|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080629200751/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat15_2004.htm|archivedate=2008-06-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629200751/http://www.radiobras.gov.br/especiais/saopaulo450/sp450_mat15_2004.htm |date=2008-06-29 }} ''SP 450''</ref>. {{Wikidata/Population}} === Телдәр === Бразилияның башҡа территорияһындағы кеүек үк, күпселек халыҡ һөйләшкән тел — португал теле. Италиянан килгән иммигранттарҙың күпләп килеүе арҡаһында был ҡаланың португал теленә итальян теле, бигерәк тә уның неаполитан һәм венеция диалекттары ҙур йоғонто яһай<ref>{{Cite web|url=http://www.revistafenix.pro.br/PDF6/5%20-%20ARTIGO%20-%20AILTONPEREIRA.pdf|format=PDF|title=PELOS CANTOS DA CIDADE: MÚSICA POPULAR EM SÃO PAULO NA PASSAGEM DO SÉCULO XIX AO XX|accessdate=2008-09-07|lang=pt|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTM3MWl?url=http://www.revistafenix.pro.br/PDF6/5%20-%20ARTIGO%20-%20AILTONPEREIRA.pdf|archivedate=2012-02-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314021133/http://www.revistafenix.pro.br/PDF6/5%20-%20ARTIGO%20-%20AILTONPEREIRA.pdf |date=2012-03-14 }}</ref>. Итальяндар диалекттары ҡалала провинциаль кайпира диалекты менән ҡатнаша; беренсенән, бөтәһенән элек ҡала диалекты XX быуат башында Неаполь ҡалаһынан һәм яҡын-тирәләге райондарҙан килгән иммигранттар йәшәгән Моок ҡалаһында барлыҡҡа килгән<ref>{{Cite web|url=http://www.jornalmercadopaulista.com.br/cultura_jan2006.htm|title=Jornal Mercado Paulista|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715075908/http://www.jornalmercadopaulista.com.br/cultura_jan2006.htm|archivedate=2009-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715075908/http://www.jornalmercadopaulista.com.br/cultura_jan2006.htm |date=2009-07-15 }}</ref><ref>[http://www.dcomercio.com.br/especiais/mooca450anos/18.htm Diário do Comércio — Especiais — Locarno] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323025443/http://www.dcomercio.com.br/especiais/mooca450anos/18.htm |date=2008-03-23 }}</ref>. Ҡалала, башлыса иммигранттар араһында, һөйләшкән башҡа телдәр — донъялағы иң ҙур япон диаспораһы урынлашҡан Либердади районында һөйләшкән япон теле. Япон сығышлы бразилиялыларҙың күпселеге тик португал телендә генә һөйләшһә лә, ҡайһы берҙәре ата-бабаларының традицияларын һәм телен һаҡлай. Шулай уҡ Ҡытайҙан һәм Кореянан килгән иммигранттарҙың билдәле бер өлөшө, был пропорция әҙ булһа ла, үҙ телдәрендә һөйләшә<ref>[http://www.labeurb.unicamp.br/elb/asiaticas/asiaticas.htm ELB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502125515/http://www.labeurb.unicamp.br/elb/asiaticas/asiaticas.htm |date=2009-05-02 }}</ref>. Төп сит тел булараҡ мәктәптәрҙә инглиз һәм испан телдәре уҡытыла, әммә ҡалала йәшәүселәрҙең бик аҙы ғына иркен ҡуллана ала. == Иҡтисады == [[Файл:Jardim_Paulista_e_Cerqueira.jpg|слева|мини|Авенида Паулиста — бизнес-үҙәк]] Сан-Паулуның йән башына килеме 2012 йылда йылына 43 839 реал тәшкил итә һәм, 2020 йылға<ref>[http://www.cidades.ibge.gov.br/xtras/temas.php?lang=&codmun=355030&idtema=134&search=sao-paulo%7Csao-paulo%7Cproduto-interno-bruto-dos-municipios-2012 IBGE | Brasil em Síntese]</ref> донъяла 13-сө урынға сығыр, тип көтөлә. IBGE мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылда ЭТП $499,4 млрд йәки 174,4 млрд АҠШ доллары тәшкил итә, был Бразилия эске тулайым продуктының яҡынса 12 процентын һәм Сан-Паулуның 36 процентын тәшкил итә<ref>[http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1061&id_pagina=1 IBGE :: Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística]</ref>. Ҡала Бразилияның иң эре финанс үҙәге һәм донъяла иң эреләрҙең береһе булып тора, ҡала иҡтисадының был секторы йылдам үҫә. Тарихи яҡтан ҡалала сәнәғәт секторы ҙур була, әммә хәҙер иҡтисад хеҙмәтләндереү өлкәһенә күсә, бөтә илдең бизнесын хеҙмәтләндерә. Етди социаль проблемалар арҡаһында был үҫеш әкренәйһә лә, күп кенә баһаламалар,ҡаланың глобаль иҡтисадта әһәмиәте арта барыуын күрһәтә<ref>FERREIRA, João Sette Whitaker; '' The myth of the global city '', presented thesis of doutorado to the FAUUSP, 2003</ref>. Финанс хеҙмәттәренән тыш, ҡала иҡтисады иҡтисадтың башҡа тармаҡтарының күпселеген һаҡлап ҡалыуын дауам итә<ref>{{книга|ссылка=http://www.iets.org.br/article.php3?id_article=567|заглавие=informal economy|издательство=IETS|место=São Paulo, Brazil|isbn=85-240-3919-1|год=2006|язык=pt}} {{Cite web|url=http://www.iets.org.br/article.php3?id_article=567|title=Архивированная копия|access-date=2011-09-30|archive-date=2008-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316200655/http://www.iets.org.br/article.php3?id_article=567|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080316200655/http://www.iets.org.br/article.php3?id_article=567 |date=2008-03-16 }}</ref> [[Файл:2501553390_9a1217d85c_o.jpg|справа|мини|2006 йылдан Сан-Паулу — тышҡы рекламаһыҙ ҡала<ref>{{Cite web|author=|date=|url=http://www.ft.com/cms/s/0/5ad26f14-b9e6-11df-8804-00144feabdc0.html|title=São Paulo advertising goes underground|publisher=// ft.com|accessdate=2014-03-28}}</ref>]] Сан-Паулу — Меркосур иҡтисадының иң эре финанс үҙәге. Ҡала бик күп мөһим иҡтисади форумдарҙы һәм конференцияларҙы йәлеп итә, был уны иҡтисади ғына түгел, төбәктең мәҙәни-фәнни үҙәге лә итә. Унда ҙур булмаған осрашыуҙарҙан алып эре халыҡ-ара күргәҙмәләргә тиклем саралар, тәүлегенә 200-ҙән ашыу халыҡ-ара саралар үтә, ҡунаҡханалар майҙанын иҫәпкә алмағанда, павильондарҙа һәм конференц-үҙәктәрҙә яҡынса 250 мең м2 майҙанды биләй, был тағы ла 70 мең м2 өҫтәй, клубтар, мәҙәни һәм эшлекле өлкәләр менән берлектә был һан 430 мең м2-гә етә. Ҡала шулай уҡ гастрономиянан алып мәҙәниәт учреждениеларына тиклем күп һанлы туристик урындар менән маҡтана ала. Атап әйткәндә, ҡалала 12 мең ресторан эшләй, унда 40-тан ашыу төрлө аш-һыу урыны, 70 музей, 200-ҙән ашыу кинотеатр, 50-гә яҡын театр һәм галерея бар<ref>{{Cite web|url=http://premierbrasileventos.com.br/blog/index.php/agencia-de-eventos?cat=166|title=Events in São Paulo|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527201010/http://premierbrasileventos.com.br/blog/index.php/agencia-de-eventos?cat=166|archivedate=2009-05-27}}</ref>. Әгәр Сан-Паулу ҡалаһы ил булһа, уның ЭТП-һы донъяла 47-се урынға сығыр ине. ЭТП-һы Египеттан күберәк, Яңы Зеландия, Израиль, Украина менән яҡынса бер күләмдә, Америка Ҡушма штаттарының яртыһынан күберәге, Израиль йәки Украинаныҡына тиң. Ҡалала яҡынса 30 мең миллионер йәшәй, был Бразилия миллионерҙарының 60 проценты. 2005 йылда R $90 млрд һалым йыйыла һәм уның бюджеты R $15 млрд тәшкил итә. Ҡалала 1500 банк һәм уларҙың филиалдары, 70 сауҙа үҙәге эшләй. Бразилияла офистары булған халыҡ-ара корпорацияларҙың 63 проценты ошо ҡалала урынлашҡан. Ә «Mystery Shopping International» мәғлүмәттәре буйынса, Оскар Фрейр урамы донъяның иң матур урамдары араһында һигеҙенсе урынды биләй<ref>{{Cite web|url=http://elle.abril.com.br/estilo-de-vida/viagem/historia-oscar-freire-409088.shtml|title=Oscar Freire Street — 8th most luxurious street in the world|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100305225322/http://elle.abril.com.br/estilo-de-vida/viagem/historia-oscar-freire-409088.shtml|archivedate=2010-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305225322/http://elle.abril.com.br/estilo-de-vida/viagem/historia-oscar-freire-409088.shtml |date=2010-03-05 }}</ref>. BM&F Bovespa — Бразилияның төп финанс һәм тауар биржаһы, Латин Америкаһында иң ҙур биржа һәм ҙурлығы буйынса донъяла өсөнсө урында тора, сауҙа күләме буйынса әйләнеше көнөнә R $6 млрд етә<ref>{{Cite web|url=http://www.bmfbovespa.com.br/English/NewExchange.asp|title=BM&F Bovespa: About us|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080605040305/http://www.bmfbovespa.com.br/English/NewExchange.asp|archivedate=2008-06-05}}</ref>. == Транспорт == === Автомобиль юлдары === Сан-Паулу ҡалаһы аша Бразилияның 10 мөһим юлы үтә, автомобилдәр ҡалала һәм уның тирә-яҡтарында төп транспорт сараһы булып ҡала. Төп юлдары: [[Файл:Rodovia_Bandeirantes_SAO_2008_06.jpg|слева|мини|Сан-Паулу ҡалаһында Бандейранттар шоссеһы — ҡаланы дәүләт интерьеры менән тоташтырыусы төп автомобиль юлдарының береһе]] * '''Президент Дутра шоссеһы''' (Rodovia Presidente Dutra, BR-116) — Сан-Паулу ҡалаһын [[ил]]дең [[көнсығыш]] һәм төньяҡ-көнсығыш райондары менән бәйләй, уның төп йүнәлеше — [[Рио-де-Жанейро]]. * '''Режис Биттенкорт шоссеһы''' (Rodovia Régis Bittencourt, BR-116) Сан-Паулу ҡалаһын илдең көньяҡ райондары менән тоташтыра, уның төп йүнәлештәре булып [[Куритиба]] һәм Порту-Алегри тора. * '''Фернан Диаз шоссеһы''' (Rodovia Fernão Dias, BR-381) — ҡаланы илдең төньяҡ райондары менән бәйләй, уның төп тәғәйенләнеше — Белу-Оризонти. * '''Аншиета шоссеһы''' ((Rodovia Anchieta, SP-150) — ҡаланы океан яры менән тоташтыра һәм башлыса Сантус портынан йөк ташыу өсөн ҡулланыла. * '''Иммигранттар шоссеһы''' (Rodovia dos Imigrantes, SP-150) — ҡаланы [[океан]] яры менән бәйләй һәм башлыса эске туризм өсөн ҡулланыла, төп йүнәлештәре — Сантус, Сан-Висенте, Гуаружа һәм Прая-Гранде. * '''Кастелу Бранку''' '''шоссеһы''' (Rodovia Castelo Branco, SP-280) ҡаланы илдең көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш райондары менән тоташтыра, уның төп йүнәлештәре — Озаску, Сорокаба, Бауру һәм Кампу-Гранде. * '''Рапозу Тавариса''' '''шоссеһы''' (Rodovia Raposo Tavares, SP-270) — ҡаланы илдең көнбайыш райондары менән бәйләй, уның төп йүнәлештәре — Котия, Сорокаба, Президенти-Пруденти. * '''Аньянгуэра''' '''шоссеһы''' (Rodovia Anhangüera, SP-330) — ҡаланы илдең төньяҡ-көнбайыш райондары менән бәйләй, уның төп йүнәлештәре — Бразилиа, Кампинас, Рибейран-Прето. * '''Бандейранттар шоссеһы''' (Rodovia dos Bandeirantes, SP-348) — ҡаланы илдең төньяҡ-көнбайыш райондары менән бәйләй һәм дәүләттең һәм, бәлки, илдең иң яҡшы юлы тип һанала, уның төп йүнәлештәре — Кампинас, Рибейран-Прету, Пирасикаба һәм Сан-Жозе-ду-Риу-Прету. * '''Айртон Сенна шоссеһы''' (Rodovia Ayrton Senna, SP-70) ҡаланы штаттың көнсығыш өлөштәре һәм уның [[төньяҡ]] яры менән тоташтыра, уның төп йүнәлештәре булып Сан-Паулу/Гуарульос Сан-Жозе-дос-Кампус халыҡ-ара [[аэропорт]]ы һәм Карагуататуба тора. Күп кенә юлдар тейешле планлаштырылмаған осорҙа, 1940-се йылдарҙан алып 1980-се йылдарҙа, Сан-Паулу бик тиҙ үҫә. Һөҙөмтәлә ҡаланың төп юлдары автомобилдәр менән туп-тулы була, ә ҡалала юл тығындары ғәҙәти күренешкә әйләнә. Быға юл ҡуймаҫ өсөн элекке губернатор Марио Ковас хөкүмәте ҡала тирәләй ҡулса юлын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә; ул Rodoanel Mario Covas (Rodoanel Mario Covas)<ref>{{cite web|url=http://www.dersa.com.br/rodoanel|title=«Rodoanel Mário Covas»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928211208/http://www.dersa.com.br/rodoanel|archivedate=2007-09-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928211208/http://www.dersa.com.br/rodoanel/ |date=2007-09-28 }} ''Dersa''</ref>, тип атала; был эште DERSA<ref>{{cite web|url=http://www.dersa.com.br/|title=Офіційний сайт компанії DERSA|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130712122822/http://dersa.com.br/|archivedate=2013-07-12|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130712122822/http://dersa.com.br/ |date=2013-07-12 }}</ref> компанияһыалып бара. Элекке хөкүмәт был булдырмау өсөн юлдар ҡала губернаторы тирәләй түңәрәк ковас мариу төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителде, тип атала ''ҡулса юлы Мариу Ковас'' (Covas Rodoanel Mario)<ref>{{Cite web|url=http://www.dersa.com.br/rodoanel|title=«Rodoanel Mário Covas»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928211208/http://www.dersa.com.br/rodoanel|archivedate=2007-09-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928211208/http://www.dersa.com.br/rodoanel/ |date=2007-09-28 }} ''Dersa''</ref> был эште үҙ өҫтөнә алыу компанияһына ''DERSA''<ref>{{Cite web|url=http://www.dersa.com.br/|title=Офіційний сайт компанії DERSA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130712122822/http://dersa.com.br/|archivedate=2013-07-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130712122822/http://dersa.com.br/ |date=2013-07-12 }}</ref>. === Тимер юлдар === [[Файл:Luz_Station.jpg|слева|мини|Ҡала үҙәгендә Луз станцияһы ]] Илдең магистраль тимер юл селтәре насар үҫешкән булһа ла, тиҙ йөрөшлө тимер юл төҙөү проекты бар, ул Сан-Паулу һәм [[Рио-де-Жанейро]]<ref>[http://www.nasdaq.com/aspxcontent/NewsStory.aspx?cpath=20070528%5CACQDJON200705280952DOWJONESDJONLINE000113.htm& «Brazil May Take Bids On Rio-To-São Paulo High-Speed Rail Link»] ''Nasdaq'', 2007</ref> ҡалаларын тоташтырырға тейеш. Линия поездарының тиҙлеге сәғәтенә 280 километрға етә, ә бөтә юл 1 сәғәт 30 минут самаһы ваҡытты ала. Был проект ил хөкүмәте тарафынан рәсми рәүештә иғлан ителмәгән, ул уның өсөн өҫтәмә инвесторҙар табырға маташа. Тағы ла бер мөһим тимер юл проекты — «Бандейрант Экспресс» (Expresso Bandeirantes), ул Сан-Паулуҙы Кампинас менән бәйләйәсәк һәм [[юл]] ваҡытын ғәмәлдәге 1,5 [[сәғәт]]тән 50 [[минут]]ҡа тиклем ҡыҫҡартырға мөмкинлек биргән уртаса тиҙлекле линия булырға тейеш, шулай уҡ ул Жундиаи һәм Кампинас [[аэропорт]]ын хеҙмәтләндерәсәк. Был линия Сан-Паулу ҡалаһы үҙәген Гуарулхус аэропорты менән тоташтырыусы селтәргә берләштерелә. Бынан тыш, ҡала үҙәген 2007 йылда<ref>Secretaria dos Transportes Metropolitanos do Estado de São Paulo {{cite web|url=http://www.stm.sp.gov.br/noticias/nt-2817.htm|title=«PPP for construction of Guarulhos Airport Express railway»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071226195120/http://www.stm.sp.gov.br/noticias/nt-2817.htm|archivedate=2007-12-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226195120/http://www.stm.sp.gov.br/noticias/nt-2817.htm |date=2007-12-26 }}, retrieved 05 Jun 2007</ref> башланған Гуарулхус һәм Конгонхас аэропорттары менән тоташтырыу буйынса эштәр алып барыла, һәм был линиялар Бразилияның бөтә тимер юл селтәрен үҫтереүҙә мөһим буласаҡ. === Аэропорттар === [[Файл:Aeroporto_de_Congonhas_-_Aeronaves.jpg|мини|Конгонхас/Сан-Паулу аэропорты]] Сан-Паулу ҡалаһында өс аэропорт бар. Уларҙың икәүһе — мөһим халыҡ-ара аэропорттар, Улар— Сан-Паулу-Гуарулхос халыҡ-ара аэропорты (GRU коды) һәм халыҡ-ара, шулай уҡ эске рейстарҙы хеҙмәтләндереүсе Конгонхас Сан-Паулу халыҡ-ара аэропорты (CGH коды). Шулай уҡ ҡалала ҡала үҙәгенән төньяҡтараҡ ҙур булмаған Кампу-ди-Марти аэропорты урынлашҡан, ул башлыса шәхси реактив самолеттар һәм вертолеттар өсөн ҡулланыла. Унда шулай уҡ Goodyear Blimp дирижаблдәр командаһы бар. Конгоньхас [[аэропорт]]ы башлыса урындағы һәм эске рейстарҙы ҡабул итә, атап әйткәндә, [[Рио-де-Жанейро]], Белу-Горизонт һәм Бразилиа ҡалаларына. Гуарулхос аэропорты — ҡаланың төп халыҡ-ара шлюзы, ул Сан-Паулу үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 25 км алыҫлыҡта Гуарулхос [[ҡала]]һында урынлашҡан. === Метро һәм ҡала яны тимер юлдары === [[Файл:Alstom_Metropolis.jpg|слева|мини|Сан-Паулу метрополитены поезы]] Сан-Паулу метрополитенының селтәр оҙонлоғо 61,3 км тәшкил итә, шуларҙың 34,6 км ер аҫтында<ref>[http://www.metro.sp.gov.br/informacao/mapa/mapadebolsosite2007.pdf Схема метро Сан-Паулу (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070315092348/http://www.metro.sp.gov.br/informacao/mapa/mapadebolsosite2007.pdf |date=2007-03-15 }}</ref> урынлашҡан һәм «метро» (Metro) булараҡ билдәле. Селтәрҙә 4 линия һәм 55 станция эшләй. Бынан тыш, ҡала һәм ҡала яны райондарын 261,7 км оҙонлоғондағы '''[[:ru:CPTM|CPTM]]''' ҡала яны поездары селтәре хеҙмәтләндерә. Ике система ла эш көнөндә 5 миллион кешене ташый, ә киләһе йылдарҙа сафҡа индереү планлаштырылған яңы линиялар был һанды 7 миллионға тиклем арттырырға тейеш<ref>Главные проекты развития метро и [[CPTM]] на [http://www.metro.sp.gov.br/ingles/index.asp Metrô website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517130345/http://www.metro.sp.gov.br/ingles/index.asp |date=2008-05-17 }} and [http://www.cptm.sp.gov.br/ сайте CPTM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606045924/http://www.cptm.sp.gov.br/E_REDECPTM/REDE/esquema_estacao.asp?menu=7 |date=2014-06-06 }}</ref>. [[Файл:SP_METRO_Outside.JPG|справа|мини|Коноласан метро станцияһына инеү урыны.]] [[XX быуат]]<nowiki/>тың беренсе яртыһында был транспорт төрө популяр булһа ла, Сан-Паулу ҡалаһында трамвай линиялары ҡалмай<ref>История трамваев Сан-Паулу: [http://www.tramz.com/br/tto/6SP1.html на сайте Tramz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412070846/http://tramz.com/br/tto/6SP1.html |date=2013-04-12 }}</ref>. Әммә метро системаһы ярайһы уҡ заманса, хәүефһеҙ һәм һөҙөмтәле, NBR ISO 9001 мәғлүмәттәре буйынса донъяла иң яҡшыларҙың береһе һанала. Системала 4 эксплуатациялау линияһы бар, әлеге ваҡытта тағы бер линия төҙөлә, был линияларҙың CPTM системаһы менән уңайлы бәйләнеше бар. Метро линиялары: 1. '''1 һыҙат — күк''': 1-се линия зәңгәр төҫтә: ҡаланың төньяҡ һәм көньяҡ райондарын тоташтырыусы беренсе метро линияһы. Линияла 2, 3, 4 һәм CPTM поездарына күсеп ултырыу станциялары бар, шулай уҡ линияла Тиете һәм Жабакуара автобус терминалдары тора. 2. '''2 Линия — йәшел''': был линия, нигеҙҙә, Ипиранга һәм Вила-Мадалена райондарын тоташтырып, Паулиста авенидаһы аҫтынан үтә һәм 1-се һәм 4-се линиялар өсөн күсеп ултырыу станциялары бар. Был асылыу ваҡыты буйынса ҡалала метроһының өсөнсө линияһы. 3. '''3 Линия — ҡыҙыл''': метрополитендың иң тығыҙ линияһы, ҡаланың көнсығыш һәм көнбайыш райондарын тоташтыра. Был асылыу ваҡыты буйынса ҡалала метроһының икенсе линияһы. 1-се һәм 4-се линияларға һәм [[:ru:CPTM|CPTM]],-ға күсереү станциялары бар, шулай уҡ линияла Барра-фунд. автобус терминалы урынлашҡан. 4. '''4 Линия — һары''' (төҙөлә): был линияны [[2009 йыл]]<nowiki/>да асыу планлаштырыла һәм ҡала үҙәгендәге Луз станцияһын көнбайыш райондар менән тоташтырасаҡ. Линияға 1, 2, 3 һәм CPTM линияларындағы күсеп ултырыу станциялары инәсәк. 5. '''5 Линия — алһыу төҫтә:''' был линия көнбайышта айырым участкаларҙы хеҙмәтләндереү өсөн төҙөлә, ләкин хәҙер уның башҡа системалар менән тап килмәгән бәләкәй генә өлөшө эшләй; тоташтырғыс участка бер нисә йылдан асыласаҡ. Санту-Амару станцияһында CPTM күсеп ултырыу станциялары бар. 6. 6-се линия — ҡыҙғылт һары (планлаштырыла): линияны төҙөү тураһында [[2008 йыл]]да иғлан ителә, уны асыу [[2012 йыл]]ға планлаштырыла, был линия Фрегезия-ду-О районын ҡала үҙәге менән тоташтырасаҡ. Линияла 1, 4-се һәм [[:ru:CPTM|CPTM]]-ға тиклемге линияларға күсеп ултырыу станциялары буласаҡ. [[Файл:MetroCPTM_atual.png|слева|мини|Метро һәм CPTM линиялары картаһы.]] Ҡала яны ''CPTM'' поездарының системаһында ер өҫтө поездары хеҙмәтләндергән түбәндәге линиялар бар: 7. '''7 Линия — рубин''': элек Сан-Паулу тимер юлдары составына ингән, ҡала үҙәгендәге Луз станцияһын Франсиску-Морату ҡалаһы менән тоташтыра, Сан-Паулу ҡалаһының төньяҡ-көнсығыш райондарын киҫеп үтә. Линияның тағы бер участкаһы Жундиаи ҡалаһына барып тоташа. Был иң оҙон CPTM линияһы. 8. '''8 Линия — гәүһәр''': элек Сорокабан тимер юлдары составына ингән, Жулиу Престис станцияһын Сан-Паулу райондарын киҫеп үткән Итапеви ҡалаһы менән тоташтыра. Линияны оҙайтыуҙа Сан-Рок янындағы Амадор Буэна станцияһына тиклем тағы 4 станция бар. 9. '''Линия 9 — зөбәржәт''': шулай уҡ элекке Сорокабан тимер юлының бер өлөшө, был линия Берләшкән Милләттәр проспекты буйлап [[Озаску]] ҡалаһына тиклем һуҙыла, 5-се метро линияһына тиклем сиселешле станциялары бар. 10. '''10-сы линия — нефрит''': элек Сан-Паулу тимер юлдарының көньяҡ өлөшө, хәҙер АВС өлкәһенә метро линияһының 7-се линияһының дауамы. 11. '''11 Линия — мәрйен''': ҡаланың [[көнсығыш]] [[район]]<nowiki/>дары аша Гуаянасис районына тиклем бара, һәм уның дауамы Можи-дас-Крузистағы университет кампусына күсә. 12. '''12 Линия — сапфир''': ҡаланың төньяҡ-көнсығыш райондарын Браз станцияһынан Итакечетоуба ҡалаһына тиклем киҫеп үтә. === Автобус һәм троллейбус === [[Файл:Terminal Rodoviário Tietê 53.jpg|мини|Тиете автовокзалы, ҙурлығы буйынса донъяла икенсе автовокзал, Сантана округында урынлашҡан.]] Автобус селтәре Сан-Паулу йәмәғәт [[транспорт]]ының нигеҙе булып тора; дәүләт һәм шәхси компаниялар хеҙмәтләндерә, Busscar фирмаһының яҡынса 17 000 автобусы бар. Busscar — ҡалала троллейбустар һәм автобустар етештереүсе берҙән-бер компания булып тора; компанияла шулай уҡ 210-ға яҡын троллейбус бар, улар үҙҙәре хеҙмәтләндергән ҡала районына ҡарап буяла (мәҫәлән, асыҡ [[йәшел]] — [[көнбайыш]] [[район]], ҡара-күк — [[төньяҡ]]). Ҡалала башлыса Маркополо Турино (''Marcopolo Tourino)'' троллейбустарының моделдәре эшләй. Һуңғы йылдарҙа ҡалала рәсми булмаған шәхси маршрут таксиҙары йыш була, әммә хәҙер уларҙың барыһы ла рәсми рәүештә рәсми рәүештә теркәлгән; рәсми төҫкә буялған һәм рәсми транспорт системаһы составына индерелде. Сан-Паулу ҡалаһында автобус хәрәкәте бының өсөн тәғәйенләнгән үҙәктәрҙән контролдә тотола, күп кенә заманса технологиялар ҡулланыла, мәҫәлән, компьютер симуляцияһы, автобустарҙың торошон күҙәтеү өсөн глобаль позициялау системаһын һәм юл хаҡын электрон йыйыу системаларын ҡулланыу. Ҡалала шулай уҡ водород двигателдәре менән эшләүсе экологик яҡтан таҙа автобустар йөрөй, бигерәк тә тығыҙ линияларҙа. Ҡалала шулай уҡ бер нисә эре автовокзал бар, атап әйткәндә, Tieté терминалы ҙурлығы буйынса донъяла икенсе автовокзал булып һанала. Унан автобустар илдең күпселек штаттарында, төньяҡ төбәктәренән башҡа, 565 ҡаланы, хатта [[Уругвай]], [[Парагвай]], [[Аргентина]], [[Чили]] һәм [[Боливия]] кеүек башҡа илдәрҙе хеҙмәтләндерә. Айырым линиялар ҡала аэропорттарына бара. === Вертолеттар === Сан-Паулу шулай уҡ йән башы тура килгән вертолеттар менән билдәле. Ҡалала 400-гә яҡын вертолет оса, улар йылына яҡынса 70 мең осош башҡара<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2008/jun/20/brazil High above São Paulo’s choked streets, the rich cruise a new highway] ''The Guardian''</ref> Уларҙы хеҙмәтләндереү өсөн ҡалала йөҙгә яҡын ултырыу урыны бар, был ҡаланың бай халҡына юлдарҙа йыш ҡына юл хәрәкәте проблемаларын булдырмаҫҡа мөмкинлек бирә<ref>[https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A42332-2002May31 Brazil’s Elites Fly Above Their Fears] {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100305235212/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp%2Ddyn/A42332%2D2002May31 |date=2010-03-05 }} {{Архивировано|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100305235212/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp%2Ddyn/A42332%2D2002May31|date=2010-03-05}} Washington Post article dated June 1, 2002.</ref> Ҡаланың күп кенә компанияларының үҙ вертолеттары бар, икенселәре уларҙы ваҡытлыса ҡуртымға ала, ә башҡалары авиатакси хеҙмәте менән файҙалана. == Туризм == Сан-Паулу үҙенең төнгө тормошо менән дан тота. Белешмәләрҙә 13 000 ресторан, төрлө стилдә биҙәлгән 15 000 бар һәм төнгө клуб бар, унда урындағы халыҡ һәм килеүселәр ваҡыт үткәрә. Башҡа туристик урындар — Rua Oscar Freire [ингл.] сауҙа урамы һәм бик күп архитектура һәйкәлдәре, шул иҫәптән ҡаланың үҙәгендә урынлашҡан Изге Бенедикт монастыры. [[Файл:Panoramic_view_of_Ibirapuera_Park,_São_Paulo,_Brazil.jpg|центр|мини|800x800пкс|Сан-Паулу ҡалаһында Ибирапуэра паркы панорамаһы]] Сан-Паулу ҡалаһында тире һатыу 2014 йылда тыйыла<ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2021/06/10/izrail-stal-pervym-gosudarstvom-v-mire-zapretivshim-prodazhu-mekha-zhivotnykh Израиль стал первым государством в мире, запретившим продажу меха животных] «[[Новая газета]]» 10 июня 2021 г.</ref> Тире изделиелары менән сауҙа итеү тыйыла<ref>[https://aif.ru/society/nature/pochemu_izrail_otkazalsya_ot_prodazhi_naturalnogo_meha Где на региональном уровне действует запрет на торговлю мехом?] «aif.ru» 11.06.2021</ref>. == Мәғариф һәм фән == === Статистика === Ҡалала 2725 башланғыс мәктәп, 2998 мәктәпкәсә учреждение, 1199 урта мәктәп һәм 146 юғары уҡыу йорто бар, был ҡаланы илдең иң ҙур белем биреү үҙәге итә<ref name="IBGE_Cidades3">{{cite web|url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|title=IBGE Cidades|publisher=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE)|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTMbirm?url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|archivedate=2012-02-04|accessdate=2011-09-30|deadlink=no}}</ref>. Ҡалала төрлө кимәлдәге 2850 133 студент һәм мәктәп уҡыусыһы һәм 153 284 уҡытыусы бар<ref name="IBGE_Cidades2">{{cite web|url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|title=IBGE Cidades|publisher=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE)|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTMbirm?url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|archivedate=2012-02-04|accessdate=2011-09-30|deadlink=no}}</ref>. {| class="wikitable" style="margin:1em; border-collapse:border; text-align:center;" |+Сан-Паулу уҡыу йорттары статистикаһы<ref name="IBGE_Cidades4">{{cite web|url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|title=IBGE Cidades|publisher=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE)|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTMbirm?url=http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php|archivedate=2012-02-04|accessdate=2011-09-30|deadlink=no}}</ref> !'''Кимәлдә''' !'''Уҡыусылар/студенттар һаны''' !'''Дәүләт учреждениеларының проценты (%)''' !'''Уҡытыусы''' !'''Уҡыу йорттары һаны''' !'''Дәүләт учреждениеларының проценты''' !'''Йыл ''' |- !Мәктәпкәсә учреждение |371 838 |72,75 |878 17 |998 2 |24,25 |2007 |- !Башланғыс мәктәп |591 1 536 |82,11 |569 71 |725 2 |55,27 |2007 |- !Урта мәктәптәр |680 457 |84,15 |28 009 |199 1 |51,96 |2007 |- !Юғары уҡыу йорттары |079 429 |11,22 |828 35 |Ҡырҡ алты йөҙ |4,11 |2005 |} 2000 йылда муниципалитетта белем биреү факторы [[Кеше потенциалы үҫеше индексы]] составында 0,919 тәшкил итә — сағыштырмаса юғары, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның Үҫеш программаһы (PNUD)<ref name="IDH2">{{cite web|url=http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/IDH-M%2091%2000%20Ranking%20decrescente%20(pelos%20dados%20de%202000).htm|title=Ranking decrescente do IDH-M dos municípios do Brasil|publisher=Programa das Nações Unidas para o Desenvolvimento (PNUD)|accessdate=2008-05-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTN3iHi?url=http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/IDH-M%2091%2000%20Ranking%20decrescente%20%28pelos%20dados%20de%202000%29.htm|archivedate=2012-02-04|deadlink=yes}}</ref> арҡаһында 2007 йылда IBGE халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса наҙандарҙың (уҡый алмаусылар) өлөшө 4,9 процентҡа тиклем түбәнәйә, тик Куритиба, Порту-Аллегри, Флорианополис, Рио-де-Жанейро, Витория һәм Белу-Оризонти ҡалаларында ғына юғарыраҡ була.<ref>{{cite web|url=http://www.armazemdedados.rio.rj.gov.br/arquivos/154_o%20analfabetismo%20na%20cidade%20do%20rio%20de%20janeiro.PDF|publisher=Governo do Estado do Rio de Janeiro|title=Analfabetismo na cidade do Rio de Janeiro|date=2002-06|accessdate=2008-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/683aVpTbR?url=http://www.armazemdedados.rio.rj.gov.br/arquivos/154_o%20analfabetismo%20na%20cidade%20do%20rio%20de%20janeiro.PDF|archivedate=2012-05-30|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.uol.com.br/aprendiz/n_noticias/noticias_educacao/id050603.htm#2|publisher=UOL Notícias da Educação|title=Rio e São Paulo são as cidades com mais analfabetos do País|date=2003-06-05|accessdate=2008-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CTO9HCx?url=http://www2.uol.com.br/aprendiz/n_noticias/noticias_educacao/id050603.htm#2|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref>Шулай итеп, 2007 йылда [[Кеше потенциалы үҫеше индексы]] индексы буйынса Сан-Паулу Бразилияның штаттары араһында туғыҙынсы урынды биләй<ref>{{cite web|url=http://noticias.uol.com.br/educacao/ultnot/ult105u5241.jhtm|publisher=UOL Educação|title=No IDEB, 'pior' cidade raspa nota zero; maioria tira menos de 5|date=2007-04-26|accessdate=2008-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CXzIKsl?url=http://noticias.uol.com.br/educacao/ultnot/ult105u5241.jhtm|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref>. 2007 йылғы Урта белем биреү милли имтиханы (ENIO) һөҙөмтәләре буйынса ҡаланың өс мәктәбе илдең иң яҡшы егерме мәктәбе иҫәбенә инә, атап әйткәндә, Коледжо Вертис, Коледжо Бандейрантес һәм Мобиле, улар ярашлы рәүештә өсөнсө, унынсы һәм егерменсе урында тора<ref>{{Cite web|url=http://g1.globo.com/Noticias/Vestibular/0,,MUL385831-5604,00.html|publisher=Portal G1|title=As 20 melhores escolas do país no ENEM 2007|accessdate=2008-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYH1rVi?url=http://g1.globo.com/Noticias/Vestibular/0,,MUL385831-5604,00.html|archivedate=2012-02-04}}</ref> Әммә ҡаланың төрлө райондары араһында ҙур социаль айырмалар булғанлыҡтан, ҡайһы бер ярлы райондарҙа мәктәп һәм уларҙың ресурстары булмау сәбәпле уҡыуы ауыр. Был өлкәләрҙә яңы мәктәптәр төҙөү йыш ҡына енәйәтселектең һәм көс ҡулланыуҙың юғары кимәле арҡаһында ҡатмарлаша<ref>{{Cite web|url=http://www.justica.sp.gov.br/Noticia.asp?Noticia=3059|publisher=Governo do Estado de São Paulo|title=Virada Social leva serviços gratuitos ao Jardim Elisa Maria|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYHWmP1?url=http://www.justica.sp.gov.br/Noticia.asp?Noticia=3059|archivedate=2012-02-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706160414/http://www.justica.sp.gov.br/Noticia.asp?Noticia=3059 |date=2011-07-06 }}</ref>. === Юғары уҡыу йорттары === [[Файл:USP_2008051705.jpg|мини|Сан-Паулу университеты (USP)]] [[Файл:Conjunto_residencial_da_Cidade_Universitária_-_São_Paulo_-_Brasil.JPG|мини|USP ятағы ]] Белем биреү бары тик [[португал теле]]<nowiki/>ндә генә алып барыла, был илдең рәсми теле. [[Инглиз теле|Инглиз]] һәм [[Испан теле|испан]] телдәре лә өйрәнеү өсөн мотлаҡ һанала. Ҡалала бер нисә юғары уҡыу йорто һәм түбәнге кимәлдәге юғары уҡыу йорттары бар, атап әйткәндә, уларҙың иң ҙурҙары: * Сан-Паулу университеты (Universidade de São Paulo, USP); * Сан-Паулу католик университеты (Pontifícia Universidade Catolica de São Paulo, PUC-Sp); * Сан-Паулу штаты университеты Сан-Паулу Жулиу ди Мескита Филью (Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho, Unesp); * Маккензиның Пресвитериан университеты (Universidade Presbiteriana Mackenzie, Mackenzie); * Сан-Паулу Федераль университеты (Universidade Federal de São Paulo, UNIFESP); * Сан-Паулу методист университеты (Universidade Metodista de Сан-Паулу, UMESP); * Юғары реклама һәм маркетинг мәктәбе (Escola Superior de Propaganda e Marketing, ESPM-Sp); * Жетулиу Варгаса фонды (Fundação Getúlio Vargas, FGV-SP) * Арманду Алварес Пентиаду фонды (Fundação Armando Alvares Penteado, FAAP); * Анхемби Морумби университеты (Universidade Anhembi Morumbi); * Бразилия фонд баҙары институты (Instituto Brasilailo de Mercado de Capitais, Ibmec-SP); * Сан-Паулу технология факультеты (Faculdade de Tecnologia do Estado de São Paulo, FATEC); * Каспер Либеру исемендәге социаль элемтә колледжы (Faculdade de Comunicação Social Cásper Líbero). === Фән === [[Файл:IPT_-_Instituto_de_Pesquisas_Tecnológicas_de_São_Paulo.jpg|справа|мини|Технологик тикшеренеүҙәр институты]] [[Файл:Instituto_Pasteur_01.JPG|справа|мини|Пастер институты]] [[Файл:Instituto_Biológico_de_São_Paulo_01.jpg|справа|мини|Биология институты]] Сан-Паулу — Латин Америкаһының иң эре фәнни-тикшеренеү һәм яңы технологик эшләнмәләр үҙәктәренең береһе, XXI быуат башында шәхси компанияларҙың был маҡсат3а сығымдары арта. Ҡаланың ғилми-тикшеренеү учреждениеларын булдырыуҙы йәлеп итеүгә билдәле юғары уҡыу йорттарының һәм йәмәғәт лабораторияларының булыуы булышлыҡ итә, улар тикшеренеүҙәр өсөн кәрәкле инфраструктураның булыуын һәм квалификациялы хеҙмәткәрҙәрҙең булыу-булмауын тәьмин итә. Ғилми-тикшеренеү учреждениеларының булыуына шулай уҡ дәүләт власының тикшеренеүҙәргә ҙур аҡса бүлеүе лә булышлыҡ итә, тәү сиратта Сан-Паулу тикшеренеү ярҙамы фонды аша (Fundação de Amparo à Pesquisa do Estado de São Paulo — Fapesp) — илдең иң эре фәнни нигеҙҙәренең береһе. Баш ҡаланың төп ғилми учреждениелары булып тора.: * '''Технология тикшеренеүҙәре институты''' (Instituto de Pesquisas Tecnológicas, IPT) Арманду-де-Саллес Оливейра университеты ҡаласығында кампуста 240 мең м² майҙанда урынлашҡан, Латин Америкаһының иң эре ғилми учреждениеларының береһен тәшкил итә, 13 махсус бинаһы һәм 30 лабораторияһы бар<ref name="IPT2">{{cite web|url=http://www.ipt.br/institucional/organizacao/estrutura/|publisher=Instituto de Pesquisas Tecnológicas (IPT)|title=Estrutura|accessdate=2008-08-06|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070707173349/http://www.ipt.br/institucional/organizacao/estrutura/|archivedate=2007-07-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926021521/http://www.ipt.br/institucional/organizacao/estrutura/ |date=2008-09-26 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ipt.br/institucional/organizacao/numeros/|publisher=Instituto de Pesquisas Tecnológicas (IPT)|title=Estrutura|accessdate=2008-08-06|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080607001612/http://www.ipt.br/institucional/organizacao/numeros/|archivedate=2008-06-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527130423/http://www.ipt.br/institucional/organizacao/numeros/ |date=2009-05-27 }}</ref>. Институт металлургия, энергетика, ғәмәли геология, химия һәм башҡа машиналар эшләү өлкәләрендә яңы технологиялар, һынауҙар һәм анализдар өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара, шулай уҡ институт техника өлкәһендә яңы предприятиелар инкубаторы булып тора<ref name="IPT3">{{cite web|url=http://www.ipt.br/institucional/organizacao/estrutura/|publisher=Instituto de Pesquisas Tecnológicas (IPT)|title=Estrutura|accessdate=2008-08-06|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070707173349/http://www.ipt.br/institucional/organizacao/estrutura/|archivedate=2007-07-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926021521/http://www.ipt.br/institucional/organizacao/estrutura/ |date=2008-09-26 }}</ref>. * '''Энергетика һәм ядро тикшеренеүҙәре институты''' (Instituto de Pesquisas Energéticas e Nuclees, IPEN) [[1956 йыл]]да Сан-Паулу университеты составындағы «Атом энергияһы институты» исеме аҫтында асыла. Әлеге ваҡытта институт атом энергетикаһы буйынса милли комиссияға (CNEN)<ref name="IPEN2">{{cite web|url=http://www.ipen.br/sitio/?idm=3|publisher=Instituto de Pesquisas Energéticas e Nucleares (IPEN)|title=Quem somos|accessdate=2008-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYIVVo3?url=http://www.ipen.br/sitio/?idm=3|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref> административ буйһона. Институт бинаһы Арманду-де-Саллес-Оливейра университеты кампусында (CUASO)<ref name="IPEN3">{{cite web|url=http://www.ipen.br/sitio/?idm=3|publisher=Instituto de Pesquisas Energéticas e Nucleares (IPEN)|title=Quem somos|accessdate=2008-08-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYIVVo3?url=http://www.ipen.br/sitio/?idm=3|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref> 500 мең м² майҙанды биләй. Бында атом энергетикаһы өсөн материалдарҙы һәм ҡорамалдарҙы тикшереү һәм технологик эшкәртеү алып барыла, ядро реакторҙары, хәүефһеҙлек һәм радиациянан һаҡланыу процедуралары тикшерелә. Сан-Паулу университеты менән берлектә институтта аспирантура һәм докторлыҡ программалары эшләй<ref name="IPEN">{{Cite web}}</ref>. * '''Бутантан институты''' (Instituto Butantan) — биомедицина тикшеренеүҙәре үҙәге, 1901 йылда нигеҙләнгән Бутантан фазендаһында нигеҙләнә; хәҙер Сан-Паулу һаулыҡ һаҡлау органына буйһона. Бында төрлө антигендар һәм вакциналар етештерелә, был илдәге ҡан сывороткаларының төп етештереүсеһе,<ref>{{cite web|url=http://www.butantan.gov.br/apresentacao.htm|publisher=Instituto Butantan|title=Apresentação|accessdate=2008-08-06|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071111003134/http://www.butantan.gov.br/apresentacao.htm|archivedate=2007-11-11}}</ref> үҙәк ағыулы хайуандарҙы тикшереүе менән халыҡ-ара билдәлелек ала. Институт составында 14 лаборатория һәм биотехнологик тикшеренеүҙәр үҙәге эшләй<ref>{{cite web|url=http://www.butantan.gov.br/uni_pesq.htm|publisher=Instituto Butantan|title=Unidades de pesquisa|accessdate=2008-08-06|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071111002349/http://www.butantan.gov.br/uni_pesq.htm|archivedate=2007-11-11}}</ref> * '''Биология институты''' (Instituto Biológico) — 1927 йылда дәүләттең ҡәһүә сәнәғәтенә ярҙам итеү маҡсатында ойошторолған ғилми-тикшеренеү институты, хәҙер биологик хәүефһеҙлекте үҫтереүгә һәм тикшереүгә, фито һәм зоопарк стандарттарын булдырыуға арналған<ref name="IB2">{{cite web|url=http://www.biologico.sp.gov.br/quemsomos.php|publisher=Instituto Biológico|title=Quem somos|accessdate=2008-08-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYJi94P?url=http://www.biologico.sp.gov.br/quemsomos.php|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref> Бында шулай уҡ вакциналар һәм антигендар лаборатор тикшереү һәм етештереү үткәрелә. Шулай уҡ институт хеҙмәткәрҙәре бик күп фундаменталь ғилми тикшеренеүҙәр һәм патоген микроорганизмдар тупланмаһын алып бара<ref name="IB3">{{cite web|url=http://www.biologico.sp.gov.br/quemsomos.php|publisher=Instituto Biológico|title=Quem somos|accessdate=2008-08-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYJi94P?url=http://www.biologico.sp.gov.br/quemsomos.php|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref> * '''Пастер институты''' — Был институт Сан-Паулу һаулыҡ һаҡлау Сектетариаты менән бәйле һәм ҡотороу сирҙәрен һәм [[хайуандар]]ҙың башҡа ауырыуҙарын фәнни тикшереүҙәргә арналған. Институтҡа [[1903 йыл]]да<ref name="Pasteur2">{{cite web|url=http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm|publisher=Instituto Pasteur|title=Menu|accessdate=2008-08-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYKfBB7?url=http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm|archivedate=2012-02-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110115743/http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm |date=2012-01-10 }}</ref> нигеҙ һалына, бактериология һәм зоопатология буйынса бик күп тикшеренеүҙәр алып бара, [[Латин Америкаһы]]нда был өлкәлә иң билдәле учреждениеларҙың береһе булып тора<ref name="Pasteur3">{{cite web|url=http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm|publisher=Instituto Pasteur|title=Menu|accessdate=2008-08-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYKfBB7?url=http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm|archivedate=2012-02-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110115743/http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm |date=2012-01-10 }}</ref>. * '''Сан-Паулу тропик медицина институты''' (Instituto de Medicina Tropical de São Paulo, IMTSP) — 1959 йылда Сан-Паулу университетының медицина факультеты бүлексәһе булараҡ нигеҙ һалынған ғилми-тикшеренеү институты, 1959 йылда<ref name="IMTSP2">{{cite web|url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|publisher=Instituto de Medicina Tropical de São Paulo (IMTSP)|title=Sobre o IMTSP|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYLbA22?url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909022310/http://www.imtsp.fm.usp.br/ |date=2012-09-09 }}</ref> Сан-Паулу университетының медицина факультетында тропик ауырыуҙарҙы һәм эндемдарҙы<ref name="IMTSP3">{{cite web|url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|publisher=Instituto de Medicina Tropical de São Paulo (IMTSP)|title=Sobre o IMTSP|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYLbA22?url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909022310/http://www.imtsp.fm.usp.br/ |date=2012-09-09 }}</ref> диагностикалау, дауалау, контролдә тотоу һәм иҫкәртеү буйынса тикшеренеү программаһына һәм технологияларына бағыусылыҡ итеү маҡсатында бүлек булараҡ ойошторола, [[2000 йыл]]да тулы эске автономиялы<ref name="IMTSP4">{{cite web|url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|publisher=Instituto de Medicina Tropical de São Paulo (IMTSP)|title=Sobre o IMTSP|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYLbA22?url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909022310/http://www.imtsp.fm.usp.br/ |date=2012-09-09 }}</ref> махсуслаштырылған учреждение итеп үҙгәртелә. Институт ғилми-тикшеренеүҙең төрлө өлкәләренә ҙур өлөш индерә һәм дәүләттең төрлө махсус хеҙмәттәрен эшләү, камиллаштырыу һәм тормошҡа ашырыу үҙәге булып тора<ref name="IMTSP5">{{cite web|url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|publisher=Instituto de Medicina Tropical de São Paulo (IMTSP)|title=Sobre o IMTSP|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYLbA22?url=http://www.imtsp.fm.usp.br/|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120909022310/http://www.imtsp.fm.usp.br/ |date=2012-09-09 }}</ref>. * '''Урман хужалығы институты''' (Instituto Florestal) — 1896 йылда «Сан-Паулу ботаника баҡсаһы» исеме аҫтында ойошторолған ғилми-тикшеренеү институты. Институт шулай уҡ ҡырағай төрҙәрҙе һаҡлауға, урмандарҙы тергеҙеүгә һәм урман хужалығының рациональ ысулдарына, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау программаларына йүнәлтелгән тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Институт күп парктар һәм ҡурсаулыҡ менән идара итә<ref name="IF">{{cite web|url=http://www.iflorestal.sp.gov.br/institucional/index.asp|publisher=Instituto Florestal|title=O Instituto|accessdate=2008-08-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYM4FZP?url=http://www...|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210205706/http://www.iflorestal.sp.gov.br/institucional/index.asp |date=2012-02-10 }}</ref> с целью сохранения в этом районе родных видов растений. Также институт занимается исследованиями, направленными на сохранение диких видов, восстановление лесов и рациональными методами лесного хозяйства, программами защиты окружающей среды. Институт руководит многими парками и заповедниками<ref name="IF"/>. == Мәҙәниәт == === Әҙәбиәт === [[Файл:Biblioteca_Mario_Andrade,_São_Paulo,_Brasil.jpg|слева|мини|Мариу ди Андради китапханаһы ]] Сан-Паулу ҡалаһында XVI быуат башында нигеҙ һалынған [[Бразилия]] биләмәһендәге тәүге иезуит миссиялары урынлашҡан. Иезуиттар Португалия тажына яңы асылған ил, унда йәшәүселәр, уларҙың [[шиғриәт]]е һәм [[музыка]]һы тураһында бик күп сығыштар яҙа. Улар араһында ''Пиратининг'' колонияһында йәки уның янында йәшәгән Мануэль да Нобрега һәм Жозе де Аншиет әҫәрҙәре лә була. Улар ярҙамында тупи телендә күп кенә әҫәрҙәр, атап әйткәндә, был [[тел]]дең лексикон һәм [[грамматика]] дәреслектәре яҙып алынған. 1922 йылда үҙәге Сан-Паулу ҡалаһында урынлашҡан Бразилия модернистик хәрәкәте төрлө юлдар менән мәҙәни бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшергә маташа. Бразилия башҡа Латин Америка илдәре кеүек үк үҫеш баҫҡыстарын үтә, әммә уның сәйәси һәм мәҙәни бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшеүе ауырыраҡ була. Бразилияның беренсе императоры [[Педро I]] португал батша династияһы ағзаһы була, ә Бразилия 1889 йылға тиклем империя хакимлығы аҫтында ҡала. Португал [[мәҙәниәт]]е менән бәйләнештәре арҡаһында [[Бразилия]] яҙыусылары Бразилияның [[тәбиғәт]]ен һәм күп милләтле характерын бик аҙ һүрәтләй. Элекке ҡолдарҙың күп булыуы мәҙәниәткә үҙенсәлекле Африка характерын бирә, ә Европаның төрлө мөйөштәренән килгән иммигранттарҙың эҙмә-эҙлекле тулҡындары илгә үҙенең әҙәби стилен һәм үҙаңын булдырырға булышлыҡ итә. Бразилия әҙәбиәтендә классик модернистар булып Мариу де Андраде һәм Освальд де Андраде кеүек яҙыусылар тора. Мариу де Андраде Бразилияның мәҙәни хәрәкәтен ''Paulicéia desvairada'' (1922) и ''Macunaíma'' (1928), кеүек әҫәрҙәрендә нигеҙләй, унда модернизм элементтары менән бразилия фольклоры һәм милли герой булдырырға тырышыу киң сағылыу ала. Освальд де Андраденың шиғриәте һәм уның алдынғы прозаһының — атап әйткәндә, ''Serafim Ponte Grande'' (1933) романы һәм провокацион манифестары — шулай уҡ ҡала әҙәбиәтендә традицион әҫәрҙәрҙән ситләшеүҙе билдәләй. === Музыка === [[Файл:Salasaopaulo.jpg|справа|мини|Сан-Паулу залы ]] Ҡала күп музыкаль фестивалдәр һәм төрлө стилдәрҙе кәүҙәләндереүсе танылған музыканттар менән билдәле. Сан-Паулу [[радио]] дәүере башында билдәле йырсы һәм композитор Адониран Барбоза [[Самба (музыка жанры)|самба]] стилендә популярлыҡ яулай. [[1912 йыл]]да Валиньюста тыуған, Сан-Паулу ҡалаһының иң ярлы ҡатламдары араһында, атап әйткәндә, Бейшада (Бела-Виста) һәм Браз райондарынан килгән итальян иммигранттары һәм ярлы халыҡ араһында ҙур популярлыҡ яулай. Традицион стилдә башҡарыусы ''Demônios da Garoa'' төркөмө әле лә ҡалала популяр булған уның йырҙарын башҡара. 1960 йылдар аҙағынан «Os Mutantes» психоделик рок-төркөмө бөтә ил буйынса танылыу ала. Төркөмдөң уңышын йыш ҡына тропикалия стилдәге башҡа музыканттар менән бәйләйҙәр, әммә уларҙың билдәле бер һыҙаттары һәм үҙ идеялары була. Йыш ҡына уларҙы кейемдә һәм тәртип стилендә «Паулист» тип ҡарайҙар. 1972 йылда яңғыҙ йырсы Рита Лее яңғыҙ йыр карьераһын башлағанға тиклем, ''Os Mutantes'' биш альбом сығара. 1990 йылдан төркөм сит илдәрҙә билдәлелек ала (легенда буйынса, Калифорнияла бразилия студенты төркөмдөң яҙмалары менән винил пластинкаһынн онота, ул күршеләренә оҡшай, һөҙөмтәлә төркөм АҠШ-та популярлаша башлай). 2000 йылда Шон Леннон дизайны менән ''Technicollor'' төркөмөнөң инглиз телендәге CD-дискыһы сығарыла. [[Файл:Ibirapuera_Auditorium.jpg|слева|мини|Ибирапуэр аудиторияһы ]] 1980-се йылдарҙа, иҡтисади рецессия осоронда, панк һәм гараж стилдәре музыкаһы ҡалала популярлыҡ яулай, был ғәҙәттә эшһеҙлектең артыуы һәм йәштәрҙең иҡтисади мөмкинлектәре булмауы менән бәйле. Барҙарҙың һәм клубтарҙың рок-төркөмдәренә үҙ ваҡытын көткән эшһеҙ музыканттар менән күпләп йыйыла. Был ваҡытта ''Ira!'' һәм ''Titãs'' кеүек төркөмдәр популярлыҡ яулай. 11990-сы йылдарҙа DJ Marky, DJ Patife, XRS, Drumagick һәм Фернанда Порту кеүек башҡарыусылары менән билдәле Drum & bass төп музыкаль стиль булып китә. Шулай уҡ ҡалала ҙур металл, мәҫәлән Angra, Antidemon, Torture Squad, Korzus һәм Dr. Sin кеүек күп төркөмдәр барлыҡҡа килә. Сан-Паулу ҡалаһында [[классик музыка]] ла һәр ваҡыт популяр булып ҡала. Ҡалала әле лә Бразилияның бик күп билдәле классик композиторҙары эшләй, мәҫәлән, ҡалала тыуған Амарал Виейра, Освальду Ласерда һәм Эдсон Зампронья. Сан-Паулу ҡалаһында ике билдәле опера театры бар: Сан-Паулу муниципаль театры һәм Сан-Педро театрҙары, ҡайһы бер опера постановкалары ''Кредикард-Холл'' кеүек залдарҙа үтә. Урындағы баритон Паулу Сзот [[2008 йыл]]да Саут-Пасифик мюзиклындағы роле өсөн «Тони» халыҡ-ара премияһына лайыҡ була. Шулай уҡ Сан-Паулу штатының симфоник оркестры [[Латин Америкаһы]]нда һәм донъяла иң билдәлеләрҙең береһе һанала. === Театрҙар === [[Файл:Theatro_Mvnicipal_SP2.JPG|справа|мини|200x200пкс|Сан-Паулу муниципаль театры]] Бразилияла тәүге театр постановкаһы Сан-Паулу ҡалаһында булған, тип иҫәпләнә. Ҡалаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған португал иезуиты Жозе-ди-Анчьета үҙе индеецтар миссияларында ҡуйылған ҡыҫҡа пьесалар яҙа. Әммә иезуит миссиялары ябылғандан һуң ҡала театр һәм дөйөм мәҙәни әһәмиәтен юғалта. [[XX быуат]] башында ғына бында, тәү сиратта, [[Европа]]нан килгән иммигранттар тарафынан, дәүләткә ҡәһүә плантациялары килтергән байлыҡ арҡаһында яңы театр постановкалары ҡуйыла башлай. Ул арала илдә билдәле театрҙар эшләй, атап әйткәндә, [[Педро II]] Рибейран-Претуға труппалар саҡыра, Манаус һәм [[Рио-де-Жанейро]]ла театрҙар эшләй. Әммә Сан-Паулу ҡалаһы авангард хәрәкәте ваҡытында ғына мәҙәни әһәмиәткә эйә була башлай. Нәҡ ошонда Бразилия [[комедия]] театры (Teatro Brasileiro de Comédia, TBC) сығыш яһай башлай. 60-сы йылдарҙа илдең иң билдәле постановкаларын ике төркөм ҡуя, шуларҙың береһе Сан-Паулу ҡалаһындағы ''Театр Арена'' була. Был театр [[1948 йыл]]да Альфредо Мескита нигеҙ һалған драма мәктәбенең (Escola de Arte Dramática) студент театры булараҡ эшләй башлай. [[1958 йыл]]да төркөм Джанфрансеско Гуарньериҙың «Eles não usam black tie» («Улар ҡара галстук таҡмай») пьесаһы менән сығыш яһай. Был тарихта ялланған эшселәр тураһында яҙылған тәүге [[Бразилия]]ның үҙенең драмаһы була. 1964 йылдағы түңкәрелештән һуң театр постановкалары Бразилия тарихына йүнәлтелә башлай. «Арена» театры хәрби хөкүмәт цензураһына ҡаршы көрәш майҙансығына әүерелә. Ул ваҡытта Офисин театры мөһим роль уйнай башлай һәм тап ошонда тропикалия хәрәкәте башлана. Унда ҡуйылған пьесаларҙың күбеһе тарихи ваҡиғалар тураһында һөйләй, мәҫәлән, «O Rei da Vela», «Galileu Galilei» (1968), «Na Sela das Cidades» (1969) и «Gracias Señor» (1972). Хәҙер ҡалала төрлө жанрҙарҙа пьесалар ҡуйыла, тиҫтәләгән театр эшләй, унда классик музыка, балет һәм авангард пьесалары ҡарап кинәнергә мөмкин. === Музейҙар === [[Файл:Museu_Paulista.jpg|справа|мини|200x200пкс|Паулиста музейы]] Бразилия тарихында, сәйәсәтендә һәм иҡтисадында ҙур әһәмиәткә эйә булғанлыҡтан, Сан-Паулу асыҡ һауалағы ғәйәт ҙур музей булып тора, уның күп райондары һәм биналары тарихи әһәмиәткә эйә. Әммә ҡалала бик күп билдәле музейҙар һәм сәнғәт галереялары бар, унда күп һанлы сәнғәт жанрҙары өлгөләре, атап әйткәндә, дини һәм хәҙерге заман сәнғәте өлгөләре, фәнни, сәйәси, дини әһәмиәткә эйә йыйынтыҡтар һәм башҡалар ҡуйылған. Уларҙың иң билдәлеләре: * '''Паулиста музейы''' йәки '''Ипиранга''' — [[Бразилия]]ның бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеүе айҡанлы төҙөлгән беренсе музей, ул 1895 йылдың 7 сентябрендә «Тәбиғи тарих музейы» исеме аҫтында асыла һәм [[1919 йыл]]да тик тарихи музей булып китә. Хәҙер уның коллекцияһында 100 меңгә яҡын экспонат бар, улар иҫәбендә [[сәнғәт]] әҫәрҙәре, мебель, кейем-һалым һәм Бразилия тарихының билдәле шәхестәренә, атап әйткәндә, яңы территорияларҙы өйрәнеүселәр һәм императорҙар, ҡараған башҡа әйберҙәр бар. Музейҙа шулай уҡ яҡынса 100 000 томлыҡ китапхана һәм 40 000-гә яҡын ҡулъяҙма менән Тарихи документтар үҙәге (Centro de Documentação Histórica) урынлашҡан. * '''Латин Америкаһы мемориалы''' (Memorial da América Latina) — майҙаны 78 мең м2 ашыу булған музей, Латин Америкаһының бөтә илдәрен, уларҙың халҡын һәм [[мәҙәниәт]]ен күрһәтеү маҡсатында төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта шулай уҡ музей Латин Америкаһы парламентының (Парлатино) штаб-фатирының береһе булып тора. Бина архитектор Оскар Ниеемер проекты буйынса төҙөлгән һәм ҙур павильонға эйә, унда донъяның төрлө илдәренән даими продукция коллекцияһы, [[Латин Америкаһы]] тарихының төрлө яҡтарын асҡан [[китап]]тар, [[гәзит]]тәр, [[журнал]]дар, видеояҙмалар һәм документтар тупланған китапхана, 1679 йылға тиклем кешене һыйҙыра алған аудитория бар. [[Файл:Fachada_do_Memorial_do_Imigrante.JPG|справа|мини|200x200пкс|Иммигранттар мемориалы]] * '''Иммигранттар мемориалы''' (Museu da Imigração и Memorial do Imigrante) — [[Бразилия]]ға килгән иммигранттарҙың документтарын һәм иҫтәлектәрен йыйыу һәм һаҡлау өсөн асылған музей. Музей ҡаланың иң боронғо биналарының береһендә урынлашҡан, ул [[1886 йыл|1886]]—[[1888 йыл]]дарҙа Браз өйәҙендә иммигранттарҙы ваҡытлыса [[торлаҡ]] менән тәьмин иткән ҡунаҡхана булараҡ төҙөлә. [[1882 йыл]]дан [[1978 йыл]]ға тиклем ҡалаға 60-тан ашыу [[милләт]] вәкиле килә, был бинала бөтә был төркөмдәрҙең вәкилдәре тора, был мәғлүмәттәр хәҙерге музей документтарында һәм материалдарында сағыла. Ҡунаҡханаға бер юлы уртаса 3 мең самаһы кеше урынлаша алған, әммә билдәле сәбәптәр арҡаһында был һан ҡайһы берҙә 8 меңгә етә. Иммигранттар тураһындағы материалдарҙан тыш, музейҙа элекке Сан-Паулу тимер юлының тергеҙелгән ағас пассажир вагондары өлгөләре лә бар. * '''Сан-Паулу университетының археология һәм этнология музейында''' Америка [[континент]]ының матди мәҙәниәтенә, тәү сиратта Бразилияға, шулай уҡ [[Урта диңгеҙ]], [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Африка]] илдәренә ҡағылышлы боронғо ваҡыттарҙан алып хәҙерге көнгә тиклем 120 000 объект һәм һүрәт тупланмаһы бар. * '''Сан-Паулу университетының зоология музейы''' (Museu de Zoologia da USP) — был музей яҡынса 700 мең м2 майҙанды биләй, бында йыйылған хайуандар — илдең тропик һәм субтропик фаунаһы вәкилдәре, иң тәүгеләренең йәше 50 йәштән өлкән. Музей вестибюлендә университет штабы үткәргән тикшеренеүҙәрҙең төп төрҙәре тураһында мәғлүмәт тупланған. Хайуандар традицион классификация буйынса төркөмләнгән: [[балыҡтар]], [[амфибиялар]], [[һөйрәлеүселәр]], [[ҡоштар]], [[һөтимәрҙәр]], ҡайһы бер умыртҡаһыҙҙар, мәҫәлән, артроподтар, [[мәрйен]]дәр һәм [[моллюскылар]]. Шулай уҡ музейҙа [[зоология]] буйынса махсуслашҡан китапхана эшләй, унда белгестәр өсөн дә, дөйөм аудитория өсөн дә тәғәйенләнгән материалдар бар, атап әйткәндә, 73,8 мең әҫәрҙең 8473 исеме китап, 2364 [[гәзит]]-[[журнал]], күп диссертациялар һәм карталар һаҡлана. [[Файл:MASP_Brazil.jpg|справа|мини|200x200пкс|Сан-Паулу сәнғәт музейы]] * '''Сан-Паулу сәнғәт музейы''' (Museu de Arte de San Paulo, MASP) — был музейға журналистар Ассис Шатобриан һәм Пьетро Мария Барде нигеҙ һала. Уның [[1968 йыл]]да асылған заманса бинаһы архитектор Лина Бо Барди проекты буйынса төҙөлә. Ике колоннада 74 метрлыҡ [[куб]]ҡа оҡшаған 9200 тонналыҡ бинаны тотоп тора. Музей Латин Америкаһында көнбайыш сәнғәте тарихының иң яҡшы коллекцияларының береһенә эйә, шул иҫәптән Эдгар Дега, Пьер-Огюст Ренуар, Амедео Модильяни һәм Пьер Боннар кеүек күренекле рәссамдарҙың эштәре үҙ иҫәбенә ала. * '''Бандейрант һарайы коллекцияһы''' (Acervo do Palácio dos Bandeirantes) — Кандиду Портинари, Алду Бонаеи, Джанира, Алмейда Жуниур, Виктор Брашере, Эрнесту ди Фиори һәм Алейджадинью кеүек бразилия рәссамдарының мөһим әҫәрҙәре тупланмаһына эйә булған һарай. Бынан тыш, унда колониаль мебель, күн һәм [[көмөш]] изделиелар коллекцияһы бар. Музей стеналары эклектик стилдә Сан-Паулу тарихы тураһында һөйләүсе паннолар менән ҡапланған. * '''Һүрәттәр һәм тауыш музейы''' (Museu da Imagem e do Som, MIS) — 1990 йылдың майында асылған был музейҙың төп маҡсаты — музыкаль әҫәрҙәрҙе, киноны, фотографияны һәм график дизайн өлгөләрен, шулай уҡ Бразилияла хәҙерге заман сәнғәтенең башҡа сағылыштарын һаҡлау. Музейҙа 200 меңдән ашыу һүрәттәр тупланмаһы бар, улар тематик коллекцияларға бүленә. Шулай уҡ унда 1600 видеотаҫма, документтар һәм музыкаль йыйынтыҡтар һәм 8 һәм 16 мм таҫмаға яҙылған 12 750 әҫәр бар. Бынан тыш, музейҙа концерттар, кино һәм видео фестивалдәр, фотоһүрәттәр һәм графика күргәҙмәләре үтә. * '''Хәҙерге заман сәнғәте музейы (Сан-Паулу).''' * '''Сан-Паулу университетының хәҙерге заман сәнғәте музейы.''' === Социаль һәм мәҙәни ваҡиғалар һәм художестволы акциялар === Ҡалала бик күп иҡтисади һәм мәҙәни саралар үткәрелә, уларҙың теҙмәһен күрһәткән махсус [[журнал]]дар һәм сайттар бар, мәҫәлән, «Сан-Паулу мәҙәни календары» (порт. <span lang="pt" style="font-style:italic;">Agenda de são paulo Cultural</span>)<ref>[http://agendacult.wordpress.com Agenda Cultural]</ref>. [[Файл:Biennale-Sao-Paulo-Pavilhao-Ciccillo-Matarazzo.jpg|мини|Сан-Паулу сәнғәт халыҡ-ара биенналеһы]] ==== Халыҡ-ара сәнғәт биеннале ==== Сан-Паулу ҡалаһындағы сәнғәт биенналеһы 1951 йылдан алып ике йылға бер үткәрелә, ул, бразилиялыларҙы сит ил сәнғәте менән таныштырыу маҡсатында, [[Венеция]] биенналеһы өлгөһө буйынса төҙөлә; сара хәҙер Бразилия һәм башҡа [[мәҙәниәт]]тәр араһында мәҙәни диалогҡа һиҙелерлек булышлыҡ итә. 2004 йылда 26-сы биенналела яҡынса 2 миллион кеше ҡатнаша. ==== Гейҙар парады ==== Сан-Паулуҙа гейҙарҙың донъялағы иң ҙур парадтары үтә. Тәүге тапҡыр 1997 йылда ойошторола, унда 3 миллиондан алып 5 миллионға тиклем кеше ҡатнаша. Парадтың төп өлөшө Авенида Паулиста урамында үтә, халыҡ художество музейына йыйыла һәм проспект буйлап бер нисә сәғәт йөрөй. ==== Мода аҙналығы ==== [[Файл:Daiane_Conterato2.jpg|мини|Сан-Паулуҙа мода аҙналығы ]] Донъяла төп мода аҙналығының береһе ([[Лондон]], [[Нью-Йорк]], Милан һәм [[Париж]] менән бергә) — Сан-Паулу мода аҙналығы (SPFW)<ref>[http://www.visitsp.com/sao_paulo_fashion_week_2008.html SP Fashion Week] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714170626/http://www.visitsp.com/sao_paulo_fashion_week_2008.html |date=2010-07-14 }}</ref>, ул Ибирапуэра паркында үтә. Был сараға 1996 йылда ''Morumbi Fashion Brasil'' исеме аҫтында нигеҙ һалына һәм Латин Америкаһының мода донъяһында иң ҙур ваҡиға булып тора. 2001 йылда хәҙерге исеме бирелә. Бразилия мода индустрияһы был ваҡиғаға ҙур иғтибар бүлә, бында донъяның иң яҡшы топ-моделдәре сығыш яһай SPFW бразилиялыларҙы [[мода]] донъяһы менән таныштырыу маҡсатында ойошторола, һәм хәҙер [[китап]]тар, кулинария [[Аш-һыу (традициялар)|аш-һыу]]ы һәм башҡаларҙы өҫтәп, бик популяр сараға әүерелә. 2007 йылда сараның төп темаһы булып [[тирә-яҡ мөхит]] темаһы тора. ==== Ғайса хаҡына марш ==== Ғайса исеме менән марш йыл һайын Корпус Кристиҙың Зона-Норте районында үткән инжил парады булып тора. Марш Христос сиркәүе (Igreja Renascer em Cristo) тарафынан ойошторола. Был 1980-се йылдарҙа булдырылған Пятидесятниктар деноминалының 21-се быуат башында популярлығы һиҙелерлек арта. 2006 йылда, рәсми иҫәпләүҙәр буйынса, маршта яҡынса 3 миллион кеше ҡатнаша<ref>[http://www.christianpost.com/article/20070608/-march-for-jesus-draws-over-1-million-evangelicals-in-brazil.htm March of Jesus in SP]</ref>. Маршҡа Сан-Паулу ҡалаһына Бразилияның бөтә төбәктәренән инжилсылар килә, унда христиан музыкаль коллективтары сығыш яһай, ә һуңғы маршта 30-ҙан ашыу төркөм сығыш яһай. ==== Халыҡ-ара электрон телдәр фестивале ==== Халыҡ-ара электрон тел фестивален коммерцияға ҡарамаған мәҙәниәт ойошмаһы үткәрә, уның маҡсаты — [[сәнғәт]]те, [[технология]]ларҙы һәм фәнни тикшеренеүҙәрҙе үҫтереү. Ошо маҡсатта күргәҙмәләр, дебаттар, лекциялар һәм курстар, конференциялар үткәрелә<ref>[http://www.file.org.br FILE — Festival Internacional de Linguagem Eletrônica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218144412/http://www.file.org.br/ |date=2014-12-18 }} official website.</ref>. ==== Электрон сәнғәт фестивале ==== Ике йылға бер «''Videobrasil''» мәҙәни берекмәһе «Халыҡ-ара электрон сәнғәт фестивален» үткәрә, Сан-Паулу ҡалаһына бөтә донъя рәссамдарын йәлеп итә. Фестиваль барышында күргәҙмәләр, мәҙәни экранизациялар, атап әйткәндә, [[интернет]] һәм CD-сәнғәт үткәрелә. [[Сәнғәт]] күргәҙмәләре, дебаттар һәм осрашыуҙар яңы идеяларҙы пропагандалай, [[Бразилия]]ла хәҙерге заман сәнғәтенең яңы йүнәлештәрен тәҡдим итә. Фестиваль барышында тармаҡтың күренекле оҫталарының эштәре ҡуйылған. Был сарала Рафаэль Франса һәм Ольар Элетронико кеүек Бразилия пионерҙары, шулай уҡ халыҡ-ара ҡунаҡтар сығыш яһай. Һәр сараның төп темаһы бар<ref>[http://www.videobrasil.org.br Video Brasil website]</ref>. == Спорт == [[Файл:Sao_paulo_e_juventude_-_campeonato_brasileiro_de_2006_-_01.jpg|мини|Морумби стадионы]] [[Файл:Pacaembu.jpg|мини|Пакаэмба стадионы ]] [[Файл:Interlagos_2006_aerial.jpg|мини|Бразилия Гран-приһын ҡабул итеүсе Жозе Карлус Пасе исемендәге автодром]] [[Бразилия]]ның башҡа [[ҡала]]ларындағы кеүек, Сан-Паулу ҡалаһындағы [[футбол]] — иң популяр спорт төрө. Ҡаланың иң билдәле командалары — Сан-Паулу, Коринтианс һәм Палмейрас. Шулай уҡ ҡалала тағы ла өс аҙ билдәле команда, шулай уҡ күрше Сантос ҡалаһында «Сантос» уйнай. Пакаэмбу стадионы киң билдәле, унда йыш ҡына билдәле [[Пеле]] — «Бразилия футболы короле» сығыш яһай. Бынан тыш, ҡалала донъялағы иң ҙур [[стадион]] — «Морумби» клубы бар, ул 150 000 тамашасыны һыйҙыра ("Маракана"нан һуң икенсе күрһәткес) һәм «Сан-Паулу» стадионы. {| class="wikitable" |+Ҡала футбол командалары !Клуб !Лига !Стадион !Нигеҙ һалынған |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: center;" |Сан-Паулу |A Серияһы |«Морумби» (80 000, рекорд — 138 032) |1930 |- ! style="font-weight: normal; text-align: center;" |Коринтианс |A Серияһы |«Арена Коринтианс» (000 48) |1910 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: center;" |Палмейрас |A Серияһы |«Альянц Парк» (700 43) |1914 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: center;" |Португеза Деспортос |C Серияһы |«Канинде» (19 717, рекорд — 25 000) |1920 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: center;" |Жувентус |Икенсе төбәк дивизионы |«Руа-Жавари» (2730, рекорд — 9000) |1924 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: center;" |Насиональ-Атлетико |Өсөнсө төбәк дивизионы |«Николау Алайона» (9650, рекорд — 22 000) |1919 |} Сан-Паулу биҫтәһендәге Жозе Карлуса Пасе исемендәге автодромындағы «Интерлагос» трассаһына мотоспорт һөйөүселәр ҙур иғтибар бүлә. Интерлагос трассаһы 1939—[[1940 йыл]]дарҙа төҙөлә, 1990 йылда тулыһынса реконструкциялана. Тректың ҡыҙыҡлы үҙенсәлеге булып трасса буйлап ҡапма-ҡаршы хәрәкәт тора. [[2009 йыл]]ға тиклем Бразилия Гран-приһы ғәҙәттә Формула-1 класында автоуҙыш буйынса донъя чемпионатын тамамлай. Ҡалала Анемби Морумби университеты урынлашҡан, ул уйын дизайны буйынса дипломдар биргән беренсе Бразилия университеты. [[Файл:Cicero_pompeu_de_toledo_-_panoramic_-_01.jpg|центр|мини|700x700пкс|Морумби стадионы]] == Ҡала проблемалары == [[Файл:Mapa_sp_idh.svg|справа|мини|Сан-Паулу муниципаль атласы буйынса ҡала райондары картаһы, 2007 йыл.]] XX быуат башынан Сан-Паулу Бразилияның иҡтисади үҙәге була. Бөтә донъя һуғыштары һәм [[Бөйөк депрессия]] арҡаһында [[АҠШ]]-ҡа һәм [[Европа]]ға [[ҡәһүә]] биреү күләме һиҙелерлек кәмей, шуға ла ҡәһүә магнаттары [[сәнәғәт]]кә аҡса һала башлай. Һөҙөмтәлә Сан-Паулу илдең иң мөһим сәнәғәт үҙәге булып китә. Күп һанлы яңы эш урындарының барлыҡҡа килеүе илдең башҡа төбәктәренән, бигерәк тә төньяҡ дәүләттәрҙән иммигранттарҙың көслө ағымына булышлыҡ итә. 1880 йылда яҡынса 32 000 кеше йәшәгән ҡаланан, Сан-Паулу [[1900 йыл]]да 250 000, [[1940 йыл]]да 1800 000, [[1960 йыл]]да 4750 000 һәм [[1980 йыл]]да 8700 000 кеше йәшәгән ҡалаға әйләнә. Ошондай тиҙ үҫеш ҡалала бик күп проблемалар тыуҙыра. === Торлаҡҡа ҡытлыҡ һәм ҡаланың үҙәк райондарынан халыҡтың китеүе === [[Файл:Prefeitura_e_shopping_light.JPG|слева|мини|Shopping Light һәм Матараззу бинаһы менән Сан-Паулу үҙәге]] 2000—2004 йылдар араһында IBGE, SEADE һәм башҡа ойошмалар үткәргән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, муниципалитетта яҡынса 800 000 торлаҡ берәмеге етешмәй, был 3 миллион кеше йәшәгән ҡаланың торлаҡ фондына тап килә: был һан емерек (ярлы) өйҙәр (фавелалар) һәм күп фатирлы йорттарҙың халыҡ һанына тап килә<ref>В городе насчитывается 3,4 млн жителей домов с перегревом, 1,6 млн жителей нелегальных построек, 1,2 млн жителей фавел и 600 тыс. многоэтажных домов.</ref>. Был дефицит илдә торлаҡ дефицитының яҡынса 10 процентын тәшкил итә (8 миллион торлаҡ берәмеге тип баһалана<ref>{{cite web|url=http://www.comciencia.br/comciencia/?section=8&edicao=25&id=281|publisher=ComCiência|author=Luiza Bragion|title=Déficit habitacional exige medidas urgentes|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HWsXqghB?url=http://www.comciencia.br/comciencia/?section=8|archivedate=2013-06-21|accessdate=2011-09-30|deadlink=yes}}</ref>). 2006 йылда муниципалитеттың яҡынса 1523 км² майҙанынан 31 км² 2000-дән ашыу емерек (ярлы) өйҙәр биләй.<ref>{{Cite web|url=http://www.tjm.sp.gov.br/Noticias/112360km.htm|publisher=O Estado de S. Paulo|title=Metrópole|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071221034933/http://www.tjm.sp.gov.br/Noticias/112360km.htm|archivedate=2007-12-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221034933/http://www.tjm.sp.gov.br/Noticias/112360km.htm |date=2007-12-21 }}</ref>. IBGE һәм SEADE мәғлүмәттәренән күренеүенсә, торлаҡҡа ҡытлыҡ менән бер рәттән, ҡаланың үҙәк традицион райондарынан һәм уның көньяҡ-көнсығыш райондарынан халыҡтың ситкә китеүе йылына 5 процентҡа етә<ref>{{Cite web|url=http://ultimosegundo.ig.com.br/brasil/2008/01/24/periferia_de_sao_paulo_cresce_mais_que_o_centro_aponta_seade_1164511.html|publisher=Último Segundo|title=Periferia de São Paulo cresce mais que o centro, aponta Seade|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYNG2Zi?url=http://ultimosegundo.ig.com.br/brasil/2008/01/24/periferia_de_sao_paulo_cresce_mais_que_o_centro_aponta_seade_1164511.html|archivedate=2012-02-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://noticias.terra.com.br/brasil/interna/0,,OI2268177-EI8139,00.html|publisher=Terra Notícias|title=São Paulo tem queda no crescimento populacional|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYO35On?url=http://noticias.terra.com.br/brasil/interna/0,,OI2268177-EI8139,00.html|archivedate=2012-02-04}}</ref>. === Арауыҡ һәм социаль сегрегация === [[Файл:Favela_Jaqueline_(Vila_Sônia)_02.jpg|справа|мини|Вила-Сониа районындағы фавела һәм күп ҡатлы биналар]] Сан-Паулу ҡалаһы шулай уҡ киңлек һәм социаль сегрегация менән яфалана, был мәсьәләне хәл итеү белгестәр араһында даими бәхәс темаһы булып ҡала. Ҡаланың күп кенә демография тикшеренеүселәре<ref>Villaça, 1998; Maricato, 1996; Rolnik, 2003</ref> билдәләүенсә, Пиньейрус, Тите һәм Тамандуатеи йылғалары араһындағы райондар, уларға префектура планлаштырыу йәһәтенән ҙур иғтибар бүлгән һәм инвестицияларҙың күпселегенә йүнәлгән райондар хәҙерге ваҡытта ҡалала иң яҡшы социаль күрһәткестәргә эйә булған райондар булып тора. Әлеге ваҡытта был райондарҙа, инфраструктура һәм социаль хеҙмәтләндереү системаһы үҫешкән булһа ла, ҡалала халыҡ тығыҙлығы иң әҙ<ref>Segundo Nobre, Eduardo; ''{{cite web|url=http://www.lares.org.br/SL4G_nobre.pdf|title=lares.org.br/SL4G_nobre.pdf Novos instrumentos urbanísticos em São Paulo: limites e possibilidades|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref>. Ибирапуэра, Кампу-Белу, Вила-Нова-Консейсан, Вила-Олимпия кеүек райондарҙа ғына халыҡ һаны һиҙелерлек артҡан<ref name="HD2">{{cite web|url=http://sempla.prefeitura.sp.gov.br/historico/|publisher=Prefeitura de São Paulo|title=Histórico Demográfico do Município de São Paulo|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYRcBVv?url=http://sempla.prefeitura.sp.gov.br/historico/|archivedate=2012-02-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212083438/http://sempla.prefeitura.sp.gov.br/historico/ |date=2013-12-12 }}</ref>. Башҡа райондарҙа йәшәү өсөн аҡса түләй алмаған ярлы халыҡ, инфраструктуранан мәхрүм ҡалып, ҡала ситендә төпләнергә мәжбүр була. Шуны ла билдәләп китергә кәрәк: хатта был йылғалар менән сиктәш райондарҙа ла социаль өҙөклөктәр участкалары бар. Бындайҙарға Элиополис фавелаһы ҡарай. Бынан тыш, шулай уҡ йылғаларҙан ситтә лә үҫешкән: Морриби, Жардин-Аналия-Франко, Татуапе һәм Серра-да-Кантарейра кеүек райондар бар. [[Файл:Conjunto_habitacional_popular_-_CDHU_-_São_Paulo,_Brasil.jpg|слева|мини|Сан-Паулу ҡалаһындағы торлаҡ район]] Социаль сегрегацияны өлөшләтә аңлатҡан үҙәк-периферия сегрегацияһынан тыш, Морумби кеүек райондарҙа ла һиҙелерлек бүленеш бар, унда абруйлы райондар һәм фавелалар йәнәш йәшәй. Был күренеш ҡаланы планлаштырыу тарихындағы айырым бер мәлдәр арҡаһында барлыҡҡа килә: һуңғыһы Беррини проспектын эшлекле районға әйләндереү була<ref>Fix, Mariana; ''Parceiros da exclusão''; São Paulo: Boitempo, 2001; ISBN 85-85934-68-9</ref>. Был үҙгәртеп ҡороуҙың бер үҙенсәлеге шунда: Пинхейрус йылғаһы янындағы ерҙең таҙа булмауы арҡаһында Беррини проспектының майҙаны бик аҙ халыҡлы булған. Шуның арҡаһында халыҡ йылғанан алыҫыраҡ, Бруклин районында төпләнеүҙе өҫтөн күрә. Беррини проспекты районына халыҡтың күсеп ултырыуы офис биналарын төҙөүгә ҙур инвестициялар һалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, был райондың тышҡы ҡиәфәтен һиҙелерлек үҙгәртә<ref name="HD">{{Cite web|url=http://sempla.prefeitura.sp.gov.br/historico/|publisher=Prefeitura de São Paulo|title=Histórico Demográfico do Município de São Paulo|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CYRcBVv?url=http://sempla.prefeitura.sp.gov.br/historico/|archivedate=2012-02-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212083438/http://sempla.prefeitura.sp.gov.br/historico/ |date=2013-12-12 }}</ref>. [[Файл:Ocupação_periférica_irregular_em_São_Paulo,_SP,_Brasil.jpg|мини|Фавела]] Һуңғы ике тиҫтә йылда тартымһыҙ райондарҙың яңырыу, йәки джентрификация, осраҡтары йышая бара, бигерәк тә Жозе Серра һәм Жилберту Кассаб идара иткән осорҙа күҙәтелә. Нова-Луз районын үҙгәртеп ҡороу миҫал булып тора<ref>См. детали в KARA JOSÉ, 2007</ref>. Ҡаланың үҙәк райондарының бөлгөнлөккә төшөүе арҡаһында ҡала райондарын деурбанизациялау, ҡайтанан тигеҙләү һәм йәнләндереү процестары башлана. Үҙәк эргәһендә урынлашҡан һәм инфраструктураһы булмаған Капан-Редонда кеүек райондар тарихи яҡтан ярлыларҙы йәлеп итә, әммә хәҙер ҙур иҡтисади күтәрелеш кисерә. Хәҙер улар сауҙаға һәм инфраструктураға инвестициялау үҙәгенә әүерелде. Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, 1970-се йылдарҙағы ҙур иҡтисади күтәрелеш («иҡтисади мөғжизә» булараҡ билдәле) ҡалаға, күбеһенсә Төньяҡ-Көнсығыштан, яңы мигранттар йәлеп итә; был сегрегация проблемаларын бер аҙ еңеләйтә<ref>{{Cite web|url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0102-88392005000400010&lng=e&nrm=iso&tlng=e|publisher=São Paulo em Perspectiva|author=Maria Rejane Souza de Britto Lyra|title=A rota clandestina de ônibus sugerindo redes migratórias entre Pernambuco e São Paulo|accessdate=2008-11-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.reporterbrasil.com.br/box.php?id_box=136|publisher=Repórter Brasil|title=Carta: Paraisópolis, zona Sul|accessdate=2011-09-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923231303/https://reporterbrasil.org.br/2004/03/a-gente-nao-quer-so-comida/ |date=2020-09-23 }}</ref>. === Транспорт проблемалары === [[Файл:Traffic_jam_Sao_Paulo_09_2006_30a.jpg|слева|мини|Консоласан урамында юл тығыны]] Сан-Паулу ҡалаһы халҡының яҡынса 6 миллион автомобиле бар. Һөҙөмтәлә ҡалала йыш ҡына юл тығындары пик сәғәттәрҙә бик йыш барлыҡҡа килә. 1996 йылдан алып префектура [[транспорт]] шарттарын яҡшыртыу, атап әйткәндә, юлдарҙы төҙөкләндереү, ҡала үҙәгендә булған туҡталҡалар һанын сикләү һәм йөк машиналарын ҡала буйлап йөрөргә мәжбүр итеү буйынса саралар үткәрә. Әммә тығындар ҙур проблема булып ҡала, [[2008 йыл]]дың мартында рекордлы 266 километр оҙонлоғонда тығын теркәлә. Бөгөнгө көндә транспорт шарттарын яҡшыртыу маҡсатында хөкүмәт ''CPTM'' ҡала яны поездарын һәм метрополитен системаһын үҫтереүгә, автобус маршруттарын асыуға, Маржиналь-Тиете һәм Маржиналь-Пиньейрус автомобиль юлдарын киңәйтеүгә, ҡулсалы юл төҙөүгә һәм юлда үтеү хаҡы түләү индереүгә ҙур инвестициялар һала. === Енәйәтселек === Ҡалала енәйәтселек һәм көс ҡулланыу кимәле<ref>Economist.com [http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=8952551 «No end of violence»], опубликовано 12 апреля 2007, проверено 19 июля 2007.</ref> бик юғары булып ҡала, бигерәк тә периферия райондарында һәм күрше муниципалитеттарҙа. Әммә ҡаланың ҙурлығын һәм матбуғатта яҡтыртылыуын иҫәпкә алғанда, көс ҡулланыуҙы баһалау күп осраҡта арттырып үтәлә. Әйтәйек, Сан-Паулу Бразилияның иң криминаль ҡалалары исемлегендә 493-сө урында тора. Штаттарҙың баш ҡалаһы араһында, 2006 йылға ҡарата, ул, иң криминаль Боа-Виста, Палмас һәм Натал ҡалаларынан ғына ҡалышып, дүртенсе булып тора. Шулай уҡ ҡалала йән башына үлтереүҙәр һаны (йылына 100 мең кешегә 23,7)<ref name="RITLA2">{{cite web|url=http://www.ritla.net/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=0&Itemid=224|publisher=Rede de Informação Tecnológica Latino Americana (RITLA)|title=Mapa da Violência dos Municípios Brasileiros 2008|date=2008-01-29|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090528052735/http://www.ritla.net/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=0&Itemid=224|archivedate=2009-05-28|deadlink=yes}}</ref> Ресифе (90,9), [[Куритиба]] (49,3), Белу-Оризонти (49, 2) һәм [[Рио-де-Жанейро]] (37,7) кеүек эре ҡалаларға ҡарағанда кәмерәк<ref name="RITLA3">{{cite web|url=http://www.ritla.net/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=0&Itemid=224|publisher=Rede de Informação Tecnológica Latino Americana (RITLA)|title=Mapa da Violência dos Municípios Brasileiros 2008|date=2008-01-29|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090528052735/http://www.ritla.net/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=0&Itemid=224|archivedate=2009-05-28|deadlink=yes}}</ref> Өҫтәүенә, һуңғы 8 йылда енәйәтселек индекстары өҙлөкһөҙ кәмеүен дауам итә.<ref name="SSP2">{{cite web|publisher=Secretaria de Segurança Pública website|url=http://www.ssp.sp.gov.br/estatisticas/dados.aspx?id=565|title=Estatísticas|accessdate=2008-01-14|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Шулай итеп, 2007 йылда кеше үлтереү осраҡтары 1999 йыл менән сағыштырғанда 63 процентҡа кәмегән.<center> ; Йылына кеше үлтереү осраҡтары<ref name="SSP">{{Cite web|publisher=Secretaria de Segurança Pública website|url=http://www.ssp.sp.gov.br/estatisticas/dados.aspx?id=565|title=Estatísticas|accessdate=2008-01-14}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:600 height:300 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:6000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:400 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2000 from:0 till: 5327 bar:2001 from:0 till: 5160 bar:2002 from:0 till: 4628 bar:2003 from:0 till: 4259 bar:2004 from:0 till: 3353 bar:2005 from:0 till: 2459 bar:2006 from:0 till: 1964 bar:2007 from:0 till: 1534 PlotData= bar:2000 at: 5327 fontsize:S text: 5.327 shift:(-8,5) bar:2001 at: 5160 fontsize:S text: 5.160 shift:(-10,5) bar:2002 at: 4628 fontsize:S text: 4.628 shift:(-10,5) bar:2003 at: 4259 fontsize:S text: 4.259 shift:(-10,5) bar:2004 at: 3353 fontsize:S text: 3.353 shift:(-10,5) bar:2005 at: 2459 fontsize:S text: 2.459 shift:(-10,5) bar:2006 at: 1964 fontsize:S text: 1.964 shift:(-10,5) bar:2007 at: 1534 fontsize:S text: 1.534 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text: </timeline> </center> === Ҡара баҙар һәм пират продукцияһы менән сауҙа === [[Файл:25_de_Março_-_Ladeira_Porto_Geral.JPG|справа|мини|25 март урамы — ҡаланың пират продукцияһы менән сауҙа итеү үҙәге]] Сан-Паулу ҡалаһы контрабанда, пират һәм ялған продукция менән<ref>http://www.estadao.com.br/estadaodehoje/20081111/not_imp275573,0.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817113334/http://www.estadao.com.br/estadaodehoje/20081111/not_imp275573,0.php |date=2011-08-17 }}</ref><ref>[http://www.estado.com.br/editorias/2007/09/04/edi-1.93.5.20070904.2.1.xml Estadão.com.br — Portal de notícias de O Estado de S. Paulo]{{Недоступная ссылка|date=июня 2021|bot=InternetArchiveBot}}</ref> сауҙа итеү үҙәге булараҡ билдәле, бигерәк тә ҡала үҙәгендәге бер нисә районда, мәҫәлән, 25 Март урамы, Санта-Ифижения урамы һәм метро станциялары янындағы райондарҙа. Бында программа тәьминәтенең, [[фильм]]дарҙың һәм альбомдарҙың пират версияларын CD һәм DVD-дискта<ref>{{Cite web|url=http://ultimosegundo.ig.com.br/brasil/2008/09/11/policia_realliza_operacao_contra_pirataria_em_sao_paulo__1757985.html|title=Ultimo Segundo|accessdate=2011-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090527183356/http://ultimosegundo.ig.com.br/brasil/2008/09/11/policia_realliza_operacao_contra_pirataria_em_sao_paulo__1757985.html|archivedate=2009-05-27}}</ref> һатып алырға мөмкин, йәки төрлө аксессуарҙар һәм кейем-һалым әйберҙәре, мәҫәлән, сумкалар һәм футболкалар, улар билдәле халыҡ-ара компанияларҙың ялған продукцияһы булып тора. Әммә һуңғы йылдарҙа пират продукция менән сауҙа итеү кәмей башлай<ref>{{Cite web|url=http://www.prefeitura.sp.gov.br/portal/a_cidade/noticias/index.php?p=20410|title=Prefeitura destrói 1,5 milhão de CDs e DVDs piratas e contrabandeados|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090607002922/http://www.prefeitura.sp.gov.br/portal/a_cidade/noticias/index.php?p=20410|archivedate=2009-06-07}} ''Префектура Сан-Паулу''</ref>. [[Файл:Zona_Leste_-_São_Paulo-Brasil.jpg|слева|мини|Алтин Арантис һәм Бразилия банкы биналары фонында офоҡ һыҙығындағы газ монары.]] === Тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы === Ҡалала һауаның бысраныуы тәү сиратта ҡалала автомобилдәр күп булыуы арҡаһында ҙур проблема<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Air pollution and children's health in Sao Paulo (1986-1998)|издание=Soc Sci Med.|том=53|номер=Dec|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=14512233&dopt=Abstract|язык=en|тип=journal|год=2003}}</ref> булып тора. Ҡала шулай уҡ һыу сығанаҡтары, атап әйткәндә, уның төп йылғалары — Тиете һәм Пиньейрас бысраныуы менән яфалана. Әле Тиета йылғаһы буйында таҙартыу программаһы бара, ул бер нисә йыл дауам итә. Һыу сифаты насар булыуҙан тыш, һуңғы тиҫтә йылдарҙа [[урбанизация]] процесы киң проблемалар тыуҙыра, бигерәк тә үҙәк һәм яңы райондарҙа йәшәүселәргә ҡаланан ситтәге сығанаҡтарҙан һыу алыу ауырға тура килә. Бынан тыш, был райондарҙа йәмәғәт транспортында шәхси транспорт өҫтөнлөк итә, был тирә-яҡ мөхиттең бысраныу кимәлен арттырыуға килтерә.<ref>[http://noticias.terra.com.br/brasil/interna/0,,OI1928696-EI306,00.html Carros de R$ 6 mil antecipariam apagão no trânsito]</ref>. Ҡаланы һәм бөтә агломерацияны һыу менән тәьмин итеү проблемаһы муниципаль хөкүмәт мәшәҡәттәренең мөһим проблемаһы булып тора: Сан-Паулуҙың тирә-яҡ райондарында ҙур һыу сығанаҡтары юҡ, был уны алыҫ өлкәләрҙән килтереү талап ителә. Бигерәк тә ҡала киңәйгәнлектән һыуҙың бысраныу проблемаһы бик киҫкен, был иһә перифериялағы ярлы райондарҙы тәьмин итеүҙә ауырлыҡ өҫтәй<ref>Whately, Marussia; Blauth, Fernanda; Weiss, Bruno; «Haverá água para todos?» in ''Le Monde Diplomatique Brasil'', edição de janeiro de 2008; São Paulo: Instituto Pólis</ref>. [[Файл:Sede_de_O_Estado_de_Sao_Paulo_01.jpg|мини|«Эстад ди Сан-Паулу» гәзитенең штаб-фатиры]] == Гәзиттәр == * «Фолья ди Сан-Паулу»<ref>[https://inosmi.ru/folha_uol_com_br/ Folha | Издание | ИноСМИ — Все, что достойно перевода]</ref> * «Эстаду ди Сан-Паулу» == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == ** {{cite web|url=http://www.cityofsaopaulo.com|title=São Paulo Official Tourism Home Page Официальная страница туризма в Сан-Паулу|lang=en|deadlink=yes|accessdate=2019-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130315095712/http://www.cityofsaopaulo.com/|archivedate=2013-03-15}} ** {{cite web|url=http://www.saopaulo.sp.gov.br/ingles/saopaulo/index.htm|title=São Paulo Official Home Page Официальная страница Сан-Паулу|lang=en|deadlink=yes|accessdate=2007-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070711120827/http://www.saopaulo.sp.gov.br/ingles/saopaulo/index.htm|archivedate=2007-07-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070711120827/http://www.saopaulo.sp.gov.br/ingles/saopaulo/index.htm |date=2007-07-11 }} ** [http://www.spturis.com/ São Paulo Official Tourist Agency Site Сайт официального туристического агентства Сан-Паулу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060626024322/http://www.spturis.com/ |date=2006-06-26 }}{{ref-pt}}<span title="на португальском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> ** [http://www.prefeitura.sp.gov.br/ São Paulo City Hall Website Сити-холл Сан-Паулу]{{ref-pt}}<span title="на португальском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> ** [http://www.metro.sp.gov.br/ingles/index.asp São Paulo Metro Underground Official Website Метро Сан-Паулу]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517130345/http://www.metro.sp.gov.br/ingles/index.asp |date=2008-05-17 }}{{ref-en}} ** [http://www.bovespa.com.br/indexi.asp Bovespa — São Paulo Stock Exchange Website Биржа Сан-Паулу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927195008/http://www.bovespa.com.br/indexi.asp |date=2007-09-27 }}{{ref-en}}<span title="на английском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span>{{ref-pt}}<span title="на португальском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> {{Недоступная ссылка}} ** [http://www.visitsp.com/ VisitSP — São Paulo travel guide with hotels, restaurants, bars and news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070827004904/http://www.visitsp.com/ |date=2007-08-27 }}{{ref-en}}<span title="на английском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> ** [http://travel.nytimes.com/travel/guides/central-and-south-america/brazil/sao-paulo/overview.html The New York Times São Paulo´s Travel Guide]{{ref-en}}<span title="на английском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> ** {{cite web|title=Maplink — Путеводитель по улицам Сан-Паулу|url=http://maplink.uol.com.br/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080821110216/http://maplink.uol.com.br/|archivedate=2008-08-21|deadlink=yes|lang=pt}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821110216/http://maplink.uol.com.br/ |date=2008-08-21 }} ** {{cite web|title=Виртуальные открытки|url=http://anhembi.terra.com.br/turismo/eng/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070705161254/http://anhembi.terra.com.br/turismo/eng/|archivedate=2007-07-05|deadlink=yes|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705161254/http://anhembi.terra.com.br/turismo/eng/ |date=2007-07-05 }} ** [http://www.arrakeen.ch/saopaulo/saopaulomay2001.html Небоскрёбы]{{ref-en}}<span title="на английском языке" class="ref-info" style="cursor:help;">)</span> ** {{cite web|title=Фотогалерея железнодорожной системы Сан-Паулу|url=http://urbanrail.fotopic.net/c318757.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060427000428/http://urbanrail.fotopic.net/c318757.html|archivedate=2006-04-27|deadlink=yes|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427000428/http://urbanrail.fotopic.net/c318757.html |date=2006-04-27 }} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Проект:Википедияла мотлаҡ мең мәҡәлә]][[Категория:Сан-Паулу| ]] [[Категория:Бразилия ҡалалары]] [[Категория:Бразилияның миллионлы ҡалалары]] [[Категория:Изгеләр исеме менән аталған объекттар]] 5qyuxyvhkfezixbbpmb44m36hn9y81g Либенштайн 0 29279 1301676 1054751 2026-08-03T03:56:00Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Liebenstein.jpg]] → [[File:DEU Liebenstei (Geratal) COA.svg]] JPG → SVG 1301676 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Либенштайн |төп исеме = Liebenstein |ил = Германия |герб = DEU Liebenstei (Geratal) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 46|lat_sec 8 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 51|lon_sec = 15 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Ильм (район) |теҙмәләге район = Ильм (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Райнхард Дциллак<br />([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 12,24 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 365 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 377 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99330 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = IK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 70 033 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.oberes-geratal.de/Liebenstein/liebenstein.htm |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Либенштайн''' ({{lang-de|Liebenstein}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 377 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 12,24 км<sup>2</sup>. Диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99330 һәм автомобиль коды — IK. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.oberes-geratal.de/Liebenstein/liebenstein.htm Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125163237/http://www.oberes-geratal.de/Liebenstein/liebenstein.htm |date=2017-01-25 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 45mbt8abwpjf9lrqu4a243ua0jxxqy9 Стравинский Игорь Фёдорович 0 60183 1301677 1281200 2026-08-03T04:29:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301677 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Стравинский Игорь Федорович''' ({{OldStyleDate2|17|июнь|1882|5}} — [[6 апрель]] 1971 йыл) — урыҫ композиторы. Франция (1934) һәм АҠШ (1945) гражданы. [[XX быуат|ХХ быуат]]та донъя музыка мәҙәниәтенең иң эре вәкиле. Стравинский музыкаһына стилистик төрлөлөк хас: ижадының тәүге осоронда (айырыуса уның репертуарға ингән әҫәрҙәрендә) уның музыкаһы стиле рус мәҙәни традицияларының сағыу эҙҙәрен йөрөтә. Һуңғы әҫәрҙәренең стилистикаһы неоклассицизм һәм Яңы вена мәктәбенең додекафония стилистикаларын хәтерләтә. == Биографияһы == Игорь Стравинский [[1882 йыл]]да [[Санкт-Петербург|Петербург]] янындағы [[Ломоносов (ҡала)|Ораниенбаумдың]] Швейцария урамында тыуған. Уның атаһы, Федор Игнатьевич Стравинский — опера йырсыһы, Мария театры солисы, әсәһе — пианист һәм йырсы Анна Кирилловна Холодовская (11.08.1854 — 7.06.1939), иренең концерттарында даими концертмейстер була. Стравинскийҙарҙың Петербургтағы өйҙәрендә һәр саҡ музыканттар, артистар, яҙыусылар ҡабул ителгән, улар араһында [[Достоевский Фёдор Михайлович|Ф. М. Достоевский]] ҙа булған. [[Файл:Stravinsky-parents.jpg|слева|мини|235x235пкс|Игорь Стравинскийҙың ата-әсәһе: Федор һәм Анна, [[Одесса]], 1874]] Стравинский А. П. Снеткованан һәм Л. А. Кашперованан [[фортепиано]] буйынса дәрестәр ала. Һуңынан композитор билдәләне: «Мадемуазель Кашперованың, педагог булараҡ, берҙән-бер идиосинкразияһы — педаль менән файҙаланыуҙы тулыһынса тыйыу була; өндәрҙе мин, органда уйнағандарса, бармағым менән тотоп һуҙырға тейеш инем; моғайын был минең өсөн юғарынан төшкән күрһәтмә булғандыр, сөнки мин бер ваҡытта ла музыка яҙғанда, педаль ярҙамында музыканы көсәйтеүҙе талап итмәнем». Стравинскийҙың был осорҙа музыкаль зауығының формалашыуына композитор һәм пианист В. И. Покровский ҙур йоғонто яһаусы була, ул Стравинскийҙы көнбайыш европа музыкаһы, беренсе сиратта француз (Ш. Гуно, [[Жорж Бизе|Ж. Бизе]], Л. Делиб, Э. Шабрие һәм башҡалар) музыкаһы менән таныштыра, уға шул ваҡыттағы музыкаль академизм йоғонтоһонан ҡотолорға ярҙам итә. Үҙенең «Диалогтар»ында Стравинский, Покровский менән 1897—1899 йылдарҙа иң тығыҙ аралашыу уның тормошона «хәл иткес йоғонто» яһай: «Беҙ уның менән осрашҡан мәлдә мин әле гимназияла уҡыйым, ә ул инде университет тамамлаған һәм минең өсөн абруйлы кеше ине. Покровский минең өсөн һоҡландырғыс [[Шарль Бодлер|Бодлер]] кеүек күренә ине. Бер аҙ ваҡыттан мин уның менән бөтә ваҡытымды, хатта мәктәп дәрестәре иҫәбенә, үткәрә башланым», — тип яҙа. 19 йәшендә Гуревич гимназияһын тамамлағандан һуң, Стравинский ата-әсәһенең талабы буйынса Санкт-Петербург университетының юридик факультетына уҡырға инә<ref>[http://andron.sitecity.ru/ltext_3101202117.phtml?p_ident=ltext_3101202117.p_3101212045 Из расходной книги Ф. И. Стравинского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202231024/http://andron.sitecity.ru/ltext_3101202117.phtml?p_ident=ltext_3101202117.p_3101212045 |date=2013-12-02 }}</ref>, бер үк ваҡытта музыкаль-теоретик дисциплиналарҙы үҙаллы өйрәнергә тотона . 1904—1906 йылдарҙа Стравинский Игорь[[Римский-Корсаков Николай Андреевич|Н. А. Римский-Корсаковтан]] шәхси дәрестәр ала. Композитор Игоргә аҙнаһына ике тапҡыр дәрестәр тәҡдим итә, был дәрестәр бер үк ваҡытта Стравинскийҙың В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Калафатиҙан дәрестәр алыуы менән бергә бара. [[Файл:Stravinsky_Igor_Postcard-1910.jpg|слева|мини|250x250пкс|Йәш Игорь Стравинский. ''(1910 йыл)'']] 1906 йылда Стравинский Екатерина Гавриловна Носенкоға, үҙенең яҡын туған һеңлеһенә өйләнә<ref>{{Cite web|url=http://www.artrz.ru/places/1804660654/1805086698.html|title=Искусство и архитектура русского зарубежья - Стравинская (урожд. Носенко) Екатерина Гавриловна|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8y2vJsQ?url=http://www.artrz.ru/places/1804660654/1805086698.html|archivedate=2013-03-15}}</ref>. [[1907 йыл]]да уларҙың беренсе улы, рәссам Федор Стравинский тыуа, [[1910 йыл]]да икенсе улдары, композитор һәм пианист Святослав Сулима-Стравинский тыуа. 1900—1910 йылдарҙа Стравинскийҙарҙың ғаиләһе уларҙың Устилугалағы имениеһында йәшәй. Римский-Корсаков етәкселегендә 1906 йылда Стравинский беренсе әҫәрҙәрен — скерцо һәм [[фортепиано]] өсөн [[соната]], шулай уҡ оркестр өсөн тауышлы «Фавн и пастушка» [[сюита]]һын — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең премьераһын йәш композиторҙың талантын юғары баһалаған Сергей Дягилев ҡарай. Бер аҙ ваҡыттан һуң Дягилев Стравинскийға [[1910 йыл]]да [[Париж]]да үтәсәк «Рус миҙгелдәре»ндә ҡуйыу өсөн балет яҙырға тәҡдим итә. Дягилев труппаһы менән өс йыл дауамында хеҙмәттәшлек иткән осоронда Стравинский уға донъя билдәлелек килтергән өс балетын: «Жар-птица» ({{Год в театре|1910}}), «Петрушка» ({{Год в театре|1911}}) һәм «Весна священная» ({{Год в театре|1913}}) — яҙа . Был йылдарҙа Стравинский (башлыса Догилев әҫәрҙәрен сәхнәләштереү менән бәйле) Парижға бер нисә тапҡыр бара. [[Файл:Debussy_Stravinsky_1910.PNG|мини|Дебюсси һәм Стравинский (Э. Сати фотоһы, 1910)]] [[1911 йыл]]дың июнендә, Парижда үткән «Петрушка» һәм Дягилевтың «Рус балеттары» премьераһынан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, Стравинский Эрик Сати менән таныша,<ref name="Correspondance">{{Китап||автор=Erik Satie|заглавие=Correspondance presque complete|ссылка=|место=Paris|издательство=Fayard/Imec|год=2000|страницы=1131}}</ref> был кешене композитор «иң сәйер кеше», һәм «иң һоҡланғыс» һәм « зирәк һәм тапҡыр аҡыллы» кеше тип атай<ref>''Стравинский И. Ф.'' Диалоги. — Л.: 1971, с.99.</ref>. Шул уҡ йылдың көҙөндә улар икәүһе Клод Дебюсси йортонда тарихи фотоға төшәләр ,<ref name="Correspondance" /> бында музыкалағы импрессионизм стиленә туранан-тура мөнәсәбәтле өс композитор дуҫтарса төшкө аш ашайҙар, был стилдең башында, уға нигеҙ һалыусы Эрик Сати ,<ref>''[[Коллар, Поль|Paul Collaer]]'', Stravinski. — Bruxelles, 1930</ref><ref>''[[Коллар, Поль|Paul Collaer]]'', «La Musique modern». — Paris/Bruxelles, 1955 & 1963.</ref><ref>''[[Ландорми, Поль|Landormy P.]]'' «La musique française après Debussy». — P.: Gallimard, 1943. 380 p., — pag. 53</ref><ref>{{Китап|автор=[[Сати, Эрик|Эрик Сати]], [[Ханон, Юрий|Юрий Ханон]]|часть=|заглавие=«Воспоминания задним числом»|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=Центр Средней Музыки & [[Лики России (издательство)|Лики России]]|год=2010|том=|страницы=60—61|страниц=682|серия=|isbn=978-5-87417-338-8|тираж=}}</ref> стилдең барыһы тарафынан да танылған башлығы Клод Дебюсси һәм уларға эйәреүсе, оҙаҡламай башҡа стилдәргә ҡарата үҙ хәрәкәтен башлаусы урыҫ композиторы Игорь Стравинский<ref name="Штейнпресс">{{Китап|автор=Штейнпресс&nbsp;Б.&nbsp;С., Ямпольский&nbsp;И.&nbsp;М.|часть=|заглавие=Энциклопедический музыкальный словарь|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=«Советская Энциклопедия»|год=1966|том=|страницы=493|страниц=632|серия=|isbn=|тираж=100000}}</ref><ref>''Н.Александрова, О.Атрощенко''. «[http://megapredmet.ru/1-37428.html Пути русского импрессионизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618175312/http://megapredmet.ru/1-37428.html |date=2018-06-18 }}». — М.: СканРус., 2003 г.</ref><ref>''А. Т. Садуова''. «Импрессионизм в русской музыке рубежа XIX—XX веков : истоки, тенденции, стилевые особенности». — [http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/impressionizm-v-russkoj-muzyke-rubezha-xix-xx-vekov-istoki-tendencii.html стр.129-132] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618175303/http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/impressionizm-v-russkoj-muzyke-rubezha-xix-xx-vekov-istoki-tendencii.html |date=2018-06-18 }}</ref> тора. Дебюсси фекеренсә, «йәш рус мәктәбе» сит ил йоғонтоһо аҫтына эләккән: «ә Стравинский үҙе Шенберг яғына ауышҡан, әммә, был осорҙоң иң мөғжизәле оркестр механизмы булып ҡала»<ref>{{Китап|автор=Кремлёв Ю. А|заглавие=Клод Дебюсси|ответственный=|издание=|место=М.:|издательство=Музыка|год=1965|страницы=677—678|страниц=792|isbn=}}. Цитата из письма Дебюсси к Годе (неустановленной даты).</ref>. Рус композиторы һуңғараҡ Дебюссиҙың был һүҙҙәре менән таныша һәм уларҙы Шенбергтың «Лунный Пьеро» вокаль-инструменталь циклын (был әҫәрҙе Стравинский 1912 йылда Берлинда тыңлаған була) ҙур энтузиазм ҡабул итеүе менән бәйләй. Рус композиторының фекеренсә, Шернберг әҫәре уның тормошонда оло ваҡиға була<ref>Диалоги, с. 81.</ref>. Сати һәм Стравинскийҙың 1913 йылдан алып яҙышҡан хаттары тиҫтәләрсә иҫәпләнә<ref name="Satie" />:279 Сати ижадын тикшеренеүсе Ю. Ханон, Сатиҙың ҡайһы бер әҫәрҙәре, бигерәк тә «Парад» балеты (1917) һәм «Сократ» кантатаһы (1918, автор уны «симфоник драма тип атаған»), Стравинский ижадына һиҙелерлек йоғонто яһаған, тип иҫләй.<ref name="Satie">{{Китап|автор=[[Эрик Сати]], [[Ханон, Юрий|Юрий Ханон]]|часть=|заглавие=«Воспоминания задним числом»|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=Центр Средней Музыки & [[Лики России (издательство)|Лики России]]|год=2010|том=|страницы=321|страниц=682|серия=|isbn=978-5-87417-338-8|тираж=}}</ref>. Г.Филенко фекеренсә, [[Антиклыҡ|антик]] теманы асыуҙағы үҙенсәлекле боролош, музыканың телен боронғоса яңғыратыу һәм «Сократ» кантатаһында музыка конструкцияларының бөтөнләй яңы ысулдарын ҡулланыу башҡа композиторҙар өсөн бик уңышлы өлгө була һәм алдағы ун йылда Онеггерҙың «Антигона»һының ([[1924 йыл|1924]]), шулай уҡ Стравинскийҙың «Аполлон Мусагет» һәм «Царь Эдип» (1929—1930 йылдарҙа) әҫәрҙәренең неоклассицизмына юл һала, алдан уҡ яңы стилдең төп һыҙаттарын күрһәтә<ref name="Фил">{{Китап||автор=[[Филенко, Галина Тихоновна|Филенко Г.]]|заглавие=«Французская музыка первой половины XX века»|ссылка=|место=Л.|издательство=Музыка|год=1983|страниц=232|страницы=76}}</ref>:76. Стравинский Сатиҙың «Сократ»ына ҡарата һөнәрҙәшенең профессиональ оҫталығы тураһында бик тыйнаҡ һәм скептик баһа бирә:{{Цитата башы}}Не думаю, чтобы он хорошо знал инструментовку и предпочитаю «Сократа» в том виде, в каком он играл мне [на фортепиано], нескладной оркестровой партитуре. Я всегда считал сочинения Сати ограниченными «литературщиной». Заголовки у них литературные, но тогда как названия картин [[Клее, Пауль|Клее]], тоже взятые из литературы, не стесняют его живопись, у Сати, мне кажется, это случается, и при повторном прослушивании его вещи теряют большую долю интереса. Беда «Сократа» в том, что он наскучивает одним своим [[Метр (музыка)|метром]]. Кто может вынести это однообразие? И все же музыка смерти Сократа трогательная и по-своему благородна. {{конец цитаты|источник=Стравинский. Диалоги<ref>''Стравинский И.Ф.'' Диалоги. Л., 1971, с.100.</ref>}} {{Цитата башы}} «Поскольку Шестёрка чувствовала себя свободной от своей доктрины и была исполнена восторженного почитания к тем, против кого выставляла себя в качестве эстетического противника, то и никакой группы она не составляла. „[[Весна священная]]“ произросла мощным деревом, оттесняя наш кустарник, и мы собирались было признать себя побеждёнными, как вдруг Стравинский вскоре ''сам присоединился'' к нашему кругу приёмов, и необъяснимым образом в его произведениях даже чувствовалось влияние Эрика Сати.»<ref name = "Петух">{{книга|автор = [[Кокто, Жан|Жан Кокто]]|часть = |заглавие = «Петух и Арлекин»|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = «Прест»|год = 2000|том = |страницы = 79|страниц = 224|серия = |isbn = |тираж = 500}}</ref> {{Конец цитаты|источник=[[Кокто, Жан|Жан Кокто]], «к юбилейному концерту Шестёрки в 1953 году»}} 1914 йылдың башында, [[Беренсе донъя һуғышы]] алдынан Стравинский ғаиләһе менән [[Швейцария|Швейцарияға]]. Һуғыш башланғандан һәм Рәсәйҙә революция булғандан һуң Стравинскийҙар Рәсәйгә ҡайтмай. 1915 йылдың яҙында композитор ғаиләһе менән Лозанна янындағы Моржда, ә 1920 йылдан алып — башлыса [[Париж]]да йәшәй. Был ваҡытта яҙған опера әҫәрҙәре араһында — [[Андерсен Ханс Кристиан|Андерсендың]] «Соловей» исемендәге әкиәте буйынса шул исемдәге операһы ([[1914 йыл|1914]]) һәм «История солдата» ([[1918 йыл|1918]]) яҙыла. Шул уҡ ваҡытта Стравинский француҙдарҙың «Алтау» төркөмө менән яҡынлаша. Һуғыш тамамланғандан һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, Стравинский [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]]гә күсеп ҡайтырға ҡарар ҡабул итә алмай һәм [[Франция]]ла ҡалырға була. [[1919 йыл]]да композитор Дягилев заказы буйынса «Пульчинелла» балетын яҙа, «Пульчинелла» бер йылдан һуң сәхнәлә ҡуйыла. 1922 йылда композиторҙың әсәһе, Анна Холодовская, Рәсәйҙән ул йәшәгән йортҡа күсеп килә һәм Парижда [[1939 йыл]]да вафат була, Сент-Женевьев-де-Буа зыяратында ерләнә. Игорь Стравинский, уға арнап, К. Бальмонттың шиғыры һүҙҙәренә фортепиано һәм вокал өсөн «Незабудочка-цветочек» йырын ижад итә. 1940 йылға тиклем Стравинский [[Франция]]ла йәшәй. Бында һуңғы рус әҫәрҙәренең премьераһы була — «Мавра» камералы опера ([[1922 йыл|1922]]) һәм бәләкәй генә «Свадебка» ([[1923 йыл|1923]]) хореография кантатаһы, шулай уҡ неоклассик манерала яҙылған әҫәрҙәре, улар араһында «Пульчинелла» ([[1920 йыл|1920]]) һәм «Поцелуй феи» балеттары ([[1928 йыл|1928]]) сәхнәлә күрһәтелә. Ул тәүге тапҡыр Парижда рухи музыкаға мөрәжәғәт итә — «Отче наш» әҫәрен хор менән башҡарыу өсөн яҙа ([[1928 йыл|1928]]) һәм данлыҡлы «Симфония псалмов»ын ([[1930 йыл|1930]]) Псалтирҙың латин тексына яҙа (1930; тәүге тапҡыр был әҫәрҙе шул уҡ йылдың декабрь айында [[Брюссель|Брюссел]]дә Э. Ансерме башҡара). 1915 йылда Стравинский үҙ әҫәрҙәренең дирижеры сифатында әленән-әле сығыш яһай. [[1924 йыл]]да композитор беренсе тапҡыр пианист сифатында үҙенең фортепиано һәм тынлы оркестр өсөн яҙған концертында Сергей Кусевицкий дирижерлығында сығыш яһай. 1930-сы йылдарҙа Стравинский оркестр менән скрипка һәм ике фортепиано өсөн концерттар яҙа. 1933—1934 йылдарҙа Ида Рубинштейн заказы буйынса Андре Жид менән берлектә Стравинский «Персефона» мелодрамаһын яҙа. 1934 йылда композитор [[Франция]] гражданлығын ҡабул итә, 1935 йылда француз телендә «Минең тормошомдоң хроникаһы» тигән мемуарҙар китабын нәшер итә. Һуңғараҡ Стравинский Парижда йәшәгән йылдарын тормошоноң иң бәхетһеҙ осоро тип хәтерләй. [[1938 йыл]]да өлкән ҡыҙы Людмила, [[1939 йыл]]да ҡатыны (Париждың Сент-Женевьев-де-Буа зыяратында ерләнгән) һәм үҙенең әсәһе вафат була. [[1940 йыл]]дың 9 мартында, Стравинский 1922 йылда уның менән таныш булған Вера Судейкинаға өйләнә. 1936 йылдан алып Стравинский әленән-әле гастролдәр менән [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] йөрөй, был илдәр менән ижади бәйләнештәре нығый. 1937 йылда [[Нью-Йорк|Нью-йорктың]] Метрополитен-опера театрында композиторҙың «Игра в карты» балеты ҡуйыла, бер йыл үткәс, «Дамбартон-Окс» тигән концерты үтә. Стравинскийҙы [[Гарвард университеты]]на<nowiki/>лекциялар курстарын уҡырға саҡыралар{{Асыҡларға|о чём?}}<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="Википедия:Избегайте неопределённых выражений">ҡасан?</span></nowiki>''&#x5D;</sup>. [[Икенсе донъя һуғышы]] башланыу арҡаһында Стравинский АҠШ-ҡа күсергә ҡарар ҡабул итә (1939)<ref name="ReferenceA">{{Китап|автор=Иванян Э. А.|заглавие=Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Международные отношения|год=2001|страницы=|страниц=696|isbn=5-7133-1045-0}}</ref>. Тәүҙә ул [[Сан-Франциско|Сан-Францискола,]] ә аҙаҡ [[Лос-Анджелес]]та йәшәй. [[1945 йыл]]да америка гражданлығы ала. Был осорҙағы әҫәрҙәре — «Похождения повесы» (1951) неоклассик осорҙоң апофеозы була, «Орфей» (1948) балетын, Симфония до мажор (1940) һәм Өс өлөшлө симфония (1945), кларнет һәм джаз-оркестр өсөн Эбони-концерт (1946) яҙа. 1944 йылдың ғинуарында, [[Бостон]]да Америка гимнын ғәҙәти булмаған аранжировкаға һалып башҡарыуы менән бәйле, урындағы полиция Стравинскийҙы ҡулға ала һәм иҫкәртә: гимнды боҙған өсөн яуаплылыҡҡа тарттырып, штраф түләтә<ref>According to Michael Steinberg, Liner notes to ''Stravinsky in America'', RCA 09026-68865-2, the police «removed the parts from Symphony Hall.»{{Китап|ссылка=https://books.google.com/?id=31d5lYCsKsUC&pg=PA50&lpg=PA50&dq=Musician+as+Interpreter|заглавие=The Musician as Interpreter|издательство={{Нп3|Penn State University Press|Penn State Press|en|Penn State University Press}}|isbn=9780271031989|автор=Paul Thom|год=2007}} page 50</ref>. Был тарихты композитор үҙе инҡар итә<ref>{{Китап|ссылка=https://books.google.com/?id=uzXtKwJQv1gC&lpg=PA152&dq=Stravinsky%20Arres%20%22Star-Spangled%20Banner%22&pg=PA152#v=onepage&q|заглавие=Stravinsky: The Second Exile: France and America, 1934-1971|издательство=[[University of California Press]]|isbn=9780520256156|автор=Stephen Walsh|год=2008}}, page 152</ref>. 1950-се йылдар башынан алып Стравинский үҙ ижадында сериялы принциптарҙы ҡуллана башлай. Ошо принципҡа күсеүҙең башланғысы булып аноним инглиз шағирҙарының шиғырҙарына яҙған Кантатаһы тора, был әҫәрендә композитор музыканы тотош полифонизациялай башлаған була. Беренсе сериялы әҫәре Септет була ([[1953 йыл|1953]]). Сериялы әҫәрҙәрендә Стравинский тональностан бөтөнләй баш тарта, шундай әҫәрҙәр булып «Threni» (Плач пророка Иеремии, 1958) тора. Сериялы принципҡа тотош буйһонған әҫәре — фортепиано һәм оркестр өсөн яҙылған «Движения» әҫәре ([[1959 йыл|1959]]) һәм Олдос Хаксли иҫтәлегенә оркестр өсөн вариациялар. Стравинский [[1966 йыл]]да «Заупокойные песнопения» (''Requiem canticles'') — камера стилле ҙур булмаған әҫәрен (романтиктарҙың масштаблы «патетик» реквиемынан айырмалы әҫәрен) яҙа, уны үҙ ижад карьераһын тамамлаусы әҫәр, тип иҫәпләй<ref>"…"Заупокойные песнопения" завершили всю мою творческую картину… Реквием в моём возрасте слишком задевает за живое…, «…сочиняю шедевр своих последних лет» (Стравинский).</ref>. Тиҫтә йылдар дауамында Стравинский башлыса үҙ әҫәрҙәренең дирижеы булараҡ Европа һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] буйлап гастролдәргә әүҙем йөрөй. Ул үҙ әҫәрҙәрен башҡарыу нюанстарына (бигерәк тә темп, динамикаға, акценттарға) ғәҙәттән тыш талапсан булыуы менән айырылып тора, композитор шулай уҡ аудиояҙмаларға ҙур әһәмиәт бирә. 1950-1960-сы йылдар башында ''Columbia Records'' лейблы аҫтында автор идаралығында уның күпселек әҫәрҙәре аудиояҙмала сыға<ref>Позже были выпущены в виде масштабных компиляций на лейблах Sony/BMG, на компакт-дисках.</ref>. Стравинский-дирижерҙың автор үҙе башҡарған аудиояҙмалары уның бөтә әҫәрҙәрен яңы башҡарыусыларға интерпретациялау өсөн мөһим йүнәлеш күрһәтеүсе булып хеҙмәт итә. [[1962 йыл]]дың 21 сентябрендә Стравинский [[Мәскәү]]ҙә була, унда үҙенең әҫәрҙәренә дирижерлыҡ итә (октябрҙә — Ленинградта). Композиторҙың концертын илдең музыкаль йәмәғәтселеге һоҡланып ҡаршы ала<ref name="ReferenceA">{{Китап|автор=Иванян Э. А.|заглавие=Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Международные отношения|год=2001|страницы=|страниц=696|isbn=5-7133-1045-0}}</ref>. Стравинскийҙың һуңғы тамамланған әҫәре — Хуго Вольфтың рухлы йырҙарының ике камера оркестры өсөн эшкәртмәһе (1968). [[Йоһанн Себастьян Бах|И. С. Бахтың]] яҡшы темперирланған клавирынан фуга һәм оркестр өсөн дүрт прелюдияһы (1968—1970) тамамланмай ҡалған, шулай уҡ фортепиано өсөн ниндәйҙер бер әҫәрҙең эскиздары һаҡланған. [[Файл:Stravinsky_graves.jpg|мини|Ире-ҡатынлы Стравинскийҙарҙың ҡәберҙәре]] [[1971 йыл]]дың [[6 апрель|6 апрел]]ендә Стравинский йөрәк өйәнәгенән вафат була. Ул [[Венеция]]ла (Италия) Сан-Микеле зыяратының «урыҫ» өлөшөндә, Сергей Дягилев ҡәберенән алыҫ түгел ерләнгән. [[1982 йыл]]да уның ҡәбере менән йәнәш Стравинскийҙың ҡатыны Вера Босс ерләнә. == Ижады == Стравинский үҙ заманындағы барлыҡ жанрҙарҙа ла тиерлек эшләй. Уның ижади мираҫында опералар, балет, симфониялар, оратория һәм кантата, яңғыҙ инструменттар менән оркестр өсөн концерттар, инструменталь һәм вокал камера музыкаһы бар. Уның ижади карьераһын өс осорға бүләләр — рус, неоклассика һәм сериялы осорҙары. Был шартлы һәм ҡаршылыҡлы бүлеү, әлбиттә, мәҫәлән, «урыҫ темаһына» әҫәрҙәре («Отче наш», «Верую», «Богородице Дево радуйся», «Скерцо в русском стиле» һәм башҡалар Стравинский неоклассика тип һаналған осоронда яҙған, ә үткән замандар темаһына мөрәжәғәт итеүе («Агон» балеты, Реквием хоры) неоклассика осоро өсөн генә түгел, әммә сериялы осор өсөн дә хас булмаған була. «Похождения повесы» операһы ([[1951 йыл|1951]]) «неоклассика» тип һаналһа ла, ул «сериялы» йылдарҙа ижад ителгән һәм неоклассик «Пульчинелла»нан (1920) ныҡ айырылып тора. === Рус осоро === [[Файл:Stravinsky_rimsky-korsakov.jpg|мини|Стравинский һәм Римский-Корсаков (һулдан бергә ултыралар) 1908 йыл]] Стравинский музыка карьераһындағы беренсе этап (уның ҡайһы бер тәүге эштәрен иҫәпкә алмағанда) үҙ эсенә «Фейерверк» оркестр фантазияһын һәм С. Дягилев өсөн яҙылған өс [[балет]]ты: («Жар-птица», «Петрушка» һәм «Весна священная»ны) — ала. Был әҫәрҙәргә оҡшаш һыҙаттар хас: улар барыһы ла оло оркестр менән башҡарыуға иҫәп тотоп яҙылған, һәм уларҙың барыһында ла рус фольклор темалары һәм мотивтары әүҙем ҡулланылған. Шулай уҡ был әҫәрҙәрҙә стиль үҙенсәлектәренең үҫеше ныҡ күҙәтелә — «Жар-птица» балетында [[Римский-Корсаков Николай Андреевич|Римский-Корсаков]] ижадының акценттары сағылдырылған, уның ирекле диатоник көйҙәре ныҡ һиҙелә (бигерәк тә өсөнсө шаршауҙа), «Петрушка» балетына политональность хас, ә «Весна священная» балетында полиритмия һәм диссонанстың тупаҫ сағылышы күҙәтелә. [[Файл:Igor_Stravinski_6_slika_1915_žak_emil_blanš.jpg|слева|мини|261x261пкс|Жак-Эмиль Бланш, Стравинский Игорь портреты, 1915 йыл.]] Авторҙың һуңғы әҫәрҙәрендә ҡайһы бер авторҙар (мәҫәлән, Нил Уэнборн) Стравинский, үҙенә күрә «тамуҡ» атмосфераһын тыуҙырырға тырышып, диссонанс һәм полиритмия ҡулланған, тиҙәр. Бындай фекер менән ризалашҡанда «Весна священная» балетының [[1913 йыл|1913 йылдағы]] премьераһын ярайһы уңышлы булған тип һанарға мөмкин: премьера бик шау-шыулы үткән, аҙаҡ үҙенең автобиографияһында Стравинский был балетын «ғауға, янъял» ({{Lang-fr|scandale}})<ref>Stravinsky 1936</ref> тип атаған. Айырым шаһиттар әйтеүенсә, тамаша залында урын-урын ыҙғыш-бәрелештәр күҙәтелгән, ә икенсе шаршау күрһәтелгәндә залда полицияның булыуы кәрәк булған. Тикшеренеүселәр, шулай ҙа, ваҡиғаларҙың ҡапма-ҡаршы төрлө версияларына иғтибар итәләр<ref>См., например: Eksteins 1989, pp. 10-16.</ref>. Юғарыла һанап үтелгән әҫәрҙәренән тыш, был осор ижадына Стравинскийҙың «Соловей» (1916) операһын һәм музыкаль театр өсөн өс әҫәрен индерәләр — «История солдата» (1918), «Байка про лису, петуха, кота да барана» (1916), «Свадебка» (1923), уларҙың һәр береһе автор үҙе билдәләгән үҙенсәлекле жанр булып тора. === «Неоклассик» осоро === Стравинскийҙың беренсе неоклассик балеты йыр менән бергә алып алып барылған «Пульчинелла» балеты (1920), унда XVIII быуат итальян композиторҙары музыкаһына, бигерәк тә Дж. Перголези музыкаһына таянып, Стравинский үҙ музыкаһын (гармония, ритм, оркестрлауҙы) классицизм стиле манераһында ижад иткән. Композиторҙың күп дәрәжәлә юғары үҙенсәлелеге «Мавра» камера операһында (1922) күҙәтелә; ҡайһы бер белгестәр тап ошо сәбәптәр буйынса «Мавра» балетын рус әҫәрҙәре осорон тамамлаусы һәм «неоклассик» осорҙо башлаусы әҫәр, тип атай<ref>Как например, [[Тарускин, Ричард|Р. Тарускин]] в книге «Стравинский и русская традиция: биография его сочинений вплоть до „Мавры“» (Taruskin 1996); см. также Walsh 2001</ref>. Боронғоноң (барокко, классицизм, романтизмдың) оҫта стилләштерелгән диапазонын неоклассицизмға тиклем тәрән аңлашылыуын «Царь Эдип» опера-ораторияһында (1927, латин текст), «Поцелуй феи» (1928, П. И. чайковский музыкаһын ҡулланып), «Дамбартон-Окс» камера оркестры өсөн концерт (1938 әҫәрҙәрендә күрергә мөмкин. Антик темаға ([[боронғо грек мифологияһы]]на таянып) яҙылған «Мусагет Аполлон» ([[1928 йыл|1928]]), «Орфей» ([[1947 йыл|1947]]) балеттары һәм «Персефона» ([[1933 йыл|1933]]) мелодрамаһының композиция техникаһының классик, йәғни антик техникаһы менән бер ниндәй ҙә уртаҡлығы юҡ, шуға күрә улар Стравинский әҫәрҙәрен неоклассицизмға индерә лә инде. Шулай уҡ ошо осор сиктәрендә өс симфония ижад ителгән: «Симфония псалмов» (1930), Симфония in C (1940) һәм «Өс өлөшлө симфония» (1945). === Һуңғы, йәки «сериялы» осор === 1950 йылда композитор үҙ әҫәрҙәрендә сериялы техника ҡуллана башлай. 1952—1953 йылдарҙа сериялы техниканың тәүге тәжрибәһе ҙур булмаған «Кантата», «Септет» һәм «Вильям Шекспирҙың өс йыры» композицияларында күҙәтелә. [[1955 йыл]]да яҙылған «Canticum sacrum» әҫәренең бер өлөшө (''Surge Aquilo'') тулыһынса додекафонлы ижад ителгән була<ref>Straus 2001, p. 4.</ref>. Һуңынан композитор «Агон» ([[1957 йыл|1957]]), «Плач пророка Иеремии» ([[1958 йыл|1958]]), «Проповедь, притча и молитва» ([[1961 йыл|1961]]) исемле үҙенең әҫәрҙәрендә сериялы техника ҡуллана (һуңғы икеһе [[библия]] текстарына һәм мотивтарына нигеҙләнгән)<ref>White 1979, p. 510.</ref>, шулай уҡ «Потоп» (1962) мистерияһы «Бытие китабынан» алынған өҙөмтәләрҙең һәм урта быуат инглиз мистерияларының синтезы була; «Потоп»та композитор шулай уҡ католиктарҙың Те Deum гимнының тексын ҡуллана. == Стиль == Стравинскийҙың стилен, Вена классиктары Моцарт йәки Шопендыҡы кеүек итеп, ҡыҫҡа һәм бер төрлө генә итеп һүрәтләү мөмкин түгел. Бының төп сәбәбе — композиторҙың ғүмер буйына үҙ ижады барышында өҙлөкһөҙ стиль эҙләү һәм композиция-техник тәжрибәләр ҡуйыу. Композиция-техник тәжрибәләр ҡуйғанлығы һәм стилдәрен үҙгәрткәнлеге өсөн Стравинскийҙы көнбайыш тарихнамәһе «Егерменсе быуаттың Протейы» тип атай. === «Урыҫ» Стравинскийы Стравинскийҙың әҫәрҙәрендә урыҫ тематикаһы, мелодикаһы ярылып ята, сөнки композитор ғүмере буйына үҙен урыҫмын тип һанай. «Русское» в музыке Стравинского, наиболее заметное в использовании им характерных особенностей жанров крестьянского и городского фольклора (как в песенных сборниках «Прибаутки» и «Кошачьи колыбельные», в «Свадебке», в «Петрушке») — мелодики, гармонии, ритмики, фактуры и т. д. — не ограничивается опусами так называемого русского периода. Явные и латентные отголоски «русского» находятся во многих сочинениях «неоклассического» периода (прямые, например, в вокальных сочинениях на церковнославянские тексты «Верую», «Богородице Дево радуйся» и «Отче наш», в инструментальном «Русском скерцо»; скрытые, например, в «Симфонии псалмов»). Сам Стравинский считал себя русским на протяжении всей жизни, даже с учётом поздней, вполне додекафонной, музыки. На склоне лет, во время поездки в 1962 в Россию композитор дал интервью одной из центральных газет, в котором, как бы отвечая на советские упреки в «формализме», настаивал: {{Цитата башы}}Я всю жизнь по-русски говорю, у меня слог русский. Может быть, в моей музыке это не сразу видно, но это заложено в ней, это — в её скрытой природе{{Цитата аҙағы}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Я всю жизнь по-русски говорю, у меня слог русский. Может быть, в моей музыке это не сразу видно, но это заложено в ней, это — в её скрытой природе<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>Интервью газете «Комсомольская правда» (сентябрь 1962)<ref>Цит. по: [https://cyberleninka.ru/article/n/russkie-traditsii-v-stilistike-i-f-stravinskogo ''Островская Г. И.'' Русские традиции в стилистике Стравинского] // Gaudeamus 2002, № 2, с.187.</ref>.</cite></div></blockquote>Один из лучших российских интерпретаторов Стравинского [[Рождественский, Геннадий Николаевич|Г. Н. Рождественский]] в книге, посвящённой в том числе изучению его техники композиции, писал: {{Цитата башы}}…в каждой партитуре Стравинского (включая опусы последних лет) можно услышать интонации русской музыкальной речи, интонации русского фольклора, Мусоргского, Чайковского{{Цитата аҙағы}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> …в каждой партитуре Стравинского (включая опусы последних лет) можно услышать интонации русской музыкальной речи, интонации русского фольклора, Мусоргского, Чайковского<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>''Рождественский Г. Н.'' Дирижёрская аппликатура. Л., 1978, с. 8.</cite></div></blockquote> === «Сериялы» Стравинский === Стравинскийҙың һуңғы ижадына композитор- коллегаларының (мәҫәлән, Д. Д. Шостакович менән П. Булездың) һәм тәнҡитселәрҙең реакцияһы төрлөсә була. Стравинскийҙың сериялы музыка тәжрибәһе ҡайһы берҙәр тарафынан «формалистик» тренд, милли традицияларҙан «тулыһынса өҙөлөү», икенселәре тарафынан — «музыка телен объективлаштырыу»ға тырышыу һәм музыка теленә «универсаль» характер бирергә һуңлаған ынтылыш яһау тип һанала<ref>«Для меня Стравинский выступает во всем блеске, когда он что-либо иллюстрирует, когда он рассказывает истории <…> как в балетах „Жар-птица“, „Петрушка“, „Весная священная“ <…>. Но когда он пытается писать слишком абстрактную музыку, она гораздо менее убедительна, потому что у него нет чутья к разработке подобного Брамсу, Брукнеру или Бетховену — это не в его характере» (Интервью П. Булеза в буклете к компакт-диску CSOR 901918 [2010], с.3).</ref>. Композиция техникаһына ҡараш яңы вена мәктәбе музыканттары (Шёнберг, Веберн һәм Берг) ҡарашынан айырмалы рәүештә, Стравинский серия техникаһына бик иркен<ref>Стравинский И. Ф. // Музыкальный энциклопедический словарь. М., 1990, с.523.</ref> мөрәжәғәт итә, ҡыҫҡа ғына сериялар яҙа (барлыҡ 12 тондың бөтәһен дә файҙаланмай), тондарҙы ҡабатлай, төрлө бейеклектәге өндәрҙе «псевдо-трезвучия»ға берләштерә, серияны бөтә әҫәрҙәрендә лә киң ҡулланмай, бары тик әҫәренең айырым өлөшөн генә сериялы техника менән ижад итә. Знакомство Стравинского в 1957 йылда Стравинский Э. Кшенектың «Плач пророка Иеремии» әҫәрендә сериялы ротация менән таныша һәм уны үҙенең<ref>{{Мәҡәлә|автор=Glivinsky V.|заглавие=Stravinsky, Krenek and Serial-Rotational Technique|ссылка=|язык=|издание=Notes on Art Criticism, Kiev, Ukraine|тип=|год=2015|том=|номер=28|страницы=23—34|issn=2226-2180}}</ref> «Хәрәкәт» (1959) тигән фортепиано менән оркестр өсөн әҫәрендә, «Проповедь, притча и молитва» (1961) кантатаһында, «Потоп» ([[1962 йыл|1962]]) музыкаль тамашаһында, «Авраам и Исаак» ([[1963 йыл|1963]]) изге балладаһында, оркестр өсөн «Вариации памяти Oлдоса Хаксли» ([[1964 йыл|1964]]), «Памяти Т. С. Элиота» ирҙәр хоры һәм камера ансамбле өсөн ([[1965 йыл|1965]]), «Заупокойные песнопения» ([[1966 йыл|1966]]) әҫәрҙәрендә ҡуллана. Э. Кшенектан айырмалы рәүештә, Стравинский алты өндө генә түгел, ә дүрт өндө лә ротациялай, шулай уҡ, төп сериялы формаларҙың ун ике өнлө сегменттарына өҫтөнлөк биреп, уларҙы «хроматически» («диатоник») ротациялай, был алымды ул бары бер тапҡыр ғына «Движения» әҫәрендә ҡуллана)<ref>{{Китап|автор=Гливинский В.В.|заглавие=Позднее творчество И.Ф. Стравинского. Исследование|ответственный=|издание=|место=Донецк|издательство=Донеччина|год=1995|страницы=30—48|страниц=|isbn=5-7707-7987-X}}</ref>. Ротация сегменттарының аккорд вертикалдәренә ойошоуы һәм уларҙың эҙмә-эҙлелеге Стравинскийҙың һуңғы ижадының сериялы гармонияһы нигеҙенә һалынған<ref>{{Китап|автор=Гливинский В.В.|заглавие=Позднее творчество И.Ф. Стравинского. Исследование|ответственный=|издание=|место=Донецк|издательство=Донеччина|год=1995|страницы=48—80|страниц=|isbn=5-7707-7987-X}}</ref>. Полифониянан акцентты 12-тонлы рәтле гармония ысулына күсереү композиторға серия техникаһының индивидуаль-автор вариантын булдырырға мөмкинлек бирә. В. В. Гливинский фекеренсә, «Стравинскийҙың һуңғы ете партитуралары тексын төп тыуҙырыусы сериялы ротация табицалары хәҙерге замандың мәғлүмәти технологиялары өлкәһендә ҡулланылған мәғлүмәт базаларына оҡшашлығын күрһәтә»<ref>{{Мәҡәлә|автор=Гливинский В.В.|заглавие=И. Ф. Стравинский и современные компьютерно- информационные технологии|ссылка=|язык=|издание=Opera musicologicа|тип=научный журнал Санкт-Петербургской консерватории|год=2010|том=|номер=2(4)|страницы=41—57|issn=2075-4078}}</ref>. === Яңынан көйгә һалыуҙар, эшкәртеүҙәр === Стравинский бөтә тормошо дауамында үҙенең һәм сит кешеләрҙең әҫәрҙәрен (автор композицияларын, православие ҡулланған музыканы, халыҡ йырҙарын) эшкәртеү менән шөғөлләнә. Иң тәүҙә ул үҙенең элек яҙған әҫәрҙәрен яңы инструменттар менән башҡарыу өсөн эшкәртә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа уға үҙенсәлекле музыканы үҙгәртергә тура килә (уны йә ҡыҫҡарта, йә көйҙө киңәйтә, йә яңыртып көйләй), бындай осраҡтарҙа бер әҫәрҙең ике редакцияһы барлыҡҡа килә. Бының миҫалы булып «Петрушка» балеты тора, композитор уға бер нисә тапҡыр кире ҡайта. 1911 йылда әҫәрҙең «беренсе редакцияһы», йәки «үҙенсәлекле редакцияһы» тамамлана һәм артабан төрлөсә эшкәртеүгә дусар ителә: 1921 йылда (фортепиано өсөн өс номер эшкәртелә), 1932 (скрипка һәм фортепиано өсөн «Русский танец» эшкәртелә), 1947 йылда (балеттың икенсе редакцияһы барлыҡҡа килә), 1947 йылда (симфоник оркестр өсөн сюита), [[1965 йыл]]да (балеттың өсөнсө редакцияһы булдырыла). Стравинскийҙың ҡайһы бер эшкәртеүҙәре парадоксҡа әйләнә. Мәҫәлән, иҫке славян телендә яҙылған «Отче наш» (1926), «Символ веры» (1932) һәм «Богородице Дево радуйся» (1932) православие ҡануни текстары 1949 йылда композитор тарафынан латин телендәге Pater noster, Credo һәм Ave Maria католик ҡануни текстары менән алмаштырыла, рус стилендә яҙылған музыкаһы бөтөнләй үҙгәрешһеҙ көйөнсә ҡала. Башҡа композиторҙарҙың яҙмалары һәм халыҡ йырҙарын да Стравинский ирекле эшкәртә — мәҫәлән, (Гуго Вольфтың рухи йырҙарын, Карло Джезуальдоның мадригалдарын, рус халыҡ йыры «Дубинушка»ны), ә ДЖ. Б. Пергозизи музыкаһына («Пульчинелла»ны, П. И. Чайковскийҙың «Поцелуй феи» әҫәрҙәрен авторҙарынан айырмалы үҙгәртә. == Исемдәре == * Швеция Король музыка академияһының ағзаһы (1951) == Әҙәби әҫәрҙәре == * (авторҙашы: W. Nouvel) минең ғүмерем хроникаһы ({{Lang-fr|Chroniques de ma vie}}. Paris, 1935; урыҫ. тәржемә: Мәскәү, 2005). * (Сувчинский менән авторҙашлыҡта П.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;) Музыкаль поэтика ({{Lang-fr|Poétique musicale}}. Cambridge, ОКСФОРДТАҒЫ, 1942; ингл. назва тәржемә аҫтында. Poetics of Music, 1947; урыҫ. тәржемә: Мәскәү, 2004). * Крафт менән әңгәмә. London & New York, 1958—1969: # Conversations Stravinsky with Igor (1958); # Commentaries and Memories (1960); # Developments Expositions and (1962); # Episodes and Themes (1966); # Diary and a Dialogues (1968); # Conclusions Retrospectives and (1969). : Диалоги. Перевод В. А. Линник под ред. Г. А. Орлова и М. С. Друскина. Ленинград, 1971. <small>Перевод (во фрагментах) первых четырёх книг. Полного перевода всех шести книг бесед Крафта со Стравинским на русском языке нет</small>. * Хроника. Поэтика // Составление, комментарии, перевод, указатели, заключительная статья С. И. Савенко. М.: РОССПЭН, 2004. 368 с. == Ғаиләһе == * Ағаһы — Роман (1874 — май 1897). * Ағаһы — Юрий (1878 — май, 1941), архитектор. * Ағаһы — Гурий (12 август (30 июль) 1884 — апрель 1917), Мария театры артисы, бас-баритон, [[Беренсе донъя һуғышы]] йылдарында Көньяҡ фронтта Яссыла тифтан һәм перитониттан вафат булған, атаһының ҡәберенә ерләнгән. * И. Ф. Стравинскийҙың ҡыҙы Людмилаға (1908—1938) шағир Юрий Мандельштам өйләнгән була. Уларҙың етем ҡалған ҡыҙҙары Екатерина (Китти) Мандельштам (1937—2002) олатаһының ғаиләһендә — Стравинский Федор Игоревичтарҙа тәрбиәләнә (1907—1989)<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12888 Мария Елачич-Стравинская: «Я — последняя из Стравинских в Европе»]</ref>. == Адрестары == Санкт-Петербургта: * 5 июнь 1882—1908 — М. Ф. Немков йорто — Крюков каналы яр буйы, 6 (хәҙер 8), 66-сы фатир. * 1909—1910 йылдарҙа — өйләнгәс, Стравинский Игорь Федорович Инглиз проспектының 26-сы йортонда йәшәй. Композитор ижады өсөн был йорт әһәмиәтле була: тап бында ул «Жар-птица» балетын яҙа; Нью-Йоркта: * Ғүмеренең аҙағында{{Асыҡларға}} Essex House апартаменттарында йәшәй ({{Тәржемәһеҙ 5|Marriott Essex House|JW Marriott Essex House|en|JW_Marriott_Essex_House}}) — {{Тәржемәһеҙ 5|Central Park South|Central Park South|en|Central Park South}}, 160. == Хәтер == Уның хөрмәтенә почта маркалары һәм тәңкәләр сығарылған, улар араһында — 150 һум номиналлы платина тәңкәне [[Рәсәй Банкы]] (1993) сығарған; [[Меркурий|Меркурийҙағы]] кратер һәм [[астероид]] 4382 Стравинский (Stravinsky 4382) исемен йөрөтә<ref>{{Cite web|url=http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=4382|title=(4382) Stravinsky // IAU Minor Planet Center|author=|date=|publisher=www.minorplanetcenter.net|accessdate=2019-01-12}}</ref>. Лозаннала уның исемендәге аллея бар, Амстердамда — урам ({{Тәржемәһеҙ 5|Strawinskylaan||nl|Strawinskylaan (Amsterdam)}}й.), [[Ломоносов (ҡала)|Ломоносовта]] — майҙан бар. [[Ломоносов (ҡала)|Ломоносовта]] һәм Монтрела музыка мәктәптәре уның хөрмәтенә аталған. [[Париж|Париждағы]] [[Помпиду үҙәге|Жорж Помпиду Үҙәгендәге]] шул уҡ исемдәге майҙанда Стравинский фонтаны бар. [[2019 йыл]]да [[Киев]]тың Лютеран урамында Стравинскийҙың барельефы менән мемориаль таҡтаташ асыла. «Коко Шанель и Игорь Стравинский» нәфис фильмы 2009 йылғы Канн кинофестивален яба. «Аэрофлот — Рәсәй авиалиниялары» компанияһының теркәү номеры VP-BDO булған А-319 самолеты Стравинскийҙың исемен йөрөтә. Игорь Стравинскийҙың иң беренсе музейы [[Украина]]ның Устилуга (Волынь өлкәһе) ҡалаһында 1990 йылда асыла. [[1994 йыл]]дан алып Волынь ҡалаһында Стравинский исемендәге музыкаль фестиваль уҙғарыла. Стравинскийҙың «Весна священная» әҫәре «Вояджера»ның Алтын пластинкаһында яҙылған. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''Адамович Г.'' Встреча с Игорем Стравинским // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1971.— 20 апреля (№ 22225).— С. 3; Русская мысль.— Париж, 1971.— 22 апреля (№ 2839).— С. 4. * ''Андриссен Луи и Шёнбергер Элмер''. Часы Аполлона. О Стравинском / Перевод с нидерландского Ирины Лесковской.— СПб., 2003. — 300 с. ISBN 5-7331-0041-9 * ''[[Джордж Баланчин|Баланчин Джордж]]'': «Стравинский планировал, а я импровизировал»: Фрагмент из книги «Чайковский Баланчина» [С. Волкова]: К 75-летию начала творческого сотрудничества Дж. Баланчина и И. Стравинского / Фото М. Волковой // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 2000.— 25 февраля (№ 31378).— С. 32: ил.; 28 февраля (№ 31380).— С. 15. * ''Бахрах А.'' Потонувший мир: [О выставке, посвященной И. Ф. Стравинскому, в Парижской национальной библиотеке] // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1980.— 23 декабря (№ 25385).— С. 5. * ''Berger A.'' Problems of pitch organization in Stravinsky // Perspectives of New Music 2 (1963), pp. 11-42; репринт в кн.: Perspectives on Schoenberg and Stravinsky, ed. B. Boretz and E.T. Cone. New York, 1972, pp. 123—154. * ''Гендлин Л''. Стравинский о себе и о других // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1977.— 4 декабря (№ 24431).— С. 2: портр. * ''Гливинский В. В.'' Позднее творчество И. Ф. Стравинского. Исследование.— Донецк: Донеччина, 1995.— 192 c., нот., схем. * ''Гливинский В. В.'' И. Ф. Стравинский и современные компьютерно-информационные технологии // Opera musicologica: научный журнал Санкт-Петербургской консерватории, № 2(4), 2010. C.41-57. * ''Glivinsky V.'' Stravinsky, Krenek and Serial-Rotational Technique // Notes on Art Criticism, issue 28, 2015. Kiev, Ukraine. P. 23-34 * <nowiki><i id="mwA5A">Друскин М.С</i></nowiki>. Игорь Стравинский: Личность. Творчество. Взгляды.— Л.; М.: Советский композитор. 1974.— 221 с.; 2-е изд., испр. и доп.— Л.: Советский композитор, 1979.— 230 с; 3-е изд., 1982. 208 с. * ''Друскин М. С.'' Стравинский // Музыка XX века: Очерки. 1917—1945.— М.: Музыка.1984.— Кн. 4, ч. 2.— С. 203—229. * ''Евангулов Г''. Чествование в Гамбурге Игоря Стравинского: Спектакль в Государственной опере // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1962.— 4 июля (№ 18013).— С. 3. * ''Завалишин В''. «Стравинский и искусство танца» (Выставка в галерее Вильденштейна) // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1962.— 12 мая (№ 17960).— С. 4. * ''В. З-н'' [''Завалишин В.'']. Музей памяти Стравинского и Дягилева // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1973.— 7 июня (№ 23004).— С. 3. * ''Зорин Ю''. Вновь обретаемый профиль // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1976.— 15 августа (№ 24023).— С. 7: ил. * ''Коряков М''. Листки из блокнота: …Новая книга Игоря Стравинского [«Expositions and Developments»] // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1962.— 8 марта (№ 17895).— С. 3. * ''Коряков М''. Листки из блокнота: Возвращение Игоря Стравинского; Ужин у [[Фурцева Екатерина Алексеевна|Фурцевой]] [По материалам дневника Роберта Крафта] // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1963.— 23 июня (№ 18367).— С. 3; 30 июня (№ 18374).— С.3. * ''Коряков М''. Листки из блокнота: «Пламя споров о Стравинском…» // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1976.— 29 февраля (№ 23878).— С. 3. * ''[https://dommuseum.ru/old/index.php?m=dist&pid=8757 Лишке А] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211125112244/https://dommuseum.ru/old/index.php?m=dist&pid=8757 |date=2021-11-25 }}''. Стравинский, 1882—1971 // Русская мысль.— Париж, 1971.— 15 апреля (№ 2838).— С. 11: портр. * ''Манусевич В.'' Стравинский один из немногих // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1946.— 24 марта (№ 12382).— С. 5, 8. * ''Марголин Ю''. Игорь Стравинский в Израиле // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1962.— 9 сентября (№ 18080).— С. 4, 8. * ''Могилянский М''. Встречи с И. Ф. Стравинским; ''Гольдштейн М''. Игорь Стравинский и его родина // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1982.— 13 июня (№ 25847).— С. 3, 6: портр. — (К 100-летию со дня рождения И. Ф. Стравинского). * ''Сабанеев Л''. Игорь Стравинский (Письмо из Парижа) // Рабис.— 1927.— № 6.— С. 4. * ''Сабанеев Л''. Игорь Стравинский. (Впечатления встречи) // Рабис.— 1927.— № 22.— С. 5. * ''Сабанеев Л''. «Эдип» Стравинского (Письмо из Парижа) // Рабис.— 1927.— № 25.— С. 4. * ''Савенко&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;И.'' Мир Стравинского.— М.: Композитор. 2001.— 328 с.— ISBN 5-85285-492-1 * ''Савенко С. И.'' Игорь Стравинский.— Челябинск: Аркаим, 2004.— 288 с.— ISBN 5-8029-0511-5 * ''Савенко С''. Музыка Стравинского в зеркале русской зарубежной прессы // Мир искусств: Альманах.— СПб.: Алетейя, 2004.— Вып. 5.— С. 183—197.— ISBN 5-89329-701-6 * ''Свет Г.'' Сенсация Берлинского концертного сезона: Скрипичный концерт Стравинского… // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1931.— 23 ноября (№ 6875).— С. 3. * ''Г. С.'' [''Свет Г.''] Игорь Стравинский и советские музыканты // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1962.— 18 марта (№ 17905).— С. 4. * ''Свет Г.'' Игорь Стравинский // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1962.— 17 июня (№ 17996).— С. 4, 5. * ''Свет Г''. Пятьдесят лет спустя…: [Стравинский и Монтэ в Альберт-Холле в 50-летие «Весны Священной»] // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1963.— 11 июня (№ 18355).— С. 3. * ''Свет Г.'' Музыкальные заметки: …Произведение Стравинского — народу Израиля // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1964.— 23 января (№ 17905).— С. 3. * ''С-т Г.'' [''Свет Г.''] «Авраам и Исаак» Стравинского // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1964.— 30 августа (№ 18801).— С. 5. * ''Северный Л''. Москвич, очаровавший Нью-Йорк: (Прощальная беседа с И.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Добровейным) // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1933.— 15 января (№ 7294).— С. 3. * ''А. С''. [''Седых А''.] Фестиваль Стравинского [в Линкольн Сентер] // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1972.— 8 марта (№ 22548).— С. 3. * ''Седых А''. Открылся фестиваль Стравинского // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1972.— 20 июня (№ 22652).— С. 3. * ''Седых А''. Стравинский в Метрополитен Опера // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1981.— 9 декабря (№ 25687).— С. 6: ил. * ''Седых А''. Заметки редактора: Судьба архива Игоря Стравинского // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1983.— 14 июня (№ 26159).— С. 3: портр. * Архив Стравинского останется в США // Новое русское слово.— Нью-Йорк, 1983.— 18 июня (№ 26163).— С. 2. * ''Стравинская К. Ю.'' О И. Ф. Стравинском и его близких.— Л.: Музыка, 1978.— 232 с.: ил. * ''Rousseau-Plotto, Étienne''. Stravinsky à Biarritz. Anglet, Séguier, 2001, seconde édition corrigée et augmentée. Biarritz, Atlantica, 2016.— 192 p. ISBN 978-2-7588-0238-9 * ''Stravinsky V., Craft R.'' Stravinsky in Pictures and Documents.— New York: Simon and Schuster, 1978. * ''Fantastic Cities and Other Paintings by Vera Stravinsky.''— Boston: David R. Godine, 1979. * ''Igor and Vera Stravinsky: A Photograph Album 1921 to 1971'' / Text from Stravinsky’s Interview, 1912—1963; 258 photographs selected by Vera Stravinsky and Rita McCaffrey; Captions by Robert Craft.— New York: Thames and Hudson, 1982. * ''Dearest Bubushkin: The Correspondence of Vera and Igor Stravinsky, 1921—1954, ''with Excerpts from Vera Stravinsky’s Diaries, 1921—1971 / Ed. by R. Craft.— New York: Thames and Hudson, 1985. * ''The Salon Album of Vera Sudeikin-Stravinsky'' / Ed. and tr. by J. E. Bowlt.— Princeton: Princeton University Press, 1995.— XXXI, 114 p. * Муза. Отрывки из дневника и другие тексты Веры Судейкиной (Стравинской) // Experiment / IMRC. Vol. 13: Los Angeles, 2007. С. по указ. * Игорь Федорович Стравинский = Igor Fyodorovich Stravinsky: Аннотированный библиографический указатель / Моск. гос. консерватория им. П. И. Чайковского, Науч. муз. б-ка им. С. И. Танеева.— Москва: Моск. гос. консерватория, 2005.— Вып. 1: И. Ф. Стравинский в зеркале русской прессы, 1901—1922.— 229 с.— ISBN 5-89598-155-0 * ''Straus J.N.'' Stravinsky’s serial «mistakes» // The Journal of Musicology 17 (1999), pp. 231—271. * ''Straus J.N.'' Stravinsky’s late music. Cambridge: Cambridge University Press, 2001. ISBN 0-521-80220-2. * ''Taruskin R.'' Stravinsky and the Russian traditions: a biography of the works through Mavra. Oxford: Oxford Univ. Press, 1996. * ''White, Eric Walter''. Stravinsky: The composer and his works''.—'' Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1979. — ISBN 0-520-03983-1, ISBN 0-520-03985-8 ''([https://books.google.co.uk/books?id=rZVRysD6FJsC&lpg=PA92&dq=The%20Phenomenon%20of%20Stravinsky%22.%20The%20Musical%20Quarterly&pg=PP1#v=onepage&q&f=false '' фрагмент в Гугл-букс)'']'' * ''Шлецер Б''. Игорь Стравинский // Последние новости.— Париж, 1921.— 28 июля (№ 392).— С. 2—3. * ''Шлецер Б''. «Царь Эдип» // Последние новости.— Париж, 1927.— 23 июля (№ 2313).— С. 3. * ''Энгель Р''. «Соловей» и «Жар-птица» Стравинского в Берлине // Сегодня.— Рига, 1927.— 22 декабря (№ 289).— С. 8. == Һылтанмалар == * [http://www.kcatalog.org/index.php#top-c Аннотированный каталог сочинений Стравинского Х. Кирхмейера (многоязычный)] * [http://www.mymusicbase.ru/PPB/ppb3/Bio_363.htm Игорь Стравинский]{{Ref-en}}{{Ref-ru}} * [http://www.nashagazeta.ch/news/12141 «Семейный круг Стравинских». Некоторые биографические данные об одном из ярчайших русских композиторов 20 века, имя которого носит самый большой в Швейцарии концертный зал. Статья в «Нашей газете» от 10.08.2011.] Автор Иван Грезин * [http://harmonia.tomsk.ru/pages/secret/?49 Творческая весна Игоря Стравинского] (популярная биография, 1973) * [http://operachic.typepad.com/opera_chic/2007/03/igor_stravinsky.html Выставка, посвящённая Игорю Стравинскому в Зальцбурге (2007)] * [http://www.nytimes.com/2010/04/18/arts/music/18stravinsky.html ''Taruskin R.'' Just how Russian was Stravinsky?] (Статья в газете Нью-Йорк Таймс, 16.04.2010; [https://www.novayagazeta.ru/articles/2010/04/23/3662-stravinskiy-taynyy-russkiy сокращенный русский перевод], опубликованный в «Новой газете» * [https://web.archive.org/web/20181028033932/http://www.nekhamkin.net/stravinsky.php ''Нехамкин Э.'' Эйнштейн музыки] (биографический очерк о Стравинском) [[Категория:«Грэмми» премияһы лауреаттары]] [[Категория:XX быуат дирижёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса дирижёрҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса пианистар]] [[Категория:АҠШ композиторҙары]] [[Категория:Франция композиторҙары]] [[Категория:Рәсәй империяһы композиторҙары]] [[Категория:XX быуат композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]] [[Категория:1971 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1882 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 июндә тыуғандар]] qvmfsuumny8ssfjd0wzdeo09rylunha Силәбе 0 66679 1301660 1286019 2026-08-03T00:39:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301660 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = ҡала |русское название = Силәбе |оригинальное название = Челябинск |изображение = Chelyabinsk-view-20-october-2011.jpg |герб = CoA of Chelyabinsk (2000).svg |флаг = Flag of Chelyabinsk.svg |описание флага = Флагы |lat_deg = 55|lat_min = 09|lat_sec = |lon_deg = 61|lon_min = 24|lon_sec = |CoordAddon = type:city(1092000)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&lay=28&id=2704 |размер карты региона = 300 |размер карты района = |регион = Силәбе өлкәһе |вид района = |район = |внутреннее деление = 7 район |вид главы = |Глава города = Мошаров, Станислав Иванович |дата основания = 1736 |первое упоминание = |прежние имена = Силәбе кәлғәһе |статус с = 1787 |площадь = 500,91<ref name="База данных муниц">[http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=75701000201020112012 База данных показателей муниципальных образований. Росстат.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203162458/http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=75701000201020112012 |date=2013-12-03 }}</ref> или 501,57<ref>[http://cheladmin.ru/sites/default/files/n/page/3382/upload/polozheniya.doc Основные положения Генерального плана города Челябинск.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005848/http://cheladmin.ru/sites/default/files/n/page/3382/upload/polozheniya.doc |date=2016-03-05 }} (стр.46)</ref> или 530<ref>{{cite web|url=http://www.cheladmin.ru/chelyabinsk/segodnya|title=Челябинск сегодня - Визитная Карточка|publisher=Администрация г. Челябинска|archiveurl=http://www.webcitation.org/65AdlZtjA|archivedate=2012-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126160645/http://www.cheladmin.ru/chelyabinsk/segodnya |date=2012-01-26 }}</ref> |высота центра НП = |климат = уртаса-континенталь |население = {{Рост}} 1 156 471<ref name="gks">[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/96fb7c004e73dab7ae5dbfcc5af035be/Предварительная+численность+населения++на+01.01.13+года.pdf Численность постоянного населения Челябинской области на 01.01.2013 года<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216205833/http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/96fb7c004e73dab7ae5dbfcc5af035be/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%BD%D0%B0+01.01.13+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.pdf |date=2015-02-16 }}</ref> |год переписи = 2013 |плотность = 2254 |агломерация = |национальный состав = урыҫтар 86,5%, татарҙар 5%, башҡорттар 3,1%, украиндар 1,4% һәм башҡалар <ref name="chelstat.gks.ru">http://chelstat.gks.ru/perepis_2010/perepis/Итоги%20ВПН-2010%20по%20Челябинской%20области.aspx?PageView=Shared/НАИБОЛЕЕ{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} МНОГОЧИСЛЕННЫЕ НАЦИОНАЛЬНОСТИ</ref> |конфессиональный состав = |этнохороним = силәбеләр |часовой пояс = +5 |почтовые индексы = 454000—454999 |телефонный код = 351 |автомобильный код = 74, 174 |цифровой идентификатор = 75401 |категория в Commons = Chelyabinsk |сайт = http://www.cheladmin.ru/ |add1n = бүләктәр |add1 = {{Орден Ленина|тип=город}}<ref>[http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=1682 НАГРАЖДЕНИЕ ЧЕЛЯБИНСКА ОРДЕНОМ ЛЕНИНА - Энциклопедия "Челябинск"<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |add3n = [[Рәсми булмаған исемдәр]] |add3 = Көньяҡ Урал баш ҡалаһы <br /> Танкоград<br /> Челяба<br /> Че. }} [[Файл:Челябинск 14.10.2008.jpg|right|thumb|343px|Силәбе]] ''' Силәбе''' ({{lang-ru|Челябинск}}) — [[Силәбе өлкәһе]] үҙәге. «Силәбе» — башҡорт теленән топоним. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы<ref>[https://www.xn--80afbchs1baeof.xn--p1ai/goroda-trudobovoj-doblesti-i-slavy Города Трудовой Доблести и Славы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327003350/https://www.xn--80afbchs1baeof.xn--p1ai/goroda-trudobovoj-doblesti-i-slavy |date=2022-03-27 }}</ref>. == Тарихы == Силәбе ҡәлғәһе 1736 йылда башҡа ҡәлғәләр һымаҡ ([[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]) башҡорт тарханы [[Таймаҫ Шәһимов]] рөхсәте менән һалына<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm Таймас Шаимов в энциклопедии Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php Витевский Н. В., И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года. — Казань, 1889. — С.134.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723072800/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php |date=2012-07-23 }}</ref><ref name="vesn">[http://www.kraeved74.ru/pages_print_483.html В. А. Весновский. Карманный справочник «Весь Челябинск и его окрестности» — Челябинск: Тип. Л. Б. Бреслиной. 1909. −138 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424050323/http://www.kraeved74.ru/pages_print_483.html |date=2011-04-24 }}</ref>. Шул ҡәлғәнең урынында, элек Силәбе тигән башҡорт ауылы булған, ләкин шул ауыл [[Башҡорт ихтилалдары|1735-1740 йылдарҙағы]] ваҡиғалар арҡаһында яндырылып ер менән тигеҙләнә.<ref name="Витевский">{{Книга |автор = Витевский В. Н. |заглавие = И. И. Неплюев, верный слуга своего отечества, основатель Оренбурга и устроитель Оренбургского края: биографическо-исторический очерк |место = Казань |издательство = типография Императорского университета |год = 1891 |страниц = 230 }}</ref> 1743—1781 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Иҫәт провинцияһы]] үҙәге. 1804—1919 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]]ның Силәбе өйәҙе үҙәге, 1919—1924 йылдарҙа [[Силәбе губернаһы]] үҙәге. 1906 йылда Силәбелә тәүге [[Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһы (Силәбе)|бушлай мосолман китапханаһы]] ойошторола. == Иҡтисады == * [[Беренсе йөк ташыу компанияһы]] филиалы * Рәсәй Һаҡлыҡ Банкы * [[Мобиль ТелеСистемалар]], Элемтә һәм телекоммуникация * Ростелеком ==Халҡы== 1,15 млн. кеше. Урыҫтар - 86,5%, татарҙар - 5%, башҡорттар - 3,1%, украиндар - 1,4% һәм башҡалар <ref name="chelstat.gks.ru"/> == Билдәле шәхестәре == * [[Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы]] (29.03.1959), ғалим-офтальмолог. 1982 йылдан [[Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты]]нда эшләй, 2003 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2011). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2001). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/459-a-nabaev-rauil-khm-tj-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405212906/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/459-a-nabaev-rauil-khm-tj-n-uly |date=2016-04-05 }}{{V|28|03|2019}}</ref>. * [[Ғөзәйеров Морат Баҡый улы]] (22.10.1950), ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[2003]]—[[2014 йыл]]дарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ректоры. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 3-сө һәм 4-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. * [[Хәмбәлеева Әлфиә Саяр ҡыҙы]] (2.02.1960—3.07.2013), башҡорт опера йырсыһы (драматик сопрано). 1994—2013 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (1996). Вокалсыларҙың Михаил Глинка исемендәге халыҡ‑ара конкурсы лауреаты (Өфө, 1995). * [[Юлашев Игорь Сахиевич]] (13.08.1938—8.02.2012), хужалыҡ эшмәкәре. 1967—2001 йылдарҙа [[Туймазы]] тәжрибә урман хужалығы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981), [[РСФСР]]-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991), [[Туймазы районы]]ның почётлы гражданы<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1932-yulashev-igor-sakhievich.html Башкирская энциклопедия — Юлашев Игорь Сахиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224070342/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/1932-yulashev-igor-sakhievich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|10|08|2018}}</ref>. == Университеттар == * [[Силәбе дәүләт педагогия университеты]] 1934 йылда асылған. * [[Силәбе дәүләт университеты]] * [[Көньяҡ Урал дәүләт университеты]] * Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы * Рәсәй Президенты янында халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт Рәсәй академияһы(РАНХиГС) филиалы. * [[Көньяҡ Урал дәүләт медицина университеты]] === Административ бүленеш === {| align="right" |- | {| class="standard" |- | [[Файл:chelyabinsk districts.svg|thumb|center|200px|Силәбенең административ бүленеше]]|| |- |} |} * [[Силәбенең Калинин районы]] * [[Силәбенең Курчатов районы]] * [[Силәбенең Ленин районы]] * [[Силәбенең Металлург районы]] * [[Силәбенең Совет районы]] * [[Силәбенең Трактор заводы районы]] * [[Силәбенең Үҙәк район]] == Климаты == {{Климат города |Город_род=Силәбенең|Источник=[http://www.chelpogoda.ru/ Челябинский гидрометеоцентр] [http://urc.ac.ru/Chelyabinsk/City/weather/ УРЦ FreeNet] | Янв_ср=-14.1 | Янв_ср_осад=19 | Фев_ср=-12.5 | Фев_ср_осад=16 | Мар_ср=-4.8 | Мар_ср_осад=18 | Апр_ср=4.7 | Апр_ср_осад=27 | Май_ср=12.1 | Май_ср_осад=47 | Июн_ср=18.3 | Июн_ср_осад=58 | Июл_ср=19.3 | Июл_ср_осад=87 | Авг_ср=17.1 | Авг_ср_осад=43 | Сен_ср=10.9 | Сен_ср_осад=41 | Окт_ср=4.1 | Окт_ср_осад=30 | Ноя_ср=-5.2 | Ноя_ср_осад=26 | Дек_ср=-11.1 | Дек_ср_осад=21 | Год_ср=3.2 | Год_ср_осад=429 | Янв_ср_мин=-21.0 | Янв_ср_макс=-10.8 | Фев_ср_мин=-19.3 | Фев_ср_макс=-8.1 | Мар_ср_мин=-12.2 | Мар_ср_макс=-0.6 | Апр_ср_мин=-0.8 | Апр_ср_макс=10.2 | Май_ср_мин=6.2 | Май_ср_макс=18.4 | Июн_ср_мин=11.5 | Июн_ср_макс=22.8 | Июл_ср_мин=14.2 | Июл_ср_макс=24.5 | Авг_ср_мин=11.4 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=6.4 | Сен_ср_макс=17.5 | Окт_ср_мин=-1.0 | Окт_ср_макс=8.5 | Ноя_ср_мин=-9.3 | Ноя_ср_макс=1.6 | Дек_ср_мин=-16.9 | Дек_ср_макс=-7.7 | Год_ср_мин=-2.5 | Год_ср_макс=7.5 | Янв_а_макс=4.1 | Янв_а_мин=-48.1 | Фев_а_макс=8.0 | Фев_а_мин=-45.0 | Мар_а_макс=15.3 | Мар_а_мин=-36.0 | Апр_а_макс=30.5 | Апр_а_мин=-26.3 | Май_а_макс=35.7 | Май_а_мин=-11.1 | Июн_а_макс=37.3 | Июн_а_мин=-2.9 | Июл_а_макс=41.0 | Июл_а_мин=3.3 | Авг_а_макс=36.0 | Авг_а_мин=0.2 | Сен_а_макс=32.5 | Сен_а_мин=-10.1 | Окт_а_макс=25.5 | Окт_а_мин=-24.0 | Ноя_а_макс=16.1 | Ноя_а_мин=-36.4 | Дек_а_макс=6.5 | Дек_а_мин=-42.6 | Год_а_макс=41.0 | Год_а_мин=-48.1 |}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://prochelyabinsk.ru/ Ҡала Силәбе] {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Силәбе|*]] [[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] [[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалалары]] [[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]] ivf8an2ilbptdcjvmt97ssqohkolp8f Соль-Илецк 0 67098 1301674 1057406 2026-08-03T03:17:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301674 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Соль-Иле́цк''' (''Тоҙтүбә'') — [[Ырымбур өлкәһе]]ндәге ҡала, [[Соль-Илецк ҡала округы]] үҙәге. Халыҡ һаны — 27 978 кеше. == Географическое положение == Ҡала Илек ярында ([[Яйыҡ]]тын ҡушылдығы), [[Ырымбур]]ҙан 70 км алыҫлыҡта, [[Ҡаҙағстан]] сигендә урынлашҡан. Ҡалала тоҙ һәм дауалы батҡаҡ күлдәре бар. Ҡалала ҡоро климат. == Билдәле шәхестәре == * [[Николай Александрович Крашенинников]] (14.11.1878—11.10.1941), [[Башҡортостан]] һәм [[башҡорттар]] тураһында байтаҡ әҫәр ижад иткән [[рустар|рус]] яҙыусыһы. ==Транспорт== Ҡалала [[Ҡаҙағстан]] тимер юлының «Илецк-2» станцияһы урынлашҡан. Станция аша Аҡтүбә-Уральск поездары йөрөй. Шулай уҡ район буйынса Р239 һанлы «[[Ҡазан]] –[[ Ырымбур| Ырымбур –]] [[Аҡбулаҡ районы]] – [[Ҡаҙағстан]] сиге» федераль автотранспорт юлы үтә. ==Иҡтисад== Райондың төп байлығы – Соль-Илецк төҙ яҡтылығы (Русссоль концерны). Шулай уҡ район үҙәгендә «Ҡара дельфин» федераль учреждениеһы — ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителгәндәр өсөн төрмә урынлашҡан. Район «соль-илецк ҡарбуҙдары», Развал тоҙло күле (Рәсәйҙәге «Мертвое море»), «Святой камень» (2,5 метры кварциттар урынлашҡан ере) менән билдәле. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар== * [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/solileck.htm История герба Соль-Илецка] * [http://kraeved.opck.org/towns/sol_ileck/sol_ileck.php История Соль-Илецка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508201257/http://kraeved.opck.org/towns/sol_ileck/sol_ileck.php |date=2013-05-08 }} * [http://orenobl.ru/town/sol-iletsk.php Соль-Илецк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090723213926/http://orenobl.ru/town/sol-iletsk.php |date=2009-07-23 }} * [http://solileck.com/index.php?tid=11 Из истории Соль-Илецка] {{Ырымбур өлкәһе}} [[Категория:Ырымбур өлкәһе ҡалалары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре]] cyyrm6w9vwjv1a4g5xtb7osfacjhyy4 Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Revi C. 3 67460 1301617 1301571 2026-08-02T14:15:59Z Pathoschild 174 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 1301617 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__<div class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|<span style="color:red">PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!</span>]] '''<span style="color:red"> BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX </span>''(Script)''<span style="color:red">, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.</span>''' Instead, please leave your message following site: <br /> [[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff <!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--> <br /> [[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there) <br /> [[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...) Messages left on this page may be reverted or moved without any response.</div> 5b8qtz4dnjnrhc9ts3mku14m3gujbq8 Сыбаркүл (ҡала) 0 69148 1301679 1282879 2026-08-03T05:30:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301679 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ҡала |русское название = Сибәркүл |оригинальное название = Чебаркуль |герб = Coat_of_Arms_of_Chebarkul_(Chelyabinsk_oblast).png |флаг = Flag_of_Chebarkul_(Chelaybinsk_oblast).png{{!}}border |описание флага = |ширина герба = 95 |ширина флага = 150 |lat_deg = 54 |lat_min = 58 |lat_sec = 40 |lon_deg = 60 |lon_min = 22 |lon_sec = 12 |CoordAddon = type:city(45700)_region:RU |CoordScale = 50000 |регион = Силәбе өлкәһе |регион в таблице = Силәбе өлкәһе |вид района = |район = Сибәркүл районы |район в таблице = Сибәркүл районы |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = Андрей Орлов |дата основания = 1736 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = 25 октябрь 1951 |площадь = 71,13 |высота центра НП = |климат = |население = 41 539 |год переписи = 2013 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = Сибәркүлсе |почтовый индекс = |телефонный код = 35168 |цифровой идентификатор = 75458 |категория в Commons = |сайт = http://www.chebarcul.ru/ }} [[Файл:Coat of Arms of Chebarkul (Chelyabinsk oblast) (1974).png|thumb|100px|Герб (1974)]] '''Сыбаркүл''' —— [[ҡала]] (1951 йылдан). [[Рәсәй]]ҙәге [[Силәбе өлкәһе]] [[Сыбаркүл районы]]ның үҙәге, ләкин уның составына инмәй (өлкә әһәмиәтендәге ҡала). 1951 йылдан ҡала статусына эйә. [[Силәбе]]нән 78 км алыҫлыҡта ята. Ҡала янында [[Сыбаркүл]] күле бар. 2013 йылдың 15 февралендә күлгә метеорит төшә<ref>[http://bashgazet.ru/obshestvo/7251-meteorit-tsht.html Кисә иртәнсәк Силәбе өлкәһе өҫтөндә метеорит шартлаған. Уның күк йөҙөн яҡтыртып осон үткәнен Башҡортостан халҡы ла күргән.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309182642/http://bashgazet.ru/obshestvo/7251-meteorit-tsht.html |date=2016-03-09 }}</ref>. Метеорит «Силәбе метеориты» тигән исем менән билдәле Ҡала исеме башҡорт телендәге «сибәр күл», бәлки, ''сыбар'' күл тигәнде аңлаталыр. == Тарихы == Сыбаркүл ҡәлғәһе 1736 йылда башҡорт тарханы [[Таймаҫ Шәһимов]] рөхсәте менән һалына<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm Таймас Шаимов в энциклопедии Башкортостан]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php Витевский Н. В., И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года. — Казань, 1889. — С.134.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723072800/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php |date=2012-07-23 }}</ref><ref name="vesn">[http://www.kraeved74.ru/pages_print_483.html В. А. Весновский. Карманный справочник «Весь Челябинск и его окрестности» — Челябинск: Тип. Л. Б. Бреслиной. 1909. −138 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424050323/http://www.kraeved74.ru/pages_print_483.html |date=2011-04-24 }}</ref>. 1739 йылда [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Иҫәт провинцияһы]] үҙәгенә әйләнә. == Климаты == {| |{{Климат города |Город_род=Сибәркүлден |Источник=[http://www.retscreen.net/ru/home.php NASA. База данных RETScreen]<!--Для просмотра климатических данных необходимо установить программные средства RETScreen, войти в RETScreen и открыть базу климатических данных--> | Янв_ср=-13.6 | Янв_ср_осад= | Фев_ср=-13.2 | Фев_ср_осад= | Мар_ср=-7.6 | Мар_ср_осад= | Апр_ср=3.2 | Апр_ср_осад= | Май_ср=13.0 | Май_ср_осад= | Июн_ср=18.8 | Июн_ср_осад= | Июл_ср=19.9 | Июл_ср_осад= | Авг_ср=17.3 | Авг_ср_осад= | Сен_ср=11.1 | Сен_ср_осад= | Окт_ср=3.0 | Окт_ср_осад= | Ноя_ср=-7.2 | Ноя_ср_осад= | Дек_ср=-12.9 | Дек_ср_осад= | Год_ср=2.7 | Год_ср_осад= | Янв_ср_мин= | Янв_ср_макс= | Фев_ср_мин= | Фев_ср_макс= | Мар_ср_мин= | Мар_ср_макс= | Апр_ср_мин= | Апр_ср_макс= | Май_ср_мин= | Май_ср_макс= | Июн_ср_мин= | Июн_ср_макс= | Июл_ср_мин= | Июл_ср_макс= | Авг_ср_мин= | Авг_ср_макс= | Сен_ср_мин= | Сен_ср_макс= | Окт_ср_мин= | Окт_ср_макс= | Ноя_ср_мин= | Ноя_ср_макс= | Дек_ср_мин= | Дек_ср_макс= | Год_ср_мин= | Год_ср_макс= | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} |} == Иҡтисады == «Уральская кузница» ААЙ ([[Мечел]] составында) ҡалала эшләп сығарылған сәнәғәт тауарҙарының 77 %-н етештерә<ref>[http://www.mechel.ru/about/production_capacity/info.wbp?id=c32dc7ef-d6c0-411f-80a2-57ec386c4801 Официальный сайт ОАО «Мечел»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030222824/http://mechel.ru/about/production_capacity/info.wbp?id=c32dc7ef-d6c0-411f-80a2-57ec386c4801 |date=2012-10-30 }}</ref>. Башҡа ойошмалар: * Сыбаркүл кран заводы * «Сыбаркүл „Союзтеплострой“ заводы» («ЧЗС») * Шлакоблок заводы * Сыбаркүл тегеү фабрикаһы («Пеплос») * Йыһаз (мебель) фабрикаһы * Урман хужалығы, урман пункты, межлесхоз * «Сыбаркүл икмәге» * «Сыбаркүл һөт заводы» * Кондитер фабрикаһы * Балыҡ заводы * «Сыбаркүл ҡош-ҡорто» аҙыҡ-түлек сәнәғәте союзы * Типография * «Южноуралец» гәзите == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.chebarcul.ru/ Рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141107082040/http://www.chebarcul.ru/ |date=2014-11-07 }} * [http://bashgazet.ru/bashkir/901-uyaryny-aine.html Башҡорт ауылы Ҡуйһары Арғаяш менән Сибәркүл райондары тоташҡан ерҙә, Ҡараһыу йылғаһы буйында урынлашҡан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309183906/http://bashgazet.ru/bashkir/901-uyaryny-aine.html |date=2016-03-09 }} * [http://bashgazet.ru/bashkir/1476-ksh-orop-burystar-bildlnek.html Кәңәш ҡороп, бурыстар билдәләнек]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mojgorod.ru/cheljab_obl/chebarkulj/index.html Чебаркуль в энциклопедии «Мой город»] * [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/cebarkul.htm История герба Чебаркуля] * [https://gorodarus.ru/chebarkul.html Сибәркүл ҡалаһы] * [https://chel.aif.ru/travel/azbuka_turista_chto_posmotret_v_chebarkule Сибәркүлдең иҫтәлекле урындары] {{Сибәркүл районы тораҡ пункттары}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Сыбаркүл]] [[Категория:Сыбаркүл районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] o7fikxkql9ki6vf4ikhvuz9yq2defdh 3 август 0 71743 1301620 1301543 2026-08-02T16:20:19Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү 1301620 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''3 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 215-се ([[кәбисә йыл]]ында 216-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 150 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Ҡарбуз]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Венесуэла}}: [[Флаг]] көнө. * {{Флагификация|Канада}}: Регата көнө. * {{Флагификация|Нигер}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1778 йыл]]: [[Италия]]ның [[Милан]] ҡалаһында «Ла Скала» опера театры бинаһы асыла. Архитекторы — Джузеппе Пьермарини (Giuseppe Piermarini). * [[1795 йыл]]: [[Париж]] консерваторияһы эшмәкәрлеген башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1927 йыл]]: [[Берлин]] менән [[Буэнос-Айрес]] араһында тәүге тапҡыр [[телефон]] элемтәһе булдырыла. * [[1929 йыл]]: [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында [[СССР]]-ҙа тәүге автоматик телефон станцияһы (АТС) эшләй башлай. [[Швеция]]ның «Эрикссон» фирмаһы булышлығында төҙөлгән был АТС алты мең номерлы була. * [[1994 йыл]]: [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ''«Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында»'' Килешеүенә ҡул ҡуйыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Павлов Леонид Ильич]] (1910—26.03.1977), хужалыҡ эшмәкәре. 1957–1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Гидравлика (завод, Өфө)|«Гидравлика»]] агрегат берекмәһе директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ярославль]] ҡалаһынан. * [[Хисмәтов Рәлиф Мөхлис улы]] (1940), хеҙмәт ветераны. [[Балтас районы]] «Урал» колхозының элекке баш агрономы. Башҡортостандың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лотник Сергей Викторович]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик-химик]]. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Северская станицаһынан. * [[Ғилметдинов Әмир Тимерйән улы]] (1955), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1977 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Иҫке Мортаза]] ауылынан. * [[Арыҫлан Йәнбәков]] (1980—21.09.2011), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы, режиссёр һәм телетапшырыуҙар алып барыусы. * [[Илья Власов]] (1995), [[Рәсәй]] волейболсыһы, [[Мәскәү]]ҙең «Динамо» һәм Рәсәй йыйылма командалары уйынсыһы. [[Европа]] чемпионы (2017), халыҡ-ара класлы спорт мастеры. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Трофимук Андрей Алексеевич]] (1911—25.03.1999), [[Геология|геолог]]-[[Нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1934 йылдан «Востокнефть» тресының (Өфө) Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының өлкән геологы, ғилми етәксеһе, 1940 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресының, 1942—1950 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш геологы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1958), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1949), профессор (1960). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1944), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1971), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1981). * [[Әлимғолов Үзбәк Морат улы]] (1931—2020), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1961—1991 йылдарҙа [[Миәкә районы]] «Миәкә» совхозы механизаторы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Күл-Ҡуңҡаҫ]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәрхетдинов Камил Ғәлләм улы]] (1936—1995), ауыл хужалығы эшмәкәре. 1970—1995 йылдарҙа [[Туймазы районы]] Матросов исемендәге колхоз рәйесе (хәҙер К. Ғ. Фәрхетдинов исемендәге хужалыҡ). Рәсәйҙең атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]ның Рем ауылынан. * [[Шабаев Владимир Кузьмич]] (1956—1.11.2021), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1988 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 5-се балалар музыка мәктәбе дректоры; 2009 йылдан Өфө ҡала мәҙәниәт һарайының «Мираҫ» йыр һəм бейеү фольклор ансамбле ҡарамағындағы «Забава» рус халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле артисы (балалайка-секунда). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Попов Дмитрий Иванович]] (1927—25.10.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1944 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] берекмәһе водителе, 1962 йылдан — һатыу келәте мөдире, 1975—1985 йылдарҙа — инженер-технолог. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] ауылынан. * [[Вәлиева Зөлфирә Зиннәт ҡыҙы]] (1952), [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1990—2010 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге методисы, методик кабинет мөдире, мәғариф бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо райондың [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лим Игорь Николаевич]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], муниципаль хеҙмәткәр. 1994—2003 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002), [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (2013). * [[Хәсәнов Шамил Әғләм улы]] (1972), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 2010 йылдан Элемтә һәм киң күләм коммуникациялар өлкәһендә күҙәтеү буйынса Рәсәй федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе. Рәсәйҙең почётлы радисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Заравшан ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы]] (1903—14.08.1977), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], [[иҡтисад]]сы, [[ВКП(б)|партия]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1952—1972 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1961). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948), ике [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1944, 1957) ордены кавалеры. * [[Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйрүша улы]] (1918—7.11.2017), режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1966—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] режиссёры, баш режиссёры, директоры. Бер үк ваҡытта 1963—1974 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның [[театр]] бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дәүләтов Асылгәрәй Әхмәтгәрәй улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]], [[электр]]ик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1957—1978 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, электригы, әүҙем рационализатор. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Илеш районы]]ның [[Сүлте]] ауылынан. * [[Басиров Фәһим Ғабдулла улы]] (1933), нефтсе. 1961—1988 йылдарҙа «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының күтәргес машинисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] ауылынан. * [[Родионов Василий Семёнович]] (1933), механизатор. 1949—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1981). [[Ленин ордены]] кавалеры (1967). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]нан. * [[Моратова Роза Ғәйнулла ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе.1956—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы, өлкән пионервожатыйы, 1963 йылдан [[уҡытыусы]], шул иҫәптән 1968—1970 йылдарҙа директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1970—1980 йылдарҙа тәүге [[КПСС|партия]] ойошмаһы секретары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1971). Уҡытыусыларҙың [[Бөтә Союз]] съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1968). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Малыбаев Сибәғәт Йәүҙәт улы]] (1948), водитель. 1966 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы, 1993 йылдан — «Азатлыҡ» [[фермер]] хужалыҡтары ассоциацияһы, 2003—2007 йылдарҙа — [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] элеваторы һәм Әлмөхәмәт сауҙа йорто водителе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән Әлмөхәмәт ауылынан. * [[Епифанов Владимир Николаевич]] (1958), театр артисы. 1982—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры, 1979—1981 йылдарҙа һәм 1986 йылдан [[Өфө]]ләге [[Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1998). * [[Рәхмәтуллина Гөлшат Суфиян ҡыҙы]] (1963), табип. 2010 йылдан [[Сибай]] ҡала дауаханаһы бала табыу йортоноң акушер-гинекологы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъюл]] ауылынан. * [[Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы]] (1973), [[Журналистика|журналист]], [[Телевидение|телетапшырыуҙар]] алып барыусы. 1995 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2010 йылдан күңел асыу программалары редакцияһы етәксеһе. Бер үк ваҡытта 2008 йылдан [[башҡорт бейеүе]]н башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурсы етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2009), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы]] (1904—5.09.1983), [[башҡорттар|башҡорт]] театр актёры, режиссёр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1964). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1955) кавалеры. * [[Ғәләүев Фларит Тәхәү улы]] (1949), хәрби хеҙмәткәр, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1-се ранг капитаны, Философия фәндәре кандидаты (1988), профессор (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Борғатъя]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тәнзилә Дәүләтбирҙина]] (1964), шағир, драматург һәм журналист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). * [[Ярушин Юрий Анатольевич]] (1969), хеҙмәт алдынғыһы, механизатор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Буртаковка]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:3 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1770 йыл]]: Фридрих Вильгельм III, [[Пруссия]] короле. * [[1790 йыл]]: Василий Глинка, [[Рәсәй империяһы]] [[Архитектура|архитекторы]], [[классицизм]] оҫтаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1890 йыл]]: Константин Мельников, [[СССР]]-ҙың архитектор-новаторы. * [[1905 йыл]]: Борис Курчатов, СССР-ҙың ғалим-радиохимигы, профессор, [[Ленин премияһы]] (1959), ике тапҡыр Дәүләт премияһы (1949, 1953) лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1954) һәм биш (1945, 1949, 1953, 1954, 1956) [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эҫем (Силәбе өлкәһе)|Эҫем]] ҡалаһынан. * [[1910 йыл]]: Дональд Биссет, [[Англия]]ның [[Балалар әҙәбиәте|балалар яҙыусыһы]], рәссам, театр актёры һәм режиссёр. * [[1910 йыл]]: Вацлав Дворжецкий, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1920 йыл]]: Филлис Дороти Джеймс, Англия яҙыусыһы, детективтар авторы. * [[1924 йыл]]: Анатолий Алексин (төп фамилияһы Гоберман), СССР яҙыусыһы. * [[1935 йыл]]: [[Мария Биешу]], СССР һәм [[Молдова]]ның [[опера]] [[йыр]]сыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1970). * [[1935 йыл]]: Георгий Шонин, СССР [[Космонавт|космонавы]], Советтар Союзы Геройы. * [[1940 йыл]]: Мартин Шин, [[АҠШ]] актёры, кинорежиссёр, «Эмми» һәм [[Алтын глобус|«Алтын глобус»]] премиялары лауреаты. * [[1950 йыл]]: Джон Лэндис, Америка кинорежиссёры, кинорежиссёр, сценарист, продюсер һәм актёр. * [[1965 йыл]]: Сергей Чонишвили, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, диктор, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (1999). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:3 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1968 йыл]]: Константин Константинович Рокоссовский, [[Советтар Союзы]] Маршалы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[2008 йыл]]: Александр Исаевич Солженицын, яҙыусы, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З03]] [[Категория:3 август]] 6fqo4d2iesuptt196ucrux8u9ccir8d 1301627 1301620 2026-08-02T17:17:52Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1301627 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''3 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 215-се ([[кәбисә йыл]]ында 216-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 150 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Ҡарбуз]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Венесуэла}}: [[Флаг]] көнө. * {{Флагификация|Канада}}: Регата көнө. * {{Флагификация|Нигер}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1778 йыл]]: [[Италия]]ның [[Милан]] ҡалаһында «Ла Скала» опера театры бинаһы асыла. Архитекторы — Джузеппе Пьермарини (Giuseppe Piermarini). * [[1795 йыл]]: [[Париж]] консерваторияһы эшмәкәрлеген башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1927 йыл]]: [[Берлин]] менән [[Буэнос-Айрес]] араһында тәүге тапҡыр [[телефон]] элемтәһе булдырыла. * [[1929 йыл]]: [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында [[СССР]]-ҙа тәүге автоматик телефон станцияһы (АТС) эшләй башлай. [[Швеция]]ның «Эрикссон» фирмаһы булышлығында төҙөлгән был АТС алты мең номерлы була. * [[1994 йыл]]: [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ''«Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында»'' Килешеүенә ҡул ҡуйыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Павлов Леонид Ильич]] (1910—26.03.1977), хужалыҡ эшмәкәре. 1957–1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Гидравлика (завод, Өфө)|«Гидравлика»]] агрегат берекмәһе директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ярославль]] ҡалаһынан. * [[Хисмәтов Рәлиф Мөхлис улы]] (1940), хеҙмәт ветераны. [[Балтас районы]] «Урал» колхозының элекке баш агрономы. Башҡортостандың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лотник Сергей Викторович]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик-химик]]. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Северская станицаһынан. * [[Ғилметдинов Әмир Тимерйән улы]] (1955), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1977 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Иҫке Мортаза]] ауылынан. * [[Арыҫлан Йәнбәков]] (1980—21.09.2011), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы, режиссёр һәм телетапшырыуҙар алып барыусы. * [[Илья Власов]] (1995), [[Рәсәй]] волейболсыһы, [[Мәскәү]]ҙең «Динамо» һәм Рәсәй йыйылма командалары уйынсыһы. [[Европа]] чемпионы (2017), халыҡ-ара класлы спорт мастеры. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Трофимук Андрей Алексеевич]] (1911—25.03.1999), [[Геология|геолог]]-[[Нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1934 йылдан «Востокнефть» тресының (Өфө) Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының өлкән геологы, ғилми етәксеһе, 1940 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресының, 1942—1950 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш геологы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1958), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1949), профессор (1960). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1944), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1971), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1981). * [[Әлимғолов Үзбәк Морат улы]] (1931—2020), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1961—1991 йылдарҙа [[Миәкә районы]] «Миәкә» совхозы механизаторы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Күл-Ҡуңҡаҫ]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәрхетдинов Камил Ғәлләм улы]] (1936—1995), ауыл хужалығы эшмәкәре. 1964—1995 йылдарҙа [[Туймазы районы]] Матросов исемендәге колхоз рәйесе (хәҙер К. Ғ. Фәрхетдинов исемендәге хужалыҡ). Рәсәйҙең атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]ның Рем ауылынан. * [[Шабаев Владимир Кузьмич]] (1956—1.11.2021), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1988 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 5-се балалар музыка мәктәбе директоры; 2009 йылдан Өфө ҡала мәҙәниәт һарайының «Мираҫ» йыр һəм бейеү фольклор ансамбле ҡарамағындағы «Забава» рус халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле артисы (балалайка-секунда). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Попов Дмитрий Иванович]] (1927—25.10.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1944 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] берекмәһе водителе, 1962 йылдан — һатыу келәте мөдире, 1975—1985 йылдарҙа — инженер-технолог. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] ауылынан. * [[Вәлиева Зөлфирә Зиннәт ҡыҙы]] (1952), [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1990—2010 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге методисы, методик кабинет мөдире, мәғариф бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо райондың [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лим Игорь Николаевич]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], муниципаль хеҙмәткәр. 1994—2003 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002), [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (2013). * [[Хәсәнов Шамил Әғләм улы]] (1972), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 2010 йылдан Элемтә һәм киң күләм коммуникациялар өлкәһендә күҙәтеү буйынса Рәсәй федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе. Рәсәйҙең почётлы радисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Заравшан ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы]] (1903—14.08.1977), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], [[иҡтисад]]сы, [[ВКП(б)|партия]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1952—1972 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1961). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948), ике [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1944, 1957) ордены кавалеры. * [[Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйрүша улы]] (1918—7.11.2017), режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1966—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] режиссёры, баш режиссёры, директоры. Бер үк ваҡытта 1963—1974 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның [[театр]] бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дәүләтов Асылгәрәй Әхмәтгәрәй улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]], [[электр]]ик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1957—1978 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, электригы, әүҙем рационализатор. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Илеш районы]]ның [[Сүлте]] ауылынан. * [[Басиров Фәһим Ғабдулла улы]] (1933), нефтсе. 1961—1988 йылдарҙа «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының күтәргес машинисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] ауылынан. * [[Родионов Василий Семёнович]] (1933), механизатор. 1949—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1981). [[Ленин ордены]] кавалеры (1967). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]нан. * [[Моратова Роза Ғәйнулла ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе.1956—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы, өлкән пионервожатыйы, 1963 йылдан [[уҡытыусы]], шул иҫәптән 1968—1970 йылдарҙа директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1970—1980 йылдарҙа тәүге [[КПСС|партия]] ойошмаһы секретары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1971). Уҡытыусыларҙың [[Бөтә Союз]] съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1968). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Малыбаев Сибәғәт Йәүҙәт улы]] (1948), водитель. 1966 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы, 1993 йылдан — «Азатлыҡ» [[фермер]] хужалыҡтары ассоциацияһы, 2003—2007 йылдарҙа — [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] элеваторы һәм Әлмөхәмәт сауҙа йорто водителе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән Әлмөхәмәт ауылынан. * [[Епифанов Владимир Николаевич]] (1958), театр артисы. 1982—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры, 1979—1981 йылдарҙа һәм 1986 йылдан [[Өфө]]ләге [[Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1998). * [[Рәхмәтуллина Гөлшат Суфиян ҡыҙы]] (1963), табип. 2010 йылдан [[Сибай]] ҡала дауаханаһы бала табыу йортоноң акушер-гинекологы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъюл]] ауылынан. * [[Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы]] (1973), [[Журналистика|журналист]], [[Телевидение|телетапшырыуҙар]] алып барыусы. 1995 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2010 йылдан күңел асыу программалары редакцияһы етәксеһе. Бер үк ваҡытта 2008 йылдан [[башҡорт бейеүе]]н башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурсы етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2009), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы]] (1904—5.09.1983), [[башҡорттар|башҡорт]] театр актёры, режиссёр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1964). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1955) кавалеры. * [[Ғәләүев Фларит Тәхәү улы]] (1949), хәрби хеҙмәткәр, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1-се ранг капитаны, Философия фәндәре кандидаты (1988), профессор (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Борғатъя]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тәнзилә Дәүләтбирҙина]] (1964), шағир, драматург һәм журналист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). * [[Ярушин Юрий Анатольевич]] (1969), хеҙмәт алдынғыһы, механизатор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Буртаковка]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:3 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1770 йыл]]: Фридрих Вильгельм III, [[Пруссия]] короле. * [[1790 йыл]]: Василий Глинка, [[Рәсәй империяһы]] [[Архитектура|архитекторы]], [[классицизм]] оҫтаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1890 йыл]]: Константин Мельников, [[СССР]]-ҙың архитектор-новаторы. * [[1905 йыл]]: Борис Курчатов, СССР-ҙың ғалим-радиохимигы, профессор, [[Ленин премияһы]] (1959), ике тапҡыр Дәүләт премияһы (1949, 1953) лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1954) һәм биш (1945, 1949, 1953, 1954, 1956) [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эҫем (Силәбе өлкәһе)|Эҫем]] ҡалаһынан. * [[1910 йыл]]: Дональд Биссет, [[Англия]]ның [[Балалар әҙәбиәте|балалар яҙыусыһы]], рәссам, театр актёры һәм режиссёр. * [[1910 йыл]]: Вацлав Дворжецкий, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1920 йыл]]: Филлис Дороти Джеймс, Англия яҙыусыһы, детективтар авторы. * [[1924 йыл]]: Анатолий Алексин (төп фамилияһы Гоберман), СССР яҙыусыһы. * [[1935 йыл]]: [[Мария Биешу]], СССР һәм [[Молдова]]ның [[опера]] [[йыр]]сыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1970). * [[1935 йыл]]: Георгий Шонин, СССР [[Космонавт|космонавы]], Советтар Союзы Геройы. * [[1940 йыл]]: Мартин Шин, [[АҠШ]] актёры, кинорежиссёр, «Эмми» һәм [[Алтын глобус|«Алтын глобус»]] премиялары лауреаты. * [[1950 йыл]]: Джон Лэндис, Америка кинорежиссёры, кинорежиссёр, сценарист, продюсер һәм актёр. * [[1965 йыл]]: Сергей Чонишвили, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, диктор, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (1999). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:3 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1968 йыл]]: Константин Константинович Рокоссовский, [[Советтар Союзы]] Маршалы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[2008 йыл]]: Александр Исаевич Солженицын, яҙыусы, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З03]] [[Категория:3 август]] 1uq6d3cn10w0auhfrqdhgxodp7csa6b 1301630 1301627 2026-08-02T17:32:27Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1301630 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''3 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 215-се ([[кәбисә йыл]]ында 216-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 150 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Ҡарбуз]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Венесуэла}}: [[Флаг]] көнө. * {{Флагификация|Канада}}: Регата көнө. * {{Флагификация|Нигер}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1778 йыл]]: [[Италия]]ның [[Милан]] ҡалаһында «Ла Скала» опера театры бинаһы асыла. Архитекторы — Джузеппе Пьермарини (Giuseppe Piermarini). * [[1795 йыл]]: [[Париж]] консерваторияһы эшмәкәрлеген башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1927 йыл]]: [[Берлин]] менән [[Буэнос-Айрес]] араһында тәүге тапҡыр [[телефон]] элемтәһе булдырыла. * [[1929 йыл]]: [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында [[СССР]]-ҙа тәүге автоматик телефон станцияһы (АТС) эшләй башлай. [[Швеция]]ның «Эрикссон» фирмаһы булышлығында төҙөлгән был АТС алты мең номерлы була. * [[1994 йыл]]: [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ''«Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында»'' Килешеүенә ҡул ҡуйыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Павлов Леонид Ильич]] (1910—26.03.1977), хужалыҡ эшмәкәре. 1957–1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Гидравлика (завод, Өфө)|«Гидравлика»]] агрегат берекмәһе директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ярославль]] ҡалаһынан. * [[Хисмәтов Рәлиф Мөхлис улы]] (1940), хеҙмәт ветераны. [[Балтас районы]] «Урал» колхозының элекке баш агрономы. Башҡортостандың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лотник Сергей Викторович]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик-химик]]. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Северская станицаһынан. * [[Ғилметдинов Әмир Тимерйән улы]] (1955), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1977 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Иҫке Мортаза]] ауылынан. * [[Арыҫлан Йәнбәков]] (1980—21.09.2011), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы, режиссёр һәм телетапшырыуҙар алып барыусы. * [[Илья Власов]] (1995), [[Рәсәй]] волейболсыһы, [[Мәскәү]]ҙең «Динамо» һәм Рәсәй йыйылма командалары уйынсыһы. [[Европа]] чемпионы (2017), халыҡ-ара класлы спорт мастеры. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Трофимук Андрей Алексеевич]] (1911—25.03.1999), [[Геология|геолог]]-[[Нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1934 йылдан «Востокнефть» тресының (Өфө) Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының өлкән геологы, ғилми етәксеһе, 1940 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресының, 1942—1950 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш геологы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1958), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1949), профессор (1960). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1944), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы нефтсеһе (1971), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1981). * [[Әлимғолов Үзбәк Морат улы]] (1931—2020), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1961—1991 йылдарҙа [[Миәкә районы]] «Миәкә» совхозы механизаторы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Күл-Ҡуңҡаҫ]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәрхетдинов Камил Ғәлләм улы]] (1936—1995), ауыл хужалығы эшмәкәре. 1964—1995 йылдарҙа [[Туймазы районы]] Матросов исемендәге колхоз рәйесе (хәҙер К. Ғ. Фәрхетдинов исемендәге хужалыҡ). Рәсәйҙең атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]ның Рем ауылынан. * [[Дәүләтшина Мөнәүәрә Ғәлимйән ҡыҙы]] (1946), [[Педагогика|педагог]]. 1969—2000 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] [[Ниғәмәт мәктәбе|Ниғәмәт урта мәктәбенең]] [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] [[уҡытыусы]]һы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Зиннурова Надежда Ғизетдин ҡыҙы]] (1946), эшсе. 1977—1996 йылдарҙа [[Нефтекама автозаводы]]ның 7-се буяу цехы маляры. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. * [[Ноғоманова Әлфиә Әнүәр ҡыҙы]] (1956), биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Шабаев Владимир Кузьмич]] (1956—1.11.2021), [[музыка]]нт, педагог. 1988 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 5-се балалар музыка [[мәктәп директоры|мәктәбе директоры]]; 2009 йылдан Өфө ҡала мәҙәниәт һарайының «Мираҫ» йыр һəм бейеү фольклор ансамбле ҡарамағындағы «Забава» рус халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле артисы (балалайка-секунда). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Попов Дмитрий Иванович]] (1927—25.10.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1944 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] берекмәһе водителе, 1962 йылдан — һатыу келәте мөдире, 1975—1985 йылдарҙа — инженер-технолог. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] ауылынан. * [[Вәлиева Зөлфирә Зиннәт ҡыҙы]] (1952), [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1990—2010 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге методисы, методик кабинет мөдире, мәғариф бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо райондың [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лим Игорь Николаевич]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], муниципаль хеҙмәткәр. 1994—2003 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002), [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (2013). * [[Хәсәнов Шамил Әғләм улы]] (1972), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 2010 йылдан Элемтә һәм киң күләм коммуникациялар өлкәһендә күҙәтеү буйынса Рәсәй федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе. Рәсәйҙең почётлы радисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Заравшан ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы]] (1903—14.08.1977), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], [[иҡтисад]]сы, [[ВКП(б)|партия]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1952—1972 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1961). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948), ике [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1944, 1957) ордены кавалеры. * [[Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйрүша улы]] (1918—7.11.2017), режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1966—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] режиссёры, баш режиссёры, директоры. Бер үк ваҡытта 1963—1974 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның [[театр]] бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дәүләтов Асылгәрәй Әхмәтгәрәй улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]], [[электр]]ик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1957—1978 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, электригы, әүҙем рационализатор. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Илеш районы]]ның [[Сүлте]] ауылынан. * [[Басиров Фәһим Ғабдулла улы]] (1933), нефтсе. 1961—1988 йылдарҙа «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының күтәргес машинисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] ауылынан. * [[Родионов Василий Семёнович]] (1933), механизатор. 1949—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1981). [[Ленин ордены]] кавалеры (1967). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]нан. * [[Моратова Роза Ғәйнулла ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе.1956—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы, өлкән пионервожатыйы, 1963 йылдан [[уҡытыусы]], шул иҫәптән 1968—1970 йылдарҙа директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1970—1980 йылдарҙа тәүге [[КПСС|партия]] ойошмаһы секретары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1971). Уҡытыусыларҙың [[Бөтә Союз]] съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1968). Сығышы менән ошо ауылдан. * [[Малыбаев Сибәғәт Йәүҙәт улы]] (1948), водитель. 1966 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы, 1993 йылдан — «Азатлыҡ» [[фермер]] хужалыҡтары ассоциацияһы, 2003—2007 йылдарҙа — [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] элеваторы һәм Әлмөхәмәт сауҙа йорто водителе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән Әлмөхәмәт ауылынан. * [[Епифанов Владимир Николаевич]] (1958), театр артисы. 1982—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры, 1979—1981 йылдарҙа һәм 1986 йылдан [[Өфө]]ләге [[Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1998). * [[Рәхмәтуллина Гөлшат Суфиян ҡыҙы]] (1963), табип. 2010 йылдан [[Сибай]] ҡала дауаханаһы бала табыу йортоноң акушер-гинекологы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъюл]] ауылынан. * [[Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы]] (1973), [[Журналистика|журналист]], [[Телевидение|телетапшырыуҙар]] алып барыусы. 1995 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2010 йылдан күңел асыу программалары редакцияһы етәксеһе. Бер үк ваҡытта 2008 йылдан [[башҡорт бейеүе]]н башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурсы етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2009), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2011). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы]] (1904—5.09.1983), [[башҡорттар|башҡорт]] театр актёры, режиссёр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1964). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1955) кавалеры. * [[Ғәләүев Фларит Тәхәү улы]] (1949), хәрби хеҙмәткәр, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1-се ранг капитаны, Философия фәндәре кандидаты (1988), профессор (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Борғатъя]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тәнзилә Дәүләтбирҙина]] (1964), шағир, драматург һәм журналист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). * [[Ярушин Юрий Анатольевич]] (1969), хеҙмәт алдынғыһы, механизатор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Буртаковка]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:3 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1770 йыл]]: Фридрих Вильгельм III, [[Пруссия]] короле. * [[1790 йыл]]: Василий Глинка, [[Рәсәй империяһы]] [[Архитектура|архитекторы]], [[классицизм]] оҫтаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1890 йыл]]: Константин Мельников, [[СССР]]-ҙың архитектор-новаторы. * [[1905 йыл]]: Борис Курчатов, СССР-ҙың ғалим-радиохимигы, профессор, [[Ленин премияһы]] (1959), ике тапҡыр Дәүләт премияһы (1949, 1953) лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1954) һәм биш (1945, 1949, 1953, 1954, 1956) [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эҫем (Силәбе өлкәһе)|Эҫем]] ҡалаһынан. * [[1910 йыл]]: Дональд Биссет, [[Англия]]ның [[Балалар әҙәбиәте|балалар яҙыусыһы]], рәссам, театр актёры һәм режиссёр. * [[1910 йыл]]: Вацлав Дворжецкий, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1991). * [[1920 йыл]]: Филлис Дороти Джеймс, Англия яҙыусыһы, детективтар авторы. * [[1924 йыл]]: Анатолий Алексин (төп фамилияһы Гоберман), СССР яҙыусыһы. * [[1935 йыл]]: [[Мария Биешу]], СССР һәм [[Молдова]]ның [[опера]] [[йыр]]сыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1970). * [[1935 йыл]]: Георгий Шонин, СССР [[Космонавт|космонавы]], Советтар Союзы Геройы. * [[1940 йыл]]: Мартин Шин, [[АҠШ]] актёры, кинорежиссёр, «Эмми» һәм [[Алтын глобус|«Алтын глобус»]] премиялары лауреаты. * [[1950 йыл]]: Джон Лэндис, Америка кинорежиссёры, кинорежиссёр, сценарист, продюсер һәм актёр. * [[1965 йыл]]: Сергей Чонишвили, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, диктор, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (1999). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:3 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1968 йыл]]: Константин Константинович Рокоссовский, [[Советтар Союзы]] Маршалы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[2008 йыл]]: Александр Исаевич Солженицын, яҙыусы, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З03]] [[Категория:3 август]] 2r9r030ekvxzkwl94vrm580dzcl5sn4 4 август 0 71744 1301631 1248614 2026-08-02T17:36:00Z Телсе 41238 күренеште төҙәтеү 1301631 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''4 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 216-сы ([[кәбисә йыл]]ында 217-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 149 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Эшләүсе яңғыҙ [[ҡатын-ҡыҙҙар]] көнө. ** Шампан шарабының тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Кук утрауҙары}}: Конституция көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|США}}: Яр буйы һаҡсылары көнө. * {{Флагификация|Венесуэла}}: Милли гвардия көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Спелеологтар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1912 йыл]]: [[Ла-Манш |Ла-Манш боғаҙы]] аша тәүге пассажир самолёты осоп үтә. * [[1932 йыл]]: [[Өфө]] протез-ортопедия предприятиеһы эш башлай. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Батыргәрәй улы]] (1850— ?), [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 1—4-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] (1906—1917) депутаты. Дворян. Рәсәй мосолмандары иттифағы ағзаһы. 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында ҡатнашыусы, полковник. * [[Андрианов Денис Андрианович]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]]. 1967 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 1975 йылдан — гидромелиорация һәм урман хужалығы, урман хужалығы, агрономия факультеттары деканы, 2005 йылдан — ректор ярҙамсыһы, 2006—2009 йылдарҙа профсоюз комитеты рәйесе. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1968), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Вәхитов Фәйез Фәтих улы]] (1916—15.07.2006), актёр, [[театр]] эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1934—1940 йылдарҙа [[Ауырғазы колхоз-совхоз театры|Ауырғазы]] (хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]]) һәм Дүртөйлө колхоз-совхоз театрҙары актёры; 1946—1961 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1956—1961 һәм 1965—1968 йылдарҙа театр директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, 1946) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Таҫҡаҡлы]] ауылынан. * [[Усова Антонина Васильевна]] (1921—8.08.2014), [[фән|ғалим]]-педагог‑методист. 1951 йылдан хәҙерге Силәбе педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—2006 йылдарҙа физика уҡытыу теорияһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире). [[Рәсәй]] мәғариф академияһы академигы (1995), педагогия фәндәре докторы (1970), профессор (1973). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[СССР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1978). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2006) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Ҡарлыхан]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы]] (1921—18.04.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкы командиры урынбаҫары, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1946, үлгәндән һуң). * [[Власенко Василий Тихонович]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], хужалыҡ эшмәкәре. 1975 йылдан [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977—1990 йылдарҙа Учалы руднигының баш инженеры; 1994 йылдан (өҙөклөк менән) һәм 1999—2006 йылдарҙа Учалы ер аҫты руднигының участка начальнигы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1988).Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Киев өлкәһе]] Тетиев районы Софиполь ауылынан. * [[Ворошилова Наталия Николаевна]] (1946), хеҙмәт ветераны, ғалим-[[Микробиология|микробиолог]]. 1969 йылдан [[Өфө]]ләге «Иммунопрепарат» предприятиеһы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан лаборатория мөдире, 2002 йылдан — цех начальнигы. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995), СССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1985) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1982). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Әйүпов Рәмил Исмәғил улы]] (1946), [[спорт]] ветераны, тренер. 1983—1988 йылдарҙа [[фехтование]] буйынса СССР йыйылма командаһы тренеры. 1996 йылдан олимпия резервының 23-сө, 2011 йылдан — 19-сы балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе, 2016 йылдан — фехтование буйынса олимпия резервы спорт мәктәбе тренеры. СССР-ҙың (1991) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1988) атҡаҙанған тренеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1989). СССР-ҙың спорт мастеры (1966). Үҫмер спортсылар араһында РСФСР чемпионы (1966). Бөтә Рәсәй йәйге спорт төрҙәре буйынса тренерҙар смотр конкурсы еңеүсеһе (1987). [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2016) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2004) ордендары кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Дмитриев Дмитрий Михайлович]] (1961), ғалим-хирург, йәмәғәтсе. 1987 йылдан (өҙөклөк менән) Өфөнөң 18-се дауаханаһы табибы, 1999—2006 йылдарҙа — баш табип. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы]] (1986), спортсы, [[саңғы]]сы. Полиатлон (2011) һәм [[Саңғы спорты|саңғыла уҙышыу]] (2012) буйынса [[Рәсәй]]ҙең спорт мастеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Дивеев Әмир Ғәбдрахман улы]] (1922—9.11.1993), [[Педагогика|педагог]], [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Благовар районы]] [[Ҡарғалытамаҡ|Ҡарғалы]] мәктәбе уҡытыусыһы; 1950 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ҡандра районы|Ҡандра район]], артабан [[КПСС]]-тың [[Туймазы]] ҡала комитеттарының бүлек мөдире; Туймазы ҡалаһы һәм [[Туймазы районы]]ның «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары, бүлек мөдире. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Благовар районы Ҡарғалы ауылынан. * [[Вейс Мильда Яковлевна]] (1927— ?), [[Малсылыҡ|малсы]], 1941-1982 йылдарҙа [[Архангел районы]] М. Горький исемендәге колхоз һауынсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры, райондың почётлы гражданы (2005). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байғәҙәмов Яхъя Мөхәмәтрәхим улы]] (1932), механизатор, рационализатор. 1946—1994 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Шайморатов исемендәге колхоз тракторсыһы. Ленин ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Яйҡар]] ауылынан. * [[Ишмөхәмәтов Айрат Исмәғил улы]] (1932—29.02.2004), [[фән|ғалим]]-[[Физиология|физиолог]]. [[Мәскәү]] ҡалаһындағы Н. В. Склифосовский исемендәге Ашығыс медицина ярҙамы ғилми-тикшеренеү институтының клиник физиология, радиоизотоп диагностика һәм компьютер томографияһы бүлегенең (лабораторияһының) элекке мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1970), профессор (1980). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1971). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. * [[Сөләймәнова Гөлнисә Абдрахман ҡыҙы]] (1937), педагог. 1957—1994 йылдарҙа Әбйәлил районы [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1964—1981 йылдарҙа директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйына урынбаҫары. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Балапан]] ауылынан. * [[Сәйетов Ғәзим Ғилметдин улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм партия органдары, [[нефть|нефть сәнәғәте]] ветераны. 1963 йылдан хәҙерге [[Дүртөйлө]] ҡалаһындағы Республика удар комсомол төҙөлөшө етәксеһе, «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының райком хоҡуҡтары менән эшләгән ВЛКСМ комитеты секретары һәм идаралыҡтың партком секретары урынбаҫары; 1969—1981 йылдарҙа һәм 1985 йылдан идаралыҡтың партком секретары; 1991—1994 йылдарҙа — производство-тәьминәт базаһы начальнигы; 1994—2001 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең Дүртөйлөләге 1-се технологик транспорт идаралығының начальник урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1987). [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы [[Имәнкүпер]] ауылынан. * [[Осипов Денис Александрович]] (1957), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1987 йылдан [[Мишкә районы]]ның Ленин исемендәге колхозы (хәҙер ауыл хужалығы артеле) рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан. * [[Хәкимова Гөлсөм Вәкил ҡыҙы]] (1957), педагог, йәмәғәтсе. 1976 йылдан (өҙөклөктәр менән) Әбйәлил районы мәктәптәре, шул иҫәптән 2012 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡарҙағы]] [[Таһир Күсимов]] исемендәге гимназия уҡытыусыһы, директор урынбаҫары. 2011 йылдан [[Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Асҡар ауыл Советы]]ның ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Сығышы менән ошо райондың [[Рауил]] ауылынан. * [[Сафин Тимур Марсель улы]] (1992), [[спорт]]сы. [[Өфө ҡалаһы]] спорт мәктәптәре тәрбиәләнеүсеһе, [[Башҡортостан физик культура институты]]н тамамлаусы (2010). [[Фехтование]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған (2007) һәм халыҡ-ара класлы (2012) спорт мастеры, [[Олимпия уйындары|Олимпия]], [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2016) кавалеры һәм 1-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2021). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дроботов Иван Васильевич]] (1933—16.03.1987), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1948 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы механизаторы, баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры, бүлексә идарасыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның [[Богачёв (Баймаҡ районы)|Богачев]] ауылынан. * [[Абдулова Венера Хөснулла ҡыҙы]] (1938), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1956—1995 йылдарҙа «Аксаковнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы ОРС-ы һатыусыһы. [[СССР|Совет]] сауҙаһы отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Баймырҙа (Бәләбәй районы)|Баймырҙа]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Антонов Леонид Андреевич]] (1938), тимер юлы хеҙмәткәре-[[Энергетика|энергетик]], йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Куйбышев тимер юлы|Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексәһенең]] [[Дим (станция)|Дим]] энергоучасткаһының начальник урынбаҫары, 1983 йылдан бүлексәнең электрләштереү бүлеге начальнигы. 2014 йылдан Куйбышев тимер юлы Башҡортостан территориаль идаралығының ветерандар советы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы, СССР-ҙың почётлы тимер юлсыһы (1987). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Дим (Өфө)|Дим биҫтәһенән]]. * [[Сәйетҡолов Ғәлимйән Фәттәх улы]] (1938), эшсе. 1963—1975 йылдарҙа [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]]ның [[Сибай]] байыҡтырыу фабрикаһы эшсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. * [[Нурхәкимов Заһит Хәким улы]] (1943), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[электр]]ик. 1965 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, электригы, инженер-электригы, әүҙем рацонализатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Краснокама районы]]ның [[Иҫке Мошто]] ауылынан. * [[Золотова Антонина Петровна]] (1958), [[Педагогика|педагог]]. 1987—2001 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы 16-сы урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директорының]] уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[уҡытыусы]]һы (2011), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәләүез районы]]ның [[Воскресенск (Мәләүез районы)|Воскресенск]] ауылынан. * [[Купцов Дмитрий Николаевич]] (1963), инженер, йәмәғәтсе. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһының икенсе (1999—2003) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Нечвалода Елена Евгеньевна]] (1968), [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. 1997 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Этнография]] бүлеге хеҙмәткәре, 2006 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Тарих]] фәндәре кандидаты (1998). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Пищальников Владислав Тимофеевич]] (1924—2012), [[Башҡортостан]] радио һәм телевидениеһының беренсе тауыш режиссёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). * [[Булат Рафиҡов]] (1934—26.04.1998), яҙыусы, журналист, йәмәғәт эшмәкәре. [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1990), [[Рәсәй]]ҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1994), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). * [[Ширяев Леонид Андреевич]] (1939), ғалим-социолог. 1977—2011 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—2002 йылдарҙа Ватан тарихы һәм культурология кафедраһы мөдире. Социология фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Сығышы менән [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Ивановка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Марис Нәзиров]] (1949—3.02.2013), журналист һәм шағир. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:4 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1755 йыл]]: Никола Жак Конте, [[Франция]] рәссамы, [[Механика|механик]]. * [[1895 йыл]]: Софья Гиацинтова, [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]], [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1955). * [[1901 йыл]]: [[Луи Армстронг]], [[АҠШ]]-тың джаз торбасыһы. * [[1905 йыл]]: Борис Александров, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, хәрби дирижёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1958), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1972), генерал-майор (1972). * [[1910 йыл]]: Уильям Шуман, АҠШ композиторы. * [[1914 йыл]]: Борис Ласкин, СССР [[Шиғриәт|шағиры]], сценарийҙар һәм йыр текстары авторы («Спят курганы тёмные» һ. б). * [[1945 йыл]]: Геннадий Бурбулис, СССР һәм Рәсәйҙең [[дәүләт]] эшмәкәре, [[сәйәсмән]]. * [[1945 йыл]]: Виктор Смирнов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1992). * [[1955 йыл]]: Билли Боб Торнтон, АҠШ актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм йырсы, «[[Оскар]]» кинопремияһы һәм башҡа бүләктәр эйәһе. * [[1961 йыл]]: [[Барак Обама]], АҠШ-тың 44-се президенты. * [[1970 йыл]]: Глеб Самойлов, СССР һәм Рәсәй [[рок-музыка]]нты, «The Matrixx» төркөмөнең хәҙерге һәм «Агата Кристи» төркөмөнең элекке солисы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:4 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1875 йыл]]: [[Андерсен Ханс Кристиан]], [[Дания]] яҙыусыһы, шағиры, [[әкиәт]]тәр авторы. * [[1900 йыл]]: Исаак Ильич Левитан, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы. * [[1905 йыл]]: Вальтер Флемминг (Walther Flemming), [[Германия]] анатомы, күҙәнәктең нәҫел материалдарын өйрәнеүсе цитогенетика фәненә нигеҙ һалыусы. * [[1944 йыл]]: [[Бачинский Кшиштоф Камиль|Кшишитоф Бачинский]], [[Польша]] шағиры. * [[1983 йыл]]: Юрий Борисович Левитан, [[СССР]] дикторы, РСФСР-ҙың (1973) һәм [[СССР]]-ҙың (1980) халыҡ артисы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында «Совинформбюро» хәбәрҙәрен радионан уҡыусы. * [[1984 йыл]]: Роман Иринархович Тихомиров, [[СССР]] музыканты, кинорежиссёр һәм сценарист, РСФСР-ҙың халыҡ артисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З04]] [[Категория:4 август]] goy4hqafibli6pe67l6g82aqq0gbwtz Симон Боливар 0 74956 1301661 1267136 2026-08-03T00:45:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301661 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | изображение = Portrait of Simón Bolívar by Arturo Michelena.jpg | ширина = 400рх | описание изображения = {{нп3|Мичелена, Артуро|Артуро Мичелена|es|Arturo Michelena}} төшөргән портрет. 1895 йыл | должность = Бөйөк Камумбия президенты | флаг = Flag_of_the_Gran_Colombia.svg | периодначало = [[17 декабрь]] [[1819 йыл]] | периодконец = [[4 май]] [[1830 йыл]] | предшественник = Дәүләт барлыҡҡа килә | преемник = [[Москера, Хоакин|Хоакин де Москера]] | дата рождения = 24.07.1783 | место рождения = [[Каракас]], Венесуэле генерал-капитанлығы | дата смерти = 17.12.1830 | место смерти = {{нп3|Кинта-де-Сан-Педро-Алехандрино||es|Quinta de San Pedro Alejandrino}}, [[Санта-Марта]], [[Бөйөк Колумбия]] | похоронен = Кафедральная базилика де Санта-Марта, {{нп3|Каракасский собор|||Caracas Cathedral}}, Венесуэла милли пантионы | супруга = {{нп3|Родригес, Мария Тереза|Мария Тереза дель Торо-и-Алаиза||María Teresa Rodríguez del Toro y Alaysa}} ([[26 май]] [[1802]] — [[22 ғинуар]] [[1803]]) <br> [[Мануэла Саэнс]] | должность_2 = Боливия президенты | порядок_2 = 1 | флаг_2 = Civil flag of Bolivia (1825-1826).svg | периодначало_2 = [[11 август]] [[1825]] | периодконец_2 = [[29 декабрь]] [[1825]] | предшественник_2 = Дәүләт барлыҡҡа килгән | преемник_2 = [[Антонио Хосе де Сукре]] | должность_3 = [[Перу]] президенты | порядок_3 = 6 | флаг_3 = Flag of Peru.svg | периодначало_3 = [[17 февраль]] [[1824]] | периодконец_3 = [[28 ғинуар]] [[1827]] | предшественник_3 = [[Хосе Бернардо де Талье]] | преемник_3 = [[Санта Крус, Андрес де]] }} [[Файл:Bust of Simon Bolivar in Toronto-Canada-20210613.jpg|220px|мини|Симон Боливар, [[Торонто]] — [[Канада]]]] '''Симо́н Боли́вар''' (тулы исеме — Симо́н Хосе́ Анто́нио де ла Санти́сима Тринида́д Боли́вар де ла Консепсьо́н и По́нте Пала́сиос и Бла́нко ({{lang-es|Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar de la Concepción y Ponte Palacios y Blanco}}; йәшәгән осорорнда фамилияһы ошолай яҙып йөрөтөлгән {{lang-es|Bolivar}}), [[24 июль]] [[1783 йыл]], [[Каракас]] — [[17 декабрь]] [[1830 йыл]], Санта-Марта, [[Колумбия]]) — Американың Испания колонияһына ҡаршы бәйһеҙлек өсөн һуғыштар ваҡытында танылған һәм абруйлы етәксеһе. [[Венесуэла]]ның милли геройы. Генерал. Испания колонияһынан [[Венесуэла]]ны, [[Яңы Гранада]]ны (хәҙерге [[Колумбия]] һәм [[Панама]]), Кито провинцияһын (хәҙерге [[Эквадор]]) азат итә. [[1819]]—[[1830]] йылдарҙа ошо азат ителгән илдәрҙән төҙөлгән [[Бөйөк Колумбия]]ның президенты. [[1824]] йылда [[Перу]]ны азат итә һәм Үрге Перу территорияһында барлыҡҡа килгән һәм уның хөрмәтенә аталған Республикаһы [[Боливия]] Республикаһында ([[1825]]) идаралыҡ итә. Венесуэланың Милли конгресы уны Азат итеүсе ({{Lang-es|El Libertador}}) тип иғлан итә ([[1813]]). == Ғүмеренең тәүге осоро == [[Файл:8 Soles à l'effigie de Simon Bolivar,1834,Potosi.jpg|thumb|слева|228пкс|Симон Боливар тәңкәләге һүрәттә]] Симон Боливар 1783 йылдың 24 июлендә танылған Хуан Винсенте Боливарҙың (1726—1786) креоль ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса [[Басктар|баск]]. Боливарҙар ырыуы Испанияның Маркин округына ҡараған [[Бискайя|Бискайялағы]] Ла-Пуэбла-де-Боливар ҡалаһынан. Ғаилә колонияға күсеп килгәс, В [[Венесуэла|Венесуэланың]] йәмғиәт тормошонда әүҙем йәшәй. Малай йәштән ата-әсәһеҙ ҡала. Уны тәрбиәләүҙә һәм тормошҡа ҡарашын үҫтереүҙә уның уҡытыусыһы һәм өлкән дуҫы күренекле мәғрифәтсе [[Симон Родригес]] йоғонто яһай. 1799 йылда уны туғандары кире Испанияға, тыныс булмаған Каракастан Мадридҡа, ҡайтарырға теләй. Унда ҡайтҡас Симон Боливар хоҡуҡ өйрәнә, [[Италия]], [[Швейцария]], [[Германия]], [[Бөйөк Британия|Англия]] һәм [[Франция]] буйлап сәйәхәткә сыға. Парижда йәшәп ул күпмелер ваҡыт политехник мәктәптә белем ала һәм Франция баш ҡалаһы Париждың Юғары мәктәбендә лә уҡый<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Боливар, Симон}}</ref>.1805 йылда Боливар АҠШ-ҡа бара һәм Көньяҡ Америка дәүләттәрен Испания ҡоллоғонан ҡотҡарыу юлдарын эҙләй, пландарын ҡора. == Венесуэла республикаһы == [[Файл:Bust of Simon Bolivar in Teror.jpg|слева|174пкс|thumb| Боливарҙың Гран-Канариалағы бюсы.]] Боливар [[1810]] 19 апрель Венесуэлала Испания хакимлығын ҡолатыу ваҡытында, [[1811]] йылдың 5 июлендә илдең бәйһеҙлеген иғлан иткәндә әүҙем ҡатнаша. Шул уҡ йылда Боливар революцион хунта (халыҡ йыйылышы) тарафынан британ хөкүмәтенән яҡлау табыу маҡсатында Лондонға ебәрелә<ref name="Викитека ВЭС">{{ВТ-ВЭС|Боливар, Симон}}</ref>. Әммә Британия хөкүмәте нейтралитет һаҡлауҙы хуп күрә. Боливар Лондонда Венесуэла исеменән үтескә аҡса алыу һәм һалдаттар ебәреү буйынса килешеү төҙөү өсөн агент Луи Лопес Мендесты ҡалдыраһәм ҡорал транспорты менән кире ҡайта. Тиҙҙән испан генералы Монтеверде венесуэла далалары хужаларына булышлыҡ һорап мөрәжәғәт итә — «Льяностар»ға — һуғышсан, ярымкүсмә ҡоролошта йәшәүсе ''льянерос''тарға булышлыҡ һорап мөрәжәғәт итә. Льянеростарҙың иррегуляр формированиелары башында «Бовес-Крикун» ҡушаматына эйә астуриялы Хосе Томас Бовес торған. Һуғыш иҫ киткес аяуһыҙ төҫ ала. Испан ғәскәрҙәре 1812 йылда Боливар армияһын тар-мар иткәндән һуң, ул Яңы Гранадала (хәҙер [[Колумбия]]) туҡтала. Бында ул "Картахена Манифесы"н яҙа, ә [[1813 йыл]] башында тыуған иленә ҡайта. [[1813 йыл]]дың авгусында уның ғәскәрҙәре [[Каракас]] ҡалаһын яулай. Каракас муниципалитеты тантаналы рәүештә Боливарҙы «Венесуэланы азат итеүсе» (El Libertador) тип атай. Башында Боливар торған II Венесуэла республикаһы барлыҡҡа килә. Венесуэланың Милли Конгресы уға бирелгән Азат итеүсе дәрәжәһен раҫлай. Әммә, түбәнге ҡатлам халҡы мәнфәғәтенә реформалар үткәрә алмағанлыҡтан, халыҡ уны хупламай һәм Боливар еңелә ([[1814]]). 1814 йылдың 6 июлендә Ямайкала йәшеренергә мәжбүр булғанлыҡтан, Боливар [[1815 йыл]]дың сентябрендә Испан Америкаһының тиҙҙән азат булыуына ышаныуын белдергән асыҡ хатын баҫтыра. == Бөйөк Колумбияның барлыҡҡа килеүе == Ахыырҙа ҡолдарҙы азат итеү кәрәклеген аңлап һәм башҡа социаль проблемаларҙы хәл итеү маҡсатында, Боливар [[Гаити Республикаһы]] президены Сабес Александр Петионды баш күтәреүселәргә хәрби ярҙам итергә ышандырғандан һуң, [[1816 йыл]]дың декабрендә [[Венесуэла]] ярына килеп төшә. Ҡоллоҡто юҡҡа сығарыу ([[1816]]) һәм [[1817 йыл]]да азатлыҡ армияһы һалдаттарына ер биреү тураһындағы декрет уға социаль нигеҙҙе киңәйтеү мөмкинлеген бирҙе. Симон Боливар яғына Бовес үлгәндән һуң ([[1814]]), ''льянерос''тарҙың яңы лидеры — Хосе Антонио Паэс, үҙе лә төп льянеро, етәкләй. Үҙе эргәһенә, дөйөм план менән эшләү маҡсатында, бөтә революция етәкселәрен дә йыйырға уңышһыҙ маташыуынан һуң, Боливар голланд негоцианты Брион ярҙамында 1817 йылдың майында Ангостураны баҫып ала һәм бөтә Гвиананы Испанияға ҡаршы күтәрә. Һуңынан Боливар үҙенең элекке тарафдаштары Пиар һәм Мариноны (беренсеһе 1817 йылдың 16 октябрендә язалап үлтерелә) ҡулға алырға бойора. 1818 йылдың февралендә Бөйөк Британиянан килгән тәжрибәле ялланған һалдаттарҙан яңы армия төҙөү мөмкинлеге тыуа. Венесуэлала уңышлы хәрәкәт иткәндән һуң, уның ғәскәрҙәре 1819 йылда Яңы Гранаданы азат итә. [[1819 йыл]]дың декабрендә Ангостура (хәҙер Сьюдад-Боливар) Конгресында иғлан ителгән, составына [[Венесуэла]] һәм [[Яңы Гранада]] ингән, Колумбия республикаһының (тарихҡа Бөйөк Колумбия булып ингән) президенты итеп иғлан ителә. [[1822 йыл]]да колумбиялылар Бөйөк Колумбияға ҡушылған Кито провинцияһынан (хәҙер [[Эквадор]]) бөтә испан көстәрен ҡыуалар. == Көньяҡ Американы азат итеү == [[1821 йыл]]дың 24 июнендә Венесуэланың Карабобо ауылы янында Симон Боливарҙың үҙ теләге менән хеҙмәт итергә килгән армияһы испан король армияһын емергес тар-мар итә. [[1822 йыл]]дың июлендә Боливар Гуаякилдә Перуның бер өлөшөн азат иткән Хосе де Сан-Мартин менән осраша, әммә уның менән берлектә хәрәкәт итеү буйынса килешә алмай. Сан-Мартин ([[1822 йыл]]дың 20 сентябре) отставкаға киткәс, ул [[1823 йыл]]да [[Перу]]ға колумбия частарын керетә һәм [[1824 йыл]]да ([[6 август]] Хунин янында һәм 9 декабрҙә Аякучо тигеҙлегендә Америка континентында һуңғы испан көстәрен тар-мар итә. [[1811 йыл]]да бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән Венесуэла фәҡәт [[1824 йыл]]ға ғына колониалистарҙан тулыһынса азат ителә. [[1824 йыл]]дың февралендә [[Перу]] диктаторы булған Боливар Үрге Перу территорияһында [[1825 йыл]]да үҙенең хөрмәтенә аталған [[Боливия]] республикаһы президенты булып китә. [[1822 йыл]]дан, уның яҙмышының бөтә кирелектәренә ҡарамай, Кито ҡалаһында тыуған креол ҡыҙы Мануэла Саэнс Боливарҙың тоғро һәм айырылмаҫ тормош юлдашы була. == Колумбия федерацияһының тарҡалыуы == [[Файл:Simón Bolívar by José Gil de Castro.jpg|thumb|right|Боливар ғүмеренең һуңғы йылдарында]] Боливарҙың ниәте буйынса, Көньяҡ Ҡушма Штаттарына (Sur de Estados Unidos) Колумбия, Перу, Боливия, Ла-Плата һәм Чили керергә тейеш була. 1826 йылдың 21 июнендә Боливар Панамала ошо дәүләттәрҙең вәкилдәренән Панама Конгресын йыя, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. После провала Панама Конгресы уңышһыҙ тамамланғандан һуң, Боливар асыуланып ҡысҡырған: «Мин ҡая башында ултырып, эргәһенән йөҙөп үткән суднолар менән командалыҡ итергә маташҡан теге аҡылһыҙ грекка оҡшағанмын!..» Тиҙҙән Боливар проекты киң билдәлелек алғандан һуң, уны Наполеон ролен уйнап, үҙенең власы аҫтында империя төҙөргә маташыуҙа ғәйепләй башлайҙар. Колумбияла партия ғауғалары башлана. Генерал Паэс етәкселегендәге депутаттарҙың бер өлөшө автономия иғлан итергә теләгән, башҡалары Боливия кодексын ҡабул итергә тырышҡан. Боливар, тиҙ генә килеп, Колумбияла үҙ өҫтөнә диктаторлыҡ вәкәләттәрен ҡабул итә, Оканьела 1828 йылдың 2 мартында милли йыйылыш йыя: Шундай мәсьәлә ҡуйыла: «Дәүләт конституцияһы яңынан эшләнергә тейешме?». Конгресс ахырғы килешеүгә килә алмай, һәм бер нисә ултырыштан һуң, ябыла. Шул ваҡытта перуандар Боливия кодексын кире ҡаҡты һәм Боливарҙан ғүмерлек президент титулын тартып алаа. Перу һәм Боливияла властан ҡолаҡ ҡаҡҡас, Боливар 1828 йылдың 20 июлендә Боготаға инә, һәм шунда Колумбия хакимы сифатында үҙ резиденцияһын раҫлай. Ләкин 1828 йылдың 25 сентябрендә уның ғүмерен ҡыйырға теләп, һөжүм итәләр: федералистар уның һарайын баҫып инә, һаҡсыларҙы үлтерә, Боливар мөғжизәле рәүештә тере ҡала. Әммә төп халыҡ массаһы уның яҡлы сығыш яһай, һәм был Боливарға вице-президент Сантандер етәкләгән боланы баҫтыра алыу мөмкинлеген бирә. Заговорсылар башлығы тәүҙә үлем язаһына хөкөм ителә, ә һуңынан үҙенең 70 тарафдашы менән илдән оҙатыла. Икенсе йылға анархия көсәйә. 1829 йылдың 25 ноябрендә Каракастың үҙендә 486 юғары ҡатлам граждандары Венесуэланың Колумбиянан айырылыуын иғлан итә. Эше тулыһынса юҡҡа сыға барған Боливар яйлап йоғонтоһон һәм власын юғалта. Үҙенең 1830 йылдың ғинуарында Боготала йыйылған конгресҡа Колумбияның дәүләт ҡоролошона реформа үткәреү буйынса биргән яҙыуында, Боливар Европа һәм Американан ишетелгән ғәҙел булмаған ғәйепләүҙәр ташлағандарына зарланған. 1830-сы йылдар башында ул отставкаға сыға һәм тиҙҙән 1830 йылдың 17 декабрендә колумбия ҡалаһы [[Санта-Марта]] янында вафат була. Вафаты алдынан Боливар үҙенең ерҙәренән, өйҙәренән һәм хатта дәүләт пенсияһынан баш тарҡан — һәм урындағы Сьерра-Невада-де-Санта-Марта «ҡарлы тауҙар»ының гүзәл пейзажына һоҡланып көндәрен үткәргән <ref name="Лаврин">{{книга |автор = Лаврин А. П. |часть = «Словарь избранных смертей» |заглавие = «Хроники Харона. Энциклопедия смерти» |ссылка = http://charonchronicles.ru/ |место = Новосибирск |издательство = Сибирское университетское издательство |год = 2009 |страницы = 383 |страниц = 544 |isbn = 978-5-379-00562-7 |тираж = }}</ref>. [[2010 йыл]]да Боливарҙың кәүҙәһе, үлеменең сәбәптәрен белеү маҡсатында, Венесуэла президенты Уго Чавес бойороғо буйынса, ҡәберенән ҡаҙып алып тикшерелә (эксгумация). 2013 йыл башынан Боливар кәүҙәһе Каракас үҙәгендә махсус төҙөлгән кәшәнәлә урынлаштырылған<ref>[http://www.buenolatina.ru/news.php?id=1411 BuenoLatina. В Каракасе строится мавзолей для праха Симона Боливара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811121941/http://buenolatina.ru/news.php?id=1411 |date=2014-08-11 }}</ref>. Яңынан ерләү өсөн, Чавес ҡыҙыл ағасҡа гәүһәр, ынйылар һәм алтын йондоҙҙарҙан уйып биҙәк һалынған яңы табут эшләтә<ref>[http://www.newsru.com/world/18dec2011/bolivar.html Чавес показал новый гроб героя Боливара, украшенный драгоценностями]</ref>. == Боливар масонлыҡта == Боливар масонлыҡҡа бағышлауҙы Испанияла, Кадиста үтәне билдәле. 1807 йылдан ул Шотланд уставында торған. 1824 йылда [[Перу]]ла Боливар 2-се һанлы «Тәртип һәм Азатлыҡ» масон бүлеген (ложа) нигеҙләй<ref>[http://freemasonry.bcy.ca/biography/bolivar_s/bolivar_s.html Simon Bolivar]</ref>. == Әҫәрҙәре == * {{cite web |author = Симон Боливар. |url = http://kuprienko.info/simon-bolivar-manifiesto-de-cartagena-15-diciembre-1812/ |title = Манифест из Картахены (1812) |publisher = bloknot.info (А. Скромницкий) |description = }} == Боливариана == [[Латин Америкаһы]]нда Боливарҙың исеме бик популяр, танылған. Ул [[Боливия]] дәүләте, провинциялар, ҡалалар, урамдар, аҡса берәмегендә (боливиано — [[Боливия]], [[Венесуэла боливары|боливар]] — [[Венесуэла]]), күп һанлы һәйкәлдәр ярҙамында мәңгеләштерелгән. Боливиялағы «Боливар» футбол клубы һәм Колумбияла бейеклеге буйынса икенсе түбә — Симон Боливар сусағы (пик) уның исеме менән аталған. Биографик очерктар, нәфис әҫәрҙәр, тарихи хеҙмәттәр уға бағышланған. Колумбия яҙыусыһы Габриэль Гарсия Маркестың «''Генерал в своём лабиринте''» романында Боливар төп герой булып тора. Ваҡиғалар генерал ғүмеренең һуңғы йылында үҫешә. Боливарҙың биографияһын Эмиль Людвиг, украина классигы Иван Яковлевич Франко һәм бик күптәр яҙған. Австрия драматургы Фердинанд Брюкнер Боливарға «Борьба с ангелом», «Борьба с драконом» тигән ике пьеса бағышлаған. Рәсәйҙә Боливар менән декабристар, Николай Алексеевич Полевой һоҡланған<ref>{{cite web|url=http://az.lib.ru/p/polewoj_n_a/text_0310-1.shtml|title=Письма|author=Полевой Н. А.|publisher=Lib.Ru|accessdate=2014-04-30}}</ref>. [[Карл Маркс]], Боливарҙың элекке яҡыны Дюкудре-Хольштейн иҫтәлегенә таянып «New American Cyclopaedia»ға яҙған «Боливар-и-Понте» тексында, Боливарҙы бонапартистик диктатор һыҙаттарына эйә тип кире ҡылыҡһырлаған<ref>Карл Маркс. [http://www.agitclub.ru/museum/revolution1/latinamer1/bolivarbio2.htm Боливар-и-Понте]</ref>. Шуға күрә совет әҙәбиәтендә лә Боливар оҙаҡ йылдар дауамында буржуазия һәм алпауыттар мәнфәғәтен яҡлаусы тип күрһәтелде. Латин-америка тикшеренеүселәренең, Альперович Моисей Самуилович, был баһа буйынса бәхәсләшергә тырышҡан, әммә был традицияны танылған разведчик һәм латин-америка әҙәбиәте тәнҡитсеһе, ЖЗЛ «Жизнь замечательных людей» серияһы өсөн Лаврецкий псевдонимы менән Боливар биографияһын яҙған Григулевич Иосиф Ромуальдович ҡына йөрьәт итте. Григулевич үҙенең хеҙмәте өсөн венесуэла Миранда ордены менән бүләкләнә һәм Колумбия яҙыусылар ассоциацияһына алына. == Астрономияла == Симон Боливар иҫтәлегенә 1911 йылдың 19 мартында асылған [[астероид]] Боливиана (712) тип аталған. === Филателияла === Боливар 1974 йылғы Чили почта маркаларында, 1978 йылда Испания маркаларында, 1982 йылда Болгария, 1983 йылда СССР, ГДР 1983 йылда ГДР һ. б. маркаларҙа һынландырылған. === Кинола === * «Освободитель» / {{lang+link|es|Libertador (película)}} — режиссёр Альберто Арвело фильмы (Венесуэла — Испания, 2013); * «Симон Боливар» / {{lang+link|en|Simón Bolívar (1969 film)}} — режиссёр Алессандро Блазетти фильмы (Италия, Испания, Венесуэла; 1969); * «Боливар» (сериал), Колумбия, 2019. === БДБ илдәрендәге объекттар === [[Файл:Universitetskiy Avenue (Moscow) 3.jpg|мини|right|200px|Мәскәү, Симон Боливар һәйкәленең закладной ташы, 2010]] * Минск ҡалаһында Симон Боливар исемендәге сквер; * Мәскәүҙә Симон Боливар монументының баш ташы. [[2010 йыл]]дың 15 октябрендә һалынды <ref>[https://ria.ru/20101015/285844570.html В Москве открыт закладной камень памятника Симону Боливару] // РИА Новости. 2010. 15 октября.</ref>. === Мәғарифта === * {{Симон Боливар исемендәге консерватория||es|Conservatorio de Música Simón Bolívar}}; * Симон Боливар исемендәге 114-се мәктәп, Минск. === Фалеристикала === * [[Венесуэла]]ның юғары ордены — [[Орден Освободителя]] (Симон Боливарға бағышланған; * [[Боливия]]ның әһәмиәте буйынса икенсе ордены — [[Национальный орден Симона Боливара]]. === Видеоуйындарҙа === Симон Боливар Бөйөк Колумбия лидеры итеп күрһәтелгән, [[Sid Meier’s Civilization VI]] стратегияһында. == Әҫәрҙәре == * {{cite web | author = Симон Боливар. | url = http://kuprienko.info/simon-bolivar-manifiesto-de-cartagena-15-diciembre-1812/ | title = Манифест из Картахены (1812). | publisher = www.bloknot.info (А. Скромницкий) | datepublished = 2010-09-06 | accessdate = 2010-09-06 | description = | archiveurl = http://www.webcitation.org/61As9j5nP | archivedate = 2011-08-24 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} '''Урыҫ телендә''' * {{Книга|заглавие=Подвиг Симона Боливара|ссылка=https://books.google.ru/books?id=cdk0AAAAIAAJ&hl=ru&source=gbs_similarbooks|ответственный=Отв. ред. [[Зубрицкий, Юрий Александрович|Ю. А. Зубрицкий]]|место=М.|издательство=[[Академия наук СССР]], [[Институт Латинской Америки РАН|Институт Латинской Америки]]|год=1982|страниц=126|ref=Зубрицкий}} * {{Статья|заглавие=Симон Боливар как освободитель Америки: историографический аспект|издание=Science Time|автор=Авлиев В. Н., Авлиев С. Н.|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/simon-bolivar-kak-osvoboditel-ameriki-istoriograficheskiy-aspekt|год=2015|issn=2310-7006|место=М.|страницы=10—14|ref=Авлиевы}} * {{Книга|заглавие=Горизонты свободы: повесть о С. Боливаре|автор=Гусев В. С.|издание=илл.|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1972|страниц=383|ссылка=https://books.google.ru/books?id=BXw-AQAAIAAJ&q|серия=[[Пламенные революционеры]]|ref=Гусев}} * {{Книга|заглавие=Боливар|автор=[[Лаврецкий, Иосиф Ромуальдович|Лаврецкий И. Р.]]|издание=3-е изд., испр. и доп.|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1981|страниц=221|серия=[[Жизнь замечательных людей]]|тираж=100000|ref=Лаврецкий}} * {{Книга|заглавие=Правовые воззрения Симона Боливара. Очерк|автор=Лазарев М. И.|место=М.|год=2001|страниц=49}} * {{Статья|заглавие=Жизнь и борьба Симона Боливара|издание=Новая и новейшая история|автор=Ларин Е. А.|ссылка=http://naukarus.com/zhizn-i-borba-simona-bolivara|год=2011|страницы=167—176|issn=0029-5124|место=М.}} * {{Книга|заглавие=Плеяда освободителей Латинской Америки|автор=Ларин Е. А.|место=М.|издательство=Наука|год=2011|страниц=211|isbn=978-5-94067-312-5|ссылка=https://books.google.ru/books?id=6ANxkgEACAAJ&dq|ref=Ларин}} * {{Книга|заглавие=Революции в испанской Америке. 1808—1826|автор={{нп4|Линч, Джон (историк)|Линч Джон||John Lynch (historian)}}|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1979|страниц=403|isbn=978-5-458-39265-5|оригинал=The Spanish American Revolutions, 1808—1826|ссылка=https://books.google.ru/books?id=1DD7yAEACAAJ&dq|тираж=2200}} * {{Статья|заглавие=К 180-летию завершения освободительной войны испанских колоний в Америке. Решающая схватка: сражения при Хунине (6 августа 1824 г. ) и Аякучо (9 декабря 1824 г. )|издание=Вестник Санкт-Петербургского университета. История|автор=Петрова А. А.|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/k-180-letiyu-zaversheniya-osvoboditelnoy-voyny-ispanskih-koloniy-v-amerike-reshayuschaya-shvatka-srazheniya-pri-hunine-6-avgusta-1824-g-i-1|год=2006|месяц=8|том=2|страницы=247—257|issn=2541-9390|место=СПб.|издательство=Издательство Санкт-Петербургского университета|выпуск=4|ref=Петрова}} {{refend}} == Тәүсығанаҡтарҙа == * {{книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=O0b6yAEACAAJ&dq|автор=Боливар Симон|заглавие=Избранные произведения (речи, статьи, письма, воззвания) 1812—1830|издание=переп.|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=279|ответственный=перевод М. И. Былинкина|год=1983|тираж=9600}} * {{Книга|ref=Bolivar|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hRRbDwAAQBAJ&dq|автор=Bolivar Simon|заглавие=El Libertador: Writings of Simón Bolívar|ответственный=Red. Bushnell David, translation of Fornoff Fred|год=2003|язык=en|издательство=[[Oxford University Press]]|allpages=288|isbn=0198033079|isbn2=9780198033073}} == Һылтанмалар == {{Commonscat-inline|Simón Bolívar|Симон Боливар}} * [http://www.100greats.ru/pages/Simon_Hose_Antonio_BolivariPonte.html 100 великих аристократов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427062201/http://www.100greats.ru/pages/Simon_Hose_Antonio_BolivariPonte.html |date=2011-04-27 }} * [http://www.colombia.su/Historia/bolivar.html Русская страница о Симоне Боливаре — национальном герое Колумбии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004090231/http://www.colombia.su/Historia/bolivar.html |date=2013-10-04 }} * [http://www.vokrugsveta.ru/chronograph/2101/ Вокруг света. Хронограф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814024917/http://www.vokrugsveta.ru/chronograph/2101/ |date=2011-08-14 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=ZCLflJUwFj4 Симон Боливар на YouTube] {{Навигация}} * {{Cite web|url=https://regnum.ru/news/polit/2218023.html|title=Вечная правда освобождения народа и вечная ложь элиты|author=Буянов Дмитрий|website=[[Regnum]]|date=2016-12-17}} * {{Cite web|url=https://russian.rt.com/science/article/539172-istoriya-simon-bolivar-nezavisimost|title=«Ему выпал исторический жребий»: за какие идеи боролся легендарный южноамериканский революционер Симон Боливар|author=Князев Святослав|website=[[RT]]|date=2018-07-24|publisher=[[Россия сегодня]]}} * {{БРЭ|Боливар|автор=Ларин Е. А.|ref=Ларин|id=1875751}} * {{Cite web|url=https://ria.ru/20130724/951359182.html|title=Биография Симона Боливара|author=Субботин Сергей|website=[[РИА Новости]]|date=2013-07-24|publisher=РИА Новости}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Боливар, Симон|страницы=288—290|том=IV|ref=ЭСБЕ}} * {{ВТ-ВЭС|Боливар, Симон|том=4|страницы=629—630|ref=ВЭ}} * {{Cite web|url=https://www.vokrugsveta.ru/chronograph/2101/|title=24 июня 1821 года|website=[[Вокруг света]]|location=М.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124061159/https://www.vokrugsveta.ru/chronograph/2101/ |date=2021-01-24 }} * {{Cite web|url=http://www.100greats.ru/pages/Simon_Hose_Antonio_BolivariPonte.html|title=Симон Хосе Антонио Боливар-и-Понте|website=Великие люди|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427062201/http://www.100greats.ru/pages/Simon_Hose_Antonio_BolivariPonte.html|archivedate=2011-04-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427062201/http://www.100greats.ru/pages/Simon_Hose_Antonio_BolivariPonte.html |date=2011-04-27 }} * {{cite news|last = Grant|first = Will|title = Venezuela honors Simón Bolívar's lover Manuela Saenz|publisher = [[BBC]]|date = 2010-07-05|url=https://www.bbc.co.uk/news/10504821|lang=en|ref=Grant}} * {{Британника онлайн|72067|ref=Masur|author=Masur Gerhard Straussmann|статья=Simón Bolívar}} * {{Cite news|title=Building a New History by Exhuming Bolívar|author=Romero Simon|url=https://www.nytimes.com/2010/08/04/world/americas/04venez.html?hp|website=[[The New York Times]]|date=2010-08-03|lang=en}} * {{Cite web|lang=en|url=https://www.findagrave.com/memorial/11917/simón-bolívar|title=Simón Bolívar|website=[[Find a Grave]]|date=2000-08-27}} {{библиоинформация}} {{Президенты Венесуэлы}} {{Президенты Перу}} {{Президенты Великой Колумбии}} {{Панамериканизм}} [[Категория:Венесуэла революционерҙары]] [[Категория:Боливия революционерҙары]] [[Категория:Перу революционерҙары]] [[Категория:Эквадор революционерҙары]] [[Категория:Боливия президенттары]] [[Категория:Перу президенттары]] [[Категория:Венесуэла тарихы]] [[Категория:Көньяҡ Америка масондары]] 94wxypg432o5dfjn05f517dkgwq2vu5 Сами Лепистё 0 106209 1301635 1057003 2026-08-02T18:10:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301635 wikitext text/x-wiki {{Хоккейсы2 | Имя = Сами Лепистё | Оригинал имени = {{lang-fi|Sami Lepistö}} | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = Сами «Чикаго Блэкхокс» составында, 2011 й. | Позиция = Һаҡсы | Рост = 185 | Вес = 86 | Прозвище = | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |2003—2007|{{Флаг Финляндии|20px}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]] |2007—2009|{{Флаг США|20px}} [[Херши Беарс]] |2007—2009|{{Флаг США|20px}} [[Вашингтон Кэпиталз]] |2009—2011|{{Флаг США|20px}} [[Финикс Койотс]] |2011|{{Флаг США|20px}} [[Коламбус Блю Джекетс]] |2011—2012|{{Флаг США|20px}} [[Чикаго Блэкхокс]] |2012|{{Флаг России|20px}} [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]] |2013|{{Флаг Чехии|20px}} [[Лев (хоккей клубы, Прага)|Лев]] |2013—2015|{{Флаг России|20px}} [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]] |2015 — 2017|{{Флаг России|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] |2017 — ә.в.|{{Флаг Финляндии|20px}} [[Йокерит (хоккей клубы)|Йокерит]]}} | Тренерская карьера = | Гражданство = {{Финляндия|20px}} [[Финляндия]] | Дата рождения = 17.10.1984 | Место рождения = {{Место Рождения|Эспоо}}, [[Финляндия]] | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт НХЛ = ''[[МХЛ драфты 2004|2004 йылда]] 3-сө раундта 66-сы һан аҫтында [[Вашингтон Кэпиталз|«Вашингтон Кэпиталз»]] клубы менән һайлана'' | Карьера = | Награды и премии = | Медали = {{турнир|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]}} {{медаль|Бронза|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2010|Ванкувер 2010]]|[[Хоккей ҡышҡы Олимпия уйындарында 2010 (ирҙәр)|хоккей]]}} {{медаль|Бронза|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары 2014|Сочи 2014]]|[[Хоккей ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014 (ирҙәр)|хоккей]]}} {{турнир|[[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]}} {{медаль|Бронза|[[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2008|Канада 2008]]}} {{медаль|Алтын|[[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2011|Словакия 2011]]}} }} '''Сами Лепистё''', шулай уҡ '''Сами Леписто''' ({{lang-fi|Sami Lepistö}}; [[17 октябрь]] [[1984 йыл]], [[Эспоо]], [[Финляндия]]) — [[Финляндия]] [[хоккей]]сыһы, һаҡсы. Финляндия йыйылма командаһы составында 2011 йылғы донъя чемпионы. Әлеге ваҡытта [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаусы [[Йокерит (хоккей клубы)|«Йокерит»]] командаһы уйынсыһы. == Карьера == === «Йокерит» === Саминың атаһы Юсси Лепистё хоккейсы була, ул — Финляндия чемпионатының көмөш миҙалсыһы һәм юниорҙар араһында Европа чемпионаты еңеүсеһе. Сами шулай уҡ был спорт төрөн һайлай. Ул [[Йокерит|«Йокерит»]] командаһына килә. 1998 йылдан башлап клубтың йәштәр составында уйнай. 2003 йылда ул командаһы менән Финляндия йәштәр лигаһында көмөш миҙалын ала. 2004 йылда төп команда өсөн уйнай башлай. Тәүге миҙгелдә ул 61 уйында 8 мәрәй йыя. Киләһе миҙгелдә Сами 67 уйында (ун икеһе плей-оффта) 33 мәрәй туплай, ә «Йокерит», финалға етеп, көмөш миҙалдар яулай. 2005/2006 йылдар миҙгелендә «Йокерит» плей-офф уйындарына эләкмәй, Лепистё 56 уйында һөҙөмтәлек өсөн 29 балл йыя. Киләһе миҙгелдә Сами командаһы менән финалға сыға һәм шунда тағы ла еңелә. Ул 36 осрашыуҙа 14 мәрәй йыя. === Америкала === 2006 йылда Милли хоккей лигаһы драфтында Самины өсөнсө раундта дөйөм 66-сы һан аҫтында «Вашингтон Кэпиталз» һайлай. 2007 йылда ул Финляндиянан [[Америка Ҡушма Штаттары]]на күсә. 2008 йылдың 16 февралендә Сами был лигала беренсе уйынын үткәрә, ә 14 мартта тәүге мәрәйен ала. Шул миҙгелдә ул ете уйында бер мәрәй йыя. «Кэпиталз» составында уйнауҙан башҡа ''Америка хоккей лигаһында'' «Вашингтон» командаһының фарм-клубы «Херши Бэрс» составында даими чемпионатта 55 уйын уҙғара, шунда 45 мәрәй йыя. Плей-оффта уға биш матчта уйнарға тура килә, һәм һөҙөмтәлә ул бер мәрәй ала. 2008/2009 йылдар миҙгелендә Сами «Вашингтон» өсөн даими миҙгелдә ете уйында 4 (0+4) мәрәй йыя. «Херши» составында ул 70 уйында ҡатнаша, 42 (4+38) мәрәй иҫәбендә һәм командаһы менән АХЛ-дың төп трофейын — Колдер кубогын алып, чемпион исемен яулай. 2009 йылдың 27 июнендә «Вашингтон» Сами ул ваҡыттағы «Финикс Койотис» командаһына алмаштыра<ref>[http://coyotes.nhl.com/club/news.htm?id=432097#&navid=ARI-search COYOTES ACQUIRE LEPISTO FROM WASHINGTON, HESHKA FROM VANCOUVER IN EXCHANGE FOR DRAFT PICKS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420124249/http://coyotes.nhl.com/club/news.htm?id=432097#&navid=ARI-search |date=2010-04-20 }}</ref>. 2010 йылдың 30 ғинуарында Сами МХЛ-да тәүге шайбаһын керетә. Даими чемпионаттың 66 уйынында ул 11 мәрәй йыя, ә 7 плей-офф уйынында ул тик бер шайба ғына индерә. 2011/2012 йылдар миҙгелендә «Финикс» өсөн 51 уйын уҙғарғас, ул «Коламбус Блю Джекетс» командаһына күсә<ref>[http://bluejackets.nhl.com/club/news.htm?id=554487#&navid=CBJ-search Blue Jackets Acquire Scottie Upshall, Sami Lepisto from Phoenix Coyotes in Exchange for Rostislav Klesla, Dane Byers]</ref>. Яңы клуб өсөн Сами 19 осрашыу үткәрә һәм 5 (0+5) мәрәй йыя. Миҙгел тамамланғас, Сами «Чикаго Блэкхокс» клубына күсә<ref>[http://blackhawks.nhl.com/club/news.htm?id=569460#&navid=CHI-search Blackhawks agree to terms with Michael Frolik, Sami Lepisto]</ref>. «Чикаго» составында ул даими чепионаттың 26 уйынында 3 мәрәй йыя һәм плей-оффта 3 уйында ҡатнаша. === Континенталь хоккей лигаһында === 2012 йылдың 4 июнендә уйынсының «Локомотив» хоккей клубы (Ярославль) менән бер йыллыҡ контракт төҙөүө тураһында иғлан ителә. Сами Лепистё даими чемпионаттың 26 осрашыуында 3 (0+3) мәрәй генә йыя һәм команданан китә<ref>{{cite news|title=Минус защитник|url=http://hclokomotiv.ru/news/news/minus_zashchitnik/|accessdate=27 декабря 2012|date=27 декабря 2012|publisher=http://hclokomotiv.ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121230112024/http://www.hclokomotiv.ru/news/news/minus_zashchitnik/ |date=2012-12-30 }}</ref>. 2013 йылдың 13 ғинуарында ул Праганың [[Лев (хоккей клубы, Прага)|«Лев»]] клубы менән миҙгел тамамланғансыға тиклем килешеү төҙөй<ref>[http://www.levpraha.cz/clanek.asp?id=Finska-reprezentacni-hvezda-posilou-Lva-538 Сами Леписто Прагала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029220735/http://www.levpraha.cz/clanek.asp?id=Finska-reprezentacni-hvezda-posilou-Lva-538 |date=2013-10-29 }}</ref>. Команда өсөн бөтәһе 14 уйын уҙғара һәм 5 мәрәй йыя. 2013 йылдың 10 июнендә Сами [[Автомобилист (хоккей клубы)|«Автомобилист»]] хоккей клубы менән ике йыллыҡ контракт төҙөй<ref>[http://www.sports.ru/hockey/150169567.html «Автомобилист» подписал двухлетний контракт с Леписто]</ref>. Даими чемпионаттың 53 уйынында 25 мәрәй йыя, ә Гагарин кубогы өсөн плей-офф уйындарында 4 осрашыу уҙғара, шунда ике һөҙөмтәле пас бирә. 2015/2016 йылдар миҙгелендә ул даими чемпионатта 60 уйын (23 мәрәй) һәм плей-оффта 5 осрашыуҙа ҡатнаша. 2015 йылдың 1 майында ул [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубына күсә<ref>{{Cite web|url = http://www.sports.ru/hockey/1029357991.html|title = Леписто перешел из «Автомобилиста» в «Салават»|author = |work = |date = |publisher = }}</ref>. 2015/2016 йылдар миҙгеле Сами өсөн Лигала иң уңышлыһы була: 30 мәрәй йыйып, ул һаҡсылар араһында бомбардирҙар исемлегендә 9-сы һәм снайперҙар исемселегендә 4-се урындарҙы ала. Командаһы менән Лепистё Көнсығыш конференцияһының финалына етә, КХЛ һәм Рәсәй чемпионаттарының бронза миҙалдарына лайыҡ була. 2016 йылдың 15 апрелендә «Салауат Юлаев» менән килешеүен бер йылға оҙайта. Өфөлә үткән КХЛ йондоҙҙар уйынында ул [[Линус Умарк]]ты алмаштыра<ref>[http://www.sport-express.ru/hockey/khl/news/lepisto-zamenit-umarka-na-matche-zvezd-khl-1088363/ ЛЕПИСТО ЗАМЕНИТ УМАРКА НА МАТЧЕ ЗВЕЗД КХЛ]</ref> һәм тәү тапҡыр КХЛ-да шундай сарала ҡатнаша. Сами командаһы менән мини-турнирҙы еңә, ә үҙе ике уйында ике һөҙөмтәле пас бирә. Сами оҫталыҡ конкурстарында «Иң көслө һуғыу» һәм «Be Like Pro» ярыштарында ҡатнаша. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, ә Гагарин кубогының беренсе раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Сами был миҙгелдә бөтәһе 58 уйында 34 мәрәй йыя һәм был күрһәткес буйынса командала иң яҡшы һаҡсы була. 2017 йылдың 30 апрелендә Саминың клуб менән контракты тамамлана. Шуға күрә ул 22 майҙа «Йокерит» хоккей клубына 10 йыл үткәс яңынан ҡайта<ref>{{cite web|title=Леписто стал игроком «Йокерита»|url=http://www.sports.ru/hockey/1051496084.html|author=«Йокерит» рәсми сайты|publisher=Sports.ru|date=22 май 2017}}</ref>. Сами командала капитандың ассистенты була. Даими миҙгелде ул барыһы 56 уйында 29 (7+22) мәрәй йыя. Гагарин кубогы өсөн плей-оффта «Йокерит» көнбайыш конференцияһы ярымфиналына тиклем етә. 2018 йылдың 13 апрелендә Сами «Йокерит» менән бер йылға контракт төҙөй<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1062202789.html Сами Леписте Финляндияла ҡала]</ref>. 2018/2019 йылдар миҙгелендә ул командала капитан Петер Региндың ассистенты ролен башҡара<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1065725809.html Регин остался капитаном «Йокерита», Йоэнсуу и Леписте – ассистентами]</ref>. 2019 йылдың ғинуарында үткән Йондоҙҙар уйынында ҡатнашырға тип киң мәүғлүмәт саралары вәкилдәре һаҡсыны Бобров дивизионы йыйылма командаһына һайлай<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1068907533.html Бурдасов, Кравцов, Кагарлицкий и Гудачек сыграют в Матче звезд КХЛ]</ref>, әммә йәрәхәте өсөн Сами был хоккей байрамында ҡатнашмай<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1070709528.html Сорокин, Марченко и Леписто пропустят Матч звезд КХЛ]</ref>. Даими миҙгелдә ул 59 осрашыуҙа 36 мәрәй һәм 65 штраф минуты йыя, ә команда Көнбайыш конференцияһында дүртенсе урынды яулай. Гагарин кубогы өсөн плей-оффының тәүге этабында Мәскәүҙең «Динамо» хоккей клубына ҡаршы серияла Финляндия командаһы отола. 2019 йылдың 5 июнендә «Йокерит» Сами Лепистё менән ике йылға эшләнгән килешеү төҙөйҙәр<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1075191194.html «Йокерит» подписал вратаря Ниеми на 1 год и продлил Леписто на 2 года]</ref>. === Финляндия йыйылма командаһында === 2004 йылда ул, Финляндия йәштәр йыйылма командаһына саҡырылып, йәштәр донъя чемпионатында ҡатнаша. Ул ете уйында 8 (4+4) мәрәй йыя — был һаҡсылар араһында иң яҡшы күрһәткес, «донъя чемпионатының иң яҡшы һаҡсыһы» тип таныла, символик йыйылма командаға керә һәм бронза миҙал яулай. 2008 йылда ул Финляндияның төп командаһы өсөн Канадалағы донъя чемпионатында ҡатнаша һәм бронза миҙал ала. 2010 йылда Ванкувер ҡалаһында үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында 6 осрашыуҙа ҡатнаша, 1 һөҙөмтәле пас бирә. Финляндия бронза өсөн уйында Словакия йыйылма командаһын 5:3 иҫәбе менән еңә. 2011 йылда Словакиялағы донъя чемпионатында ул 9 уйында ҡатнаша, 3 (0+3) мәрәй йыя, ә Финляндия алтын миҙал ота. 2013 йылда Швецияла һәм Финляндияла үткән донъя чемпионатында Сами йыйылма команда өсөн 10 уйында ҡатнаша, миҙал алмаһа ла, команданың турнирҙа өс иң яҡшы уйынсыһы иҫәбенә инә. 2014 йылда Сочи ҡалаһында үткән Ҡышҡы Олимпиядала алты уйында 2 (1+1) мәрәй йыя һәм икенсе тапҡыр бронза миҙал яулауға өлгәшә. 2015 йылда Чехиялағы донъя чемпионатында Сами 8 осрашыуҙа 2 (0+2) балл ала, ә Финляндия сирек финалда еңелеп төшөп ҡала. Донъя чемпионаттарында һәм Олимпиадаларҙан башҡа Лепистё Еврохоккейтурҙың төрлө этаптарында ҡатнаша. 2016 йылда ул Финляндия йыйылма командаһы составында Канадала үткән Донъя кубогында ҡатнаша<ref>[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/sami-lepistye-poedet-na-kubok-mira-/ Сами Лепистё поедет на Кубок Мира!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528222957/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/sami-lepistye-poedet-na-kubok-mira-/ |date=2016-05-28 }}</ref>. Шунда ул өс уйында ҡатнаша, ә Финляндия командаһы төркөм этабынан сыға алмай ҡала. Шул уҡ йылда Сами Рәсәйҙә үткән Беренсе канал кубогында ҡатнаша һәм 3 осрашыуҙа 2 һөҙөмтәле пас бирә. 2018 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарына Милли хоккей лигаһы үҙенең уйынсыларын ебәрмәҫкә була. Шуға күрә Европала уйнаған хоккейсылар Олимпиадала ҡатнашырға мөмкинселек ала. Сами Көньяҡ Кореяла үҙенең өсөнсө ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнаша. Шунда Лепистё 5 осрашыуҙа 5 мәрәй йыя, тик Финляндия йыйылма командаһы сирекфиналда еңелеп ҡала. == Статистика == : ''Һуңғы яңыртыу: 28 июль 2019'' {{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}} === Клубта карьераһы === {| class="toccolours" style="text-align:center; width:65em" |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan="3" bgcolor="#f9f9f9" | | rowspan="99" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="6" | Даими миҙгел | rowspan="99" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="6" | Плей-офф |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | Миҙгел | Команда | Лига | У | Г | П | М | +/− | Штр | У | Г | П | М | +/− | Штр |- | 2003/04 | [[Йокерит]] | [[СМ-Лига]] | 53 | 3 | 4 | 7 | 4 | 20 | 8 | 0 | 1 | 1 | — | 4 |- bgcolor="#f0f0f0" | 2004/05 | Йокерит | СМ-Лига | 55 | 7 | 18 | 25 | 13 | 44 | 12 | 1 | 7 | 8 | — | 12 |- | 2005/06 | Йокерит | СМ-Лига | 56 | 8 | 21 | 29 | 8 | 68 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#f0f0f0" | 2006/07 | Йокерит | СМ-Лига | 26 | 1 | 9 | 10 | 12 | 32 | 10 | 2 | 2 | 4 | — | 4 |- | 2007/08 | [[Херши Беарс]] | [[АХЛ]] | 55 | 4 | 41 | 45 | 29 | 51 | 5 | 0 | 1 | 1 | — | 4 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2007/2008 йылдар миҙгелендә|2007/08]] | [[Вашингтон Кэпиталз]] | [[МХЛ]] | 7 | 0 | 1 | 1 | -1 | 12 | — | — | — | — | — | — |- | 2008/09 | Херши Беарс | АХЛ | 70 | 4 | 38 | 42 | 24 | 80 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2008/2009 йылдар миҙгелендә|2008/09]] | Вашингтон Кэпиталз | МХЛ | 7 | 0 | 4 | 4 | -3 | 6 | — | — | — | — | — | — |- | [[МХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/10]] | [[Финикс Койотис]] | МХЛ | 66 | 1 | 10 | 11 | 14 | 60 | 7 | 1 | 0 | 1 | -1 | 6 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]] | Финикс Койотис | МХЛ | 51 | 4 | 7 | 11 | 7 | 37 | — | — | — | — | — | — |- | 2010/11 | [[Коламбус Блю Джекетс]] | МХЛ | 19 | 0 | 5 | 5 | 3 | 18 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#f0f0f0" | [[МХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]] | [[Чикаго Блэкхокс]] | МХЛ | 26 | 1 | 2 | 3 | 3 | 4 | 3 | 0 | 0 | 0 | -3 | 0 |- | [[КХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]] | [[Локомотив (хоккей клубы, Ярославль)|Локомотив]] | [[КХЛ]] | 26 | 0 | 3 | 3 | -2 | 30 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#f0f0f0" | 2012/13 | [[Лев (хоккей клубы, Прага)|Лев Прага]] | КХЛ | 11 | 0 | 5 | 5 | 0 | 20 | 3 | 0 | 0 | 0 | -2 | 2 |- | [[КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]] | [[Автомобилист (хоккей клубы)|Автомобилист]] | КХЛ | 53 | 6 | 19 | 25 | 6 | 67 | 4 | 1 | 1 | 2 | 2 | 6 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]] | Автомобилист | КХЛ | 60 | 7 | 16 | 23 | -2 | 44 | 5 | 0 | 0 | 0 | 1 | 4 |- | [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] | [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] | КХЛ | 60 | 11 | 19 | 30 | 12 | 33 | 19 | 6 | 7 | 13 | 6 | 16 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] | Салауат Юлаев | КХЛ | 53 | 6 | 25 | 31 | -1 | 22 | 5 | 0 | 3 | 3 | 0 | 4 |- | [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] | Йокерит | КХЛ | 56 | 7 | 22 | 29 | 9 | 34 | 11 | 0 | 7 | 7 | 6 | 8 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]] | Йокерит | КХЛ | 59 | 8 | 28 | 36 | 1 | 65 | 6 | 0 | 3 | 3 | -1 | 0 |- | [[КХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]] | Йокерит | КХЛ | | | | | | | | | | | | |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе СМ-Лигала | 190 | 19 | 52 | 71 | 37 | 164 | 30 | 3 | 10 | 13 | — | 20 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе МХЛ-да | 176 | 6 | 29 | 35 | 23 | 137 | 10 | 1 | 0 | 1 | -4 | 6 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе АХЛ-да | 125 | 8 | 79 | 87 | 53 | 131 | 5 | 0 | 1 | 1 | -4 | 4 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=3 | Бөтәһе КХЛ-да | 378 | 45 | 137 | 182 | 23 | 315 | 53 | 7 | 22 | 29 | 12 | 40 |} === Халыҡ-ара карьераһы === {| class="toccolours" style="text-align:center; width:50em" |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | Йыл | Йыйылма команда | Турнир | Урын | rowspan="99" bgcolor="#f9f9f9" | | У | Г | П | М | Штр |- | [[Йәштәр командалары араһында шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2004|2004]] | Финляндия (йәш.) | [[Йәштәр командалары араһында шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты|ЙДЧ]] | {{3}} | 7 | 4 | 4 | 8 | 10 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2008|2008]] | [[Шайба менән хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]] | [[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты|ДЧ]] | {{3}} | 7 | 1 | 1 | 2 | 10 |- | [[Хоккей Ҡышҡы Олимпия уйындарында 2010|2010]] | Финляндия | [[Олимпия уйындарында шайба менән хоккей|ОУ]] | {{3}} | 6 | 0 | 1 | 1 | 6 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2011|2011]] | Финляндия | ДЧ | {{1}} | 9 | 0 | 3 | 3 | 6 |- | [[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2013|2013]] | Финляндия | ДЧ | '''4''' | 10 | 0 | 4 | 4 | 2 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Хоккей Ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014|2014]] | Финляндия | ОУ | {{3}} | 6 | 1 | 1 | 2 | 0 |- | [[Шайба менән хоккей буйынса донъя чемпионаты 2015|2015]] | Финляндия | ДЧ | '''6''' | 8 | 0 | 2 | 2 | 4 |- | [[Шайба менән хоккей буйынса донъя кубогы 2016|2016]] | Финляндия | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя кубогы|ДК]] | '''8''' | 3 | 0 | 0 | 0 | 2 |- | [[Хоккей Ҡышҡы Олимпия уйындарында 2018|2018]] | Финляндия | ОУ | '''6''' | 5 | 2 | 3 | 5 | 4 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan="4" | Бөтәһе (юниор. һәм йәш.) | 7 | 4 | 4 | 8 | 10 |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan=4 | Бөтәһе (төп команда) | 54 | 4 | 15 | 19 | 34 |} == Ҡаҙаныштары == * Финляндия йәштәр чемпионатының көмөш миҙалы — 2002/03. * Йәштәр донъя чемпионатының бронза миҙалы, турнирҙың иң яҡшы һаҡсыһы һәм символик командаға керә — 2004. * СМ-Лиганың көмөш миҙалы — 2004/05, 2006/07. * Донъя чемпионатының бронза миҙалы — 2008. * Колдер кубогында еңеү — 2008/09. * Олимпия уйындарының бронза миҙалы — 2010, 2014. * Донъя чемпионы — 2011. * Рәсәй чемпионатының бронза миҙалы — [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]. * КХЛ чемпионатының бронза миҙалы — 2015/16. * КХЛ йондоҙҙары мини-турнирының еңеүсеһе. == Шәхси тормошо == Сами Мария исемле ҡатыны менән ғүмерен үткәрә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.khl.ru/players/17277/ КХЛ рәсми сайтында профиле] * {{cite web|url=http://www.nhl.com/ice/player.htm?id=8471279|title=Уйынсы профиле|publisher=NHL.com|accessdate=2011-11-03|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/67erlddyd|archivedate=2012-05-14}} * {{eliteprospects|4127|Сами Лепистё}} * [http://www.sports.ru/tags/3031915.html sports.ru сайтында профиле] {{Навигационный блок2 |заголовок = {{Флаг Финляндии}} <font color=#18447E>Халыҡ-ара ярыштарҙа [[Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы|<font color=#18447E>Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы]]<font color=#18447E> |стиль_заголовка = background:white; border:2px solid #18447E; |state = collapsed |2004 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |— |2010 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Финляндия ирҙәр йыйылма командаһы |2014 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Финляндия ирҙәр йыйылма командаһы |2018 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Финляндия ирҙәр йыйылма командаһы |— |2008 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |2011 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |2013 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |2015 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы |— |2016 йылғы донъя кубогында хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы }} [[Категория:Финляндия хоккейсылары|Л]] [[Категория:Хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы уйынсылары|Л]] [[Категория:2010 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында бронза миҙалы менән бүләкләнеүселәр|Л]] [[Категория:2014 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында бронза миҙалы менән бүләкләнеүселәр|Л]] [[Категория:2010 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар|Л]] [[Категория:2014 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар|Л]] [[Категория:2018 йылдағы ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккейсылар|Л]] [[Категория:Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпиондары|Л]] [[Категория:КХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:МХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:«Йокерит» командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:Финляндияның Олимпиада бронза миҙалсылары|Л]] [[Категория:«Херши Бэрс» уйынсылары|Л]] [[Категория:«Вашингтон Кэпиталз» уйынсылары|Л]] [[Категория:«Аризона Койотис» уйынсылары|Л]] [[Категория:«Коламбус Блю Джекетс» уйынсылары|Л]] [[Категория:«Локомотив» командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:«Лев» Прага командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:«Автомобилист» командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары|Л]] [[Категория:КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашыусылар|Л]] [[Категория:«Чикаго Блэкхокс» уйынсылары|Л]] [[Категория:АХЛ хоккейсылары|Л]] [[Категория:Хоккей һаҡсылары|Л]] [[Категория:СМ-Лиига хоккейсылары|Л]] [[Категория:Финляндия хоккей һаҡсылары|Л]] m0d6yi2hs5uufh2vumf1f7du15kangf Рәсүлиә 0 108999 1301614 1056802 2026-08-02T14:04:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301614 wikitext text/x-wiki {{Мечеть |Русское название = Рәсүлиә |Тип = Мәҙрәсә |Оригинальное название = <!-- {{lang-ttar|}}--> |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = <!-- по умолчанию 270 px--> |Страна = Рәсәй империяһы |Тип региона = губерна |Регион = [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] |Название местоположения = город |Местоположение = Троицк ҡалаһы |Адрес = |lat_dir =N|lat_deg =|lat_min =|lat_sec = |lon_dir =E|lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |region = |CoordScale = |Статус = |Течение, школа = сөнни, хәнәфи |Мечеть = Троицкиҙың тарихи мәсеттәре (5-се йәмиғ мәсете) |ДУМ = |Собственник = |Архитектурный стиль = Исламская&nbsp;архитектура |Автор проекта = |Архитектор = |Строитель = |Инициатор строительства = [[Зәйнулла Рәсүлев]] |Благотворители = [[Ибрай Алтынсарин]] |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|1884|асыу|1919|ябыу||}} |Начало строительства = |Окончание строительства = |Мударрис = [[Зәйнулла Рәсүлев]] (1884 йылдан), [[Рәсүлев Ғабдрахман Зәйнулла улы|Ғабдрахман Рәсүлев]] ( 1905 йылдан) |Состояние = |Общая площадь = |Размеры = |Площадь помещений = <!-- м²--> |Вместимость = |Количество куполов = |Высота = |Высота купола = |Диаметр купола = |Количество минаретов = |Высота минарета = |Материал = |Библиотека = |Сайт = |Дополнительная информация = <!-- 2014 г. --> }} {{Культурное наследие РФ|7400425000}} '''Рәсүлиә''' — [[Ырымбур губернаһы]] (хәҙерге Силәбе өлкәһе) [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]] ҡалаһындағы [[Троицк тарихи мәсеттәре|5-се йәмиғ мәсете]] янындағы [[мәҙрәсә]]. Тәүге мөҙәрисе — [[Зәйнулла Рәсүлев]]. == Тасуирлама == « Рәсүлиә» мәҙрәсәһе Рәсәйҙәге иң яҡшы мосолман мәҙрәсәһе булараҡ абруй ҡаҙана һәм башҡорт, татар, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ халыҡтарында мәҙәни — ғилми үҙәккә әйләнә. Уның дәрәжәһе хәҙерге университеттарҙыҡынан да юғарыраҡ булған була. Бөтә Көньяҡ Уралда беренсе булып, «Рәсүлиә» лә яңы уҡытыу алымы индерелә. Прогрессив ҡарашлы Зәйнулла ишан мосолман балаларының рус телен, сит ил телдәрен, мәҙәниәтен белеүен хуп күргән, шуға ылыҡтырырға тырышҡан. Хәлфәләр, мөғәллимдәрҙе лә тик белемле алдынғы ҡарашлылар араһынан ғына һайлап алған. «Рәсүлиә» мәҙрәсәһе XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Рәсәй мосолмандарының ысын рухи үҙәгенә әүерелә. == Сығанаҡтар == * http://yeshlek-gazeta.ru/2008/06/07/iseme-12111241m-dany-1185ajjtty.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.wikiwand.com/ba/Категория:Рәсүлиә_мәҙрәсәһе_шәкерттәре {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822163434/https://www.wikiwand.com/ba/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%A0%D3%99%D1%81%D2%AF%D0%BB%D0%B8%D3%99_%D0%BC%D3%99%D2%99%D1%80%D3%99%D1%81%D3%99%D2%BB%D0%B5_%D1%88%D3%99%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B5 |date=2019-08-22 }} [[Категория:Силәбе өлкәһе мәҙрәсәләре]] px46teh1rq5ahfvh50uj4dmkdb2ktyp Белорус һумы 0 112318 1301675 1299592 2026-08-03T03:42:45Z Orange-kun 2878 1301675 wikitext text/x-wiki '''Белорус һумы '''({{Lang-be|рубе́ль}}; ISO коды — ''BYN''<ref>[http://www.currency-iso.org/dam/isocy/downloads/dl_currency_iso_amendment_161.pdf Amendment 161 to ISO 4217]</ref>, 2000 йылдың 1 ғинуарына тиклем — ''BYB'', 2000 йылдың 1 ғинуарынан 2016 йылдың 1 июленә тиклем — ''BYR'') — [[Беларусь|Белоруссияның]] рәсми [[Валюта|валютаһы]]. Символы — '''Br'''<ref name="Утвержден Правлением Национального банка Республики Беларусь">[http://www.nbrb.by/Press/Print/?nId=247 Национальный банк Республики Беларусь | пресс-релизы]</ref>. 2000 йыл өлгөһөндәге 100, 500, 1000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000, 100 000 һәм 200 000 һум номиналлы банкноталар яйлап әйләнештән сығарыла бара, 2009 йыл өлгөһөндәге 5, 10, 20, 50, 100, 200 һәм 500 һум номиналлы банкноталар, йәнә 2009 йыл өлгөһөндәге 1, 2, 5, 10, 20 һәм 50 тин, 1 һәм 2 һум номиналлы ваҡ аҡсалар индерелә. == Атамаһы == «Р''убль''» (һум) атамаһы 1990-сы йылдар башында Белоруссия совет һумынан баш тартҡас ҡабул ителә. Ул саҡта йәмәғәт эшмәкәрҙәре араһында милли валютаны «талер» тип атарға тәҡдим итеүселәр була<ref name="taler">[http://nn.by/1998/09/06.htm НАША НІВА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407114911/http://nn.by/1998/09/06.htm |date=2009-04-07 }}</ref><ref name="kp-20120223">{{Cite web|title=Расследование «КП»: белорусского «зайчика» списали из детской книжки!|url=http://kp.by/daily/25840.3/2811879/|archiveurl=http://www.webcitation.org/68dAtwVm3|archivedate=2012-06-23|author=Геннадий Можейко.|lang=ru|publisher=«Комсомольская правда»|date=2012-02-23|accessdate=2012-03-05}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(урыҫ.)<span id="cxmwBYc" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwBYc" tabindex="0"> «Комсомольская правда»</span> <span id="cxmwBYc" tabindex="0">(2012-02-23).</span> <small id="cxmwBYc" tabindex="0">[http://kp.by/daily/25840.3/2811879/ Тәүге сығанаҡтан]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} архивланған 23 июнь 2012.</small> <small id="cxmwBYc" tabindex="0">5 март 2012 тикшерелгән.</small></ref>, һәм мәсьәлә Юғары Совет Президиумында ҡарала, ләкин ҡатнашыусыларҙан тик Нил Гилевич ҡына талерҙы хуплап һүҙ әйтә<ref>[http://www.svaboda.org/forum/37250.html Форум]</ref>. == Тарихы == === СССР тарҡалғандан һуңғы хәл === [[Файл:Belarus-1992-Consumer's_Card-20-1.jpg|слева|мини| 20 белорус купонына бирелгән ҡулланыусы карточкаһы, 1992 йыл]] 1992 йыл башында, дөйөм совет аҡса системаһы тарҡалғас, Белоруссияла купон системаһы, унан һуң [[Беларусь Республикаһының Милли банкы|Милли банкт]]<nowiki/>ың хисаплашыу билеттары индерелә. Рәсми [[Валюта курсы|алмашыу курсы]] буйынса бер хисаплашыу билетына 10 совет һумы бирелә. 1992 йылдың 1 июленән ҡулаҡсаһыҙ белорус һумдарында иҫәп-хисап операциялары үткәрелә башлай. 1993 йылдың июль аҙағында совет һумдарын әйләнештән сығарыу башлана. Белорус һумы ил территорияһында берҙән-бер законлы түләүҙәр сараһы булып ҡала. Шул уҡ йылдың сентябрендә [[Ҡаҙағстан]], [[Әрмәнстан]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], Үзбәкстан һәм Тажикстан яңы типтағы һум зонаһы ойоштороу тураһынағы яңы килешеүгә ҡул ҡуйһа ла, был идея үҫеш алмай, һәм белорус һумы милли валюта булып ҡалыуын дауам итә. === Деноминацияланыуҙары === Тәүҙә 1992—1994 йылдарҙа белорус һумы 1 белорус һумы (1992 йыл сығарылышы) өсөн 10 совет һумы нисбәтендә йөрөй. 1994 йылда белорус һумын 10 тапҡырға деноминациялау үткәрелә. 2000 йылдың 1 ғинуарынан Белоруссияла һум тағы бер мәртәбә деноминациялана (1000 тапҡырға), был сара милли валютаны тотороҡландырыу маҡсатын да ҡуя. 2000 йылда индерелгән һумдың ваҡ аҡса берәмектәре булмай. 2016 йылдың 1 июлендә белорус валютаһын 10 000 тапҡырға деноминациялау үткәрелә, шулай уҡ ваҡ аҡса берәмеге — тин (копейка) индерелә. === 2000—2015 йылдарға иҡтисади күҙәтеү === Милли банк сәйәсәтендә һум курсының кимәлен тотоуҙы тәьмин итеү өҫтөнлөк ала — Рәсәй яғы шуны талап итә. Алмаштырыу пункттарында [[АҠШ доллары|долларҙар]] һатыу рөхсәт ителә. Резидент булмаған банктарға эске валюта баҙарына юл асыла һәм тышҡы иҡтисади операцияларҙа һумды файҙаланыу буйынса сикләүҙәр бөтөрөлә. Милли банктың сәйәсәте һәм тышҡы ҡулай факторҙар белорус һумының тотороҡланыуына килтерә. Иҡтисадтағы һәм һалым өлкәһендәге (өҫтәлмә хаҡҡа һалым — 20 проценттан 18 процентҡа, әйләнеш һалымы 4,5-тән 4,15 процентҡа тиклем түбәнәйә һ.б.) ыңғай үҙгәрештәр ерлегендә, 2004 йыл башынан 2008 йыл аҙағына тиклем белорус һумының [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] доллары һәм Рәсәй һумына ҡарата курсы ғәмәлдә үҙгәрешһеҙ ҡала. 2005 йылда милли валюталарҙағы банк депозиттарының даими үҫеше күҙәтелә<ref>Новости tut.by — [http://news.tut.by/elections/62703.html В 2005 году вклады населения в национальной валюте выросли на 56,5 %] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091108144210/http://news.tut.by/elections/62703.html |date=2009-11-08 }}</ref>. Күпмелер ваҡыт инфляция тиҙлеге лә кәмей, мәҫәлән, 2002 йылда ул 34,8 % тәшкил итһә, 2003 — 25,4 %, 2004 — 14,4 %, 2005 — 8,0 %, 2006 йылда 6,6 % була. Валютаның рәсми курсы йәшерен күрс менән тулыһынса тигеҙләшә, шул арҡала йәшерен валюта баҙары ла юҡҡа сыға. 2006 йылдың 16 мартында Францияның BNP Paribas банкы банк-ара баҙарҙа белорус һумын АҠШ долларына ҡарата котировкалай башлай. Банк ике яҡлы котировка ҡуллана — ул белорус валютаһын АҠШ долларына ҡарата һата һәм һатып ала. Милли банк идараһы рәйесе урынбаҫары Василий Матюшевский был ваҡиғаны әһәмиәтле тип баһалай:<ref>[http://www.br.minsk.by/index.php?article=27056 Наши рубли в США]</ref><blockquote class="">Был шуны күрһәтә: донъяның төп финанс институттары беҙҙең кредит сәйәсәте, шул иҫәптән белорус һумы, тотороҡланыуын ҡыҙыҡһынып күҙәтә. Белорус һумына инвестициялау объекты булараҡ ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә </blockquote>Беларусь Республикаһы Милли банкы идараһы рәйесе Петр Прокопович әйтеүенсә, белорус һумы [[2010 йыл|2010 йылға]] тулыһынса конвертациялана торғанға әйләнергә тейеш була<ref>Новости tut.by [http://news.tut.by/70532.html Прокопович: Белорусский рубль может стать полностью конвертируемым в 2010 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212235826/http://news.tut.by/70532.html |date=2008-02-12 }}</ref>. 2010 йылдың ғинуар-апрелендә инфляция 3,1 % (2009 йылдың ошо уҡ осоронда — 6,5 %) тәшкил итә<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986/ В январе-апреле инфляция в Белоруссии в апреле составила 3,1 %] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522155945/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/11/ic_news_114_330986 |date=2017-05-22 }}</ref>. 2009 йылдың 2 ғинуарынан [[Беларусь Республикаһының Милли банкы|<nowiki/>]] [[Беларусь  Республикаһының Милли банкы]] белорус һумы курсын сит ил валюталары кәрзиненә бәйләү механизмына күсә, бер ыңғайҙан уны АҠШ долларына ҡарата 20,5 процентҡа девальвациялай<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,3916150,00.html Deutsche Welle: Белорусский рубль девальвирован на 20,5 процентов по отношению к доллару]</ref>. 2010 йылдың ғинуар—мартында резидент булып торған хужалыҡ субъекттары тарафынан сит ил валютаһын һатып алыуҙың саф күләме 1 миллиард 497,1 миллион АҠШ доллары тәшкил итә (2009 йылдың ошо осоронда — 955,4 миллион АҠШ доллары)<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ Спрос на валюту в Беларуси растет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002015913/http://naviny.by/rubrics/finance/2010/05/13/ic_news_114_331152/ |date=2015-10-02 }}</ref>. 2011 йылғы финанс кризисы һөҙөмтәһендә макроиҡтисади күрһәткестәр һиҙелерлек насарая: инфляция 108,7 процентҡа етә, ҡайтанан финанслау ставкаһы 10 процент кимәленән 45 процентҡа етә (аҫҡа ҡара). Көҙҙән алып һум курсы Белоруссия валюта-фонд биржаһындағы һатыуҙар һөҙөмтәһенән сығып билдәләнә башлай. Белорус һумы курсы АҠШ долларына ҡарата 2010 йылдың 31 декабрендәге 3000 һумдан 2014 йылдың 31 декабрендә 11 900 һумға тиклем түбәнәйә (халыҡ һатып алған валютаға өҫтәлгән 20 процент комиссияны ла иҫәпләгәндә — 14 мең һум). 2014 йыл йомғаҡтары буйынса Беларусь Республикаһында инфляция 16,2 процент тәшкил итә<ref>[http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ Об изменении потребительских цен в декабре 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110191046/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/tseny/operativnaya-informatsiya_4/ob-izmenenii-potrebitelskih-tsen-v-dekabre-2014-g/ |date=2015-01-10 }}</ref>. ==== Рәсәй менән валюталарҙы ҡушыу мәсьәләһе ==== Идара итә башлағандан алып президент [[Лукашенко Александр Григорьевич|А. Лукашенко]] РФ менән берләшеү йүнәлешендә әүҙем эшләй. Тәүҙә берҙәм Рәсәй-Белоруссия валютаһы индереү тураһында һүҙ бара. 1999 йылда ҡабул ителгән «Союз Дәүләте төҙөү тураһында договор»ҙың 13-сө статьяһы берҙәм аҡса берәмеге индереүҙе күҙҙә тота. 2000 йылдың 30 ноябрендә Минскиҙа Беларусь Республикаһы менән Рәсәй араһында берҙәм аҡса берәмеген индереү һәм Союз дәүләтенең берҙәм эмиссия үҙәген ойоштороу тураһында дәүләт-ара килешеүгә ҡул ҡуйыла. Уға ярашлы, 2005 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәй һумы уртаҡ аҡса берәмеге итеп файҙаланыла башларға, ә 2008 йылдың 1 ғинуарынан Союз дәүләтенең берҙәм аҡса берәмеге индерелергә тейеш була. Был үҙәкте ҡайҙа урынлаштырыу һәм уға контроллек итеүҙе кем ғәмәлгә ашырылырға тейешлеге тураһында оҙон-оҙаҡ фекер алышыуҙар һәм бәхәстәр бара — [[Мәскәү]] булырға тейешме ул, Минскимы әллә башҡа өсөнсө ҡаламы. 2005 йылдың сентябрендә Союз Дәүләтенең Министрҙар Советы ултырышынан һуң Рәсәй премьер-министры [[Фрадков Михаил Ефимович|Михаил Фрадков]] журналистарға Рәсәйҙең һәм Белоруссияның 2006 йылдан берҙәм валюта индереүгә әҙер түгеллеге хаҡында иғлан итә. Фрадков былай ти:<ref>[http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 Россия и Беларусь не готовы к введению единой валюты с 2006 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080731172910/http://www.ucpb.org/?lang=rus&open=1753 |date=2008-07-31 }}</ref><blockquote class="">Был тема көн тәртибенән алынмай, мәсьәлә көн үҙәгендә тора, ул ғына ла түгел, берҙәм валюта Рәсәйҙең дә, Белоруссияның да, тотош Союз Дәүләтенең дә мәнфәғәтендә эшләһен өсөн кәрәкле шарттар тыуҙырыусы комплекслы ҡарарҙар зарурлығын аңлау барлыҡҡа килде </blockquote>Бөгөнгө көнгә Белоруссияла [[Рәсәй һумы]] берҙәм валюта сифатында индерелмәгән әле. Эксперттар бының ғәмәлгә ашыу мөмкинлеген һәм ваҡытын баһалауҙа төрлө фекерҙәр әйтә. ==== Алтын-валюта резервтары ==== ХВФ методологияһы буйынса, Белоруссияның халыҡ-ара резерв активтары 2004 йылда 54,4 процентҡа арта һәм 2005 йылдың 1 ғинуарына $ 770,2 миллион тәшкил итә; милли билдәләмәлә 17,1 процентҡа арта һәм $ 1,047 миллиард тәшкил итә. 2006 йылдың 1 ғинуарына илдең халыҡ-ара резерв активтары ХВФ мәғлүмәттәрен таратыуҙың махсус стандарты билдәләмәһе буйынса $ 1296,5 миллион тәшкил итә. Милли банктың сит ил валютаһындағы, ҡиммәтле металдар һәм аҫыл таштарҙағы тулайым активтары $ 1629,6 миллион була (йыл эсендә $ 449,7 миллионға артҡан). Илдең алтын запасы 25,02 тонна тәшкил итә (валюталағы эквиваленты — $ 412,7 миллион). Белоруссияның ХВФ методикаһы буйынса хисапланған резерв активтары 2007 йылдың декабренә — $ 4182,2 миллион (йыл башынан алып 202,4 процентҡа артҡан)<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ Международные резервные активы Беларуси увеличились в три раза | Белорусские новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213030536/http://naviny.by/rubrics/finance/2008/01/09/ic_news_114_283537/ |date=2008-02-13 }}</ref>; 2008 йылдың 1 мартына — $ 4 миллиард 352,9 миллион<ref>[http://news.tut.by/economics/104901.html Международные резервы Беларуси по сравнению с началом года выросли на 170 млн долларов и составляют 4,3 млрд долларов США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315021125/http://news.tut.by/economics/104901.html |date=2008-03-15 }}</ref>; 2015 йылдың 1 ғинуарына 5 059 миллион АҠШ доллары тәшкил итә. Беларусь Республикаһының ХВФ методологияһы буйынса хисапланған халыҡ-ара резерв активтары — һәр йылдың 1 ғинуарына (млн. USD)<ref>[http://nbrb.by/statistics/reserveAssets/assets.asp Международные резервные активы Республики Беларусь], ''Национальный банк Республики Беларусь''</ref>: 2011 йылдың 20 октябрендә Милли банк идараһы рәйесе Надежда Ермакова белдереүенсә, Милли банктың алтын-валюта резервтарының 74 проценты (4,7 миллиард долларҙың 3,5-е) — банктар алдындағы СВОП килешеүҙәре буйынса бурыстар. Шулай итеп, ғәмәлдә алтын-валюта резервтары 1,2 миллиард доллар ғына тәшил итә<ref>[http://afn.by/news/i/158899 Ермакова: 74 % ЗВР Нацбанка — это валютный долг перед банками]</ref><ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=62128 Прыступ шчырасці Ермаковай: золатавалютных рэзерваў няма зусім]</ref>. 2013 йылдың 1 мартына Беларусь Милли банкының алтын һаҡламы, 2012 йыл эсендә 1,6 тоннаға артып, 33,3 тоннаға етә<ref>[http://news.tut.by/economics/330850.html Золотой запас Нацбанка за 2012 год вырос на 1,6 тонны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120051012/http://news.tut.by/economics/330850.html |date=2013-01-20 }}</ref>. 2016 йылдың 1 ғинуарына илдең алтын һаҡламы 38,1 тонна тәшкил итә. ==== Ҡайтанан финанслау ставкаһы ==== {{Врезка|Выравнивание=right|Заголовок=Ставка рефинансирования в 2011-16 годах<ref name="RefinancingRate">[http://www.nbrb.by/statistics/MonetaryPolicyInstruments/RefinancingRate Ставка рефинансирования]</ref>|Содержание=<timeline> ImageSize = width:300 height:500 PlotArea = left:70 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:12 align:left bar:01.01.2011 from:0 till:11 bar:16.03.2011 from:0 till:12 bar:20.04.2011 from:0 till:13 bar:18.05.2011 from:0 till:14 bar:01.06.2011 from:0 till:16 bar:22.06.2011 from:0 till:18 bar:13.07.2011 from:0 till:20 bar:17.08.2011 from:0 till:22 bar:01.09.2011 from:0 till:27 bar:14.09.2011 from:0 till:30 bar:14.10.2011 from:0 till:35 bar:11.11.2011 from:0 till:40 bar:12.12.2011 from:0 till:45 bar:15.02.2012 from:0 till:43 bar:01.03.2012 from:0 till:38 bar:02.04.2012 from:0 till:36 bar:16.05.2012 from:0 till:34 bar:20.06.2012 from:0 till:32 bar:18.07.2012 from:0 till:31 bar:15.08.2012 from:0 till:31 bar:12.09.2012 from:0 till:30 bar:13.03.2013 from:0 till:29 bar:17.04.2013 from:0 till:27 bar:15.05.2013 from:0 till:25 bar:10.06.2013 from:0 till:24 bar:16.04.2014 from:0 till:23 bar:19.05.2014 from:0 till:22 bar:16.07.2014 from:0 till:21 bar:13.08.2014 from:0 till:20 bar:09.01.2015 from:0 till:25 bar:01.04.2016 from:0 till:24 bar:01.05.2016 from:0 till:22 bar:01.07.2016 from:0 till:20 bar:17.08.2016 from:0 till:18 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:01.01.2011 at: 2 text: 10,5% shift:(0,-4) bar:16.03.2011 at: 2 text: 12% shift:(0,-4) bar:20.04.2011 at: 2 text: 13% shift:(0,-4) bar:18.05.2011 at: 2 text: 14% shift:(0,-4) bar:01.06.2011 at: 2 text: 16% shift:(0,-4) bar:22.06.2011 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) bar:13.07.2011 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2011 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.09.2011 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:14.09.2011 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:14.10.2011 at: 2 text: 35% shift:(0,-4) bar:11.11.2011 at: 2 text: 40% shift:(0,-4) bar:12.12.2011 at: 2 text: 45% shift:(0,-4) bar:15.02.2012 at: 2 text: 43% shift:(0,-4) bar:01.03.2012 at: 2 text: 38% shift:(0,-4) bar:02.04.2012 at: 2 text: 36% shift:(0,-4) bar:16.05.2012 at: 2 text: 34% shift:(0,-4) bar:20.06.2012 at: 2 text: 32% shift:(0,-4) bar:18.07.2012 at: 2 text: 31% shift:(0,-4) bar:15.08.2012 at: 2 text: 30,5% shift:(0,-4) bar:12.09.2012 at: 2 text: 30% shift:(0,-4) bar:13.03.2013 at: 2 text: 28,5% shift:(0,-4) bar:17.04.2013 at: 2 text: 27% shift:(0,-4) bar:15.05.2013 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:10.06.2013 at: 2 text: 23,5% shift:(0,-4) bar:16.04.2014 at: 2 text: 22,5% shift:(0,-4) bar:19.05.2014 at: 2 text: 21,5% shift:(0,-4) bar:16.07.2014 at: 2 text: 20,5% shift:(0,-4) bar:13.08.2014 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:09.01.2015 at: 2 text: 25% shift:(0,-4) bar:01.04.2016 at: 2 text: 24% shift:(0,-4) bar:01.05.2016 at: 2 text: 22% shift:(0,-4) bar:01.07.2016 at: 2 text: 20% shift:(0,-4) bar:17.08.2016 at: 2 text: 18% shift:(0,-4) </timeline>}}1990-сы йылдарҙа һәм 2000-се йылдарҙың беренсе яртыһында инфляция кәмегән шарттарҙа Беларусь Республикаһының Милли банкы иҡтисад үҫешен дәртләндереү маҡсатында ҡайтанан финанслау ставкаһын да яйлап кәметә. Мәҫәлән, 2004 йыл башына ул — 28 %, 2005 йыл башына — 17 %, 2006 йыл башына — 11 %, 2007 йыл башына 10 % була<ref name="RefinancingRate">[http://www.nbrb.by/statistics/MonetaryPolicyInstruments/RefinancingRate Ставка рефинансирования]</ref>. Беларусь Республикаһы һатып алған тәбиғи газ хаҡының ҡапыл ҡиммәтләнеүе шарттарында 2007 йыл башында валютаға һорауҙың киҫкен үҫеүе һөҙөмтәһендә ҡайтанан финанслау ставкаһын 10 проценттан 11 процентҡа тиклем арттырыу ҡарала, әммә хәл тотороҡланғас, бер нисә этапта ҡабат 10 процентҡа тиклем төшөрөлә (2007 йылдың 1 октябренә)<ref>[http://news.tut.by/95329.html Ставка рефинансирования Нацбанка Беларуси с 1 октября снижена до 10 % годовых — Экономика и бизнес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212235831/http://news.tut.by/95329.html |date=2008-02-12 }}</ref>. 2008 йылдың 1 июленән ҡайтанан финанслау ставкаһы йәнә 10,25 процентҡа тиклем арттырыла<ref>[http://news.tut.by/economics/112096.html С сегодняшнего дня повысилась ставка рефинансирования — Экономика и бизнес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704105747/http://news.tut.by/economics/112096.html |date=2008-07-04 }}</ref>. 2011 йылда финанс кризисы арҡаһында бер нисә этапта 45 процентҡа еткерелә. Һуңынан Милли банк ҡайтанан финанслау ставкаһын түбәнәйтә башлай, әммә финанс баҙарындағы хәлдең тағы киҫкенләшеүе сәбәпле 2015 йылдың 9 ғинуарында уны тағы 25 процентҡа еткерә<ref name="jan9">[http://people.onliner.by/2015/01/08/nb-15/ С 9 января Нацбанк отменяет валютный налог в обменниках и повышает на 5 % ставку рефинансирования]</ref>. ==== 2009 йылғы девальвация ==== 2009 йылдың 2 ғинуарында Беларусь Республикаһының Милли банкы тарафынан белорус һумының курсы 20 процентҡа түбәнәйтелә (девальвациялана). АҠШ доллар курсы — Br2650, евро — Br3703, Рәсәй һумы Br90,16 кимәлендә билдәләнә. Курстар түбәндәгесә үҙгәрә (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн — 1 ғинуарға): * 1 [[АҠШ доллары]] — 2650 (2200) * 1 [[евро]] — 3703 (3077,14) * 1 [[Рәсәй һумы]] — 90,16 (76,89) * 1 Украина гривнаһы — 329,19 (273,29) ==== 2011 йыл девальвацияһы ==== 2011 йылдың 24 майында Беларусь Республикаһының Милли банкы тарафынан белорус һумының курсы бер АҠШ долларына Br4930 кимәлендә, йәғни 56 процент самаһына, ҡабат түбәнәйтелә. Евро курсы — Br6914,82, Рәсәй һумы Br173,95 кимәлендә була<ref>[http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/ Нацбанк Беларуси повысил курс доллара к белорусскому рублю на 56 % — с 3,155 до 4,930] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731113406/http://belapan.by/archive/2011/05/23/472499/ |date=2017-07-31 }}, ''[//ru.wikipedia.org/wiki/БелаПАН БелаПАН]'' (23.05.2011)</ref>. Курстар түбәндәгесә үҙгәрә (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн — 23 майға): * 1 АҠШ доллары — 4930,00 (3155,00) * 1 евро — 6914,82 (4516,00) * 1 Рәсәй һумы — 173,95 (113,02) * 1 Украина гривнаһы — 616,67 (394,97) ===== 2011 йылдың 20 октябрендә курс түбәнәйеү ===== Беларусь Республикаһы Хөкүмәте менән Милли банкы белорус һумын берҙәм тотороҡло курсҡа сығарыу буйынса үткәргән саралар планына ярашлы, 2011 йылдың 20 октябренә милли валюта курсы 52 процентҡа түбәнәйә, был ғәмәлдә 2011 йылдың 24 майынан башлап тағы бер девальвация үткәрелгәнен аңлата. 2011 йылдың 21 октябренән Br курстары (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн — 20 октябрҙә ҡарата): * 1 АҠШ доллары — 8680,00 (5712,00) * 1 евро — 11 900,00 (7892,84) * 1 Рәсәй һумы — 277,00 (184,70) * 1 Украина гривнаһы — 1084,93 (713,91) Шулай итеп, беорус һумы 2011 йыл башынан төп валюталарға ҡарата 3 тапҡырға тиерлек осһоҙлана. ==== 2014 йылдың декабре ==== 2012—2014 йылдарҙа белорус һумының долларға ҡарата йомшарыуы көнөнә 10 һумдан артмай. 2014 йылдың декабрендә ҙур тиҙлек менән арзанайған Рәсәй һумы артынса валюта алмаштырыу пункттарында белорус һумына ҡарата доллар менән евро курсы үҫергә тотона, ә Милли банк билдәләгән курс ғәмәлдә үҙгәршеһеҙ тора. 19 декабргә Минскиҙа халыҡҡа доллар — минималь 11500, максималь 11 990 һумға тиклем хаҡҡа һатыла<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008/ В Беларуси отменены торги на валютной бирже] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731155201/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/19/ic_news_114_451008 |date=2017-07-31 }}</ref>, ә рәсми курс 10 890 һум була. Гомелдә алмаштырыу пункттарында доллар һатыу курсы 13 000 һумға етә<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985/ Фотофакт. В центре Гомеля евро продают по 15 тысяч] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308000704/http://naviny.by/rubrics/finance/2014/12/18/ic_news_114_450985 |date=2016-03-08 }}</ref>. Александр Лукашенко<ref>[http://news.tut.by/economics/428458.html Лукашенко: Девальвации не будет(18.12.2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227190926/http://news.tut.by/economics/428458.html |date=2014-12-27 }}</ref> менән Петр Прокопович яңы девальвация булмаясағында ышандырһа ла, 19 декабрҙә Милли банк халыҡҡа һатыла торған валютаға 30 процентлы «ваҡытлы» комиссия индерә<ref>[http://people.onliner.by/2014/12/19/val-10 Экстренные меры Нацбанка]</ref>. 29 декабрҙә Милли банк комиссияны 20 процентҡа ҡалдыра<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1110 О снижении размера комиссионного сбора при покупке населением иностранной валюты.]</ref>, бер үк ваҡытта һумды 7 процентҡа девальвациялай. 2014 йылда бөтә девальвация 24,7 процент тәшкил итә. ==== 2015 йылдың ғинуары ==== 5 ғинуарҙа йәнә бер тапҡыр девальвация үткәрелә, ул 7,1 процентлы була. Бер ыңғай комиссия 10 процентҡа ҡалдырып кәметелә.<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1112 О снижении размера комиссионного сбора при покупке населением иностранной валюты]</ref> 2015 йылдың 6 ғинуарынан Br курстары (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн — 5 ғинуарға): * 1 АҠШ доллары — 12 740,00 (11 900,00) * 1 евро — 15 230,00 (14 460,00) * 1 Рәсәй һумы — 218,00 (207,00) 8 ғинуарҙа 7,5 процентлы сираттағы девальвация була. Валюта һатып алыуға комиссия бөтөрөлә:<ref name="autogenerated1">[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1114 О мерах денежно-кредитной политики по стабилизации ситуации в финансовой сфере]</ref> 2015 йылдың 9 ғинуарынан Br курсы (йәйәләрҙә сағыштырыу өсөн — 8 ғинуарҙға): * 1 АҠШ доллары — 13 760,00 (12 800,00) * 1 евро — 16 240,00 (15 300,00) * 1 Рәсәй һумы — 221,00 (209,50) 9 ғинуарҙа белорус һумы 2,18 процентҡа девальвациялана. Милли банк һум курсын сит ил валюталары кәрзиненә бәйләү механизмын ҡабат файҙалана башлай. Кәрзиндә Рәсәй һумы өлөшө 40 процентҡа еткерелә, ә евро менән АҠШ доллары өлөштәре һәр береһе 30 процентҡа ҡалдырып кәметелә.<ref name="autogenerated1"/> 12 ғинуарҙа белорус һумы 1,78 процентҡа девальвациялана. 14 ғинуарҙа белорус һумы 4,745 процентҡа девальвациялана. Бер ай эсендә девальвация 29,4 процент тәшкил итә. ==== 2015 йылдың ноябре ==== 2015 йылдың 4 ноябрендә белорус һумына сираттағы деноминация иғлан ителә. 2016 йылдың 1 июленән 2000 йыл өлгөһөндәге банкноталар 2009 йыл өлгөһөндәге банкноталарға һәм ваҡ аҡсаға 10 000:1 нисбәтендә алмаштырыла башлай. Әйләнешкә ете төрлө ҡағыҙ аҡса (5, 10, 20, 50, 100, 200 һәм 500 һумлыҡ) һәм һигеҙ төрлө ваҡ аҡса (1, 2, 5, 10, 20, 50 тинлек, 1 һәм 2 һумлыҡ) сығарыла<ref name="autogenerated2">[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1214 О проведении с 1 июля 2016 г.]</ref>. ==== 1995—2016 йылдарҙа курс үҙгәреүе графигы ==== Белорус һумы курсының АҠШ долларына ҡарата 1995—2016 йылдарҙа үҙгәреүе (бөтә курстар һәр йылдың 31 декабренә, шулай уҡ 2016 йылдың 30 сентябренә ҡарата бирелә); 1999 йылға тиклемге һандар — 2000 йылғы; унан һуңғылары 2016 йылғы деноминацияларҙы иҫәпкә алып бирелә<ref>[http://nbrb.by/statistics/rates/ratesDaily.asp Официальный курс белорусского рубля по отношению к иностранным валютам, устанавливаемый Национальным банком Республики Беларусь]</ref>. == Ваҡ аҡса == === 2009 йыл өлгөһөндәге ваҡ аҡса === 2016 йылдың 1 июленән, белорус һумы тарихында тәүге тапҡыр, деноминацияға бәйле әйләнешкә ваҡ аҡсалар индерелә. Элек Белоруссия донъяла ваҡ аҡса сығарылмаған һирәк илдәрҙең береһе була. Иҫтәлекле тәңкәләр ара-тирә сығарылһа ла, улар әйләнештә осрамай тиерлек. Тимер ваҡ аҡсалар Литва аҡса һуғыу йортонда һәм Кремница аҡса һуғыу йортонда етештерелә<ref name="producer">http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160704082220/http://naviny.by/rubrics/finance/2015/11/10/ic_articles_114_190231 |date=2016-07-04 }} Новые белорусские деньги сделаны в Евросоюзе</ref>. Бөтә тәңкәләрҙең аверсына герб һәм дәүләттең атамаһы, йәнә аҡсаны һуҡҡан йыл яҙылған. Реверста — тәңкәнең номиналы менән төрлө орнаменталь символдар. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! colspan="9" | Әйләнештәге тәңкәләр |- ! colspan="3" | Һүрәте ! rowspan="2" | Номиналы ! rowspan="2" | Материалы ! rowspan="2" | Диаметры<br> (мм) ! rowspan="2" | Ҡалынлығы<br> (мм) ! rowspan="2" | Массаһы<br> (г) ! rowspan="2" | Ҡыры |- ! Аверс ! Реверс ! Ҡыр |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 obverse.png|45x45пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 reverse.png|45x45пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:1 kapeyka Belarus 2009 edge.png|42x42пкс]] | <big>1 тин</big> | rowspan="3" |[[баҡыр]] менән ҡапланған ҡорос | 15 | rowspan="3" | 1,25 | 1,55 | rowspan="3" | шыма |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|53x53пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|53x53пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:2 kapeykas Belarus 2009 edge.png|54x54пкс]] | <big>2 тин</big> | 17,5 | 2,1 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|59x59пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|59x59пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:5 kapeykas Belarus 2009 edge.png|59x59пкс]] | <big>5 тин</big> | 19,8 | 2,7 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|53x53пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|53x53пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:10 kapeykas Belarus 2009 edge.png|50x50пкс]] | <big>10 тин</big> | rowspan="3" |еҙ менән ҡапланған ҡорос | 17,7 | 1,8 | 2,8 | rowspan="3" |өҙөк-өҙөк зырлы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|61x61пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|61x61пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:20 kapeykas Belarus 2009 edge.png|58x58пкс]] | <big>20 тин</big> | 20,35 | 1,85 | 3,7 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 obverse.png|67x67пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 reverse.png|67x67пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:50 kapeykas Belarus 2009 edge.png|64x64пкс]] | <big>50 тин</big> | 22,25 | 1,55 | 3,95 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:1 ruble Belarus 2009 obverse.png|64x64пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:1 ruble Belarus 2009 reverse.png|64x64пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:1 ruble Belarus 2009 edge.png|63x63пкс]] | <big>1 һум</big> |<br> баҡыр-еҙ иретмәһе менән ҡапланған ҡорос | 21,25 | 2,3 | 5,6 | зырлы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:2 rubles Belarus 2009 obverse.png|71x71пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:2 rubles Belarus 2009 reverse.png|71x71пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:2 rubles Belarus 2009 edge.png|69x69пкс]] | <big>2 һум</big> | ҡулсаһы: еҙ менән ҡапланған ҡорос,<br> уртаһы: баҡыр-еҙ иретмәһе менән ҡапланған ҡорос |<br> |<br> |<br> |<br> |- | align="left" colspan="9" |Һүрәттәрҙең масштабы — миллиметрға 3,0 пиксель. <br> |} === Иҫтәлекле тәңкәләр === Иҫтәлекле тәңкәләр 1996 йылдың 27 декабренән сығарыла башлай. Үҙ аҡса һуғыу йорто булмағанлыҡтан, затлы һәм затһыҙ металдарҙан иҫтәлекле тәңкәләр сит илдә һуғыла (Германияла, Литвала, Польшала, Рәсәйҙә һ. б. илдәрҙә). 2016 йылғы деноминация шарттары буйынса, элек сығарылған иҫтәлекле тәңкәләр алмаштырылмай һәм бөтә төр түләүҙәр өсөн үҙ хаҡы буйынса ҡабул ителергә тейеш. == Банкноталар == === 1992—1999 йыл өлгөһөндәге банкноталар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" |1992—1999 йылғы сериялары[http://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/Banknotes/OutOfCircl] |- ! rowspan="2" | Йыл ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы ! rowspan="2" | Үлсәмдәре (мм) ! rowspan="2" | Төп төҫтәр ! colspan="2" |Һүрәтләнеше ! rowspan="2" |Әйләнешкә сығарылыу датаһы ! rowspan="2" |Әйләнештән алыныу датаһы |- ! Йөҙ яғы ! Кире яғы ! Йөҙ яғы ! Кире яғы |- | rowspan="11" | 1992 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-0.5-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>50 тин</big> | rowspan="11" | 105×53 | алһыу<br> ҡыҙыл |тейен һүрәте | rowspan="11" | «Погоня» гербы һүрәте<br> | rowspan="8" |<br> 1992 йыл, 25 май | rowspan="20" |<br> 2001 йыл, <br> 1 ғинуар |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-1-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>1 рубль</big> | зәңгәр-йәшел<br> асыҡ зәңгәр | сабып барған [[ҡуян]] һүрәте |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>3 һум</big> | йәшел<br> ҡыҙыл һары | [[Ҡондоҙ|ҡондоҙҙар]] һүрәте |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-5-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>5 һум</big> | зәңгәр<br> алһыу | [[бүреләр]] һүрәте |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-10-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>10 һум</big> | йәшел<br> ҡыҙыл һары |һеләүһен менән балаһы һүрәте |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>25 һум</big> | ҡыҙыл<br> көрән |[[мышы]] һүрәте |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-50-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>50 һум</big> | миләүшә<br> алыһу |Барибал айыуы һүрәте<br> <ref>[http://www.minsk2000.to/vokrug/money/ Краткая история белорусских денег]</ref> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-100-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>100 һум</big> | көрән<br> көрән- һоро | [[Зубр]] һүрәте |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-200-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>200 һум</big> | асыҡ зәңгәр<br> һоро |Минскиҙағы вокзал алды майҙаны | rowspan="2" |<br> 1992 йыл, <br> 8 декабрь |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-500-Reverse.jpg|105x105пкс]] | <big>500 һум</big> | миләүшә | Минскиҙағы Еңеү майҙаны |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-1000-Reverse.jpg|105x105пкс]] | rowspan="2" | <big>1000 һум</big> | rowspan="2" | йәшел<br> зәңгәр<br> алһыу | rowspan="2" |Беларусь Милли фәндәр академияһы |<br> 1993 йыл, <br> 3 ноябрь |- | 1998 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Obverse.jpg|110x110пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1998-Bill-1000-Reverse.jpg|110x110пкс]] | 110×60 |ҙур итеп төшөрөлгән «1000» һаны |<br> 1998 йыл, <br> 16 сентябрь |- | 1992 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Obverse.jpg|105x105пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1992-Bill-5000-Reverse.jpg|105x105пкс]] | rowspan="2" | <big>5000 һум</big> | 105×60 | rowspan="2" | алһыу<br> сирень | rowspan="2" |Минскиҙа Троицк биҫтәһе | «Погоня» геры һүрәте |<br> 1994 йыл, <br> 7 апрель |- | 1998 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Obverse.jpg|110x110пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1998-Bill-5000-Reverse.jpg|110x110пкс]] | 110×60 |ҙур итеп төшөрөлгән «5000» һаны |<br> 1998 йыл, <br> 16 сентябрь |- | 1994 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1994-Bill-20000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>20 000 һум</big> | rowspan="6" | 150×69 |ҡыҡыл һары<br> йәшел |[[Беларусь Республикаһының Милли банкы|Беларусь Республикаһы Милли банкы]] | «Погоня» гербы һүрәте |<br> 1994 йыл,<br> 28 декабрь |- | 1995 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1995-Bill-50000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>50 000 һум</big> |һары <br> көрән | Брест ҡәлғәһенең Хелм ҡапҡаһы | «Брест ҡәлғәһе»<br> мемориалы |йыл, <br> 15 сентябрь |- |1996 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1996-Bill-100000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>100 000 һум</big> | һоро |Беларусь Республикаһының Милли академия опера һәм балет театры <br> <br> |Евгений Глебовтың «Выбранніца» («Һайланған») балетынан күренеш |<br> 1996 йыл,<br> 17 октябрь |- | 1998 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1998-Bill-500000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>500 000 һум</big> |ҡыҙыл |Минскиҙағы Профсоюздарҙың республика мәҙәниәт һарайы <br> <br> |бина фронтонына ҡуйылған скульптуралар |<br> 1998 йыл, 1 декабрь |- | rowspan="2" | 1999 | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1999-Bill-1000000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>1 000 000 һум</big> |асыҡ зәңгәр | <br> Беларусь Республикаһының Милли художество музейы<br> <br> |И. Хруцкийҙың «Сәскәләр һәм емештәр менән ҡатынымдың портреты» картинаһынан фрагмент |<br> 1999 йыл,<br> 30 апрель |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-1999-Bill-5000000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>5 000 000 һум</big> |миләүшә |Минскиҙағы Спорт һарайы |«Раубичи» спорт комплексы |<br> 1999 йыл, 6 сентябрь |- | align="left" colspan="10" |<small>Һүрәттәрҙең масштабы — миллиметрға 1,0 пиксель. </small> |} === 2000 йыл өлгөһөндәге банкноталар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 46px;" ! colspan="9" |2000 йылғы серия[http://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/BankNotes] |- ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы (һум) ! rowspan="2" | Үлсәмдәре (мм) ! rowspan="2" | Төп төҫтәре ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Әйләнешкә сығарылыу датаһы ! rowspan="2" | Әйләнештән алыныу датаһы |- ! Йөҙ яғы ! Кире яғы ! Йөҙ яғы ! Кире яғы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Obverse.jpg|110x110пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-1-Reverse.jpg|110x110пкс]] | <big>1</big> | rowspan="3" | 110×60 | йәшел |Беларусь Милли фәндәр академияһы | ҙур итеп төшөрөлгән «1» һаны | rowspan="9" |<br> 2000 йыл, 1 ғинуар |<br> 2003 йыл, 1 апрель<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=98 Прекращается выпуск в обращение билетов Национального банка Республики Беларусь достоинством 1 рублей образца 2000 года]</ref> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Obverse.jpg|110x110пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-5-Reverse.jpg|110x110пкс]] | <big>5</big> | алһыу |Минскиҙың Троицк биҫтәһе | ҙур итеп төшөрөлгән «5» һаны |<br> 2004 йыл, 1 декабрь<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=199 Прекращается выпуск в обращение билетов Национального банка Республики Беларусь достоинством 5 рублей образца 2000 года]</ref> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Obverse.jpg|110x110пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-10-Reverse.jpg|110x110пкс]] | <big>10</big> | миләүшә |Беларусь Респуликаһы Милли китапханаһының иҫке бинаһы | ҙур итеп төшөрөлгән «10» һаны | rowspan="2" |<br> 2013 йыл, 1 март<ref name="vyv">[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml Нацбанк Белоруссии прекращает выпуск банкнот номиналом 10 и 20 белорусских рублей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170909115754/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120901015000.shtml |date=2017-09-09 }}</ref> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-20-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>20</big> | rowspan="3" | 150×69 | аҡһыл көрән |[[Беларусь  Республикаһының Милли банкы]] |Беларусь Республикаһының Милли банкы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-50-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>50</big> | ҡыҙыл |Брест ҡәлғәһенең Хелм ҡапҡаһы | «Брест ҡәлғәһе» мемориалы |<br> 2015 йыл, 1 июль<ref>[http://www.nbrb.by/Press/?nId=1070 НБРБ: О выводе из обращения банкнот Национального банка Республики Беларусь номиналом 50 рублей]</ref> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:100-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>100</big> | йәшел |Беларусь Республикаһының Милли академик Ҙур опера һәм балет театры <br> <br> | Евгений Глебовтың «Выбранніца» («Һайланған») балетынан күренеш | rowspan="9" |<br> 2017 йыл, 1 ғинуар |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2000-Bill-500-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>500</big> | rowspan="8" | 150×74 | көрән |Минскиҙағы Профсоюздарҙың мәҙәниәт һарайы | бина фронтонына ҡуйылған скульптуралар |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:1000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>1000</big> | асыҡ зәңгәр |Беларусь Республикаһының Милли художество музейы<br> <br> |И. Ф. Хруцкийҙың «Сәскәләр һәм емештәр менән ҡатынымдың портреты» (1838) картинаһынан фрагмент |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:5000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>5000</big> | миләүшә |Минскиҙағы Сопрт һарайы | «Раубичи» спорт комплексы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:10000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>10 000</big> | алһыу |Витебск панорамаһы |Витебскиҙағы йәйге амфитеатр |<br> 2001 йыл, 16 апрель |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:20000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>20 000</big> | зәйтүн |Гомелдәге Румянцевтар — Паскевичтар һарайы<br> <br> |А. Идзковский картинаһында XIX быуаттағы Гомель һарайы |<br> 2002 йыл, 21 ғинуар |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:50000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>50 000</big> |асыҡ зәңгәр |Мир замогы (Гродно өлкәһе)<br> <br> |замоктың биҙәү элементтарынан коллаж |<br> 2002 йыл, 20 декабрь |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:100000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>100 000</big> | ҡыҙыл һары |Несвиж замогы |Наполеон Орданың «Несвиж замогы» картинаһы |<br> 2005 йыл, 15 июль |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:200000-rubles-Belarus-2000-b.jpg|150x150пкс]] | <big>200 000</big> | йәшел<br> ҡыҙыл һары |Масленников исемендәге Могилев өлкә художество музейы<br> <br> <br> |музей бинаһының биҙәү элементтарынан коллаж |<br> 2012 йыл, 12 март |- | align="left" colspan="9" |<small>Һүрәттәрҙең масштабы — миллиметрға 1,0 пиксель.</small> |} === 2000 йыл өлгөһөндәге банкноталар (2010 йылғы модификация) === 2010 йылда яңы орфография ҡабул ителгәндән һуң 2000 йылғы 50 һумлыҡ һәм 50 000 һумлыҡ банкноталарҙағы яҙыу уға ярашлы итеп (''пяцьдз'''е'''сят'' урынына ''пяцьдз'''я'''сят) ''үҙгәртелә<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 Белорусский Партизан, В Беларуси ходят деньги с ошибками!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902204801/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=70484&backPage=13&page=100 |date=2014-09-02 }}</ref><ref>[http://telegraf.by/2010/10/maladi-front-trebuet-ot-nacbanka-izmenit--nadpisi-na-den-gax.html «Малады Фронт» требует от Нацбанка изменить надписи на деньгах]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 46px;" ! colspan="9" |2010 йылғы серия |- ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы<br> (һум) ! rowspan="2" | Үлсәмдәре<br> (мм) ! rowspan="2" |Төп төҫтәр ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" |Әйләнешкә сығарылыу датаһы ! rowspan="2" |Әйләнештән алыныу датаһы |- ! Йөҙ яғы ! Кире яғы !Йөҙ яғы ! Кире яғы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2010-Bill-50-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>50</big> | 150×69 | ҡыҙыл |Брест ҡәлғәһендәге Хелм ҡапҡаһы | «Брест ҡәлғәһе» мемориалы | rowspan="2" |<br> 2010 йыл, 29 декабрь |<br> 2015 йыл, 1 июль |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:50000-rubles-Belarus-2010-b.jpg|150x150пкс]] | <big>50 000</big> | 150×74 | асыҡ зәъгәр |Мир замогы (гродно өлкәһе) |замоктың биҙәү элементтарынан коллаж |<br> 2017 йыл, 1 ғинуар |- |} === 2000 йыл өлгөһөндәге банкноталар (2011 йылғы модификация) === Һаҡ билдәләрен көсәйтеү һәм визуаль элементтарын камиллаштырыу маҡстаында Беларусь Республикаһы Милли банкы сығарған 2000 йыл өлгөһөндәге 500, 1000, 10 000 һәм 20 000 һум номиналлы банкноталар урынына 2011 йылдың 15 мартында әйләнешкә Беларусь Республикаһы Милли банкының 2000 йыл өлгөһөндәге 2011 йылғы модификациялы 500, 1000, 10 000 һәм 20 000 һум номиналлы, 2011 йылдың 25 июлендә — 5000 һум номиналлы, 2011 йылдың 5 сентябрендә 100 һум номиналлы банкноталар индерелә. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! colspan="9" |2011 йылғы серия |- ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы (һум) ! rowspan="2" | Үлсәмдәре (мм) ! rowspan="2" | Төп төҫтәре ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Әйләнешкә сығарылыу датаһы ! rowspan="2" | Әйләнештән алыныу датаһы |- ! Йөҙ яғы ! Кире яғы ! Йөҙ яғы ! Кире яғы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:100-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150x150пкс]] | <big>100</big> | 150×69 | йәшел |Беларусь Республикаһының Милли академик Ҙур опера һәм балет театры <br> <br> | Евгений Глебовтың «Выбранніца» («Һайланған») балетынан күренеш |<br> 2011 йыл, 5 сентябрь | rowspan="6" |<br> 2017 йыл, 1 ғинуар |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2011-Bill-500-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>500</big> | rowspan="5" | 150×74 | көрән |Минскиҙағы Профсоюзарҙың республика мәҙәниәт һарайы |бина фронтонына ҡуйылған скульптуралар | rowspan="2" |<br> 2011 йыл, 15 март |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2011-Bill-1000-Obverse.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:1000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150x150пкс]] | <big>1000</big> | асыҡ зәңгәр |Беларусь Республикаһының Милли художество музейы<br> <br> |И. Ф. Хруцкийҙың «Сәскәләр һәм емештәр менән ҡатынымдың портреты» (1838) картинаһынан фрагмент<br> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:5000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150x150пкс]] | <big>5000</big> | миләүшә |Минскиҙағы Спорт һарайы | «Раубичи» спорт комплексы |<br> 2011 йыл, 25 июль |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:10000-rubles-Belarus-2011-b.jpg|150x150пкс]] | <big>10 000</big> | алһыу |Витебск <br> панорамаһы |Витебскиҙа йәйге амфитеатр | rowspan="2" |<br> 2011 йыл, 15 март |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:20000-rubles-Belarus-2011-f.jpg|150x150пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Belarus-2011-Bill-20000-Reverse.jpg|150x150пкс]] | <big>20 000</big> | зәйтүн |Гомелдәге Румянцевтар —<br> Паскевичтар һарайы |А. Идзковский картинаһындағы XIX быуатта Гомель һарайы |- | align="left" colspan="9" |<small>Һүрәттәрҙең масштабы — миллиметрға 1,0 пиксель.</small> |} === 2009 йыл өлгөһөндәге банкноталар === 2016 йылдың 1 июленән әйләнешкә яңы өлгөләге банкноталар индерелә<ref name="autogenerated2"/>. Һәр банкнота Белоруссияның бер өлкәһенә һәм Минск ҡалаһына арналған. 5 һумлыҡ номиналлы банкнота — Брест өлкәһенә, 10 һумлыҡ — Витебск өлкәһенә, 20 һумлыҡ — Гомель өлкәһенә, 50 һумлыҡ — Гродно өлкәһенә, 100 һумлыҡ — Минск өлкәһенә, 200 һумлыҡ — Могилёв өлкәһенә, 500 һумлыҡ Минск ҡалаһына бағышланған. Купюраларҙы [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британиялағы]] «Thomas De La Rue»<ref name="producer"/> фирмаһы — донъяла валюта индустрияһы лидеры баҫҡан. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 106px;" ! colspan="8" |2009 йылғы серия |- ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы (һум) ! rowspan="2" | Үлсәмдәре (мм) ! rowspan="2" | Төп төҫтәре ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Әйләнешкә сығарылыу датаһы |- ! Йөҙ яғы ! Кире яғы ! Йөҙ яғы ! Кире яғы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:5 Belarus 2009 front.jpg|135x135пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:5 Belarus 2009 back.jpg|135x135пкс]] | <big>5</big> | 135×72 | ҡыҙыл һары<br> көрән |Каменец башняһы (Каменец, Брест өлкәһе) |тәүге славян торамалары темаһына коллаж:<br> күн билбау киҫәге, ағас тәгәрмәс, «Берестье» нығытмаһының бер өлөшө | rowspan="7" |<br> 2016 йылдың 1 июле |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:10 Belarus 2009 front.jpg|139x139пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:10 Belarus 2009 back.jpg|139x139пкс]] | <big>10</big> | 139×72 | асыҡ зәңгәр<br> зәңгәр |Спас- Преображение сиркәүе<br> (Полоцк, Витебск өлкәһе) |мәғрифәтселек һәм китап баҫыу темаһына коллаж:<br> китаптар, Ф. Скорина билдәһе, Ефросиния Полоцкаяның арҡысағы, орнамент өлөшө |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:20 Belarus 2009 front.jpg|143x143пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:20 Belarus 2009 back.jpg|143x143пкс]] | <big>20</big> | 143×72 | һары<br> ҡоңғорт һоро |Румянцевтар — Паскевичтар һарайы<br> (Гомель, Гомель өлкәһе) |дини темаға коллаж:<br> ҡыңғырау, Туров инжилы, боронғо Туров ҡалаһы, семәр биҙәк |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:50 Belarus 2009 front.jpg|147x147пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:50 Belarus 2009 back.jpg|147x147пкс]] | <big>50</big> | 147×72 | йәшел<br> һары | Мир замогы<br> (Мир, Гродно өлкәһе) |сәнғәт темаһына коллаж:<br> лира һәм лавр ботаҡтары, ҡанат, ҡағыҙ, нота станы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:100 Belarus 2009 front.jpg|151x151пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:100 Belarus 2009 back.jpg|151x151пкс]] | <big>100</big> | 151×72 | йәшел<br> ҡыҙыл һары | Несвиж замогы<br> (Несвиж, Минск өлкәһе) |театр һәм халыҡ байрамдары темаһына коллаж:<br> скрипка, бубен, жалейка, слуцк билбауҙары, <br> «Калядная зорка» байрамы символдары, кәзә, «[[Вертеп (театр)|Батлейка]]<nowiki/>» театры |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:200 Belarus 2009 front.jpg|155x155пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:200 Belarus 2009 back.jpg|155x155пкс]] | <big>200</big> | 155×72 | фиолетовый<br> розовый |Масленников исемендәге Могилёв өлкә художество музейы <br> (Могилёв, Могилёв өлкәһе) |һөнәрселек һәм ҡала төҙөлөшө темаһына коллаж:<br> алтын асҡыс һәм Могилёв мисәте, мейес биҙәге, сүкелгән рәшәткәнең өлөшө |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:500 Belarus 2009 front.jpg|159x159пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:500 Belarus 2009 back.jpg|159x159пкс]] | <big>500</big> | 159×72 | бирюзовый<br> розовый |Беларусь Республикаһының Милли китапханаһы<br> (Минск) |әҙәбиәт темаһына коллаж:<br> ҡанат, ҡара һауыты, китап тыштары, абаға япрағы |- | align="left" colspan="8" |<small>Һүрәттәрҙең масштабы — миллиметрға 1,0 пиксель.</small> |} === Иҫтәлекле банкноталар === 2001 йылдың 1 ғинуарында 5500 дана тираж менән 2000 йыл өлгөһөндә 20 һум номиналлы иҫтәлекле банкнота баҫыла, ул Беларусь Республикаһы Милли банкының 10 йыллығына арнала<ref>[https://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/Banknotes/Commemorative/Pack/?id=42 НБРБ — Памятная банкнота, посвящённая 10-летию Национального банка Республики Беларусь]</ref>. 2001 йылдың 1 октябрендә Милли банк, өсөнсө мең йыллыҡҡа бағышлап, 2500 дана «Миллениум» тигән банкноталар йыйылмаһы сығара. Йыйылмала — 2000 йыл өлгөһөндәге 10 банкнота: 1, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 5000 һәм 10 000 һум номиналлы. 20 — 10 000 һумлыҡтар, кире яғына ҡыҙыл төҫтәге штамп менән «MILLENIUM» тигән яҙыу баҫылып, ғәмәлдән сығарылған. 1 — 10 һумлыҡтарҙа ундай штамп юҡ. Банкноталар бер төрлө «аа 0000001 — аа 0002500» серия номерҙары менән берләштерелгән һәм зәңгәр конвертҡа һалынған<ref>[https://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/Banknotes/Commemorative/Pack/?id=43 НБРБ — Памятные банкноты «Миллениум»]</ref>. 2003 йылдың 22 майында БРМБ 2000 йыл өлгөһөндәге 50 мең һумлыҡты сығара, ул «Мир» замок комплексының [[Бөтә донъя мираҫы|Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫына]] индерелеүенә бағышлана.<ref>[https://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/Banknotes/Commemorative/Pack/?id=44 НБРБ — Памятная банкнота, посвящённая замковому комплексу «Мир»]</ref>. 2010 йылдың 1 декабрендә 2000 йыл өлгөһөндә 20 мең һумлыҡ банкнота сығарыла, ул Милли банктың 20 йыллығына арнала. Тиражы 3 мең була<ref>[https://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/Banknotes/Commemorative/Pack/?id=45 НБРБ — Памятная банкнота, носвящённая 20-летию Национального банка Республики Беларусь]</ref>. 2016 йылдың 1 июлендә «Минең илем — Беларусь» тигән иҫтәлекле банкноталар йыйылмаһы сығарыла. Тиражы — 1000 комплект<ref>[https://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/Banknotes/Commemorative/Pack/?id=46 НБРБ — Памятные банкноты «Моя страна — Беларусь»]</ref>. == Белорус һумының символы == [[Файл:BYN_symbol.svg|слева|70x70пкс|Белорус һумының яңы символы]] 2005 йылға тиклем белорус һумын ҡыҫҡартып яҙыу өсөн «рубль» һүҙенән традицион ҡыҫҡартмалар — '''р.''' һәм '''руб.''' ҡулланыла. 2005 йылдың 5 майында [[Беларусь Республикаһының Милли банкы|Беларусь Республикаһы Милли банкы]] идараһы милли валютаның яңы символын раҫлай. '''Br''' символы Милли банктың һәм башҡа коммерция банктарының сайттарында киң ҡулланыла. Эшлекле даирәләрҙә нигеҙҙә элеккесә '''р.''' һәм '''руб. йөрөй''' 2025 йылда белорус һумының яңы билдәһе дизайнына конкурс үткәрелде, сөнки элекке ике хәрефле билдә популяр булып китмәне<ref group="Беларусь Республикаһы милли банкы сайты">https://www.nbrb.by/press/21805</ref>. <ref>[http://www.nbrb.by/statistics/Rates/CurrBasket/ Официальный курс белорусского рубля по отношению к иностранным валютам и корзине иностранных валют | Национальный банк Республики Беларусь]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.nbrb.by Национальный Банк Республики Беларусь] * [http://www.nbrb.by/statistics/rates/ratesDaily.asp Курсы ежедневно устанавливаемые Нацбанком Белоруссии(доступен архив)] * [https://web.archive.org/web/20110809183540/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/prices.htm Индексы цен по отдельным отраслям экономики] — Министерство статистики и анализа Республики Беларусь * [http://www.kp.ru/daily/25840.3/2811879/ Расследование «КП»: белорусского «зайчика» списали из детской книжки!] * [http://belbonistika.com Белорусская бонистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919201153/http://belbonistika.com/ |date=2018-09-19 }} [[Категория:Һум]] [[Категория:Белоруссия аҡсалары]] [[Категория:Белоруссия иҡтисады тарихы]] p5hl45rcaky3q5cx5i4h4a8irskyj0s Ланч 0 113861 1301615 648822 2026-08-02T14:13:48Z Amherst99 2108 /* */ 1301615 wikitext text/x-wiki [[Файл:School lunch.jpg|200px|thumb|right|Шведтарҙың көндәлек ланчы]] '''Ланч''' ({{lang-en|lunch}}) (совет әҙәбиәтендә шулай уҡ «ленч» транслитерацияһы ҡулланылған) — инглиз телендә һөйләшкән илдәрҙә — төшкө ашты ашауҙы аңлатҡан '''Luncheon''' һүҙенән алынған ҡыҫҡартыу<ref>dic.academic.ru</ref>. [[XVII быуат]]та инглиз телле илдәрҙә башҡа атама ҡулланылған — ''dinner'' («төшкө аш»), Великобританияла, өлөшләтә Канадала ҡайһы берҙә һаман да төш ваҡытында ашап алыуҙы аңлатҡан был атама ҡулланыла. АҠШ-та ''dinner'' термины төштән һуңғы тамаҡ ялғауға ҡарата ҡулланыла, ә [[XIX быуат]]тан башлап киске ашты аңлата башлаған, электән ҡулланылған ''supper'' һүҙе ҡыҫырыҡлап сығарылған, үҙ сиратында ''supper'' һүҙе киске аштан да һуңыраҡ, ярты төнгә яҡыныраҡ тамаҡҡа ашауҙы аңлата. «Ланч» һүҙе йәкшәмбе һәм Рождество, Пасха, Рәхмәтле булыу көнө (День благодарения) кеүек байрамдарҙа төштән һуңғараҡ, сәғәт икенән дүрткә саҡлы, өҫтәлгә килтерелгән ашамлыҡ һәм һаман да ''dinner'' (төшкө аш) тип атала. Уға бәйле төшөнсәләр барлыҡҡа килтереү өсөн, мәҫәлән: * lunch break — эштә һәм мәктәптәрҙә ланч өсөн рөхсәт ителгән тәнәфес. * bag lunch («пакеттағы ланч») — 1980-се йылдарҙа, микро тулҡынлы мейестәргә саҡлы, Төньяҡ Америкала эш урындарында эсенә сэндвич һәм йыш ҡына бер бөтөн емеш һәм берәй төрлө тәмлекәс һалынған һоро ҡағыҙҙан эшләнгән стандарт упаковка. * lunchbox («ланч өсөн ҡумта») — Британияла, Америкала, йәки Австралияла, эсенә сэндвич, чипсы һәм напиток, моғайын, шоколад батончигы һәм бер-ике емеш һалынған төшкө аш өсөн тәғәйенләнгән төргәк. Америкалағы кеүек, Британияла был традицияға алмашҡа кафелар килгән. Әммә шулай әҙерләнгән ашамлыҡ йыйылмаһы (набор) төҙөүселәр һәм уҡыусылар араһында бөгөнгө көндә лә киң таралған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Алан Дэвидсон (21 августа 2014). Оксфорд к еде . ОУП Оксфорд. п. 478. ISBN 978-0-19-104072-6. * Дхирендры Верма (1999). Слово Origins . Стерлинг Издатели Pvt. ООО р. 52. ISBN 978-81-207-1930-9 . Проверено 15 марта 2016 года. * Меган Элиас (6 марта 2014). Обед: История . Rowman & Литтлфилд издателей. п. VII. ISBN 978-1-4422-2747-7. * Шейла Кауфман (2007). Невероятные способы использования хлеба: притягательные рецепты для приготовления салатов, супов, салаты, основные блюда, десерты и многое другое . Капитал Книги. п. 53. ISBN 978-1-933102-39-9 . * Книга ведения домашнего хозяйства . Фаррар, Страус и Жиру. 1861. р. 959. * Кен Albala (2011). Пищевые культуры мира (энциклопедия) . ABC-CLIO. п. 98. ISBN 978-0-313-37626-9 . Проверено 15 марта 2016 года. * Fogelholm, M. (2001). Физическая активность: часть здорового питания ?: Доклад от Nordic семинара, Лахти, Финляндия, февраль 2000 года . TemaNord: Продукты питания. Совет министров Северных стран. п. 52. ISBN 978-92-893-0658-4 . Проверено 15 марта 2016 года. * Кароль Лиза Albyn (январь 1993 г.). Поликультурная Поваренная книга для студентов . ABC-CLIO. п. 142. ISBN 978-0-89774-735-6. * Абрамсон (2007). Культура еды во Франции . Greenwood Publishing Group. п. 108. ISBN 978-0-313-32797-1. Проверено 15 марта 2016 года. * Лонга, Л. М. (2015). Этническая американская еда Сегодня: Культурная Энциклопедия. п. 279. ISBN 978-1-4422-2731-6 . Проверено 15 марта 2016 года. * Гейне, П. (2004). Культура еды на Ближнем Востоке и в Северной Африке . Продовольственная культура во всем мире. Greenwood Press. стр. 105—106. ISBN 978-0-313-32956-2. Проверено 15 марта 2016 года. == Һылтанмалар == * [http://wikibooks.org/wiki/Cookbook Wikibooks Cookbook] {{commonscat|Lunch}} [[Категория:Ашау]] [[Категория:Ашау-эсеү]] 6uqi64q9e3lqxjic4n8ae14x5dpbosb 1301616 1301615 2026-08-02T14:13:59Z Amherst99 2108 /* */ 1301616 wikitext text/x-wiki [[Файл:School lunch.jpg|200px|thumb|right|Шведтарҙың көндәлек ланчы]] '''Ланч''' ({{lang-en|lunch}}) (совет әҙәбиәтендә шулай уҡ «ленч» транслитерацияһы ҡулланылған) — инглиз телендә һөйләшкән илдәрҙә — төшкө ашты ашауҙы аңлатҡан '''luncheon''' һүҙенән алынған ҡыҫҡартыу<ref>dic.academic.ru</ref>. [[XVII быуат]]та инглиз телле илдәрҙә башҡа атама ҡулланылған — ''dinner'' («төшкө аш»), Великобританияла, өлөшләтә Канадала ҡайһы берҙә һаман да төш ваҡытында ашап алыуҙы аңлатҡан был атама ҡулланыла. АҠШ-та ''dinner'' термины төштән һуңғы тамаҡ ялғауға ҡарата ҡулланыла, ә [[XIX быуат]]тан башлап киске ашты аңлата башлаған, электән ҡулланылған ''supper'' һүҙе ҡыҫырыҡлап сығарылған, үҙ сиратында ''supper'' һүҙе киске аштан да һуңыраҡ, ярты төнгә яҡыныраҡ тамаҡҡа ашауҙы аңлата. «Ланч» һүҙе йәкшәмбе һәм Рождество, Пасха, Рәхмәтле булыу көнө (День благодарения) кеүек байрамдарҙа төштән һуңғараҡ, сәғәт икенән дүрткә саҡлы, өҫтәлгә килтерелгән ашамлыҡ һәм һаман да ''dinner'' (төшкө аш) тип атала. Уға бәйле төшөнсәләр барлыҡҡа килтереү өсөн, мәҫәлән: * lunch break — эштә һәм мәктәптәрҙә ланч өсөн рөхсәт ителгән тәнәфес. * bag lunch («пакеттағы ланч») — 1980-се йылдарҙа, микро тулҡынлы мейестәргә саҡлы, Төньяҡ Америкала эш урындарында эсенә сэндвич һәм йыш ҡына бер бөтөн емеш һәм берәй төрлө тәмлекәс һалынған һоро ҡағыҙҙан эшләнгән стандарт упаковка. * lunchbox («ланч өсөн ҡумта») — Британияла, Америкала, йәки Австралияла, эсенә сэндвич, чипсы һәм напиток, моғайын, шоколад батончигы һәм бер-ике емеш һалынған төшкө аш өсөн тәғәйенләнгән төргәк. Америкалағы кеүек, Британияла был традицияға алмашҡа кафелар килгән. Әммә шулай әҙерләнгән ашамлыҡ йыйылмаһы (набор) төҙөүселәр һәм уҡыусылар араһында бөгөнгө көндә лә киң таралған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Алан Дэвидсон (21 августа 2014). Оксфорд к еде . ОУП Оксфорд. п. 478. ISBN 978-0-19-104072-6. * Дхирендры Верма (1999). Слово Origins . Стерлинг Издатели Pvt. ООО р. 52. ISBN 978-81-207-1930-9 . Проверено 15 марта 2016 года. * Меган Элиас (6 марта 2014). Обед: История . Rowman & Литтлфилд издателей. п. VII. ISBN 978-1-4422-2747-7. * Шейла Кауфман (2007). Невероятные способы использования хлеба: притягательные рецепты для приготовления салатов, супов, салаты, основные блюда, десерты и многое другое . Капитал Книги. п. 53. ISBN 978-1-933102-39-9 . * Книга ведения домашнего хозяйства . Фаррар, Страус и Жиру. 1861. р. 959. * Кен Albala (2011). Пищевые культуры мира (энциклопедия) . ABC-CLIO. п. 98. ISBN 978-0-313-37626-9 . Проверено 15 марта 2016 года. * Fogelholm, M. (2001). Физическая активность: часть здорового питания ?: Доклад от Nordic семинара, Лахти, Финляндия, февраль 2000 года . TemaNord: Продукты питания. Совет министров Северных стран. п. 52. ISBN 978-92-893-0658-4 . Проверено 15 марта 2016 года. * Кароль Лиза Albyn (январь 1993 г.). Поликультурная Поваренная книга для студентов . ABC-CLIO. п. 142. ISBN 978-0-89774-735-6. * Абрамсон (2007). Культура еды во Франции . Greenwood Publishing Group. п. 108. ISBN 978-0-313-32797-1. Проверено 15 марта 2016 года. * Лонга, Л. М. (2015). Этническая американская еда Сегодня: Культурная Энциклопедия. п. 279. ISBN 978-1-4422-2731-6 . Проверено 15 марта 2016 года. * Гейне, П. (2004). Культура еды на Ближнем Востоке и в Северной Африке . Продовольственная культура во всем мире. Greenwood Press. стр. 105—106. ISBN 978-0-313-32956-2. Проверено 15 марта 2016 года. == Һылтанмалар == * [http://wikibooks.org/wiki/Cookbook Wikibooks Cookbook] {{commonscat|Lunch}} [[Категория:Ашау]] [[Категория:Ашау-эсеү]] 4nufprgh9h4md7pjgfk57fprhbjgpqe Ростов һыу үткәргесе музейы 0 116154 1301610 1056718 2026-08-02T13:00:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301610 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Русское название = Ростов һыу үткәргесе музейы |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Тип = |Статус = |Цвет = |Страна = [[Рәсәй]], |Автор проекта = |Строитель = |Название местоположения = адрес |Местоположение = [[Дондағы Ростов]], Максим Горький урамы, 293 |Координаты = |Первое упоминание = |Начало строительства = 2000 |Окончание строительства = 2000 |Состояние = |lat_dir =N |lat_deg =47.2328 |lon_dir =E |lon_deg =39.74154 |CoordScale = 2000 |region = RU }} '''Ростов һыу үткәргесе музейы '''— [[Дондағы Ростов]]<nowiki/>та ҡала һыу үткәргесенә бағышланған махсуслаштырылған музей. Адресы: [[Дондағы Ростов]], Максим Горький урамы, 293. == Тарихы == Ростов һыу үткәргесе музейы 2000 йылда асыла. Ул «Водоканал» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең административ корпусы бинаһында урынлашҡан. Корпус үҙе ҡаланың мәҙәни иҫтәлекле урыны тип һанала<ref>[http://vodokanalrnd.ru/press-tsentr/news/desyat-let-ispolnilos-muzeyu-rostovskogo-vodoprovoda12/ss-tsentr/news/desyat-let-ispolnilos-muzeyu-rostovskogo-vodoprovoda12/ Десять лет исполнилось музею ростовского водопровода]</ref>. Музей уның әлеге етәксеһе З. И. Акопов инициативаһы буйынса булдырыла. Ҡаланы үҙәкләштерелгән һыу менән тәьмин итеү [[1865 йыл]]ға барып тоташа. Уның барлыҡ үҫеш тарихы музей экспозицияһында сағыла. Ҡала һыу үткәргесенең әһәмиәте Водоканалдың 140 йыллығын билдәләгәндә [[Дондағы Ростов]]тың Покровск скверында ҡала һыу үткәргесенә ҡуйылған бронза һәйкәл менән билдәләнә. Беренсе — 1865 йылғы — һыу үткәргестең оҙонлоғо 5,3 км самаһы тәшкил итә. Ҡала үҫкән һайын һыу үткәргес тә үҫешә. Экспонаттар араһында янғын гидранттары, һыу колонкалары, насос агрегаттары һәм төрлө башҡа һыу техникаһы ҡулайламалары бар. Экспонаттарҙың күбеһенең йәше бер быуаттан артып китә. Стендтарҙа фоторәсемдәр һәм документтар урын алған. Күрһәтелгән экспонатар буйынса һыу менән тәьмин итеү өлкәһендәге прогресты күрергә мөмкин. Музей залы уртаһында колонка эргәһендә һыу алып торған биҙрәле ҡыҙ скульптураһы урын алған. Шундай уҡ бронза һын ҡалала ла ҡуйылған. Скульптура артында һыу үткәргестең тергеҙелеүенә арналған фотолар ҡуйылған биш стенд урынлашҡан. Иҙәндә суйын канализация люгы ята. Музейға килеүселәр ҡаланың 1865 йылда эшләнгән беренсе һыу үткәреү картаһы, боронғо колонка, 1901 йылғы беренсе һыу үлсәгес, ХIХ быуат люктары, революцияға тиклемге янғын һүндереү гидранттары һ. б. менән таныша ала. Хәҙерге экспонаттар буйынса заманса һыу үткәргесетең, һыу менән тәьмин итеүҙең, һыуҙы таҙартыуҙың ҡеүәте ни тиклем артыуын күререгә була. Музейҙың алтмыш стендында ҡаланың һыу үткәреү-канализация хужалығының үҫеше, предприятиены һуғыштан һуң тергеҙеү, «Водоканал производство берекмәһе» Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең үҫеше менән танышырға мөмкин. Хәҙерге ваҡытта «Водоканал» предприятиеһы 2600 км һыу торбаларын һәм 1260 км самаһы канализация селтәрҙәрен хеҙмәтләндерә. Ул [[Дондағы Ростов]]та, Аҡсай һәм Батайск йәшәүсе 1,2 млн кешене һыу менән тәьмин итә. Предприятие холында ҡала башлығы Андрей Матвеевич Байковтың бюсы тора. Дондағы Ростовта беренсе һыу торбалары тап уның идара иткән ваҡытында һалына. 2004 йылда музейҙы Балалар экология үҙәге асыла. == Һылтанмалар == * [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=17810 Музей Ростовского водопровода]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://gid-rostov.ru/culture/a-10.html Музей Ростовского водопровода] * [http://xn--80aafyalthgkgdkldm7d.xn--p1ai/places/733-muzei-rostovskogo-vodoprovoda.html Музей Ростовского водопровода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413072806/http://xn--80aafyalthgkgdkldm7d.xn--p1ai/places/733-muzei-rostovskogo-vodoprovoda.html |date=2017-04-13 }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:2000 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] m8mhi9en5zu2ipjfl7l4ouwmg7tkdfw Ростовтың космонавтика музейы 0 116385 1301611 664897 2026-08-02T13:04:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301611 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Русское название = Ростовтың космонавтика музейы |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Тип = |Статус = |Цвет = |Страна = [[Рәсәй]] |Автор проекта = В. Н. Мотин |Строитель = |Название местоположения = адрес |Местоположение = 344002 [[Дондағы Ростов]] ҡалаһы |Координаты = |Первое упоминание = |Начало строительства = |Окончание строительства = |Состояние = ғәмәлдә }} {{Coord|display=title|47.2109|N|39.619|E}} '''Ростов космонавтика''' музейы ― «Вертикаль» фәнни-мәғариф комплексы бүлексәләренең береһе. Рәсәй, [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында урынлашҡан. == Һүрәтләү == Музей [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында, [[2009 йыл]]дың сентябрь айында тантаналы рәүештә асыла. Музейҙы асыу ААЙ «Квант» космик приборҙар төҙөү фәнни-етештереү предприятиеһына нигеҙ һалыныуҙың 30-йыллығына тура килтерелә. Музей фән докторы, академик һәм Рәсәй инженерлыҡ академияһының вице-президенты, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған конструкторы, генераль директор һәм баш конструктор ― В. Н. Мотиндың инициативаһы буйынса булдырыла. Космонавтика музейы буйлап беренсе экскурсияны Дон крайы кешеһе, Рәсәй Геройы Ю. В. Усачев үткәрә. Музей экспозицияһы ҡарамағында күп кенә экспонаттар, космик техника өлгөләре, космонавтарҙың шәхси әйберҙәре, костюмдары, скафандры, архив документтары, космик карапҡа йүнәлеш биреү приборҙары, бәйләнеш спутниктары макеттары, ракеталарҙың навигация приборҙары, тематик фотографиялар, китаптар һәм башҡа баҫма продукциялар, тәңкәләр, маркалар, бүләктәре, архив документтары һәм космик караптың төрлө моделдәре бар. Музейҙы ҡарай килеүселәр пилоттар ашаған аҙыҡ-түлек өлгөләре, уларҙы һаҡлау өсөн ҡалай тубалар һәм пластик пакеттар (хәҙерге ваҡытта шыйыҡ ашамлыҡтар өсөн пластик пакеттар ҡулланалар) менән таныша ала. Барлығы музей экспозицияһында 400-ҙән артыҡ предмет һаҡлана. «Союз» космик карабының элементтары, шулай уҡ космонавтар Ер орбитаһында эшләгәндә ҡулланған инструменттары, уларҙың «Форель» скафандры кеүек штаттан тыш хәлдәр өсөн экипировкаһы айырым иғтибарға лайыҡ. Ул ергә төшкәс, яңылыш һыуға тура килгәндә ҡулланыла. Кеше унда 5 тәүлеккә тиклем була ала, артыҡ һыуынып китеү ҡурҡынысы янамай. ХКС-на барған 15-се экспедицияның космик төшөрөлә торған аппараты «Союз ТМА-10» күргәҙмәлә үҙәк урынды биләй. Уны музейға «Роскосмос» дәүләт корпорацияһы тапшыра, һуңынан музей хеҙмәткәрҙәре тарафынан тергеҙелә һәм идара ителеүсе, караптарҙа төрлө маневрҙарҙы яһап ҡарарға мөмкинлек биреүсе тренажер итеп үҙгәртеп ҡорола. Ул [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Көньяҡ федераль округы территорияһында берҙән-бер эшләүсе модель булып тора. Музей ҡарай килеүселәр, экспонаттарҙы ҡарауҙан тыш, старт һәм ергә төшкән ваҡытта космонавтар урынлашҡан ложементты үҙҙәрендә һынап ҡарарға, космосҡа виртуаль осошо яһарға һәм орбитала кешеләрҙең тормошо һәм эше тураһында документаль фильм ҡарарға мөмкиндәр. Музей ҙур ғилми-тикшеренеү һәм мәҙәни-ағартыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Унда йыш ҡына космос менән бәйле темаларға танып белеү-күңел асыу саралары ойошторола, == Һылтанмалар == * [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=17802 Ростов космонавтика музейы : фото, һүрәтләү]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://tonkosti.ru/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 Ростов космонавтика музейы] [[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]] l89dbr4k49uwu57l99zomilzazir6xn Таймаҫ Шәһимов 0 117060 1301686 1202672 2026-08-03T07:57:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301686 wikitext text/x-wiki {{фш|Шәһимов}} {{Персона|имя=Таймаҫ Шәһимов|оригинал имени=|подданство={{Флагификация|Российская империя}}|дети=Суюн, Кусәкәй, Ҡортҡасыҡ, Абделкәрим, Рәхмәтулла, Мансур, Ялтыр}} '''Таймаҫ Шәһимов''' — [[Себер даруғаһы]] [[Өфө өйәҙе (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы)|Өфө өйәҙенең]] [[Табын|Ҡара-табын волосы]] башҡорт старшинаһы, тархан. == Ҡыҫҡа биографияһы == Рәсми документтарҙа беренсе тапҡыр 1706 йылда телгә алына. [[Рычков Пётр Иванович|П. И. Рычков]], Т. Шәһимовты [[Ҡаҙаҡтар|ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарға]] ҡаршы походтарҙың береһендә башҡорттарҙың биш меңлек ғәскәрен етәкләгән тип телгә ала. 1723—1729 йылдарҙа [[Ҡаҙаҡ ханлығы|Ҡаҙаҡ]] һәм [[Жунғар ханлығы|Жунғар]] ханлыҡтары араһында барған алыштарҙа Таймаҫ Шәһимов етәкселегендәге берләшкән [[башҡорт]] отрядтары [[ҡаҙаҡтар]] яғында һуғышҡан<ref>{{статья|автор = Култаев Б.|заглавие = Братство семи родов|ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш]]|тип = журнал|год = 2010|том = |номер = 8|страницы = 55|doi = |issn = 1683-3554}}</ref>. 1730 йылда Таймаҫ Шәһимов [[Анна Иоанновна]] һарайында ҡабул ителә. Бүләккә ул уға төлкө һәм һыуһар тиреләрен алып бара. Хөрмәт күрһәткәне өсөн императрица башҡорт старшинаһын хәҙерге ваҡытта [[Силәбе|Силәбе ҡалаһы]] эргәһендә ятҡан ерҙәр менән бүләкләй<ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Витевский,_Владимир_Николаевич Витевский В. Н.]'' И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года. — Казань, 1889. — С. 134</ref>. Әммә илселәр барған саҡта ҡаҙаҡ феодалдары Рәсәй составына инеүгә ҡаршы икәнлеге билдәләнә. Сәбәптәрҙең береһе итеп башҡорттарҙың Урта Жузға йыш һөжүмдәре күрһәтелә. Билдәле булыуынса, 1732 йылдың 17 ноябрендә 1000 кешенән торған башҡорт отряды Урта жузы улустарына һөжүм иткән, әсирлеккә 100 кеше һәм 2000 ат алынған һәм 40 кеше һәләк булған<ref>Казахско-русские отношения в XVI—XVIII вв. — Алма-Ата, 1961. — С. 81</ref>. Шунан һуң, 1732 йылдың 21 ноябрендә Тәңребирҙе етәкселегендә ҡаҙаҡтарҙың ҙур төркөмө йыйыла һәм Абулхәйерҙән, Тевкелевты һәм уның янында булған башҡорттарҙы Урта жузға алып килеп, уларҙы башҡорттар әсир ителгән ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙы ҡайтарғансы, шунда тоторға тип талап итәләр<ref>[http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php Алдар Исекеев и Таймас Шаимов в посольстве А. И. Тевкелева в Казахстане в 1731—1733 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723072800/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php |date=2012-07-23 }}</ref>. 22 ноябрҙә Әбүлхәйер Таймаҫты старшиналар йыйылышына саҡыра, тегеләр уға тәләфтәрҙе ҡапларға ҡуша. Таймаҫ Шәһимов уларға ҡаҙаҡтар үҙҙәре күп мәртәбә башҡорттарға һәм рустарға ябырылғандарын иҫтәренә төшөрә. Йыйылышта ул полковник Гарбер етәкләгән рус сауҙа ҡарауанына ҡаҙаҡтарҙың һөжүм итеүен, Яйыҡ ҡаласығының казак ҡатындарын һәм 16 баланы әсир иткәндәре, 40 башҡортто үлтергәндәре, 6000 атты урлап алып китеүҙәре, ҡаҙаҡтарҙың Хиуа баҙарында башҡорт балаларын ҡоллоҡҡа һатҡандары тураһында телгә ала<ref>Казахско-русские отношения в XVI—XVIII вв. — Алма-Ата, 1961. — С. 83</ref>. Башлыса Т. Шәһимовтың һәм тағы ла бер нисә башҡорттоң ярҙамы менән илселек уңышлы тамамлана һәм Әбүлхәйер хан етәкселегендә ҡаҙаҡтары, Урта жуздың аҡһөйәктәренең бер өлөшө, шулай уҡ [[ҡарағалпаҡтар]] рус подданныйлығын ҡабул итә. Таймаҫ Шәһимов шулай уҡ [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735—40 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын]] баҫтырыуҙа һәм батша хакимдарының баш күтәреүселәрҙең башлыҡтары менән һөйләшеүҙәр алып барыуҙа ҡатнаша. Тархан Шәһимов рөхсәтенән башҡорт ерҙәрендә нығытмалар төҙөлә: * [[Верхнеурал]]; * [[Мейәс]]; * [[Силәбе]]; * [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]; * Этҡол ауылы, [[Этҡол районы]] административ үҙәге; * Уҡлы ҡарағай<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Таймаҫ Шәһимов үтенесе буйынса 1740 йылда Сенат «төҙөлгән нығытмаларҙа йәшәүселәр башҡорт ерҙәренә баҫып инмәһендәр, ә үҙҙәренең сәсеүлектәрен ҡойма менән уратып алһындар өсөн» башҡорт ерҙәрен һәм нығытмалар аҫтына бирелгән территорияларҙы ыҙанлау тураһында указ сығара. Аҙаҡҡы тапҡыр Таймаҫ-батыр тураһында XVII быуаттың 50-се йылдарҙың уртаһында телгә алына. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://encycl.bash-portal.ru/taimas.htm Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php Алдар Исекеев и Таймас Шаимов в посольстве А. И. Тевкелева в Казахстане в 1731—1733 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723072800/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bili_voinami/bili_voinami.php |date=2012-07-23 }} [[Категория:Башҡорт тархандары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе тарихы]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]] [[Категория:XVIII быуат дипломаттары]] 6yf3wy8hav4tusjriwmy8i715qez9mg Серб сәнғәте 0 117706 1301656 1185530 2026-08-03T00:11:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301656 wikitext text/x-wiki '''Серб сәнғәте''' —  [[Сербия]] дәүләте территорияһында йәшәгән [[сербтар]] сәнғәте. Оҙаҡ йылдар дауамында серб сәнғәте фәҡәт дини нигеҙгә ҡоролған булған. Сербия һынлы сәнғәте, ҡорамдар эсендә фрескалар төшөрөлгәнлектән, сиркәү биналары скульптура менән биҙәлгәнлектән, архитектура менән бәйләнгән булған. Урта быуаттар һынлы сәнғәтенә серб православие монастырҙарында һаҡланып ҡалған византий фрескалары һәм иконалары ҡараған. Хәҙерге осор башында серб сәнғәте [[Габсбургтар монархияһы|Габсбург монархияһы]] сәнғәте йоғонтоһонда булған. Хәҙерге серб сәнғәте XIX быуаттан баш алған. == Урта быуаттарҙағы серб сәнғәте == IX быуаттың 2-се яртыһында Сербияла православие формаһындағы христианлыҡ ҡабул ителгән. Илдә таш сиркәүҙәр төҙөлә башланы. Сиркәү архитектураһында византий сәнғәте менән Далмация буйҙарынан килгән йоғонтоно берләштереү күҙгә ташлана. Был йоғонто Нови-Пазар (VIII—X бб.) эргәһендәге Расала торған Изге Пётр сиркәүендә һиҙелә. Сиркәүҙең манара менән тамамланған үҙәк өлөшөн ҡулсаға оҡшаш көмбәҙле неф уратып алған. X—XI быуаттарҙа серб ҡорамдарында өс нефлы базиликалар барлыҡҡа килгән (Призреналағы Богородица Левишская сиркәүе). Урта быуаттар Сербияһында ҡорамдар төҙөүҙе дәүләт хуплаған. Стефан Неманя нигеҙләгән Студеница монастыры урта быуаттар серб архитектураһы өлгөһө булып тора. Был монастырҙа үҙ эсенә фрескалар, эске йыһаздар, изгеләрҙең скульптурын һыйҙырған византий стилендәге сәнғәт әҫәрҙәре йыйылған. 1986 йылда [[ЮНЕСКО]] монастырҙы Бөтә донъя мәҙәни мираҫы теҙмәһенә индерҙе. Милешев, Сопочаны һәм Высокие Дечаны монастырҙары византий архитектураһы үрнәге булып тора. [[Файл:Visoki Dečani, exterior view (Julian Nyča).jpg|мини|220x220пкс|Високи Дечани монастыры]] 1204 йылда 4-се Тәре походы барышында, Константинополде алғандан һуң, күп кенә грек рәссамдары Сербияға ҡасып килгәс, илдә византий сәнғәте йоғонтоһо көсәйгән. Византий стиле Милешев монастырының Вознесение ҡорамында, стена живописендә һәм Пече ҡалаһындағы Изге апостолдар иконаһында һәм Сопочани монастырында күренә. 1300 йылдан һуң Богородица Левишка сиркәүен (1306—1307 йй. тирәһе) һәм Иҫке Нагорианда Георгий Победоносец ҡорамын тергеҙгәндә византий сәнғәте йоғонтоһо үҙенең юғары нөктәһенә (пик) еткәйне. XIV быуаттың 1-се яртыһында серб архитектураһында ике йүнәлеш — косов-метохий мәктәбе формалашҡан. Мәктәпкә ҡараған ҡорам архитектураһында византия тәре-көмбәҙле көнбайыш ишекле ғибәҙәтхана тибы иң күп таралыш алған. Быға миҫал булып Призреналағы Богородица Левишская сиркәүе (1306—1307), Печа Патриархияһы комплексындағы Изге Димитрий сиркәүе (1321—1324) тора. 1330 — 1350 йылдарҙа Сербияла (Метохия) Високи Дечани монастыры төҙөлгән. Ул, был осорҙоң башҡа серб монастырҙарынан айырмалы рәүештә, Роман архитектураһы стилендә төҙөлгән. 2004 йылда [[ЮНЕСКО]] Дечани монастырын да Бөтә донъя мәҙәни мираҫына индерҙе. Серб урта быуат сәнғәте предметы булған ҡулъяҙмалар бик ҡыҙыҡлы. ''Мирославский Евангелиеһы ''ҡулъяҙмаһында ҡыҙыҡлы миниатюралар бар, ул һоҡландырғыс каллиграфияһы менән үҙенә йәлеп итә. XIV быуатҡа ҡараған Хлудовский псалтыры матур биҙәлгән. XIV б. серб кенәздәре ҡулъяҙма яҙыу эшенә иң яҡшы күсереп яҙыусыларҙы һәм рәссамдарҙы ылыҡтырған.<gallery> Meister von Mileseva 001.jpg|Аҡ Фәрештә, Милешев монастыры. 1235 й. 14th-century_fresco_of_Jesus_Christ_bearing_the_cross,_Visoki_Dečani,_Kosovo.jpg|Тәре тотҡан Ғайса пәйғәмбәр (Христос), Високи Дечани, XIV б. Meister von Gracanica (II) 001.jpg|Иң изге Ғайса әсәһенең (Богородица) Успениеһы, Грачаница, XIV б. Uspenje presvete Bogorodice - Sopocani.jpg|Иң изге Мәрйәм әсәнең Успениеһы, Сопочани, XIV б. Chludov david.jpg|Хлудовский псалтыры, XIV б. </gallery> == Иртә Ренессанс (Возрождение) == [[Файл:Черногория,_Монастырь_Морача.jpg|мини|210x210пкс|Морач монастырының Аллаһ әсәһенең Успения сиркәүе]] [[Файл:Черногория,_Монастырь_Морача_02.jpg|мини|210x210пкс|Монастырҙың эске ихатаһы]] Төрөктәр баҫып алған осорҙа илдә ҡәлғә нығытмалары төҙөлгән. XIII—XV быуаттарҙа сауҙа юлдарында тешкә оҡшаған осло диуарлы, ҙур таш, бейек квадрат йәиһә түңәрәк манаралы ҡәлғәләр төҙөлгән. Тауҙарҙағы ҡәлғә диуарҙары урын-ер рельефына тап килеп торған (Ибар йылғаһы үҙәнендәге Звечан һәм Маглич; [[Дунай]] йылғаһындағы Голубац). XV быуатта Сербияның төрөктәр тарафынан баҫып алыныуы бөтөн серб сәнғәтенә негатив йоғонто яһаған, серб ерҙәренең мәҙәни һәм иҡтисади үҫешен тотҡарлаған. Сербтар христиан общиналарына берләшкән һәм төрөктәр уларҙы түбән ҡатламға индергән (мо<font style="background-color: rgb(254, 252, 224);">с</font>олман илдәрендәге райя подданныйҙары). Серб дворяндары Ғосман дәүләтенә үтеп инеп бөтмәгән (интеграцияланмаған). Ғосман хөкүмәте серб христиан сиркәүен бөтөргән. Тап дворянлыҡ һәм сиркәү вәкилдәре архитекторҙар һәм рәссамдар ижадының төп заказсылары һәм ҡурсалаусылары булғанлыҡтан, серб сәнғәте лә түбәнгә тәгәрәгән. Был йылдарҙағы ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, илдә сәнғәт һәйкәлдәре тыуҙырылған. 1557 йылда Серб Патриархияһы тергеҙелгәндән һуң сәнғәт йәнләнә башлаған. XVII—XVIII быуаттарҙа ҡорамдар күпселеген 1690 йылда Австрия империяһына ингән Воеводинала төҙөлгән. XVII быуат башында бында Морач монастырында иҫтәлекле эштәр яҙған рәссам Георгий Mitrofanović эшләгән. XVIII быуат һуңындағы серб сәнғәтендә (рәссамдар Никола Нескови, Теодор Крачун, Яков Орфелин) [[Барокко]] художество йүнәлеше тойомланған. === Барокко === Сербия живописенә иртә барокко рәсәй рәссамдары йоғонтоһонда килеп ингән. Был стилдә Йов Василевич һәм Василий Романович, Дмитрий Василеви, Йоаким Маркович, Йован Попович һ.б.<ref><cite class="citation web">[http://www.galerijamaticesrpske.rs/slikarstvo-ranog-baroka.html «СЛИКАРСТВО РАНОГ БАРОКА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930081319/http://www.galerijamaticesrpske.rs/slikarstvo-ranog-baroka.html |date=2018-09-30 }}.</cite></ref> рәссамдар эшләгән. Һуңғы барокко живописенең килеп сығыуы һәм үҫеше Иосиф II осорондағы мәҙәни һәм сәйәси традициялар менән билдәләнгән. Һуңғы барокко стилендә рәссамдар Яков Орфелин һәм Теодор Илич, ағас ырып биҙәүселәр Аксентий Маркович һәм Марко Вуятови эшләгәндәр. Алдағы быуат рәссамдары: Стефан Гаврилович, Йован Исайловиа, Георгий Мишкович һәм Михайло Живкович<ref><cite class="citation web">[http://www.galerijamaticesrpske.rs/slikarstvo-kasnog-baroka.html «СЛИКАРСТВО КАСНОГ БАРОКА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160614032246/http://www.galerijamaticesrpske.rs/slikarstvo-kasnog-baroka.html |date=2016-06-14 }}. </cite></ref> эштәрендә яңы дәүер стиле булараҡ неоклассицизм сағылған. == XIX быуатта живопись == === Графика === [[Файл:Anastas_Jovanović_(self-portrait).jpg|справа|мини|183x183пкс|Анастас Йованович]] XIX быуаттың тәүге ун йыллыҡтарында серб рәссамдарының күпселеге литография техникаһында эшләгән. Уларға Анастас Йованович ҡараған. Графика продукцияһы өлөшө булған литографияла милли-тарихи темалар өҫтөнлөк алған. Был өлкәлә серб рәссамдары: Йован Попович, Урош Кнежевич, Симич Павле, Стеве Тодорович, Джордже Крстич һ.б. эшләгән. XIX быуат һуңында Сербияла халыҡ тормошонан көнкүреш мотивтарына яҙылған, тарихи ваҡиғаларҙы һәм дәүләт эшмәкәрҙәрен<ref><cite class="citation web">[http://www.galerijamaticesrpske.rs/grafika-19-veka.html «ГРАФИКА XIX ВЕКА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161124083619/http://www.galerijamaticesrpske.rs/grafika-19-veka.html |date=2016-11-24 }}. </cite></ref>.һүрәтләгән эштәр популяр булған === Неоклассицизм === XVII быуат һуңында — XIX быуат башында серб сәнғәте [[Мәғрифәтселек дәүере|Мәғрифәтселек]] [[Мәғрифәтселек дәүере|осоро]] идеялары һәм рационализм философияһы йоғонтоһонда булған. Элекке саҡтағы кеүек доминанталы булған дини живопискә өҫтәп, рәссамдар портрет жанрына мөрәжәғәт иткән. Портрет живописе галереяһына серб руханиҙары, офицерҙары, граждандар —  юристар, профессорҙар, яҙыусылар, бай сауҙагәрҙәр һәм уларҙың ҡатындары һ.б.<ref><cite class="citation web">[http://www.galerijamaticesrpske.rs/neoklasicizam-arsenije-teodorovic-i-pavel-djurkovic.html «НЕОКЛАСИЦИЗАМ — АРСЕНИЈЕ ТЕОДОРОВИЋ И ПАВЕЛ ЂУРКОВИЋ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170421093254/http://www.galerijamaticesrpske.rs/neoklasicizam-arsenije-teodorovic-i-pavel-djurkovic.html |date=2017-04-21 }}. </cite></ref> ингән. === Романтизм === XIX быуат уртаһында серб рәссамдары романтизмға мөрәжәғәт иткәндәр. Романтик идеялар илгә Австриянан, Германиянан, Италиянан килгән. Сербияның рәсми һәм сәйәси тормош шарттары 1860-сы й. һуңында һәм 1870-се й. башында сәнғәттең был йүнәлешенең сәскә атыуына килтергән. Рәссамдар тарафынан йылы тондарҙа яҙылған композицияларға яҡтылыҡ һәм күләгә уйнауы өҫтәлгән<ref><cite class="citation web">[http://www.galerijamaticesrpske.rs/epoha-romantizma.html «EПОХА РОМАНТИЗМА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170130153920/http://www.galerijamaticesrpske.rs/epoha-romantizma.html |date=2017-01-30 }}. </cite></ref>. рәссамдар Катарина Иванович (1811—1882), Джура Якшич (1832—1878), Павел Симич (1818—1876), Новак Радони (1826—1890) һәм Стеве Тодорович (1832—1925) был йүнәлештә эшләгән. == Хәҙерге һынлы сәнғәт == [[Файл:Nadezda_Petrovic.jpg|справа|мини|242x242пкс|Надежда Петрович]] 1895 йылда Кирило Кутлик Сербияла тәүге сәнғәт мәктәбен асҡан. Уҡыусыларының күбеһе, живопистең яңы авангард йүнәлештәрен өйрәнеү маҡсатында, уҡыуҙарын Францияла һәм Германияла дауам иткәндәр. Фовизм йоғонтоһонда торған Надежда Петрович, Кубизм стилендә эшләгән Сава Сумалови шундайҙарға инә. Икенсе Донъя һуғышынан һуң серб живописенең төп йүнәлеше булып Социалистик реализм торған. 1970-се йылдарҙа рәссамдарҙың бер өлөшө Сюрреализмға мөрәжәғәт иткән. ХХI быуатта философия теорияларына ярашлы, йәш рәссамдар Йованка Саниенови һәм Симонида Райцевич (тормошта барыһы ла ысын һәм ысын булмаған бер нимә лә юҡ), реализм живописен сюрреализм менән берләштерергә тырышҡандар<ref>Gordana Biba Marković, ''[http://www.domkulturecacak.org/node/474 XV Prolećni Anale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903080440/http://www.domkulturecacak.org/node/474 |date=2014-09-03 }}''</ref>. Хәҙерге заман серб рәссамдарына: Владимир Манич, Драган Бартулы, Исидора Иванович, Деяна Манделца, Бильана Вукович, Сладжана Маринкович, Ивана Настески һәм Майя Джурович ҡарай. Уларҙың әҫәрҙәре славян халыҡтарының мәҙәни традициялары дөйөмлөгөн дә, хәҙерге заман сәнғәтенең яңылығын да сағылдыралар. == Иҫкәрмәләр == <references /> == Әҙәбиәт == * {{Cite web|title=Art in the Middle ages|url=http://www.rastko.rs/isk/vdjuric-medieval_art.html|last=Đurić|first=Vojislav J.|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}} * <cite class="citation book">Воислав Ж. Đurić; Гордана Бабич-Джорджевич (1997). [https://books.google.com/books?id=GyNMAAAAMAAJ ''Српска umetnost у srednjem веку: ХIV-ХVI век'']. </cite><cite class="citation book">Književna сербская задруга.</cite><span title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ASerbian+art&rft.au=Gordana+Babi%C4%87-%C4%90or%C4%91evi%C4%87&rft.au=Vojislav+J.+%C4%90uri%C4%87&rft.btitle=Srpska+umetnost+u+srednjem+veku%3A+XIV-XVI+vek&rft.date=1997&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DGyNMAAAAMAAJ&rft.pub=Srpska+knji%C5%BEevna+zadruga&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" class="Z3988"> </span> * {{Cite web|title=Art in the Eighteent and Nineteenth centuries|url=http://www.rastko.rs/isk/dmedakovic-art_xviii-xix.html|author=Dejan Medaković|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}} * {{Cite web|title=Painting in the Twentieth century (The First epoch - 1900-1950)|url=http://www.rastko.rs/isk/mprotic-art_xx_a.html|author=Miodrag B. Protić|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}} * {{Cite web|title=Painting in the Twentieth century (The Second Epoch - after 1950)|url=http://www.rastko.rs/isk/mprotic-art_xx_b.html|author=Miodrag B. Protić|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}} * {{Cite web|title=Painting and sculpture in the twentieth century|url=http://www.rastko.rs/isk/mprotic-sculpture.html|author=Miodrag B. Protić|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}} * {{Cite web|title=Naive art|url=http://www.rastko.rs/isk/ksmiljkovic-naive_art.html|author=Koviljka Smiljković|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}} * {{Cite web|title=Design and Applied art|url=http://www.rastko.rs/isk/mfruht-applied_art.html|author=Miroslav Fruht|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}} * Паштрнакова, Ива (2011). Чедомир Попов, ур. Српски биографски речник 5 (Кв-Мао)). Нови Сад: Библиотека Матице српске. ISBN 978-86-7946-085-1. == Тышҡы һылтанмалар == * [http://www.srpska.ru/article.php?nid=1069/11.11.2005/ Архитектура, изобразительное и декоративно-прикладное искусство Сербии IX — начала XIX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915182100/http://www.srpska.ru/article.php?nid=1069/11.11.2005/ |date=2019-09-15 }} * [http://www.sv-luka.org/ikone/sericins.htm Св.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610194232/http://www.sv-luka.org/ikone/sericins.htm |date=2019-06-10 }} [http://www.sv-luka.org/ikone/sericins.htm Лука: Старая сербская икона] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610194232/http://www.sv-luka.org/ikone/sericins.htm |date=2019-06-10 }} * [http://www.artgalerija.net Художественная галерея] [[Категория:Халыҡтар буйынса сәнғәт]] [[Категория:Сербия мәҙәниәте]] tozxmiv9zf8htcrdst3b5ynkgydorqw Скурко Евгения Романовна 0 126607 1301671 1108458 2026-08-03T02:01:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301671 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Скурко Евгения Романовна | Оригинал имени = | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = 5.8.1947 | Место рождения = [[Һамар|Куйбышев]] ҡалаһы | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] | Научная сфера = музыка ғилеме | Учёная степень = | Учёное звание = | Место работы = [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] | Альма-матер = Мәскәү консерваторияһы | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Заслуженный деятель искусств Российской Федерации}} {{!}}} | Сайт = }} '''Скурко Евгения Романовна''' ([[5 август]] [[1947 йыл]]) — ғалим-музыка белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1984 йылдан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. Сәнғәт фәндәре докторы (2005), профессор (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2014) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2001) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. == Биографияһы == Евгения Романовна Скурко 1947 йылдың 5 авгусында [[Һамар|Куйбышев]] ҡалаһында тыуған. 1970 йылда Мәскәү консерваторияһының теория-композиторлыҡ факультетын В. П. Бобровский класы буйынса тамамлай. 1979 йылда сәнғәт ғилеме өлкәһендә «Рахманинов ижадында вариантлы-вариациялы үҫеш ысулының роле тураһында» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. «Башҡорт академик музыкаһы: үҫеш юлдары» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (2004 йыл). Профессор. 1971 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө сәнғәт институтында]] эшләй (1984 йылдан алып доцент). Институттың музыка теорияһы кафедраһында махсус һәм дөйөм курстар алып бара («Музыкаль әҫәрҙәргә анализ», «XX быуат композицияһы техникалары», «Хәҙерге заман башҡорт музыкаһы»). «Саҡырылған профессор» сифатында Евгения Романовна күп тапҡырҙар АҠШ-ҡа, Германияға, Финляндияға, Венгрияға бара, инглиз телендә XIX һәм XX быуаттарҙағы рус музыкаһы, шул иҫәптән башҡорт музыка мәҙәниәте тураһында лекциялар уҡый. Скурко Евгения Романовна — хәҙерге заман музыкаһы стиле проблемалары, башҡорт композиторҙарының ижады тураһындағы мәҡәләләр авторы, концерттарға, спектаклдәргә рецензиялар яҙа. == Хеҙмәттәре == Скурко Евгения Романовнаның 130-ҙан ашыу публикацияһы бар, шул иҫәптән «SONUS» (АҠШ) музыка ғилеме журналында. Мәҡәләләре: «Об основных принципах развития в вариационных циклах Рахманинова» (в сб.: Вопросы музыкознания. Вып. 2. — Уфа, 1977), «О жанровых истоках вариантного метода С. Рахманинова» (СМ, 1978, № 6), «О специфике интегрирующего метода развития в инструментальной музыке С. Рахманинова» (в сборнике.: Вопросы искусствознания. Вып. 4. — Уфа, 1980), «Достижения и перспективы» (совместно с Г. Некрасовой; СМ, 1980, № 8), «По мотивам народной легенды» (о балете Р. Хасанова «Легенда о курае»; в сб. Музыка России. Вып. 4. — М., 1982), «Послы Урала» (об опере З. Исмагилова; МЖ, 1983, № 5), «Панорама башкирской музыки» (там же), «В. П. Бобровский — человек, педагог, музыкант» (совм. с Е. Чигаревой; в книге: В. П. Бобровский. Избранные труды. — M, 1988), «Творчество Данилы Хасаншина» (в сб.: Композиторы Российской Федерации. Вып. 5. — М., 1988, под псевдонимом Е. Романова), «Роман Леденев». * Скурко Е. Р. Башкирская академическая музыка: Традиции и современность: уч. пособ. / Е. Р. Скурко. — Уфа: Гилем, 2005. — 320 с. * Скурко Е. Р. Очерки современной музыкальной литературы Башкортостана / Е. Р. Скурко. — Уфа: Узорица, 1997. — 156 с. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014 йыл)<ref>[http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?95394 Указ Президента Российской Федерации от 20 апреля 2014 года № 253 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|93158}}{{V|1|02|2022}} * http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/113890/%D0%A1%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BE * http://www.bashinform.ru/news/482270/ * http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/bashkirskaja-akademicheskaja-muzyka-puti-stanovlenija.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910134058/http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/bashkirskaja-akademicheskaja-muzyka-puti-stanovlenija.html |date=2017-09-10 }} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусылары]] [[Категория:5 августа тыуғандар]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] e5h6qzusyjpu07nxznd0ybma7j9rrcv Сёрфинг 0 130972 1301680 1285219 2026-08-03T05:47:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301680 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:2010_mavericks_competition_edit1.jpg|мини|Маверикстағы (Калифорния) сёрфинг ярыштарынан күренеш, 2010 йыл]] '''Сёрфинг''' ({{lang-en|surfing}}) — махсус еңел таҡта менән тулҡында шыуыу. Был спорттың үҙ-ара оҡшаш бер нисә төрө бар, улар ҡулланылған саралар һәм яйланмалар менән айырыла: мәҫәлән, виндсёрфинг — таҡтала елкән аҫтында шыуыу. == Тарих == Сёрфинг боронғо заманда Полинезияла барлыҡҡа килгән. Тәүге тапҡыр сёрфинг (гав.{{lang-haw|he‘e nalu}}) менән Гавай утрауҙарында йәшәүселәр шөғөлләнә башлай. Улар өсөн был ритуал өлөшө була һәм әле шулай ҡала. Хәҙерге көндә лә улар үҙ ҡулдары менән таҡта эшләй. Сёрфинг өсөн беренсе таҡталар бик ауыр була, яҡынса 70 килограмлап тарта. Европалылар уны беренсе тапҡыр 1767 йылда Таитила күргәндәр. Был хәл Сэмуэл Уоллис етәкселегендә фрегат «Дельфин» ер шары буйлап йөҙғәндә булған. Икенсе версия буйынса, 1796 йылдың 10 апрелендә ботаник Джозеф Бэнкс беренсе булған (шулай уҡ Таитила). 1866 йылда [[Марк Твен]] [[Гавай (штат)|Гавайҙа]] йөрөп килгәндән һуң яҙған: Джордж Фит ({{lang-en|George Freeth}}; 1883 йылдың 8 ноябре — 1919 йылдың 7 апреле) «хәҙерге сёрфинг атаһы» тип йыш ҡына атала. Ул үҙе лә шул уҡ фекерҙә. == Төрҙәре == Сёрфинг бер нисә төргә бүленә: * ''оҙон'' (яҡынса 300 см) таҡта. * ''ҡыҫҡа'' (180 см) таҡта. * ''tow-in''-сёрфинг — таҡтанан ҡоламаҫҡа, аяҡтар өсөн элмәк менән тәьмин ителгән, сөнки ҙур тулҡында һәм көслө ел ваҡытында серфер күп ваҡытын һауала үткәрә. Һығымта яһау өсөн спортсыларҙы тулҡындан сығарыу өсөн (глиссирование) буксирлау ҡулланыла, мәҫәлән, һыу мотоциклдары менән. Буксирлау ҡулланыла, сөнки тулҡындың тиҙлеге бик ҙур була, һәм тулҡынды үҙаллылы тотоп алып булмай. * ''бодибординг'' — йомшаҡ ҡыҫҡа таҡтала ятҡан килеш серфинг. * ''бодисёрфинг'' (he umauma e) — глиссировать итер өсөн сёрферҙың кәүҙәһе, аяҡтарында ҡыҫҡа ласты һәм ҡулында, башын күтәрергә мөмкинлек биргән, махсус бирсәткә ҡулланыла. * ''сапсёрфинг'' (hoe he nalu e) — махсус таҡталарҙа сёрфинг ({{lang-en|stand-up paddle}}, ҡыҫҡа. SUP — исеме шунан) торған килеш ишкәк ярҙамында. Океан тулҡындарынан йыраҡ булған илдәрҙә, сёрфҡа яҡшы альтернатива бар — вейксерф. Вейкбордлы катер яҡынса 16 км/сәғ тиҙлеҡтә 1 метрға тиклем бейеклектә тулҡын булдыра, сёрфер катер артынан фал менән стартты башлай, аҙаҡ фалды ташлай һәм хәрәкәтен катер артынан, классик сёрфта һымаҡ уҡ, дауам итә. Шулай уҡ сёрфинг өсөн яһалма тулҡын менән бассейндар бар (тиҙлеҡ һәм бейеклеҡ параметрҙарын контролдә тотоу менән). Беренсе тапҡыр ундай бассейн [[Япония]]ла төҙөлә. == Ҡыҙыҡлы факттар == * Сёрфер терминынан «[to] foot switch» («аяҡтарҙы алмаштырыу», йәғни таҡтала торған килеш икенсе яҡҡа әйләнеү) христиан рок уйнаған [[Америка Ҡушма Штаттары|америка]] альтернатив рок-төркөмө <span>''Switchfoot ''үҙ исемен алған.</span> * «Сёрф-арт» сәнғәт йүнәлеше бар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Скимборд * Кайтсерфинг * Сапсерфинг (ишкәк менән) * Слипон (шнуровкалары булмаған еңел кедалар) * Калакауа (серфингты тергеҙеүсе Гавайи утрауҙарының батшаһы) * Макнамара Гарретт (америка профессиональ серферы) * Сёрф-арт — сәнғәт стиле. * Сёрф-рок — музыка стиле. * Крауд-серфинг — концертта тамашасының хәрәкәте. === Фильмдар === == Һылтанмалар == * [http://surffederation.com/ Рәсәй сёрфинг федерацияһы] * [http://prosurfing.ru/ ProSurfing.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180216155635/http://prosurfing.ru/ |date=2018-02-16 }} * [http://surftime.ru Сёрфинг тураһында журнал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121215455/http://surftime.ru/ |date=2016-11-21 }} [[Категория:Сёрфинг]] p7zfhegrg3mlfeq9bcf58955xvas4ba Соймонов Леонтий Яковлевич 0 134979 1301673 1198953 2026-08-03T02:39:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301673 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Соймонов Леонтий Яковлевич''' (? — 1743 йыл<ref>{{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/2801-sojmonov-leontij-yakovlevich|автор=[[Акманов, Ирек Гайсеевич|Акманов И. Г.]]}}</ref>) — генерал-лейтенант, [[Төньяҡ һуғыш|Төньяҡ һуғышы (1700—1721)]] ҡатнашыусыһы, Фарсы походтарында (1722—1723) ҡатнашҡан, [[Әстерхан]] губернаторы. == Биографияһы == 1705 йылда Әстерхан болаһын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1706 буйынса 1 ғинуарынан 1712 йылдың 1 ғинуарына тиклем ''Леонтеи Яковлевъ сынъ Соимонов «Бояр исемлегендә»'' телгә алына. Чины (бояр исемлеге буйынса): «из начальных людей», рубрика боярского списка*: «стольники в начальных людях, служил в Болшомъ полку в драгунех». [[Төньяҡ һуғыш|1700-1721 йылдарҙа Төньяҡ һуғышында]], 1722—1723 йылдарҙағы Фарсы походтарында ҡатнашҡан. Һуғыштан ҡайтып килгәндә, батша теләге буйынса [[Сулак (йылға)|Сулак йылғаһы]] Аграхань йылғаһынан айырылған урында Изге тәре исемле яңы ҡәлғә төҙөргә булалар, подполковник Леонтий Соймонов етәкселеге аҫтында пехота, драгундар һәм казактар корпусы бында ҡалдырыла. Император ҡайтып киткәндән һуң улар ҡәлғәне төҙөп ҡуялар. Ҡәлғә Рәсәй сиктәрен бикләп торорға тейеш була. Артабан подполковник Леонтий Соймонов Изге тәре ҡәлғәһенә комендант итеп тәғәйенләнә. 1729 йылдың 21 мартында полковник (1729 ййылдың 13 февраленән) Соймонов Низовой корпусҡа хеҙмәткә тәғәйенләнә (фарсы походынан һуң 1735 йылға тиклем Каспий диңгеҙенең көнбайыш ярында ҡалдырылған экспедиция ғәскәрҙәре). 1731 йылдың 11 ноябренән 23 декабренә тиклем — [[Кронштадт]] коменданты, һуңынан ауырыуы сәбәпле бер йыллыҡ отпускыға ебәрелә. 1733 йылдың 3 апрелендә Л. Я . Соймонов тәьмин итеүселәрҙең береһе менән ҡаҙна иҫәп-хисаптарын тикшереү өсөн комиссияға ебәрелә. 1736 йылдың 26 июлендә [[Әстерхан|Әстерханға]] ҡалмыҡ эштәре буйынса вәкәләттәре менән вице-губернатор итеп тәғәйенләнә; хеҙмәт урынына килеп етеүгә генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә. 1736 йылдың декабрендә уҡ Әстерхан вице-губернаторы Ф. И. Соймонов сит ил эштәре коллегияһына түбәндәгеләрҙе еткерә: «…известно, что здесь за расходами регулярных (войск) малое число, а нерегулярных не имеется… не употребить ли здесь имеющихся крещеных калмык, купя им от казны лошадей и военное оружие, до 300 человек…». 1736—1737 йылдарҙа — Әстерхан губернаторы. Әстерхан губернаһының хәүефһеҙлегенә айырым иғтибар бүлә. Ҡалмыҡ улустарына [[ҡарағалпаҡтар]] яғынан янаған ҡурҡытыуҙар айҡанлы сит ил эштәре коллегияһы алдында хәрби хеҙмәтeнә [[ҡалмыҡтар]]ҙы йәлеп итеү тураһында һүҙ ҡуҙғата. 1737 йылда уға ҡалмыҡ урҙаһының ханы Дондукка дипломатик миссия менән барырға тура килә. Дондук [[Әстерхан]] һәм Царицынгә күсеп килә, әммә хөкүмәт тарафынан тәғәйенләнгән урындағы начальниктарҙың ҡыҫымы арҡаһында Кубань аръяғына китергә йыйына. Соймоновтың [[Дон]] һәм [[Волга]] буйлап ҡалмыҡ ханының улустарына тиклемге сәфәре Коллегияның махсус заданиеһы буйынса ашырыла, ул П. П. Лассиҙың [[Ҡырым]] армияһын ҡалмыҡ ғәскәрҙәре менән көсәйтеү мөмкинлеген асыҡлау өсөн бара. Күсмә халыҡтарҙың — [[башҡорттар]]ҙың һәм [[ҡалмыҡтар]]ҙың — көнкүреше менән танышҡандан һуң, Соймонов Европа Рәсәйенең көньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш сиктәренә хужа булыуҙа, ҡалмыҡтарҙы Рәсәй подданныйлығына килтереүҙә ҙур роль уйнай, мәҫәлән, хан үҙен Императрицаның вассалы итеп таныуға булышлыҡ итә һәм урыҫ армияһына 1000 ҡалмыҡты ебәрә. 1737 йылдың 4 ғинуарындағы Сенат Указына ярашлы Әстерхан казак ғәскәрендә суҡындырылған ҡалмыҡтарҙан өс йөҙлөк команда төҙөлә. 1737 йылдың ғинуар аҙағында Л. Я. Соймоновҡа [[Башҡорт эштәре комиссияһы|Башҡорт комиссияһына]] мөдирлек һәм [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|ихтилалдарҙы]] баҫтырыу өсөн ғәскәрҙәр менән етәкселек итеү йөкмәтелә. Уның штаб-фатиры [[Өфө провинцияһы|Өфө провинцияһының]] [[Минзәлә]] ҡалаһында урынлаша. 1737 йылдың майында ул Минзәләгә килә. Килеү менән уға полковник Анненков тарафынан башҡорттарға эшкә (ҡоллоҡҡа) бирелгән һалдат Казанцев эше буйынса тикшереү үткәрергә бойорола. 1737 йылдың сентябрендә [[Татищев Василий Никитич|Татищевтың]] фекерҙәштәре булған генерал Л. Я. Соймонов һәм ҡәлғә коменданты А. И. Змеев уны яңы ҡәлғәғә һәм яңы ауылға Ставрополь (изге тәре ҡалаһы) исемен бирергә күндерәләр, сөнки был исем ҡәлғәнең тәғәйенлешенә тап килә, тип һанайҙар. Ставрополдең төҙөлөшө<ref>Ставрополь находился на этом месте до лета 1953 года, когда в связи со строительством Волжской ГЭС он был перенесен, а место, где он стоял, затоплено водами Куйбышевского водохранилища. 28 августа 1964 город был переименован в [[Тольятти]]. [http://news.samaratoday.ru/news/87567/ Город святого креста]</ref> 1738 йылда башлана. Ҡәлғә урыҫ коменданты ҡарамағында була һәм Ырымбур губернаторына буйһона, ә ҡалмыҡтар Ставрополь ҡалмыҡ казак ғәскәренә инәләр. Уларға казактарҙың махсус грамотаһы бирелә: һалымһыҙ сауҙа итеү һәм шарап һатыуҙан килем алыу, бынан тыш тағы ла ҡайһы бер ташламалар ҡаралған була. 1738 йылдың мартында [[Ырымбур экспедицияһы|Ырымбур комиссияһының]] баш начальнигы [[Татищев Василий Никитич]] һәм [[Башҡорт эштәре комиссияһы]] етәксеһе Л. Я. Соймонов бергәләп [[Өфө|Өфөлә]] «башҡа диндәгеләрҙе урыҫ теленә өйрәтеү» өсөн мәктәп ойоштороу буйынса ҡарар сығаралар. 1738—1739 йылдарҙа Л. Я. Соймонов Минзәләлә [[Өфө]] воеводаһы С. В. Шемякиндың тикшереү эшен алып бара — ришүәт, ҡаҙнаны талау, башҡорт ауылдарын бөлгөнлөккә төшөрөү тураһында. Татищев Шемякинды вазифаһынан бушата һәм уны судҡа бирә. 1739 йылдың 17 июнендә Ырымбур комиссияһының яңы начальнигы итеп генерал-лейтенант кенәз [[Урусов Василий Алексеевич|Василий Урусов]] тәғәйенләнә. Ул край менән идара итеү буйынса күрһәтмәләр алған һәм [[Һамар|Һамарға]] күсергә әҙерләнгән ваҡытта Башҡорт эштәре комиссияһы Соймонов ҡарамағында була. Соймонов халыҡ иҫәбен алыуға әҙерләнеү эштәре менән мәшғүл була. Кампанияның иң ҡыҙған, башҡорттар яғынан ҡаршылашыу көтөлгән мәлдә, [[Санкт-Петербург]]тан уға уның ғәскәренең бер өлөшөн [[Төркиә]] менән һуғышҡа ебәрергә ҡушыла. [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостанда]] ғәскәрҙен һанын кәметеү крайҙа урыҫтарҙың хәлен ҡаҡшатыуынан хәүефләнеп, Соймонов ғинуар айында Кабинетҡа яҙа: «хотя башкирцы, видя в.и.в-ва оружие, находятся спокойны, и ныне за помощию всемогусчаго творца обстоит благополучно, однакож я, как верный В. И.В-ва раб, чтоб впредь от них ничего противного не чаял, В. И.В-ву донести не могу, понеже всей Башкирии перепись… есче не сочинена. А егда они услышат о выводе полков, то опасно, чтоб как лехкомысленной народ при переписии не пришли в сумнение и паки в замешание и бунт не вступили». 1739 йылдың йәйендә һәм көҙ башында башҡорттар урыҫтарға ҡаршылыҡ күрһәтә алмайҙар тиерлек. Августа бола башланып ҡуя, әммә уны башында уҡ баҫтыралар. Башҡорттарҙың ҡаршылашыуы туҡтатылғас, Соймонов халыҡ иҫәбен алыу эшенә тотона. 1740 йылдың 3 мартында Соймонов [[Ҡазан|Ҡаҙанға]] вице-губернатор итеп тәғәйенләнә һәм генерал-лейтенант дәрәжәһенә күтәрелә. 1740 йылда генерал-лейтенант Соймоновтың адъютанты итеп тәғәйенләнгән Романов Василий Ивановичтың улы Өфө өйәҙе суды рәйесе була<ref>[http://www.ufimadm.ru/index.php?doc_id=17&lang_ver=ru ИСТОРИЯ ЗАСЕЛЕНИЯ УФИМСКОГО КРАЯ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109105339/http://www.ufimadm.ru/index.php?doc_id=17&lang_ver=ru|date=2013-11-09}}</ref>. Ҡаҙан вице-губернаторы Соймонов Өфө өйәҙенә Ҡаҙан өйәҙенән ҡайһы берҙәрҙе күсереп, уларға тарханлыҡты биргәне билдәле<ref>ТАРХАН — в феодальном обществе: титул человека, ханским указом освобождавшегося за особые заслуги от податей и наделявшегося различными привилегиями; князь, правитель.</ref>. 1741—1742 йылдарҙа — [[Ырымбур экспедицияһы|Ырымбур комиссияһының]] начальнигы. Л. Я. Соймонов Ырымбур комиссияһына етәкселекте алыу һәм кисекмәҫтән «указға тиклем» идара итеү тураһында бойороҡ ала. Ул ваҡытта Өфөгә вице-губернатор итеп ебәрелгән [[Аксаков Пётр Дмитриевич|П. Д. Аксаков]] менән һүҙгә килешеүе арҡаһында Соймонов уға йөкмәтелгән Ырымбур комиссияһы эшенә 1742 йылдың 2 февралендә генә тотона ала. Юлда булған саҡта Соймонов Ырымбур комиссияһына Неплюев тәғәйенләнеүе тураһында указ ала, ә ул үҙе Сенатҡа килеп етергә тейеш була. Һамарға 15 февралдә килеп еткәс, [[П. И. Рычков]] һүҙҙәренсә, Соймонов, Неплюев килгәнгә тиклем, Ырымбур комиссияһы ҡарамағында булған гарнизон һәм ландмилиц полктарын штаб-һәм-обер офицерҙар менән тәьмин итергә тырыша. 1734 йылда уҡ [[Кирилов Иван Кириллович|И. К. Кирилов]] тарафынан ойошторолған<ref>В 1731 году хан Младшей казахской орды Абулхаир обратился с прошением «о принятии его со всею тою Меньшею ордою в российское подданство» и о постройке в устье реки Орь русского города для активизации торговли. Этого добился тот же [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%B2%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2,_%D0%9A%D1%83%D1%82%D0%BB%D1%83-%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Тевкелев], много лет проведший то послом, то заложником в казахских степях. Статский советник И. К. Кирилов выступил инициатором организации Оренбургской экспедиции, перед которой была поставлена задача окончательно включить Башкирию в систему российского государства и наладить взаимодействие с присоединившейся к империи казахской ордой. Сам Кириллов рассматривал укрепление степной границы как предварительный этап в осуществлении далеко идущих замыслов: продвижения юго-восток вплоть до Индии и «отворения полезной коммерции на всю полуденную Азию». [http://www.proza.ru/2009/06/18/1060 Зауральская степь — пылающая земля]</ref> һәм В. Н. Татищев, Л. Я. Соймонов, [[Неплюев Иван Иванович|И. И. Неплюев]] кеүек кешеләр менән етәкләнгән Ырымбур экспедицияһы (Комиссияһы) картография өлкәһендә почетлы урынды биләй. П. И. Рычков башланғысы менән ялан астрономия-топографик карталарын төҙөү эшен 1741 йылда Ырымбур комиссияһы ҡарамағында булған канцелярияла (Географик Департамент) ул ваҡыттағы начальник Леонтий Яковлевич Соймонов ойоштора. Рәсәйҙә бер губерна ла бындағы һымаҡ геодезик кадрҙар менән тәьмин ителмәй һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, Ырымбур губернаһында һымаҡ, бөтә территорияға һәйбәт карталар эшләП, бай тикшеренеү географик материал туплай алмай. 1741 йылда Географик Департамент булдырыу менән уның етәксеһе булған поручик Алексей Писаревҡа генераль карта төҙөү бурысы йөкмәтелә. Рычков һәм Соймонов инициативаһы буйынса, 1740—1741 йылдарҙа [[Орск]]иҙан [[Һырдаръя]]ға тиклем тиңһеҙ поход ойошторола, уның һөҙөмтәһендә Ырымбур крайының яңы картаһы барлыҡҡа килә. Уны А. Писарев төҙөй, карта өҫтөндә эш 1742 йылда тамамлана һәм Сенатҡа һәм сит ил эштәре коллегияһына ебәрелә<ref>[http://orenlib.ru/index.php?dn=news&to=art&id=98 «Посвящается создателям карт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185629/http://orenlib.ru/index.php?dn=news&to=art&id=98 |date=2016-03-04 }}</ref>. Татищевтың Соймонов тураһында фекере: ''«Что до усмирения башкирцев принадлежит, — писал он в декабре 1737 года, — то я сердечно оного желаю и крайне прилежу, но как я власти и команды более не имею, что над определенными в порученную мне комиссию, а прочее все в команде генерал-майора Соймонова, и мне ему повелевать нельзя, да я, где у него сколько людей и что их к тому намерение, не ведаю, хотя я неоднократно репортом не яко командир, но токмо мне для известия требовал, но не получил, а без того мне порядочно рассудить не можно. Он (Соймонов) человек добрый и служил довольно, но притом в рассуждении весьма медлен и к произвождению холодноват, и для того, может, не все так делается, как надобно, а мне более делать нечегой''<ref>[https://archive.is/20120720005543/mr-kaev2009.narod.ru/History/History_of_Russia/History_Russia_20.html История России с древнейших времен. Продолжение царствования императрицы Анны Иоанновны]</ref>». == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Семёнов В. Г.'' Леонтий Яковлевич Соймонов, начальник Оренбургской комиссии в 1741—1742 годах / Авт.-сост.: В. Г. Семенов, В. П. Семенова // Губернаторы Оренбургского края. — Оренбург, 1999. * Оренбургская биографическая энциклопедия. — Оренбург : Оренбургское книжное издательство ; М. : Русская книга, 2000. — 336 с. * ''Семёнов В. Г.'' Губернаторы оренбургского края / В. Г. Семёнов, В. П. Семёнова. — Оренбург : Оренбургское книжное издательство, 1989. — 400 с. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/2801-sojmonov-leontij-yakovlevich|автор=[[Акманов, Ирек Гайсеевич|Акманов И. Г.]]}} * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Persien/XVIII/1720-1740/Komarov/pochod.phtml?id=7657 Описание похода государя императора Петра Великого к лежащим при Каспийском море персидским провинциям.] * [http://www.vostlit.narod.ru/Texts/Dokumenty/S.Kavkaz/Butkov1/pril6.htm МАТЕРИАЛЫ ДЛЯ НОВОЙ ИСТОРИИ КАВКАЗА] * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVI/Russ_Kab_otn_2/61-80/69.htm Из донесения астраханского губернатора Л. Соймонова в Кабинет императрицы. Анны Ивановны о междоусобной борьбе и положении в Большой Кабарде. 1736 г. декабря 31-го.] * [http://book.uraic.ru/elib/Authors/korepanov/Sait1/110d.htm ЛИЧНЫЕ ПЕЧАТИ.ГЛАВНЫЕ ГОРНЫЕ КОМАНДИРЫ.] * [http://www.tgl.ru/tgl/meria/arxiv/detal.htm?id=10241339@cmsArticle Дочь и внучка генерала Соймонова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101101072947/http://www.tgl.ru/tgl/meria/arxiv/detal.htm?id=10241339@cmsArticle |date=2010-11-01 }} * [http://kraeved.opck.org/lichnosti/osnovateli_orenburg_kraya/soimonov.php Соймонов Леонтий Яковлевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518073022/http://kraeved.opck.org/lichnosti/osnovateli_orenburg_kraya/soimonov.php |date=2018-05-18 }} * [http://news.samaratoday.ru/news/200780/ Ставрополь-на-Волге] * [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1524 Развитие земледелия у западных башкир в XVIII веке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102727/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1524 |date=2016-03-04 }} * [http://www.suslony.ru/Penzagebiet/lopat.htm СОЙМИНО (Соймоново, Архангельское, Вершаут) Лопатинский район Пензенской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110703104154/http://suslony.ru/Penzagebiet/lopat.htm |date=2011-07-03 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1743 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Төньяҡ һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашыусылар‎]] nzps3a3mwbo052howsbmn6xfzvsr3sg Ситдиҡов Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы 0 135660 1301668 1243554 2026-08-03T01:35:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301668 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ситдиҡов Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы''' ([[17 июнь]] [[1924 йыл]], [[БАССР]], хәҙерге [[Салауат районы]], [[Лағыр]] ауылы — [[7 декабрь]] [[2002 йыл]], Лағыр ауылы) — педагог, разведчик. Өс тапҡыр [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән наградланған. == Биографияһы == Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы Ситдиҡов 1924 йылдың 17 июнендә Салауат районының Лағыр ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 7-се кластан һуң тамамлағас, ауыл советында һалым агенты булып эшләй. [[1942 йыл]] — фронтҡа алына, кесе командирҙар составы мәктәбендә уҡый, уны лейтенант дәрәжәһендә тамамлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда полк разведкаһында разведчиктар взводы командиры була. Һуғыштан һуң Педагогия институтын тамамлай. Колхозда партком секретары булып эшләй. [[1953]] — [[1973 йыл]]дарҙа Лағыр урта мәктәбе директоры. Уның етәкселегендә яңы мәктәп, интернат, уҡытыусылар өсөн ике фатирлы йорт һалына. Бер нисә саҡырылыш ауыл һәм район советы депутаты итеп һайлана. [[2002 йыл]]дың [[7 декабрь|7 декабрендә]] вафат була. Лағыр ауылында ерләнгән. == Ғаиләһе == Хәләле Рабиға Шәрәфетдин ҡыҙы менән алты бала тәрбиәләр үҫтерәләр, барыһына ла юғары белем бирәләр. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Өс [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (26.09.1944, 13.02.1945, 29.03.1945)<ref name="Ситдыков Самсутдин Мухаметдинович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%A1%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2&first_name=%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD&middle_name=%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241216005715/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%A1%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2&first_name=%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD&middle_name=%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 |date=2024-12-16 }}</ref>. * 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (15.06.1945)<ref name="Ситдыков Самсутдин Мухаметдинович"></ref>. * «Германияны еңгән өсөн» миҙалы. * «Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы. * БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы<ref>[http://lagerevo.ucoz.ru/index/uchitelja_veterany/0-11 Ситдиков Шамсутдин Мухаметдинович]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Заемля Салаватская. Земля батыра. Уфа, «Гилем», 2010. [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәктәп директорҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары:Салауат районы]] aujfcuop63ib1j2w55vs8lsck0fswl4 Роже Порталь 0 144301 1301609 903013 2026-08-02T12:35:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301609 wikitext text/x-wiki {{универсальная карточка}} '''Порталь Роже Антонен Робер''' ([[6 май]] [[1906 йыл]], Амбер, {{ТУ|Франция}} — [[30 декабрь]] [[1994 йыл]], {{ВБУ|Париж}}, Франция) — француз тарихсыһы, Рәсәй һәм славян халыҡтары тарихы буйынса белгес, гуманитар фәндәр докторы, [[Сорбонна]] университеты профессоры. Париждағы Славян тикшеренеүҙәр милли институты директоры (1959—1973), Тарих фәндәре халыҡ-ара комитетының славян комиссияһы рәйесе. == Биографияһы == 1955 йылдан Сорбонна университетының славян халыҡтары тарихы һәм цивилизацияһы кафедраһы менән еткәселек итә. 1959 йылдан Славянлыҡты өйрәнеү институты (Institut d'Études slaves) президенты вазифаһын үтәй. Бер үк ваҡытта Практик белем юғары мәктәбендә (École Pratique des Hautes Études) эшләй, «Revue d’histoire moderne et contemporaine» журналының мөхәррире була. 1965 йылдан Тарих фәндәре халыҡ-ара комитетының славян комиссияһы рәйесе. Бер нисә тапҡыр СССР-ға килә, совет тарихи журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. «Франция — СССР» йәмғиәте советы ағзаһы була. == Фәнни эшмәкәрлеге == Француз тарихсылары тарафынан яҙылған 4 томлыҡ «Рәсәй тарихы»ның (1971—1974) баш мөхәррире була. Рәсәй һәм славян халыҡтары тарихы буйынса 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы булып тора. XVII-XVIII быуаттар [[Башҡортостан тарихы]]н өйрәнә<ref name="">{{статья|автор = [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Азнабаев Б.]]|заглавие = Роже Порталь о башкирской истории|ссылка = http://vatandash.ru/?article=176|язык = |издание = [[Ватандаш]]|тип = журнал|год = |том = |номер = |страницы = |doi = |issn = 1683-3554}}</ref>. Монографиялары: * «Урал в XVIII веке: очерки социально-экономической истории» (1949, рус. пер. 2004) * «Славяне: народы и нации» (1965, пер. на англ., нем. и итал. яз.) * «Петр Великий» (1969, 1990) * «Россия» (1972) Мәҡәләләре: * «[http://zaimka.ru/portal-russkie-v-sibiri/ Русские в Сибири в XVII веке]» (1958) * «[http://kraeved.opck.org/biblioteka/statji/metallurg_prom_urala/metallurg_prom_urala.pdf Металлургическая промышленность Урала и военные успехи России при Екатерине II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219131214/http://kraeved.opck.org/biblioteka/statji/metallurg_prom_urala/metallurg_prom_urala.pdf |date=2009-02-19 }}» (1951) * «Башкиры и Россия в XVIII веке» // [[Ватандаш]]. 2000. № 3. С. 137—149. == Библиографияһы == * ''L'Oural au XVIIIe siècle : Étude d'histoire économique et sociale'', Paris, Institut d'Études slaves, 1950, 434 p. * ''La Russie industrielle de 1881 à 1927'', Paris, Centre de Documentation Universitaire (CDU), 1956. * ''La Russie industrielle de 1880 à 1914'', Paris, CDU, 1960. * ''Pierre le Grand'', Club Français du Livre, 1961, 312 p. * ''La Russie de 1894 à 1914'', Paris, CDU, 1962. * ''Les Nationalités slaves de 1871 à 1939'', Paris, CDU, 1962. * (éd.), ''Le Statut des paysans libérés du servage, 1861-1961'', recueil d´articles et de documents, Paris, Mouton, 1963. * ''Les Slaves. Peuples et Nations'', Paris, Armand Colin, 1965, 519 p. * ''L'Empire russe de 1762 à 1855'', Paris, Centre de Documentation Universitaire, 1966. * ''Histoire des nations slaves'', CDU-Sedes, 1970. * ''Russes et Ukrainiens'', Flammarion, Questions d'histoire, 1970 (réédité, 1992). * (dir.), ''Histoire de la Russie. I - Le Déclin du servage, 1796-1855. II -La modernisation inachevée, 1855-1900'', Hatier, 1971-1974. * {{книга | автор = Порталь Р. | заглавие = Башкирия в XVII—XVIII вв | ссылка = | ответственный = Роже Порталь / Пер. с фр. и нем. яз. Л. Ф. Сахибгареева, Н. Н. Руцкая; Сост. И. В. Кучумов; Центр экол. исслед. Уфим. науч. центра Респ. акад. наук | издание = | место = Уфа | издательство = ЦЭИ УНЦ РАН | год = 2000 | страницы = | страниц = 221 | isbn = | тираж = 300 | ref = }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья|автор = [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Азнабаев Б.]]|заглавие = Роже Порталь о башкирской истории|ссылка = http://vatandash.ru/?article=176|язык = |издание = [[Ватандаш]]|тип = журнал|год = |том = |номер = |страницы = |doi = |issn = 1683-3554}} * Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982. [[Категория:Башҡортостан тарихы буйынса белгестәр]] b58ht218sbddb3ipfgmzxzsqo6oc61k Скуклостер 0 151381 1301670 1301097 2026-08-03T01:57:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301670 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Скуклостер замогы''' ({{Lang-sv|Skoklosters slott}}) — барокко стилендәге швед һарайы, 1654—1676 йылдарҙа Карл Густав Врангель тарафынан төҙөлгән һәм Меларен күлендәге ярымутрауҙа [[Стокгольм]] һәм Упсада ҡалалары араһында урынлашҡан. [[1970 йыл]]дан алып унда музей урынлаштырыла, уның коллекцияларында картиналар, мебель, һауыт-һаба, туҡыма, ҡорал һәм шулай уҡ китаптар һаҡлана. == Тарих == 1676 йылда замок барокко стилендә бай хәрби етәксе, граф Карл Густав Врангель тарафынан [[Стокгольм]] менән Упсада араһындағы Меларен күле ярымутрауында төҙөлә. Замоктың проектын башлыса архитектор Каспар Фогель эшләй, башҡа архитекторҙар Жан де ла Валли һәм өлкән Никодемус Тессин та уға үҙ өлөштәрен индерә. Моғайын, замок ВаршаваныңУяздовский замогына оҡшатып эшләнгән. [[Файл:Suecia_1-140_;_Arx_Skokloster.jpg|слева|мини|175x175пкс|Замок һәм уның тирә-йүненең планы, яҡынса 1690—1710.]] [[Файл:Skokloster_ofullbordade_salen_2013a.jpg|мини|Төҙөлөп бөтмәгән зал.]] Замок XVII быуат уртаһындағы Швед бөйөк иле дәүере ҡомартҡыһы булып тора, был осорҙа Швеция биләмәләрен киңәйтә башлай, шуның арҡаһында ул Европаның иң эре державаларының береһе булып тора. 1676 йылда Врангель үлә, һарай тулыһынса төҙөлөп бөтә алмай. Браге, Скуклостер ғаиләләре мираҫҡа был замокты ала, ләкин уларҙың үҙ биләмәләре булғанлыҡтан, һарайы интерьерын тамамларға ашыҡмай. Шулай итеп, ҙур төп банкет залы төҙөүселәр ни хәлдә ҡалдырһа, шулай тора. Зал Төҙөлөп бөтмәгән зал исемен ала ({{Lang-sv|Ofullbordade salen}}). Скуклостер замогы Европала XVI быуаттағы төҙөлөш баҫҡыстары һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина була. Шул уҡ ваҡытта уның эргәһендә төҙөлөш менән бәйле бер нисә башҡа предметтар һаҡлана: бер нисә тиҫтәгә яҡын төҙөлөш буйынса китап һәм йөҙҙәрсә төҙөлөш ҡоралдары. 1967 йылда Браге замогын мираҫҡа алған фон Эссен ғаиләһе, вариҫтары булмағанлыҡтан, һарайҙы швед хөкүмәтенә һата<ref name="ИП">{{Китап|автор=Ю. В. Антонова|заглавие=Замки и крепости Швеции и Финляндии|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=W-mNCAAAQBAJ&pg=PT35&dq=Крепость+Бохус&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiIwdnN2JLYAhXQo6QKHeBvCZ0Q6AEIJjAA#v=onepage&q&f=false|издательство=Издательство "Вече"|страницы=183|страниц=356|isbn=9785444477083}}</ref>. Скуклостер замогы Король ҡорал палатаһы Дәүләт музейы булып китә(LSH)<ref>[http://skoklostersslott.se/en/about-museum/government-agency A government agency. Three museums — one government agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214092700/http://skoklostersslott.se/en/about-museum/government-agency |date=2021-02-14 }} Skoklosters slott website, n.d., retrieved 28 February 2017</ref>. 1970-се йылдарҙа архитектор Хидемарк Уве һарайҙа XVI быуатта ҡулланылған материалдар һәм төҙөлөш методтары менән ремонт яһай. == Музей коллекциялары == [[Файл:Vertumnus_årstidernas_gud_målad_av_Giuseppe_Arcimboldo_1591_-_Skoklosters_slott_-_91503.tiff|мини|«Император Рудольф II Вертумен ролендә» портреты. Арчимбольдо Джузеппе картинаһы, замок коллекцияларының береһе.]] Замоктың тамамланған өлөшө барокко стилененең гүзәллеген күрһәтә, ул картиналар коллекцияһын, мебель, туҡымалар, көмөш һәм быяла һауыт-һабаны һаҡлау урыны булып тора. Иң билдәле картиналарының береһе Арчимбольдо Джузеппеның «Император Рудольф II Вертумен ролендә» портреты. Арчимбольдо Джузеппе Изге Рим империяһы императоры II Рудольфты йәй ваҡытындағы рим аллаһы сифатында йәшелсә һәм емеш-еләк ҡулланып төшөргән. Картина [[Прага]]ла XVII быуатта хәрби трофей итеп алынған. Китапхана һәм ҡорал палатаһы Врангель коллекцияларындағы ҡорал һәм китаптарына нигеҙләнгән. Арсеналда XVII быуат хәрби ҡоралының иң ҙур шәхси коллекцияһы бар. Улар башлыса мушкеттар һәм пистолеттар, шулай уҡ ҡылыстар (япон самурайҙары ҡылысы), ҙур булмаған пушкалар, пика һәм арбалеттарҙан ғибәрәт. Шулай уҡ ҡорал коллекцияһы үҙ эсенә төрлө экзотик әйберҙәр, мәҫәлән, эскимос каноэһын һәм йылан тиреләрен ала. Замоктағы арсеналда граф Врангель замогының архитектор Каспар Фогель төҙөгән планы ла һаҡлана. Коллекцияларҙың күп өлөшөн хәрби трофейҙар тәшкил иткән, улар XVII быуаттағы Швед ташҡыны ваҡытында Польшанан урланған<ref name="ИПШ">{{Китап|автор=Ю. В. Антонова|заглавие=Замки и крепости Швеции и Финляндии|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=W-mNCAAAQBAJ&pg=PT35&dq=Крепость+Бохус&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiIwdnN2JLYAhXQo6QKHeBvCZ0Q6AEIJjAA#v=onepage&q&f=false|издательство=Издательство "Вече"|страницы=184|страниц=356|isbn=9785444477083}}</ref>.<gallery> Skokloster Kungssalen 2013a.jpg|Король залы Skokloster paradsängkammare 2013.jpg|Врангелдең йоҡо бүлмәһе Skokloster vapenkammare 2013d.jpg|Ҡорал арсеналы </gallery> == Әҙәбиәт == * {{Cite book|title=International Dictionary of Library Histories|editor=David H. Stam|publisher=Fitzroy Dearborn|year=2001}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://skoklostersslott.se Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014141/http://skoklostersslott.se/ |date=2007-09-28 }} * [https://slottsguiden.info/slottdetalj.asp?id=8 Skokloster] н slottsguiden.info [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Музейҙар]] [[Категория:Мәҙәниәт]] [[Категория:Замоктар]] cc26r57zlmbs052mja2gs88ab0vphrk Собибор (үлем лагеры) 0 152743 1301672 1287521 2026-08-03T02:23:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301672 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Собибор''' ({{Lang-de|SS-Sonderkommando Sobibor}}) —нацистар [[Польша|Польшала]] ойошторған үлем лагеры. 1942 йылдың 15 октябренән 1943 йылдың 15 майына саҡлы эшләгән. Бында яҡынса 250 мең [[Йәһүдтәр|йәһүд]]<ref>Лев Поляков. Собибор. История Антисемитизма в 2-х томах. Том II. Эпоха познаний.: Москва — Иерусалим, 1998. — 446 с.</ref><ref name="Yadwashem"/>.үлтерелгән. Шулай ҙа тап Собиборҙа 1943 йылдың 14 октябрендә совет офицеры Александр Аронович Печерский етәкселегендә нацист лагерында мөмкин булмаҫтай ихтилал булған (икенсе ихтилал 1943 йылдың авгусында Треблинка-2 үлем лагерында булғаны мәғлүм). == Лагерь тарихы == Собибор лагеры Польшаның көньяҡ-көнсығышында Собибур ауылы янында (хәҙерге Люблин воеводствоһы) урынлашҡан булған. Ул «генерал-губернаторлыҡ тип аталған» (Германия оккупациялаған Польша территорияһы) биләмәлә йәшәгән йәһүд халҡын күпләп юҡ итеүҙе маҡсат итеп ҡуйған «Рейнһард операцияһы» сиктәрендә ойошторолған. Артабан лагерға оккупацияланған башҡа илдәрҙән: [[Нидерланд]], [[Франция]], [[Чехословакия]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]<ref name="eleven">{{ЭЕЭ|13869|Собибур}}</ref>{{Sfn|«Памяць. Брэст (том II)».|2001|с=49}}йәһүдтәрен килтергәндәр. 1942 йылдың апрелендә лагерь коменданты гауптштурмфюрер СС Франц Штангль булған. Уның штабында 30-ға яҡын СС<ref>{{Cite web}}</ref> унтер-офицеры булған шуларҙың күпселеге эвтаназия буйынса программаларҙа ҡатнашыу тәжрибәһенә эйә. Лагерь тирәләй һаҡ хеҙмәтен үтәү өсөн коллаборационистарҙы — Ҡыҙыл Армияның элекке әсирҙәрен килтерәләр, үҙенең төп массаһында (90-120 кеше) украиндар<ref name="Yadwashem"/> — «травниктар», тип аталыусылар, уларҙың күпселеге «Травники»<ref name="travniki">[http://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10007397 Trawniki]</ref>лагерында өйрәнеү үткән, һәм граждан ирекмәндәрен йәлеп иткәндәр. Лагерь Собибор полустаногы эргәһендәге урманда урынлашҡан була. Тимер юлы тупикка барып терәлгәнлектән, серҙе һаҡларға булышлыҡ итергә тейеш булған. Лагерь өс метр бейеклектәге дүрт рәт сәнскеле сым менән уратып алынған була. Өсөнсө һәм дүртенсе рәт араһындағы арауыҡҡа мина ҡуйылған булған. Икенсе һәм өсөнсө рәт араһында — патрулдәр йөрөгән. Көн һәм төн, бөтә кәртә системаһын күҙәтергә мөмкинлек биргән вышкаларҙа һаҡсылар дежурҙа торған. Лагерь өс төп өлөшкә — «лагерсыҡ»ҡа бүленгән булған, уларҙың һәр береһенең билдәле бер ҡаты тәғәйенләнеше булған. Беренсеһендә эшсе лагерь (оҫтахана һәм торлаҡ барактары) урынлашҡан булған. Икенсеһендә — бөҙрәхана барагы һәм келәттәр, бында үлтерелгәндәрҙең әйберҙәрен һаҡлағандар һәм сорттарға бүлгәндәр. Өсөнсөһөдәкешеләрҙе үлтерә торған газ камералары булған. Был маҡсатта ҡушылма бинала пристройкала бер нисә иҫке танк моторҙары урынлаштырылған була, улар эшләгәндә торбалар буйынса газ камераларына <ref name="black"/>{{Sfn|«Памяць. Брэст (том II)».|2001|с=49}} һөрөм газы бирелгән. Лагерға килтерелгән күп кенә тотҡондо шул уҡ көндө газ камераларында үлтергәндәр. Бик аҙ өлөшөн генә иҫән ҡалдырғандар, һәм улар лагерҙа төрлө эштәрҙә файҙаланылған <ref name="black"/>. Йыл ярым дауамында лагерҙа (1942 йылдың апреленән 1943 йылдың октябренә тиклем) яҡынса 250 000 [[Йәһүдтәр|йәһүд]] һәләк ителгән. == Тотҡондарҙы юҡ итеү == Вениамин Каверин һәм Павел Антокольскийҙың «Собибурҙа ихтилал» очергында («Байраҡ» журналы, N 4, 1945)<ref>[http://magazines.russ.ru/znamia/contents/1945.html Содержание журнала «Знамя» за 1945 год] // [[Русский журнал]]</ref> 1944 йылдың 10 авгусында элекке тотҡон Дов Файнберг биргән күрһәтмәләре килтерелә<ref>{{ЭЕЭ|11901|Каверин Веньямин}}</ref>. Файнберг һөйләгәнсә, тотҡондарҙы күпләп ҡырыу «мунса»тип аталған һәм 800-гә яҡын кешене һыйҙырған<ref name="black">Антокольский П., Каверин В. [http://jhist.org/shoa/grossman007.htm Восстание в Собиборе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127134517/http://jhist.org/shoa/grossman007.htm |date=2012-01-27 }} (глава из «[[Чёрная книга (Холокост)|Чёрной книги]]<nowiki/>», Иерусалим, 1980). Впервые опубликовано в журнале «[[Знамя (журнал)|Знамя]]<nowiki/>», N 4, 1945</ref>кирбес бинала башҡарылған <blockquote>Һигеҙ йөҙ кешенән торған партия «мунса»ға индерелгәндән һуң, ишектәр тығыҙ итеп ябылған. Ҡушылма бинала пристройка тонсоҡторғос газ эшләп сығарған машина эшләгән. Эшләнгән газ баллондарға, шунан шлангтар аша — бинаға бирелгән. Ғәҙәттә ун биш минут эсендә камералағыларҙың барыһы ла быуып үлтерелгән. Бинаның тәҙрәләре булмаған. Бары өҫкө яҡта кескәй генә быяла тәҙрә булған, һәм «мунса яғыусы» тип аталған немец, тәҙрә аша күҙәтеп, үлтереү процесы тамамланғанын белгән. Уның сигнал буйынса газ биреү туҡтатылған, иҙән мехник рәүештә шыуҙырылған һәм мәйеттәр түбәнгә тәгәрәгән. Подвалда вагонеткалар торған, һәм бер төркөм һәләкәткә дусар ителгәндәр обречённые язаланғандарҙың мәйеттәрен уларға тейәгән. Вагонеткалар подвалдан урманға сығарылған. Унда ҙур соҡор ҡаҙылған була, һәм мәйеттәр шунда ташланған. Мәйеттәрҙе өйөп һалып ташыу менән шөғөлләнгән кешеләр әленән-әле атыуға дусар ителгән.</blockquote>Һуңғараҡ очерк Ҡыҙыл Армия хәрби репортёрҙары Илья Эренбург һәм Василий Гроссмандың «Ҡара китабына» индерелгән. == Ҡаршылыҡ күрһәтергә маташыу == Яңы 1943 йылға ҡаршы юҡ итеү зонаһынан (3-сө зона) биш йәһүд тотҡон ҡасып киткән. Әммә поляк крәҫтиәне ҡасҡындарҙы "һатҡан" һәм «күк полиция» уларҙы эләктергән. Язаға тарттырыу каратель акцияһы барышында лагерҙа бер нисә йөҙ тотҡон атылған. Шулай уҡ тағы ла бер тотҡон 1-се зонанан ҡаса алған. Ул тауар вагонында Собиборҙан Германияға алып китергә әҙерләнгән үлтерелгән кешеләрҙең кейеме аҫтында йәшеренгән, һәм Хелмға барып етә алған. Күрәһең, уның һөйләгәненән Хелмда Собиборҙа нимә эшләнгәне тураһында белеп ҡалғандар. ҡалған был 1943 йылдың февраль аҙағында Собиборға йәһүдтәрҙең һуңғы партияһын оҙатҡанда, бер нисә кеше эшелондан ҡасырға маташҡан. Влодаванан депортацияланған йәһүдтәр, 1943 йылдың 30 апрелендә Собиборға килтерелгәс, үҙ теләктәре менән вагондан сығырға баш тартҡандар. 1943 йылдың 11 октябрендә тағы ла бер ҡаршылыҡ күрһәтеү осрағы булған, кешеләр, газ камераларына инеүҙән баш тартып, йүгереп ҡаса башлаған. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҡойма янында атылған, ҡалғандарын тотоп алып язалап үлтергәндәр. 1943 йылдың 5 июлендә Гиммлер Собиборҙы концентрацион лагерға, әйләндереү тураһында бойороҡ сығарған, бында тотҡондар трофей [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] ҡоралын яңынан ҡороу переоснащение менән шөғөлләнгән. Шуның менән бәйле, лагерҙың төньяҡ өлөшөндә (4-се зона) яңы төҙөлөш башлаған. 40 тотҡондан торған «урман командаһы» тип аталған бригада (яртылаш — поляк, яртылаш — голландия йәһүдтәре), Собиборҙан бер нисә саҡрым алыҫлыҡтағы урманда төҙөлөш өсөн талап ителгән ағасты әҙерләргә тотонған. Ҡарауылға ете украин һәм ике эсэсовсы ебәрелгән <ref name="Арад1985">{{Cite web|url=http://berkovich-zametki.com/2009/Zametki/Nomer3/Vilensky1.php#_ftn1|title=Восстание в Собиборе|author=Д-р Ицхак Арад, директор мемориального института «Яд ва-Шем»|date=1985|work=Перевёл с иврита В. Кукуй|publisher=Журнал «Менора» №26, Иерусалим|accessdate=2013-10-22}}</ref>. Бер ваҡыт был бригаданан ике тотҡон (Шломо Подхлебник һәм Иосеф Курц, икеһе лә — польша йәһүдтәре) украин һаҡсыһы конвойы аҫтында яҡындағы ауылға һыу алырға ебәрелгәндәр. Был ике тоҡон юлда конвоирҙы үлтергәндәр ҙә, ҡоралын алып, ҡасҡандар. Был эш беленгәс, «урман командаһы» эше кисекмәҫтән туҡтатылған һәм тотҡондар лагерға ҡайтарылған. Әммә юлда, шартлы сигнал буйынса, «урман командаһы»ның польша йәһүдтәре ҡаса башлағандар. ҡатнашыуын Голландия йәһүдтәре ҡасырға маташмағандар, сөнки улар, поляк телен һәм урынды белмәгәнлектән, һыйыныу урыны табыуы бик ҡыйынға тура килерен белгәндәр<ref name="Арад1985"/>. Ун ҡасаҡ тотолған, бер нисәһе атылған, әммә һигеҙ кешегә йәшенеү насип булған. Ҡулға төшкән ун тотҡондо лагерға алып килгәндәр һәм башҡа тотҡондарҙың күҙ алдында атып үлтерелгәндәр. == Ихтилал == Лагерҙа эшләй, тотҡондарҙың концлагерҙан ҡасыуын планлаштырған йәшерен ойошма эшләгән. Йылдың [[1943 йыл|июль]] һәм [[1943 йыл|август 1943 йылдың июлендә һәм авгусында]] алдараҡ [[Жовква|Жолква]] [[юденрат]]<nowiki/>ы башлығы булған польша раввины Леон Фельдхендлер етәкселегендә йәшерен төркөм ойошторолған. Был төркөмдөң планы Собиборҙа ихтилал тоҡандырыу һәм күмәк кешенең ҡасыуын ойоштороуҙан ғибәрәт булған. [[1943 йыл|1943 йылдың сентябе]] аҙағында лагерға йәһүд хәрби әсирҙәрен килтергәндәр. Яңы килеүселәр составында лейтенант Александр Печерский була, ул йәшерен подполье төркөмгә инә һәм уны етәкләй, ә Леон Фельдхендлер уның урынбаҫары була<ref name="Yadwashem">[http://www.yadvashem.org/yv/ru/holocaust/encyclopedia/47.asp Yadwashem.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170927140228/http://www.yadvashem.org/yv/ru/holocaust/encyclopedia/47.asp |date=2017-09-27 }} // {{Тәржемәһеҙ 3|Энциклопедия Холокоста|Encyclopedia of the Holocaust||Encyclopedia of the Holocaust}} {{архивировано|https://archive.is/RYb5k|2013-07-05}}</ref>. [[Файл:RUSMARKA-2021.jpg|справа|мини|«Собибор» концлагерында ихтилал. <small>1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына ҡарата.</small> <small>Рәсәй маркаһы, 2015.</small>]] [[1943 йыл|1943 йылдың 14 октябрендә]] Печерский һәм Фельдхендлер етәкселегенд үлем лагерында тотҡондар ихтилалға күтәрелгән. булырға тейеш Печерскийҙың планына ярашлы, тотҡондар йәшерен рәүештә, берәмләп лагерҙың эсэс персоналын юҡ итергә, ә һуңынан, лагерь келәтендә урынлашҡан ҡоралды ҡулға төшөрөп, һаҡсыларҙы ҡырып бөтөрөргә тейеш булған. План өлөшләтә генә тормошҡа ашырылған — баш күтәреүселәр лагерь персоналынан 11 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 12) эсэсовсыны һәм бер нисә украин һаҡсыны үлтергән <ref name="Yadwashem"/>, ләкин ҡорал келәтен яулап алыу мөмкин булмаған. Һаҡсылар тотҡондарға тоҫҡап ут асҡандар һәм тотҡондар лагерҙан мина яланы аша үҙҙәренә юл асырға мәжбүр булған. Улар, һаҡсыларҙы ҡыҫырыҡлап, урманға ҡасып киткән. Эш лагерының 550 тотҡононоң 130-ы ихтилалда ҡатнашмаған (лагерҙа тороп ҡалған), ҡасҡындарҙан яҡынса 80 кеше һәләк була. Ҡалғандары ҡасып өлгөрә. Лагерҙа тороп ҡалғандарҙы немецтар икенсе көндә үк юҡ иткән. Ҡасып киткәндәренән һуң ике аҙна дауамында немецтар, германия хәрби полицияһы һәм лагерь һаҡсылары ҡатнашлығында, ҡасҡындарға ысын һунар ойоштора. Эҙләү барышында 170 ҡасҡындың эҙенә төшәләр, һәм улар шунда уҡ атып үлтерелә. 1943 йылдың ноябрь башында немецтар әүҙем эҙләүҙе туҡтата. 1943 йылдың ноябренән алып Польшаны азат иткәнгә тиклем Собиборҙың элекке тотҡондарының 90-ға яҡынын (немецтар тота алмағандары) урындағы халыҡ немецтарға тотоп биргән йә коллаборационистар үлтергән. Һуғыш аҙағына тиклем фәҡәт 53 ихтилалсы ғына (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 47 ҡатнашыусы<ref>[http://www.taz.de/1/politik/europa/artikel/1/der-tod-war-die-bessere-option/?type=98 «Der Tod war die bessere Option», Tageszeitung, 13.10.2008]</ref>) тере ҡалған. [[Икенсе донъя һуғышы]] барышында Собибор ихтилалы һирәк осраған лагерь баш күтәреүҙәренең берҙән-бер уңышлыһы булып тора. Тотҡондар ҡасып китеү менән, шундуҡ, лагерь ябыла һәм ер йөҙөнән юҡ ителә. Немецтар уның урынында, ерҙе һөрөп, кәбеҫтә һәм картуф сәскән<ref name="black"/>. == Икенсе донъя һуғышынан һуң == Лагерь урынында польша хөкүмәте мемориал асҡан. Ихтилалдың 50 йыллығы менән бәйле, Польша президенты [[Лех Валенса]] тантанала ҡатнашыусыларға түбәндәге яҙма мөрәжәғәт ебәргән<ref>{{cite web |url = http://www.mk.ru/social/article/2009/04/11/253525-cobibor-konveyer-smerti.html |title = Собибор - конвейер смерти |author = [[Каджая, Валерий Георгиевич|Валерий Каджая]] |date = 2009-04-11 |publisher = [[Московский комсомолец]] |accessdate = 2015-01-19 }}</ref>: {{Цитата башы}} ''Польша ерендә ғәзап һәм түбәнлек, батырлыҡ һәм йыртҡыслыҡ жестокость символдары булған урындар бар. Был — үлем лагерҙары. Гитлер инженерҙары төҙөгән, нацист «профессионалдары» идара иткән лагерҙар берҙән-бер маҡсатҡа — йәһүд халҡын тулыһынса юҡ итеүгә хеҙмәт иткән. Шундай лагерҙарҙың береһе Собибор булған. Кеше ҡулдары тыуҙырған тамуҡ… Тотҡондарҙың ғәмәлдә уңышҡа шансы булмаған, әммә улар өмөтөн өҙмәгән.'' ''Ҡыйыу баш күтәреү ғүмерҙәрҙе һаҡлау өсөн түгел, ә лайыҡлы үлем өсөн көрәш булған. Күпселеге польша гражданы булған 250 мең ҡорбандың намыҫын һаҡлап, йәһүдтәр рух еңеүенә өлгәшкән. Улар үҙенең дәрәжәһен һәм намыҫын ҡотҡарҙылар, улар кешелек ырыуының дәрәжәһен һаҡлап алып ҡалған. Уларҙың ғәмәлдәрен оноторлоҡ түгел, бигерәк тә бөгөн, донъяның күп өлөштәре яңынан фанатизм, расизм, түҙеп тормау менән солғанған, яңынан геноцид тормошҡа ашырыла.'' ''Собибор иҫкәртеү һәм киҫәтеү булып ҡала. Әммә Собибор тарихы — был тағы ла гуманизм һәм дәрәжә {{comment|васыяты|завет}}, кешелеклелек триумфы. Был ерҙә ғазапланған һәм һәләк ителгән Польша һәм Европаның башҡа илдәренең йәһүдтәренә хәтер бурысы менән {{comment|баш эйәм|воздаю - меңләтә килтерәм}} .'' {{Цитата аҙағы}}2017 йылда Собиборҙағы музей реконструкцияға ябыла. Яңы музей төҙөлөшө бара, әммә уны асыу датаһы 2019 йылдың майына ҡарата билдәле түгел. Монумент һүтелгән һәм төҙөлөш майҙансығында тора. Лагерь урынында бында һәләк булғандарҙы хәтерләтеүсе аҡ төҫтәге таштарҙан тау өйөлгән. Бик күп булмаған һәр бер таш аҫтында (яҡынса 50 дана) фамилияһы, исеме, тыуған урыны күрһәтелгән ҙур булмаған шыршы аллеяһы бар. 1962—1965 йылдарҙа элекке Киевта һәм Краснодарҙа лагерҙың элекке һаҡсыларын хөкөм итеү процестары булған. Шуларҙан 13 һатлыҡ үлем язаһына хөкөм ителә<ref>{{Cite web|url=http://mediaryazan.ru/articles/detail/68151.html|title=Алексей, сын Ангела|publisher=mediaryazan.ru|accessdate=2018-01-22}}</ref>. 2011 йылдың 12 майында мюнхен суды Собиборҙың элекке һаҡсыһы Иван Демьянюкты<ref>[http://echo.msk.ru/news/774342-echo.html Суд в Мюнхене приговорил к пяти годам тюрьмы бывшего охранника концлагеря «Собибор» Ивана Демьянюка]</ref>.биш йылға төрмәгә хөкөм итте. 2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Собибор ихтилалында ҡатнашыусыларҙан иҫән-һау ҡалған 1 кеше: поляк Мэйер Зисс билдәле. Сем<nowiki><u>ё</u></nowiki>н Розенфельд 2019 йылдың 3 июнендә яҡты донъя менән хушлашты.<ref>[https://cursorinfo.co.il/all-news/umer-semen-rozenfeld-poslednij-uchastnik-vosstaniya-v-sobibore/ Умер Семен Розенфельд, последний участник восстания в Собиборе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603074524/https://cursorinfo.co.il/all-news/umer-semen-rozenfeld-poslednij-uchastnik-vosstaniya-v-sobibore/ |date=2019-06-03 }}</ref> Аркадий Вайспапир 2018 йылдың 11 ғинуарында вафат булды<ref>{{Cite news|title=Ушёл из жизни последний участник легендарного восстания в лагере смерти «Собибор»|url=http://fakty.ua/254819-ushel-iz-zhizni-arkadij-vajspapir-poslednij-uchastnik-legendarnogo-vosstaniya-v-lagere-smerti-sobibor|accessdate=2018-01-13|language=ru}}</ref>. Голландка {{Тәржемәһеҙ 5|Энгел-Вейнберг, Сельма|Сельма Энгел-Вейнберг||Selma Engel-Wijnberg}} 2018 йылдың 4 декабрендә АҠШ-та<ref name="nrc181205">[https://www.nrc.nl/nieuws/2018/12/04/sobibor-overlevende-selma-engel-wijnberg-96-overleden-a3057772 Sobibor-overlevende Selma Engel-Wijnberg (96) overleden], 4.12.2018</ref> , Алексей Вайцен 2015 йылдың 14 ғинуарында вафат була<ref>[http://ryazan.kp.ru/online/news/1946898 Виктор Граков "В Рязани скончался Алексей Вайцен — последний узник лагеря смерти Собибор]</ref>. == Хәрби енәйәтселәрҙе хөкөм итеү процестары == 1950 йылдың 8 апрелендә берлин суды Эрих Германн Бауэрҙы ''Erich Bauer'' үлем язаһына хөкөм иткән. Әммә 1971 йылда хөкөм ҡарары ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеүгә алмаштырыла. Бауэр 1980 йылда Тегель төрмәһендә вафат булған<ref>Dick de Mildt. In the Name of the People: Perpetrators of Genocide, p. 381—383. Brill, 1996.</ref>. 1950 йылан Франкфурт суды алдына Хуберт Гомерски һәм Йохан Клир<ref>[http://www.e-reading.club/chapter.php/1007652/46/Graf_-_Sobibor._Mif_i_Realnost.html Процесс против Хуберта Гомерски и Йохана Клира во Франкфурте-на-Майне в 1950 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110014248/http://www.e-reading.club/chapter.php/1007652/46/Graf_-_Sobibor._Mif_i_Realnost.html |date=2019-01-10 }}</ref> баҫа. Йохан Клир аҡлана, ә Гомерски ғүмерлеккә төрмәгә ябыуға хөкөм ителгән. Гомерскиға ҡарата хөкөм ҡарары 1972 йылда юҡҡа сығарыла, ә ул үҙе 1977 йылда азат ителә. Ул 1999 йылдың 28 декабрендә [[Майндағы Франкфурт|Майндағы Франкфуртта]]<ref>Heike Kleffner und Miriam Rürup: [http://www.klick-nach-rechts.de/ticker/2003/11/sobibor.htm : Das vergessene Vernichtungslager Sobibor: Überblick über die juristische Verfolgung der NS-Täter und die Wahrnehmung in der Öffentlichkeit] // www.klick-nach-rechts.de</ref>. вафат булған. 1965 йылдың 6 сентябренән 1966 йылдың 20 декабренә саҡлы Хагенда суд процесы булып үтте. 1-се лагерь начальнигы булған Карл Френцель ғүмерлеккә төрмәгә ябыуға хөкөм ителә. Бер ғәйепләнеүсе 8 йыл алған, икеһе дүрт йылға, тағы икеһе өс йылға иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән, хөкөм 5 ғәйепләнеүсе аҡланған. Обершарфюрер Курт Болендер ''Kurt Bolender'' 1966 йылдың 10 октябрендә үҙенә ҡул һала самоубийство. 1982 йылда Френцель азат ителә, әммә төрмәгә 1985 йылда йәнә ғүмерлеккә төрмәгә ябылыуға хөкөм ителә. 1992 йылдың 1 ноябренә оло йәштә булыуы һәм һаулығы насар булыуы сәбәпле, ул ғүмерлек төрмәнән азат ителә. Ғүмеренең һуңғы йылдарын ул үткәрелгән алыҫ түгел [[Һанновер|Ганноверҙан]], йыраҡ түгел, Гарбсенда үткәргән һәм 1996 йылдың 2 сентябрендә 85 йәшендә вафат булған.<ref name=":0">{{Cite news|title=Karl Frenzel - Commission on Assisted Dying|url=http://www.commissiononassisteddying.co.uk/karl-frenzel/|work=Commission on Assisted Dying|date=2017-02-19|accessdate=2018-01-23|language=en-US|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171228112224/http://www.commissiononassisteddying.co.uk/karl-frenzel/|archivedate=2017-12-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228112224/http://www.commissiononassisteddying.co.uk/karl-frenzel/ |date=2017-12-28 }}</ref> 1967 йылда, Симон Визенталь тырышлығы арҡаһында, Бразилиянан Франц Штангль экстрадировать ителгән. 1970 йылда ул 400 000 кешене үлтерүгә аҫтыртын булышлыҡ итеүҙә пособничество ғәйепләнеп, ғүмерлеккә иркенән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителде<ref>Klee, Ernst, Dressen, Willi, Riess, Volker The Good Old Days: The Holocaust as Seen by Its Perpetrators and Bystanders; ISBN 1-56852-133-2.</ref>. Ул 1971 йылда Дюссельдорф төрмәһендә вафат була<ref>Robert S. Wistrich (1982). Who’s Who in Nazi Germany, pp. 295-96.</ref>. == Собибор кинола == <br /> * «Собиборҙан ҡасыу» — Ричард Рашке китабы буйынса нәфис фильм (1987).<ref>{{Imdb title|0092978|Escape from Sobibor}}</ref> * «Собибор, 1943 йылдың 14 октябре, 16 сәғәт» — режиссёр Клод [[Ланцман, Клод|Ланцман]]<nowiki/>дың документаль фильмы(2001).<ref>{{Imdb title|0286978|Sobibór, 14 octobre 1943, 16 heures}}</ref> * «Собибор» — режиссёр Константин Хабенскийҙың (2018).<ref>{{Imdb title|6324614|Sobibor}}</ref> * «Ҡаҙылған Собибор» (ингл. англ. ''Sobibor Excavated, the 4 stages of deceit'') — Марк Лимбургтың (2018).<ref>[https://cinecrowd.com/sobibor-excavated-4-stages-deceit Sobibor Excavated, the 4 stages of deceit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180503181850/https://cinecrowd.com/sobibor-excavated-4-stages-deceit |date=2018-05-03 }}</ref>документаль фильм. * «Собибор. Буйһонмағандар» — Сергей Пашкловтың .<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_cntvMIFjyQ «Собибор. Непокоренные» Фильм Сергея Пашкова, Телеканал «Россия»]</ref>документаль фильмы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Печерский Александр Аронович * Розенфельд Семён Моисеевич * Вайспапир Аркадий Моисеевич * Вайцен Алексей Ангелович * Попперт Гертруда * Карл Френцель * Вагнер Густав * Ҡуяндарға Мюльфиртель һунары == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Өсөнсө рейхтың үлем лагерҙары]] [[Категория:Собибор]] bh9jo900bk8vhvx2lst3vb2cjy7utni Самощенко Иван Сергеевич 0 156779 1301636 945193 2026-08-02T18:15:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301636 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Самощенко Иван Сергеевич''' ( [[29 октябрь]] [[1925 йыл]] — [[17 июнь]] [[1992 йыл]]) — юрист, [[Фән докторы|юридик фәндәр докторы]], профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған юрисы. Ҡыҙыл Йонодоҙ ордены һәм III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Иван Сергеевич Самощенко 1925 йылдың 29 октябрендә Гуляй-Борисовка (Ростов өлкәһе, Мечетинский районы) станицаһында тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы— хәрби ҡаҙаныштары өсөн[[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], III дәрәжә Дан ордены һәм ике дәрәжәлә Ватан һуғышы ордендары, шулай уҡ — [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены]], бер нисә рәт миҙалдар менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң, 1952 йылда, Мәскәү юридик институтын ҡыҙыл диплом менән тамамлай. Өс йылдан һуң, 1955 йылда, М.В. Ломоносов исемендәге [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда (МДУ) профессор Николай Александров етәкселеге аҫтында юридик фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Правоохранительная деятельность советского государства как важнейшее средство обеспечения социалистической законности» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. [[1956 йыл]]да Иван Самощенко «Советское государство и право» журналында эшләй башлай; ә [[1960 йыл]]дан [[1978 йыл]]ға тиклем Бөтә Союз юридик институтында эшләй (һуңыраҡ — совет закондарын сығарыу ВНИИ). Карьераһын өлкән ғилми хеҙмәткәр булып башлай, ә институт директоры булып тамамлай. [[1964 йыл]]да МДУ-ның юридик факультетында «Понятие правонарушения по советскому законодательству» темаһына диссертацияһын уңышлы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. [[1978 йыл]]да СССР юстиция министрының урынбаҫары була, ә һуңыраҡ — юстиция министрының беренсе урынбаҫары. «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була; Сағыштырыу хоҡуғының халыҡ-ара академигы Иван Сергеевич Самощенко 1992 йылдың 17 июнендә вафат була. == Эштәре == Иван Сергеевич Самощенко 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора, шул иҫәптән, бер нисә монографияһы бар; хоҡуҡ философияһы, дәүләт һәм хоҡуҡ дөйөм теорияһы менән бәйле мәсьәләләр менән шөғөлләнә; совет закондар сығарыу эшмәкәрлеген мәғлүмәтләштереү (компьютерлаштырыу) һәм системалаштырыу мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уның етәкселегендә СССР закондар йыйынтығы нәшер ителә: * «Охрана режима законности Советским государством» (М., 1960); * «Понятие правонарушения по советскому законодательству» (М., 1963); * «Ответственность по советскому законодательству» (М., 1971) (в соавт. с М. Х. Фарукшиным); * «Теоретические вопросы систематизации советского законодательства» (М., 1962); * «Общая теория советского права» (М., 1966); * «Подготовка и издание систематических собраний действующего законодательства» (М., 1969); * «Становление основ общесоюзного законодательства» (М., 1972); * «Свод законов Советского государства» (М., 1981). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/17092005|автор=Апт Л. Ф., Сырых В. М.|заглавие=К 90-летию института. И. С. Самощенко: ученый, организатор, человек|год=2014|язык=|издание=Журнал российского права|тип=|том=|выпуск=12 (216)|номер=|страницы=|issn=1605-6590}} * Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5. == Һылтанмалар == * Иван Сергеевич Самощенко (неопр.). law.edu.ru. Портал «Юридическая Россия» (12 апреля 2013). Дата обращения 10 декабря 2019. * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE&first_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD&middle_name=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Самощенко на сайте Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107104601/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE&first_name=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD&middle_name=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-11-07 }} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1992 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] nbkc19uh8xeunvt9a41ywjm1nsnjnsr Родина Тамара Фёдоровна 0 160019 1301608 1152377 2026-08-02T12:31:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301608 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Родина Тамара Фёдоровна''' ([[8 декабрь]] [[1927 йыл]] — [[25 октябрь]] [[2011 йыл]]) — [[мәғариф]] алдынғыһы, йәмәғәтсе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1978), [[РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы]]. КПСС ағзаһы == Биографияһы == Тамара Фёдоровна Родина 1927 йылдың 8 декабрендә хәҙерге [[Волгоград өлкәһе]] Иҫке Полтавка районының Салтово ауылында тыуған<ref name="opck">[http://kraeved.opck.org/zemlaki/geroi_st/r/rodina.php Родина Тамара Фёдоровна (1927—2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618194206/http://kraeved.opck.org/zemlaki/geroi_st/r/rodina.php |date=2015-06-18 }}{{ref-ru}}{{v|23|06|2011}}</ref>. 1946 йылда Ровно педагогия училищеһында уҡый башлай. 1950 йылда башланғыс кластар уҡытыусыһы һөнәре алып, артабан [[Адамовка районы]]ның Кумак урта мәктәбендә һәм Адамовка 1-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә эшләй. Тамара Родина [[Ырымбур өлкәһе]] уҡытыусылары араһында беренсе һәм берҙән-бер юғары «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ булған уҡытыусы.<ref name="opck"/> == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Халыҡ депутаттарының Ырымбур өлкәһе [[Адамовка районы|Адамовка район]] Советы депутаты * Мәктәптең тәүге партия ойошмаһы секретары * [[КПСС]]-тың Адамовка район комитеты ағзаһы == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978)<ref name="opck"/> * [[Ленин ордены]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] * «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы * «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» юбилей миҙалы * РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы * РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Лисицына Мария Иосифовна — Социалистик Хеҙмәт Геройы * Резвая Нина Алексеевна — Социалистик Хеҙмәт Геройы * Цаликова Нина Ахметовна — Социалистик Хеҙмәт Геройы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=В. П. Россовский|часть=|заглавие=«Герои труда». Биографический справочник|оригинал=|ссылка=http://kraeved.opck.org/biblioteka/lichnosti/index.php#geroi_3|ответственный=|издание=|место=Калуга|издательство=Золотая аллея|год=1999|том=|страницы=179|страниц=256|серия=|isbn=|тираж=}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=http://www.openclass.ru/node/112463?page=1|title=Поздравляем нашего ветерана Героя Социалистического труда|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2011-06-23|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/67eStq18q?url=http://www.openclass.ru/node/112463?page=1#|archivedate=2012-05-14}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133117/http://www.openclass.ru/node/112463?page=1 |date=2016-03-04 }} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусылары]] [[Категория:РСФСР халыҡ мәғарифы отличниктары]] [[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Рәсәй педагогтары]] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Ырымбур өлкәһендә вафат булғандар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:25 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 декабрҙә тыуғандар]] 6sh7gsind4gztep2ly50bytp8cckhp3 Титан (элемент) 0 164642 1301690 1264147 2026-08-03T10:37:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301690 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Титан''' — Менделеевтың периодик системаһында 22 һанлы химик элемент. Элементтың атом массаһы 47,867(1). Ti символы менән билдәләнә. Ябай матдә '''титан''' — ныҡлы еңел [[Металдар|металл]], көмөш аҡ төҫтә. Коррозияға ныҡ сыҙамлы. Титан — актив металл. Ул көмөш-аҡ төҫтә, тығыҙ, ныҡлы һәм еңел. Ул тимерҙән ике тапҡыр еңелрәк, ә ныҡлығы буйынса бик күп металдарҙы уҙҙыра. == Тарихы == Был элементты диоксид рәүешендә ике ғалим — У. Грегор һәм М. Клапрот асалар. Ул ғалимдарҙың оксидты металлға әйләндереү маҡсаты килеп сыҡмай. Металлик титан беренсе тапҡыр 1825 йылда Берцелиус тарафынан сығарыла, таҙа хәлдә 1925 йылда голландияла А. ван Аркел һәм И. де Бур тарафынан алына == Ятҡылыҡтары == Титандың ҙур ятҡылыҡтары [[Көньяҡ Африка Республикаһы]], [[Рәсәй]], [[Украина]], [[Канада]], [[АҠШ]], [[Ҡытай]], [[Норвегия]], [[Швеция]], [[Мысыр]], [[Австралия]], [[Һиндостан]], [[Көньяҡ Корея]], [[Ҡаҙағстан]] территорияларында бар; һибелмә сығанаҡтары [[Бразилия]],[[ Һиндостан]], [[АҠШ]], [[Сьерра-Леоне]], [[Австралия]] территорияларында урынлашҡан<ref>[http://www.cmmarket.ru/markets/tiworld.htm Месторождение титана].</ref>. БДБ илдәрендә титан рудаларының запастары буйынса [[Рәсәй Федерацияһы]] (58,5 %) һәм [[Украина]] (40,2 %) алғы рәттәрҙә тора. Рәсәйҙә иң эре титан сығарыу урыны — Ярегское. [[Файл:Ti_covered_watches.jpg|слева|мини|267x267пкс|Титандан эшләнгән [[сәғәт]]]] Металлик титанды күп сәнәғәт тармаҡтарында ҡулланыу уны ныҡлығы [[ҡорос]] ныҡлығына яҡын булыуында, шул уҡ ваҡытта ул ҡоростан 45 % -ҡа еңел. Титан [[алюмин]]дан 60 %-ҡа ауырыраҡ, әммә ул ныҡлығы буйынса яҡынса ике тапҡырға өҫтөнөрәк. == Физиологик үҙенсәлеге == Титан физиологик яҡтан инерт тип һанала, шуның арҡаһында протезлауҙа организм туҡымалары менән туранан-тура бәйле металл булараҡ файҙаланыла. Мәгәр титан туҙаны канцероген булыуы мөмкин. Титан, әйтелеүенсә, шулай уҡ стоматологияла ҡулланыла. Титанды ҡулланыуҙың үҙенсәлеге ныҡлыҡта ғына түгел, ә металлдың һөйәктәргә лә ялғана алыуы, был иһә тештең ныҡлығын тәьмин итеү мөмкинлеге бирә. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/4193242 Титан//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ti/key.html Титан на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509101224/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ti/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb022.htm Титан в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015083918/http://n-t.ru/ri/ps/pb022.htm |date=2007-10-15 }} * [http://www.titanmet.ru/ Титан и его сплавы] == Әҙәбиәт == * Титан// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Күсеүсе металдар]] [[Категория:Металдар]] [[Категория:Химик элементтар]] 92rlosncjflpixe9o9bygwlbo8owd30 Рутений 0 164701 1301613 1223535 2026-08-02T13:35:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301613 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Рутений''' (лат. ''<span lang="la">Ruthenium</span>'') – [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 8-се төркөм элементы. Атом номеры – 44, атом массаһы – 101,07. Платиналы металдарға ҡарай. == Тарихы == К.К.Клаус тарафынан [[1844 йыл|1844 йылда]] [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡаҙан университетында]] асыла, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] асылған берҙән-бер химик элемент. Шул уҡ йылда яңы элемент тураһында «Ҡазан университетының ғилми яҙмаларында» «Урал платина рудаһы һәм рутений металлы ҡалдыҡтарын химик тикшереү» тигән ҙур мәҡәлә баҫтыра. Яңы элементты асыҡлау, уны алыу ысулы һәм үҙенсәлектәре тураһында Клаус 1844 йылдың 13 сентябрендә Петербург Фәндәр академияһы ултырышында сығыш яһаған. <ref name="Ist">{{Китап||часть=Исследования К. К. Клауса по химии платиновых металлов. Открытие рутения|заглавие=История химии в России: Научные центры и основные направления исследований|автор=[[Соловьёв, Юрий Иванович|Соловьев Ю. И.]]|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1985|страницы=140—147}}</ref> Академия бюллетенендә һәм урыҫ теленә тәржемә ителгән «Тау журналы»нда баҫылып сыға. Клаус [[Урал тауҙары|Урал]] [[Аҡ алтын|аҡ алтын]] рудаһынан саф килеш '''рутений''' бүлеп сығара һәм рутений триадалары - родий - палладий һәм осмий - [[Аҡ алтын|аҡ алтын]] араһындағы оҡшашлыҡты күрһәтә. == Исемдең килеп сығышы == Элементты беренсе асыусы К.К.Клаус матдәне Рәсәй хөрмәтенә рутений тип атай (Ruthenia - Рустың [[Латин теле|латинса]] һүҙе). 1828 йылда Г. В. Озан тигән химик үҙе асҡан яңы элементҡа «Рутений» тип ҡушырға уйлаған, тик был асыш булып сыҡмаған. [[1844 йыл|1844 йылда]] Ҡаҙан мәктәбендә ысынлап та яңы химик элемент асылған һәм Клаус уға ошо исемде биргән.<ref name="Ist"/>. == Рутенийҙы эшкәртеп алыу == Рутений платина (аҡ алтын) һәм платина металдарын эшкәртеүҙән "ҡалдыҡ" булып алына. Плутоний, [[уран]], торий кеүек ядро-төш бүленеү ҡалдыҡтары — рутений етештереүҙең мөһим сығанағы. 1 тонна ҡулланылған атом яғыулыҡ материалдары ҡалдығынан 260 грамм рутений алына. Молибденды нейтрон нурланышына тотып, Технеций-99 элементынан рутений етештереү технологияһы эшкәртелгән. == Физик һәм химик үҙенсәлектәре == === Изотоп составы === Тәбиғи рутений ете тотороҡло [[изотоп]тан тора: <sup>96</sup>Ru (5,7 % по массы), <sup>98</sup>Ru (2,2 %), <sup>99</sup>Ru (12,8 %), <sup>100</sup>Ru (12,7 %), <sup>101</sup>Ru (13 %), <sup>102</sup>Ru (31,3 %) и <sup>104</sup>Ru (18,3 %). === Физик үҙенсәлектәре === Ауыр иреүсәнлек буйынса (''Т''<sub>пл</sub>= 2334 °C) рутений бер нисә элементтан — [[рений]], [[осмий]], [[молибден]], [[иридий]], [[вольфрам]], [[тантал]]һәм [[ниобий]]ҙан ғына ҡалыша. === Химик үҙенсәлектәре === Рутений -ярайһы инерт металл. ==== Органик булмаған ҡушылмалар ==== Рутений кислоталарҙа һәм батша араҡаһында иремәй (HCl һәм HNO<sub>3</sub> ҡатнашмаһы). Шул уҡ ваҡытта рутений хлор менән 400 °C-тан юғарыраҡ температурала реакцияға инә (RuCl<sub>3</sub> барлыҡҡа килә), ул иреткәндә һелте һәм нитрат ҡатнашмаһы менән реакцияға инә (Na<sub>2</sub>RuO<sub>4</sub> рутенаттары барлыҡҡа килә). Рутений төрлө оксидлашыу кимәленә тура килә торған ҡушылмалар барлыҡҡа килтерергә һәләтле: : 8 RuO<sub>4</sub>; RuO<sub>4</sub> · PCl<sub>3</sub> : 7 M[RuO<sub>4</sub>] : 6 M<sub>2</sub>[RuO<sub>4</sub>]; M<sub>2</sub>[RuF<sub>8</sub>]; RuF<sub>6</sub> : 5 M[RuF<sub>6</sub>]; RuF<sub>5</sub> : 4 RuCl<sub>4</sub>; RuO<sub>2</sub>; M<sub>2</sub>[RuCl<sub>6</sub>] : 3 RuCl<sub>3</sub>; М<sub>3</sub>[RuCl<sub>6</sub>] : 2 M<sub>2</sub>[RuCl<sub>4</sub>]; M<sub>4</sub>[Ru(CN)<sub>6</sub>] : 1 Ru(CO)<sub>n</sub>Br : 0 Ru(CO)<sub>n</sub> Рутений ҡушылмалары шулай уҡ нитроз берләшмәләренең киң спектрын — RuNO төркөмөн үҙ эсенә ала. Был комплекслы ҡушылмалар, бигерәк тә нитрозонитроаминдар (мәҫәлән, [RuNO(NO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(NH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>OH]) һәм <a href="https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%8B{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" rel="mw:ExtLink" title="Нитрозонитрокомплексы" class="new cx-link" data-linkid="146">нитрозонитрокомплексы</a> ((бигерәк тә [RuNO(NO<sub>2</sub>)<sub>4</sub>OH]<sup>2−</sup> аниондары) (һары-ҡыҙғылт) юғары тотороҡлолоғо һәм кинетик инертлығы менән айырылып тора. Рутений <a href="https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%8B{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" rel="mw:ExtLink" title="Рутений тетраоксиды" class="new cx-link" data-linkid="148">тетраоксиды</a> (Ru<sup>+VIII</sup>O<sub>4</sub>) үҙенсәлектәре менән осмий тетраоксидына оҡшаш. ==== Рутенийҙың органик химияһы ==== Рутений күп кенә металл органик ҡушылмаларын барлыҡҡа килтерә һәм химик реакцияларҙа актив катализатор булып тора. == Ҡулланыу == * Әҙ генә рутений өҫтәлмәһе (0,1 %) [[Титан (элемент)|Титандың]] коррозияға сыҙамлығын арттыра. * [[Аҡ алтын|Платина]] менән рутений иретмәһе туҙыуға бирешмәй торған электр контакттарында ҡулланыла. * Рутений диоксиды һәм осмий рудалары ҡалын таҫмалы резисторҙарҙа ҡулланыла. Был ике берләшмә электроникала етештерә торған продукцияның 50 %-ын ҡуллана. * Күп кенә химик реакцияларҙа катализатор итеп ҡулланыла. Орбиталь станцияларҙың һыуҙы таҙартыу системаларында катализатор булараҡ рутений ҡулланыла. * Ҡыҙыл рутений ион каналдарын тикшереү өсөн конкурент антагонист булараҡ ҡулланыла (CatSper1, TASK,RYR1, RyR2, RyR3, TRPM6, TRPM8, TRPV1, TRPV2, TRPV2, TRPV3, TRPV4, TRPV5,TRPV6, TRPV6, trpa1, mCa1, mCa2, CALHM1). == Рутенийҙың физиологик тәьҫире һәм биологик роле == Рутений микроэлемент булып тора. Ул тере организм составында табылған платина металдарынан берҙән-бер (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса платина ла табыла). Рутений дөйөм алғанда, мускул туҡымаһында туплана. Рутенийҙың юғары оксиды ағыулы һәм көслө окислитель булып тора, шул сифаты арҡаһында янғын сығыу ҡурҡынысы тыуа. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == *Рутений// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 22-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. == Һылтанмалар == *[https://bigenc.ru/literature/text/3522864 Рутений//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ru/key.html Рутений на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509070901/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ru/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb044.htm Рутений в Популярной библиотеке химических элементов] * [http://onx.distant.ru/elements/44-ru.htm Рутений на onx.distant.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131081104/http://onx.distant.ru/elements/44-ru.htm |date=2010-01-31 }} * [https://web.archive.org/web/20101215150228/http://elm.e-science.ru/Ru/ Изотопы рутения] * [http://www.periodicvideos.com/videos/044.htm Ruthenium at The Periodic Table of Videos (University of Nottingham)] * [https://web.archive.org/web/20160405094548/http://www.brightsurf.com/news/headlines/32014/nano-layer_of_ruthenium_stabilizes_magnetic_sensors.html Nano-layer of ruthenium stabilizes magnetic sensors] {{Периодик таблица}} <references />{{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] snfvi9p7g9chcfvuuhuix86379eirqm Стронций 0 164741 1301678 1284928 2026-08-03T04:39:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301678 wikitext text/x-wiki {{УК}}'''Стронций''' ({{lang-lat|Strontium}}, Sr) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 5-се осор, 2-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 38. Атом массаһы 87,62(1) а. <span class="nowrap">ер м.</span><ref name="iupac atomic weights"><span class="citation">''Meija J. et al.'' [http://www.degruyter.com/view/j/pac.2016.88.issue-3/pac-2015-0305/pac-2015-0305.xml Atomic weights of the elements 2013 (IUPAC Technical Report)] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[Pure and Applied Chemistry]]. — 2016. — <span class="nowrap">Vol. 88</span>, <span class="nowrap">no. 3</span>. — <span class="nowrap">P. 265—291</span>. — [[doi]]: [//dx.doi.org/10.1515 %2Fpac-2015-0305 10.1515/pac-2015-0305].</span></ref> Ябай матдә '''стронций''' — йомшаҡ,еңел сүкелеүсән һәм һығылмалы һелтеле металл, көмөш-аҡ [[Төҫ|төҫтә]]. Юғары химик активлығына эйә, һауалағы [[кислород]] һәм дым менән тиҙ арала реакцияға инә, һары оксид яры менән ҡаплана. == Символы == Стронций элементының символы — Sr (''Стронций'' тип уҡыла). == Тарихы һәм атаманың килеп сығышы == Элемент [[1764 йыл]]да [[Шотландия|шотланд]] ауылы Стронти́ан янында({{lang-en|Strontian}}, {{Lang-gd|Sròn an t-Sìthein}})[[ҡурғаш]] руднигында [[стронцианит]] минералында табыла, яңы элементҡа исем шунан алып бирелә. Был минералда яңы металл оксиды барлығы 1787 йылда Уильям Крюйкшенк һәм Адер Кроуфорд тарафынан асылған. 1808 йылда сэр Һемфри Дэви саф формаһында айырып алған. == Тәбиғәттә == Юғары химик активлығы арҡаһында стронций ирекле рәүешендә осрамай. Ул яҡынса 40 минерал составына инә. Уларҙың иң мөһиме — целестин SrSO<sub>4</sub> (51,2 % Sr). Шулай уҡ стронцианит SrCO<sub>3</sub> (64,4 % Sr) сығарыла . Был ике минерал сәнәғәт әһәмиәтенә эйә. Стронций йышыраҡ төрлө кальцийлы минералдарға ҡушылған була. Стронцийҙың башҡа минералдары араһында : * SrAl<sub>3</sub>(AsO<sub>4</sub>)SO<sub>4</sub>(OH)<sub>6</sub> — [[кеммлицит]]; * Sr<sub>2</sub>Al(CO<sub>3</sub>)F<sub>5</sub> — [[стенонит]]; * SrAl<sub>2</sub>(CO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>(OH)<sub>4</sub>·H<sub>2</sub>O — [[стронциодрессерит]]; * SrAl<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>(OH)<sub>5</sub>·H<sub>2</sub>O — [[гойясит]]; * Sr<sub>2</sub>Al(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>OH — [[гудкенит]]; * SrAl<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)SO<sub>4</sub>(OH)<sub>6</sub> — [[сванбергит]]; * Sr(AlSiO<sub>4</sub>)<sub>2</sub> — [[слосонит]]; * Sr(AlSi<sub>3</sub>O<sub>8</sub>)<sub>2</sub>·5H<sub>2</sub>O — [[брюстерит]]; * Sr<sub>5</sub>(AsO<sub>4</sub>)<sub>3</sub>F — [[ферморит]]; * Sr<sub>2</sub>(B<sub>14</sub>O<sub>23</sub>)·8H<sub>2</sub>O — [[стронциоджинорит]]; * Sr<sub>2</sub>(B<sub>5</sub>O<sub>9</sub>)Cl·H<sub>2</sub>O — [[стронциохильгардит]]; * SrFe<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>(OH)<sub>5</sub>·H<sub>2</sub>O — [[люсуньит]]; * SrMn<sub>2</sub>(VO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>4H<sub>2</sub>O — [[сантафеит]]; * Sr<sub>5</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>3</sub>OH — [[беловит]]; * SrV(Si<sub>2</sub>O<sub>7</sub>) — [[харадаит]]; * SrB<sub>2</sub>Si<sub>2</sub>O<sub>8</sub> — [[пековит]]<ref>{{cite web|url=http://www.geokhi.ru/Lab14/pekov.aspx|title=ГЕОХИ{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} РАН - Игорь Викторович</ref> Физик таралғанлыҡ кимәле буйынса стронций ер ҡабығында 23-сө урын биләй — уның масса өлөшө 0,014% тәшкил итә([[литосфера]]ла — 0,045 %). Металдың Ер ҡабығындағы моль өлөшө 0,0029 %. Диңгеҙ һыуында стронций бар (8 мг/л)<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>. === Ятҡылыҡтары === [[Калифорния]]ла, [[Аризона]]ла, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]], [[Яңы Гранада]]ла, [[Төркиә]]лә, [[Иран]]да, [[Ҡытай]]ҙа, [[Мексика]]ла,[[Канада]]ла, [[Малави]]ҙа ятҡылыҡтары билдәле<ref>[http://chem100.ru/elem.php?n=37 Рубидий — Свойства химических элементов]</ref> Рәсәйҙә стронций табылған төбәктәр: Күк таш ({{lang-ru|Синие камни}})([[Дағстан]]), Мазуево ([[Пермь крайы]]), Табольск ([[Тула өлкәһе]]), шулай уҡ ятҡылыҡтар [[Бүрәт Республикаһы]]нда, [[Иркутск өлкәһе]]ндә, [[Красноярск крайы]]нда, [[Яҡутстан]]да һәм [[Курильск]] утрауында бар<ref>''К. В. Тарасов, О. М. Топчиева'' [http://www.kscnet.ru/ivs/publication/volc_day/2017/art55.pdf Особенности миграции и накопления стронция в гидротермальных метасоматитах Курильских островов (Кунашир, Кетой, Ушишир, Шиашкотан)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200125144125/http://www.kscnet.ru/ivs/publication/volc_day/2017/art55.pdf |date=2020-01-25 }}</ref>.әммә әлеге ваҡытта мәғдән ятҡылыҡтары эшкәртелмәй == Физик үҙенсәлектәре == Стронций — йомшаҡ көмөшһыу-аҡ металл, һығылмалы һәм сүкелеүсән, бысаҡ менән еңел теленә. Иреү температураһы: 768 °C, ҡайнау температураһы: 1390 °C. == Химик үҙенсәлектәре == Стронций үҙенсәлектәре буйынса кальцийға һәм барийға оҡшаш, улар араһында аралаш урынды биләй<ref name="Greenwood112">Greenwood and Earnshaw, pp. 112-13</ref>. Электрохимик көсөргәнеш серияһында стронций иң актив металдар араһында (уның нормаль электрод потенциалы −2.89 В). Һыу менән көслө реакцияға инеп, [[:ru:Гидроксид стронция|гидроксид]] барлыҡҡа килтерә. == Ҡулланыу == Стронцийҙы һәм уның химик ҡушылмаларын ҡулланыуҙың төп өлкәләре — [[радиоэлектроника]] сәнәғәте, [[пиротехника]], [[металлургия]], [[аҙыҡ-түлек сәнәғәте]]. == Биологик әһәмиәте == Тәбиғи стронцийҙы кеше организмына тәьҫир итеү йәһәтенән радиоактив төрө менән бутарға ярамай (уның токсиндары аҙ, һәм улай ғына ла түгел, [[остеопороз]]ды дауалау өсөн ҡулланыла). Тәбиғи стронций — микроорганизмдар, үҫемлектәр һәм хайуандарҙың ҡушма өлөшө. Стронций [[кальций]]ҙың аналогы булып тора, шуға күрә уның иң һөҙөмтәле булып һөйәк туҡымаһына ерегә. Әҙерәк тотҡарланырға булдым йомшаҡ туҡыма 1 %. Дүрт йәшкә тиклем бала организмында стронций ҙур тиҙлек менән туплана, һөйәк туҡымаһының барлыҡҡакилеүе әүҙем бара. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Стронций// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 24(1)-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Greenwood N. N., Earnshaw A. Chemistry of the Elements (англ.). — 2nd Ed. — Butterworth-Heinemann (англ.), 1997. — <nowiki>ISBN 0-08-037941-9 == Һылтанмалар == *[https://bigenc.ru/literature/text/4169533 Стронций//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sr/key.html Стронций на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240616093158/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sr/key.html |date=2024-06-16 }} ** [http://n-t.org/ri/ps/pb038.htm Стронций в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213012122/http://n-t.org/ri/ps/pb038.htm |date=2006-02-13 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Химик элементтар]] aebhxg74kjbkukq8yrvxix1e3bwg8cn Самарий 0 164810 1301634 1264098 2026-08-02T18:09:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301634 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Самарий''' ({{lang-lat|Samarium}}, Sm) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 6-сы осор элементы. Тәртип номеры — 62. [[Лантаноидтар|Лантаноидтар төркөмөнән.]] Ябай матдә '''самарий''' — ҡаты [[Металдар|металл,]] аҡ төҫтә. == Символы == Самарий элементының символы — Sm (''Самарий'' тип уҡыла). == Тарихы һәм атаманың килеп сығышы == Элемент самарскит минералынан айырып алынған ((Y,Ce,U,Fe)<sub>3</sub>(Nb,Ta,Ti)<sub>5</sub>O<sub>16</sub>). Был минерал [[1847 йыл]]да урыҫ тау инженеры, полковник ''В. Е. Самарский-Быховец'' хөрмәтенә аталған (шул минерал өлгөһөн тикшеренеүгә алырға рөхсәте өсөн немец химигы Генрих Роза тәҡдиме буйынса)<ref>''Гейнрих Розе''. [http://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/6878/1/gorn_mag_1847_4.pdf Состав уранотантала и колумбита из Ильменских гор] / Горный журнал, 1847, ч. II, кн. 4, с. 108—126.</ref>. Самарскитта яңы, бығаса билдәле булмаған француз химик элемент табылған спектроскоп ысулы менән [[1878 йыл]]да Делафонтен һәм [[1879 йыл]]да Лекок де Буабодран тарафынан табылған. Был [[1880 йыл]]да швейцария химигы Ж. де Мариньяк асыш булыуын раҫлай . Элемент минерал буйынса самарий тип атала; был тарихта ысын кеше исеме бирелгән тәүге осраҡ, шуғаса мифологик персонаждар исеме ҡушыла торған булған<ref name="RSC">[https://web.archive.org/web/20110408195843/http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/Interactive_Periodic_Table_Transcripts/Samarium.asp Chemistry in Its Element — Samarium], Royal Society of Chemistry.</ref><ref name="van">[http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Sm Samarium: History & Etymology].</ref>. Тәүге тапҡыр таҙа самарий ХХ быуат башында ғына бүлеп алына. == Тәбиғәттә == Ер ҡабығында самарий йөкмәткеһе — 8 г/т, океан һыуҙарында — 1,7{{E|−6}} мг/л<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>. === Ятҡылыҡтары === Самарий [[лантаноидтар]] составына инә, уларҙың ятҡылыҡтары [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ҡаҙағстан]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Украина]], [[Австралия]], [[Бразилия]], [[Һиндостан]], [[Скандинавия]] дәүләттәрендә табылған. == Сығарып алыу == Металлик самарий етештереү структураһына һәм иҡтисади күрһәткестәргә ярашлы рәүештә, металлургия һәм электролитик ысулдар менән алына. Донъяла самарий сығарып алыу бер нисә йөҙ менән тонна тип баһалана, күбеһе монацит ҡомдан ион алмаштырыу ысулдары менән сығарыла. === Хаҡы === Самарий хаҡы таҙалығы 99-99,9 % 1 ҡойолмаларында 1 килограмы өсөн 50-60 доллар тирәһендә тирбәлә. 2014 йылда 25 грамм 99,9 % таҙалыҡ самарийҙы 75 евроға һатып алырға мөмкин булған. == Физик үҙенсәлектәре == Самарий металы — тышҡы күренеше менән [[ҡурғаш]]ҡа, ә механик үҙенсәлектәре буйынса — [[цинк]]ҡа оҡшаған. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/3530040 Самарий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sm/key.html Самарий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050608012002/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sm/key.html |date=2005-06-08 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb062.htm Самарий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125205056/http://n-t.ru/ri/ps/pb062.htm |date=2009-11-25 }} * [https://web.archive.org/web/20160314151206/http://news512.ru/2014/12/08/otkryt_novyj_tip_topologicheskogo_izolyatora_108345/ Ряд свойств гексаборида самария] == Әҙәбиәт == * Самарий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 22-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. == Һылтанмалар == {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Лантаноидтар]] [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] s4ce7txss5gifu2265kdc4t82cqo6fh Рентгений 0 164845 1301607 1223527 2026-08-02T12:05:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301607 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рентгений''' ({{lang-lat|Roentgenium}}, Rg) — элек '''унуну́ний''', {{lang-la|Unununium}}, '''Uuu''' йәки ''эка-алтын'') [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 7-се осор, яһалма синтезлап сығарылған 11-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 111,.атом номеры 111. Ябай матдә рентгений — күсемле металл. Иң оҙайлы тороусы (ярым тарҡалыу осоро — 2,1 минут) билдәле изотобының масса һаны 282. == Символы == Рентгений элементының символы — Rg (''Рентгений'' тип уҡыла). == Тарихы һәм исем бирелеүе == Рентгений [[1994 йыл]]да [[Германия]]ның [[Дармштадт]] ҡалаһы эргәһендәге [[Виксһаузен]] районында урынлашҡан [[Ауыр иондар институты]] тарафынан асыла. 111 элемент синтезын [[1994 йыл|1994]] [[1994 йыл|йылд]]ың 8 декабрендә тәүге тапҡыр немец физиктары<ref name="rg272">{{Мәҡәлә|автор=S. Hofmann et al.|заглавие=The new element 111|оригинал=|ссылка=http://www.springerlink.com/content/k27n1510t165q17n/|издание=Zeitschrift für Physik A|тип=|язык=en|год=1995|volume=350|номер=4|pages=281—282}}{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref> үткәргән. Немец физиктарынан тыш, халыҡ-ара төркөмгә [[Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты|Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты]]нан өс рәсәй ғалимы, болгар (В. Нинов), ике словак һәм [[Финляндия]]ның бер вәкиле ингән. Тәүге синтез түбәндәге реакция буйынса үткәрелә. : <chem>^{209}_{83}{Bi} + ^{64}_{28}{Ni} \to ^{272}_{111}{Rg} + ^1_0{n}</chem> Элементты башлап асыусылар уны билдәле немец физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты, нурҙы асҡан Конрад Вильгельм Рентген хөрмәтенә ''рентгений'' тип атарға тәҡдим итәләр<ref>{{Cite web|url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=33368|title=roentgenium atom}}</ref>. Элементтың символы— Rg. IUPAC 111 элементтың асылыуын рәсми рәүештә [[2003 йыл]]да танылған<ref name="iupac2003">{{Мәҡәлә|автор=P. J. Karol et al.|заглавие=On the Claims for Discovery of Elements 110, 111, 112, 114, 116, and 118 (IUPAC Technical Report)|оригинал=|ссылка=http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7510/7510x1601.html|издание=Pure and Applied Chemistry|язык=en|год=2003|volume=75|номер=10|pages=1601—1611}}</ref>, ә [[2004 йыл]]да<nowiki/>уға рентгений исеме бирелгән<ref name="iupac2004">{{Мәҡәлә|автор=J. Corish and G.M. Rosenblatt|заглавие=Name and symbol of the element with atomic number 111 (IUPAC Recommendations 2004)|оригинал=|ссылка=http://www.iupac.org/publications/pac/2004/7612/7612x2101.html|издание=Pure and Applied Chemistry|язык=en|год=2004|volume=76|номер=12|pages=2101—2103}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/3505864 Рентгений//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rg/key.html Рентгений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050212030256/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rg/key.html |date=2005-02-12 }} на Webelements * [https://web.archive.org/web/20071026160729/http://159.93.28.88/flnr/elm111p.html О синтезе элемента] на сайте [[:ru:Объединённый институт ядерных исследований|ОИЯИ]] * [https://www.gazeta.ru/science/2010/12/06_a_3457077.shtml Сверхтяжелый элемент рентгений, возможно, обнаружен в золоте] // [[:ru:Газета.Ru|Газета.Ru]], 6 дек 2010 {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Радиоактив элементтар]] [[Категория:Күсеүсе металдар]] [[Категория:Химик элементтар]] 7hmuiv8yvef3uiw992mupytiwl50zy8 Рубидий 0 164877 1301612 1264051 2026-08-02T13:07:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301612 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рубидий''' ({{lang-lat|Rubidium}}, Rb) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 5-се осоро, 1-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 37. Ябай матдә '''рубидий''' — йомшаҡ, тиҙ иреүсән һелтеле металл, көмөшһыу-аҡ [[Төҫ|төҫтә]]<ref name="Ohly">{{Китап|часть=Rubidium|заглавие=Analysis, detection and commercial value of the rare metals|ссылка часть=https://books.google.com/?id=dGUuAQAAIAAJ|издательство=Mining Science Pub. Co.|ref=Ohly|автор=Ohly, Julius|год=1910}}</ref>. == Үҙенсәлектәре == Металлик рубидий металлик [[калий]]ға һәм металлик цезийға тышҡы күренеше, йомшаҡлығы һәм ток үткәреүсәнлеге менән оҡшашлыҡҡа эйә һәм. Рубидийҙы асыҡ һауала һаҡлау ярамай, сөнки барған реакцияларҙа бик күп йылылыҡ бүленеп сыға, хатта ҡайһы берҙә килтерә металдың ҡабынып китеүенә лә килтереүе ихтимал. Рубидийҙың һыуға ҡарағанда тығыҙлығы юғары, шуға күрә башҡа һелтеле металдар төркөмөнән айырмалы рәүештә, һыуҙа бата. == Символы == Рубидий элементының символы — Rb (''Рубидий'' тип уҡыла). == Тарихы == Рубидий [[1861 йыл]]да [[:ru:Бунзен, Роберт Вильгельм|Роберт Вильгельм Бунзен]] һәм [[:ru:Кирхгоф, Густав Роберт|Густав Роберт Кирхгоф]] тарафынан асыла. Улар спектраль анализ ярҙамында алюмосиликаттарҙы тикшергәндә яңы элемент табалар. Элементтың спектр һыҙаттары ҡуйы ҡыҙыл төҫтә булғанлыҡтан, уға рубидий тигән исем биргәндәр (латинса ''rubidus'' "ҡуйы ҡыҙыл "<ref name="BuKi1861">{{Мәҡәлә|заглавие=Chemische Analyse durch Spectralbeobachtungen|страницы=337—381|doi=10.1002/andp.18611890702|издание=[[Annalen der Physik|Annalen der Physik und Chemie]]|том=189|номер=7|bibcode=1861AnP...189..337K|ссылка=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/volltextserver/15657/1/spektral.pdf|язык=en|автор={{Нп3|Kirchhoff, G.|Kirchhoff, G.||Gustav Kirchhoff}}; {{Нп3|Bunsen, R.|Bunsen, R.||Robert Bunsen}}|год=1861|тип=journal}}</ref><ref name="Weeks">{{Мәҡәлә|заглавие=The discovery of the elements. XIII. Some spectroscopic discoveries|страницы=1413—1434|doi=10.1021/ed009p1413|издание={{Нп3|Journal of Chemical Education}}|том=9|номер=8|bibcode=1932JChEd...9.1413W|язык=en|тип=journal|автор={{Нп3|Weeks, Mary Elvira|Weeks, Mary Elvira||Mary Elvira Weeks}}|год=1932}}</ref>. === Ятҡылыҡтары === Рубидий ингән минералдар (лепидолит, циннвальдит, поллуцит, амазонит), [[Германия]], [[Чехия]], [[Словакия]], [[Намибия]], [[Зимбабве]], [[Төркмәнстан]]да һәм башҡа илдәрҙә табыла<ref>[http://chem100.ru/elem.php?n=37 Рубидий — Свойства химических элементов]</ref>. === Йыһанда === Аномаль юғары миҡдарҙа рубидий Торн — Житков объекттарында ([[:ru:Объект Торна — Житков|объекты Торна — Житков]]) күҙәтелә (ҡыҙыл гигант йәки сверхгигант, уның эсендә нейтрон йондоҙ бар)<ref>[http://lenta.ru/news/2016/03/16/landau/ Подтверждено существование сверхгиганта с нейтронной звездой внутри]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Рубидий//Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 22-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * ''Перельман. Ф. М.'' Рубидий и цезий. М.: АН УССР, 1960. 140 с. с илл. * ''Плющев В. Е., Степин Б. Д.'' Химия и технология соединений лития, рубидия и цезия. — М.-Л.: Химия, 1970. — 407 с. * {{Книга|автор=Рипан Р., Четяну И.|заглавие=Неорганическая химия. Химия металлов|место=М.|издательство=Мир|год=1971|том=1|страниц=561}} == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/3505864 Рентгений//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.rubidium.info/ Рубидий] * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rb/key.html Рубидий на Webelements]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb037.htm Рубидий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913101852/http://n-t.ru/ri/ps/pb037.htm |date=2009-09-13 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Радиоактив элементтар]] [[Категория:Һелтеле металдар]] [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] fi68wl1pyf54851xqln60cuke0bg4do Селен 0 164930 1301655 1223648 2026-08-02T20:50:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301655 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Селен''' ({{lang-lat|Selenium}}, Se) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 4-се осор, 16-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 34.Атом массаһы элемент 78,971(8)<ref>[https://www.degruyter.com/view/journals/pac/88/3/article-p265.xml {{lang-en|Atomic weights of the elements 2013 (IUPAC Technical Report)}}]</ref> Муртыҡ, киҫелештә ялтыраусан, һоро төҫтә (аллотроп формаһы тотороҡло, тотороҡһоҙ формалары — [[Ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл төҫтөң]] төрлө төҫмөрҙәрендә). Халькогендарға ҡарай. Металл түгел. == Символы == Селен элементының символы — Se (''Селен'' тип уҡыла). == Тарихы == [[1817 йыл]]да [[:ru:Берцелиус, Йёнс Якоб|Й. Я. Берцелиус]] тарафынан асылған. Берцелиус [[:ru:Ган, Готлиб|Готлиб Ган]] менән бергә көкөрт кислотаһында өлөшсә ҡыҙыл, өлөшсә көрәнһыу ултырмаларын тикшергәндәр. Еңелсә торма еҫе сыҡҡанға күрә, Берцелиус унан теллур эҙләй башлаған, сөнки был тап шул матдәнең бер үҙенсәлеге. Тикшереүҙәрендә ул әлегә тиклем билдәле булмаған, сифаттары буйынса теллурға оҡшаш металл таба. Теллур — Ер планетаһының исеме, Берцелиус үҙе әйтеүенсә, уны шул аналогия нигеҙендә яңы матдәне Селен (Ай планетаһы) тип атай (грек σελήνη)<ref>Цитирование по статье http://www.chemistry.narod.ru/tablici/Elementi/se/Se.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125021145/http://www.chemistry.narod.ru/tablici/Elementi/se/Se.htm |date=2007-01-25 }}</ref> == Үҙенсәлектәре == Селендың ағыулы булыуы һуңыраҡ асыҡланған. Селен сәнәғәтендә эшләүсе кешеләрҙең, шулай уҡ селенға бай үҫемлектәр ашаған хайуандарҙың ағыуланыу осраҡтары хәбәр ителә. 1954 йылда селендың микроорганизмдар өсөн биологик әһәмиәтенең беренсе билдәләре табыла<ref>{{статья|pmc=1269698|заглавие=The need for selenite and molybdate in the formation of formic dehydrogenase by members of the Coli-aerogenes group of bacteria|том=57|номер=1|издание={{Нп3|Biochemical Journal|Biochem J.||Biochemical Journal}}|страницы=10—16|pmid=13159942|язык=en|тип=journal|автор=Pinsent, Jane|год=1954}}</ref><ref>{{статья|doi=10.1007/0-306-47466-2_267|заглавие=Trace Elements in Man and Animals 10|isbn=0-306-46378-4|страницы=831|язык=und|автор=Stadtman, Thressa C.|год=2002}}</ref>.. 1957 йылда имеҙеүселәр биологияһында селендың мөһим роле асыҡлана<ref>{{статья|doi=10.1021/ja01569a087|издание={{Нп3|Journal of the American Chemical Society}}|том=79|номер=12|страницы=3292—3293|заглавие=Selenium as an Integral Part of Factor 3 Against Dietary Necrotic Liver Degeneration|язык=en|тип=journal|автор=Schwarz, Klaus; Foltz, Calvin M.|год=1957}}</ref><ref>{{статья|doi=10.1007/0-387-33827-6_1|заглавие=Selenium|isbn=978-0-387-33826-2|страницы=1|язык=und|автор=Oldfield, James E.|год=2006}}</ref>.. 1970-се йылдарҙа үҙ-ара бойондороҡһоҙ ике [[энзим]] төркемендә селен барлығы асыҡлана, һуңынан аҡһымдарҙа селеноцистеин табыла<ref>{{статья|doi=10.1128/MCB.22.11.3565-3576.2002|заглавие=How Selenium Has Altered Our Understanding of the Genetic Code|издание={{Нп3|Molecular and Cellular Biology}}|том=22|номер=11|страницы=3565—3576|pmid=11997494|pmc=133838|язык=en|тип=journal|автор=Hatfield, D. L.; Gladyshev, V. N.|год=2002}}</ref> == Исеменең килеп сығышы == Атамаһы {{lang-el|σελήνη}} — [[Ай (юлдаш)|Ай]] планетаһынан. Элемент тәбиғәттә уның менән химик яҡтан оҡшаш теллурҙың (Ер хөрмәтенә аталған) эйәрсене булыуы менән бәйле. == Тәбиғәттә == [[Файл:Selenium_native.jpg|мини|300x300пкс|Селен натураль]] Ер ҡабығында селен йөкмәткеһе — 500 мг/т. Селен 37 минерал барлыҡҡа килтерә, улар араһында тәү сиратта ашавалит FeSe, клаусталит PbSe, тиманнит HgSe, гуанахуатит Bi<sub>2</sub>(Se, S)<sub>3</sub>, хастит CoSe<sub>2</sub>, платинит PbBi<sub>2</sub>(S, Se)<sub>3</sub> булырға тейеш. Һирәк кенә селен самородогы осрай. Төп сәнәғәт әһәмиәтенә сульфид ятҡылыҡтары эйә. Сульфидтарҙа селен миҡдары {{S|110 г/т}} тиклем тирбәлә . Диңгеҙ һыуында селен концентрацияһы {{S|0,4 мкг/л}}<ref>''Riley J.P., Skirrow G.'' Chemical Oceanography. Vol. I, 1965.</ref>. [[Кавказ Минераль һыуҙары]]нда селен {{S|110 мкг/л}} йөкмәткеле сығанаҡ бар<ref>http://светоносная.рф/index_htm_files/protocol.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109023353/http://xn--80adj6aaebtfg3m.xn--p1ai/index_htm_files/protocol.pdf |date=2020-01-09 }}</ref>. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Селен// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 23-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/3546300 Селен//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Se/key.html Селен на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509145904/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Se/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb034.htm Селен в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008140113/http://n-t.ru/ri/ps/pb034.htm |date=2014-10-08 }} * [http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Se Селен на сайте Петера ван дер Крогта]{{ref-en}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Үтә хәүефле матдәләр]] [[Категория:Радиоактив элементтар]] [[Категория:Металл булмаған элементтар]] [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] kaspi1p8goy0fzxc65s2a6xzltzpnbz Теллур 0 164968 1301688 1290894 2026-08-03T09:32:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301688 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Теллур''' ({{lang-lat|Tellurium}}, Te) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 5-се осор, 16-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 52.Металлоид. == Символы == Теллур элементының символы — Te (''Теллур'' тип уҡыла). == Тарихы == Теллур [[1782 йыл]]да [[:ru:Мюллер, Франц Йозеф|Франц Йозеф Мюллер]] тарафынан асыла. Трансильванияла алтын мәғдәне ятҡылыҡтары тау инспекторы булып эшләп йөрөгән Йозеф Франц Мюллер (аҙаҡ ул барон фон Райхенштейн булып йөрөй) [[Австро-Венгрия]] территорияһында яңы элемент таба. [[1798 йыл]]да Мартин Генрих Клапрот теллурҙы айырып ала һәм уның мөһим үҙенсәлектәрен билдәләй. == Исеменең килеп сығышы == Латинса ''tellus'', эйәлек [[килеш]]тә ''telluris'', Ер тигәндән алынған исемде [[:ru:Клапрот, Мартин Генрих|Мартин Клапрот]] тәҡдим иткән<ref>{{Китап|автор=Илья Леенсон|заглавие=Язык химии. Этимология химических названий|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=BmJDDQAAQBAJ&pg=PT42&dq=tellus+%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjoiKyM8JfYAhUqOJoKHe1qDAsQ6AEINjAD#v=onepage&q=tellus%20%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80&f=false|издательство=Litres|год=2017-09-05|страниц=433|isbn=9785040301225}}</ref><ref>{{Китап|автор=Николай Александрович Фигуровский|заглавие=Открытие химических элементов и происхождение их названий|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=XaozAAAAIAAJ&q=tellus+%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80&dq=tellus+%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjoiKyM8JfYAhUqOJoKHe1qDAsQ6AEIVTAJ|издательство=Наука|год=1970|страниц=218}}</ref>. == Табиғатта == Ер ҡабығындағы ауырлығы күләме 1{{e|−6}} % тәшкил итә. 100-гә яҡын теллур минералдары билдәле. Иң йыш осрай торған теллуридтар — [[баҡыр|бақыр]], [[ҡурғаш|құрғаш]], [[цинк]],[[көмөш]] және [[алтын]] теллуридтары . Теллурҙың изоморф ҡатнашмалары сульфидтарҙа күп күҙәтелә .Минералдар араһында теллур айырым әһәмиәткә эйәләре: [[:ru:Алтаит|алтаит]] (PbTe), [[:ru:Сильванит|сильванит]] (AgAuTe<sub>4</sub>), [[:ru:Калаверит|калаверит]] (AuTe<sub>2</sub>), [[:ru:Гессит|гессит]] (Ag<sub>2</sub>Te), [[:ru:Креннерит|креннерит]] [(Au, Ag)Te], [[:ru:Петцит|петцит]] (Ag<sub>3</sub>AuTe<sub>2</sub>), [[:ru:Мутманнит|мутманнит]] [(Ag, Au)Te], [[:ru:Монбрейит|монбрейит]] (Au<sub>2</sub>Te<sub>3</sub>), [[:ru:Нагиагит|нагиагит]] ([Pb<sub>5</sub>Au(Te, Sb)]<sub>4</sub>S<sub>5</sub>), [[:ru:Тетрадимит|тетрадимит]] (Bi<sub>2</sub>Te<sub>2</sub>S). Теллурҙың кислородлы берләшмәләре осрай, мәҫәлән, ТеО<sub>2</sub> — [[:ru:Теллуровая охра|теллур охраһы]]. == Физиологик тәьҫире == Теллур һәм уның осоусан берләшмәләре ағыулы. Организмға эләккәндә күңел болғаныуы, бронхит, [[пневмония]] (үпкә ялҡынһыныуы) килтереп сығара. Һауалағы ПДК-һы төрлө ҡушылмалар өсөн 0,007-0,01 мг/м³, һыуҙа 0,001-0,01 мг/л миҡдарында тирбәлә. Теллурҙың канцерогенлығы раҫланмаған<ref name="Harrison">{{Cite web|last1=Harrison|first1=W.|first2=S.|last2=Bradberry|first3=J.|last3=Vale|title=Tellurium|publisher=[[International Programme on Chemical Safety]]|date=1998-01-28|url=http://www.intox.org/databank/documents/chemical/tellur/ukpid84.htm|accessdate=2007-01-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fbQMDbs|archivedate=2012-08-04}}</ref>.. Ағыуланған осраҡта, теллур организмдан бик насар еҫле теллур ҡушылмалары формаһында сығарыла. Уларҙың еҫе һарымһаҡҡа оҡшаған, шуға күрә организмға ҙур булмаған күләмдә теллур ингәндә лә, кеше һулышынан һарымһаҡ еҫе сыға башлай, һәм был теллур менән ағыуланыуҙың мөһим билдәһе<ref>{{Мәҡәлә|ссылка=http://ajplegacy.physiology.org/cgi/pdf_extract/211/1/6|pmid=5911055|издание=AJP – Legacy|заглавие=Comparative metabolism of selenium and tellurium in sheep and swine|том=211|номер=1|страницы=6—10|язык=en|тип=journal|автор=Wright, PL; B.|год=1966}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|doi=10.1007/BF01726117|заглавие=Tellurium-intoxication|издание={{Нп3|Journal of Molecular Medicine|Klinische Wochenschrift||Journal of Molecular Medicine}}|том=67|страницы=1152—1155|pmid=2586020|номер=22|язык=en|автор=Müller, R.; Zschiesche, W.; Steffen, H. M.; Schaller, K. H.|год=1989|тип=journal}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|doi=10.1007/BF02785282|заглавие=Biochemistry of tellurium|издание={{Нп3|Biological Trace Element Research}}|том=55|номер=3|страницы=231—239|pmid=9096851|язык=en|автор=Taylor, Andrew|год=1996|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]}}</ref>. == Әҙәбиәт == * Теллур// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/4186445 Теллур//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Te/key.html Теллур на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240417092344/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Te/key.html |date=2024-04-17 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb052.htm Теллур в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125205052/http://n-t.ru/ri/ps/pb052.htm |date=2009-11-25 }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Химик элементтар]] ia13r0cwtn21q5tcgple24fueq1omyb Тербий 0 165054 1301689 1277506 2026-08-03T09:55:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301689 wikitext text/x-wiki {{Ук}}{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=65}} '''Тербий''' ({{lang-lat|Terbium}}, Tb) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 6-сы осор элементы. Тәртип номеры — 65. == Символы == Тербий элементының символы — Tb (''Тербий'' тип уҡыла). == Тарихы == Тербий [[1843 йыл]]да [[Мосандер]] тарафынан асыла. 1843 йылда швед химигы К. Г. Мосандер Y<sub>2</sub>O<sub>3</sub> концентратында ҡушылмалар таба һәм уларҙы өс фракцияға бүлә: [[иттрий]], алһыу ''terbia'' (ул хәҙерге заман [[эрбий]] элементы) һәм төҫһөҙ ''erbia'' (быныһы [[тербий]] элементы булған). XХ быуат башында француз химигы ''Жорж Урбэн'', ионлы алмашыу технологияһын ҡулланып, беренсе тапҡыр таҙа тербий ала<ref name="history">{{Китап|ссылка=https://books.google.com/?id=E1npz8pwmYwC&pg=PA5|заглавие=Extractive metallurgy of rare earths|автор=Gupta C. K.|ответственный=C. K. Gupta, N. Krishnamurthy|издательство=CRC Press|год=2005|pages=504|isbn=0-415-33340-7}}</ref>. == Исеменең килеп сығышы == Химик элемент рәттән тағы өс (эрбий, иттербий, иттрий) менән бергә Иттербю ауылы хөрмәтенә исем алған — был ауыл [[Стокгольм архипелагы]]на ингән Ресарё утрауында урынлашҡан. == Тәбиғәттә == Тербий кларкы ер ҡабығында (Тэйлор буйынса) — 4,3 г/т. === Ятҡылыҡтары === Тербий [[лантаноидтар]]<ref>[[Лантаноиды]]</ref> составына инә, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ҡаҙағстан]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Украина]], [[Австралия]], [[Бразилия]], [[Һиндостан]], [[Скандинавия]]ла йыш осрай. [[Япония]]ның айырым иҡтисади зонаһында [[Тымыҡ океан]]дың [[:ru:Минамитори|Минамитори]] утрауы янында һирәк осрай торған ер минералдарының тәрән һыуҙағы ятҡылыҡтары запастары шаҡтай ҙур<ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-018-23948-5.pdf The tremendous potential of deepsea mud as a source of rare-earth elements]</ref>. == Сығарып алыу == Тербийҙы һирәк ер элементтары ҡатнашмаһынан ионлы хроматография йәки экстракция ысулдары менән айырып сығаралар. === Хаҡы === Тербий хаҡы таҙартыу дәрәжәһенә бәйле. 2013 йылда 99,91 % таҙа тербийҙың 1 грамын 64 евроға алырға мөмкин була<ref>[http://mateck.com/index.php?option=com_virtuemart&view=category&virtuemart_category_id=62&Itemid=3 Terbium] — Materials Technology & Crystals for Research, Development and Production — [http://www.peeep.us/d4819bc7 архив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113081936/http://www.peeep.us/d4819bc7 |date=2014-11-13 }}.</ref>. 2014—2016 йылдарҙа Рәсәйҙә 99,9 % таҙалыҡлы 2 грамм ауырлыҡтағы металл ҡойолмалар өсөн 150 евро һорайҙар<ref>[http://www.reakor.ru/index.php?route=product/search&search=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B9 Поиск — тербий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306170325/http://www.reakor.ru/index.php?route=product/search&search=%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B9 |date=2021-03-06 }}</ref>. == Компьютер етештереүҙә == Һуңғы йылдарҙа компьютер етештереүҙә тербий ферриты айырым әһәмиәткә эйә була бара. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tb/key.html Тербий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080402045156/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Tb/key.html |date=2008-04-02 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb065.htm Тербий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025075601/http://n-t.ru/ri/ps/pb065.htm |date=2009-10-25 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Лантаноидтар]] [[Категория:Химик элементтар]] kt3v2jylomy19o2fjvweayfrq55vda9 Резерфордий 0 165139 1301606 1264027 2026-08-02T11:59:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301606 wikitext text/x-wiki {{Ук}}{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=104}}'''Резерфордий''' ({{lang-lat|Rutherfordium}}, Rf) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 7-се осор, 4-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 104. 1997 йылға тиклем [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] һәм Рәсәй-ҙә '''курчатовий'''(Ku) булараҡ билдәле булған — [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|периодик системала]] 104-се [[Химик элемент|элемент]]. Резерфордий — яһалма синтезланған юғары радиоактив элемент, ярым тарҡалыу осоро 1,3 сәғәт самаһы тәшкил иткән иң билдәле тотороҡло изотоп (<sup>267</sup> Rf) . Элемент тураһында аҙ билдәле, ҡайҙалыр ҡулланыла алмай, сөнки ул бер ваҡытта ла макроскопик күләмдә алынғаны юҡ. Резерфордий — беренсе трансактиноид элемент, уларҙың һиҙемләнгән химик үҙенсәлектәре [[гафний]]ға яҡын. == Символы == Резерфордий элементының символы — Rf (''Резерфордий'' тип уҡыла). == Тарих == Резерфордий 1964-69 йылдарҙа [[Флёров Георгий Николаевич|Г.Флёров ]] тарафынан асыла. Тәүге тапҡыр [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|периодик системаның]] 104-се элементы [[1964 йыл]]да [[Дубна|Дубналағы]] [[Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты|Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты]] ғалимдары тарафынан [[Флёров Георгий Николаевич|Г.Флёровет]] етәкселегендә алынған<ref>[https://bigenc.ru/literature/text/3503477 Резерфордий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Улар 115 МэВ энергия ҡеүәте менән плутоний-242 сәбен неон-22 ядролары менән аттырған: : <math>\mathrm{^{242}_{94}{Pu}+^{22}_{10}Ne\rarr ^{264}_{104}Rf^*}\begin{matrix} \nearrow\mathrm{^{260}_{104}Rf+4^1_0n} \\ \searrow\mathrm{^{259}_{104}Rf+5^1_0n} \end{matrix}</math> Барлыҡҡа килгән 104-се элемент атомдары газ хәлендәге цирконий хлориды мөхитенә эләгә, унда хлор менән бәйләнә һәм үҙлегенән бүленеү детекторына күсә. == Изотоптары == 2016 йылдың башына резерфордийҙың 16 изотобы билдәле (шулай уҡ 4 атом изомеры), масса һандары 253—270 һәм ярым тарҡалыу осоро микросекунд өлөштәренән алып 1,3 сәғәткә тиклем тиклем (<sup>267</sup> Rf). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/3503477 Резерфордий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rf/key.html Резерфордий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509090136/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rf/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb104.htm Резерфордий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811002830/http://n-t.ru/ri/ps/pb104.htm |date=2011-08-11 }} * [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/104/index.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171104121440/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/104/index.html |date=2017-11-04 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Күсеүсе металдар]] [[Категория:Радиоактив элементтар]] [[Категория:Металдар]] [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] m2q05k3weagpleeudvac8b6fzr0ogw5 Сиборгий 0 165152 1301659 1195431 2026-08-03T00:31:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301659 wikitext text/x-wiki {{Ук}}{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=106}} '''Сиборгий''' ({{lang-lat|Seaborgium}}, Sg , элек '''Уннилгексий''', ''Unnilhexium'', '''Unh''', йәки ''эка-вольфрам'') — [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 7-се осор, 6-сы төркөм [[химик элемент]]ы. Тәртип номеры - 106. Әҙ генә ваҡыт тора торған радиоактив элемент. == Символы == Сиборгий элементының символы - Sg (''Сиборгий'' тип уҡыла). == Тарихы == Сиборгий [[1974 йыл]]да Берклиҙа Калифорния университетындағы Лоуренс исемендәге лабораторияла Берклиҙа Калифорния университетындағы[[:ru:Национальная лаборатория имени Лоуренса в Беркли|(Лаборатория имени Лоуренса]] [[:ru:Калифорнийский университет в Беркли|Калифорнийского университета]] ) синтезланған <ref name="gh1974">{{Мәҡәлә|автор=A. Ghiorso et al.|заглавие=Element 106|оригинал=|ссылка=http://link.aps.org/abstract/PRL/v33/p1490|издание=[http://prl.aps.org/ Physical Review Letters]|тип=|место=|год=1974|том=33|номер=25|страницы=1490—1493}}</ref>. Яңы элементты алыу өсөн <sup>249</sup>Cf+<sup>18</sup>O→<sup>263</sup>106+4n реакцияһы ҡулланыла. Бер үк ваҡытта, уларға бәйһеҙ рәүештә, [[:ru:Флёров, Георгий Николаевич|Г. Н. Флеров]] һәм [[:ru:Оганесян, Юрий Цолакович|Юрий Оганесян]] [[Дубна|етәкселегендә Дубна]] төркөмө [[ҡурғаш]] һәм хром ҡушылған ядро реакциялары һөҙөмтәһендә 106-сы элементты синтезлау тураһында мәғлүмәт баҫтырып сығара <ref name="og1974">{{Мәҡәлә|автор=Ю. Ц. Оганесян и др.|заглавие=Синтез нейтронодефицитных изотопов фермия, курчатовия и элемента с атомным номером 106|оригинал=|ссылка=http://www.jetpletters.ac.ru/ps/876/article_13485.shtml|издание=[http://www.jetpletters.ac.ru/ Письма в ЖЭТФ]|тип=|место=|год=1974|том=20|номер=8|страницы=580—585}}</ref>. 1993 йылда IUPAC эшсе төркөмө [[Дубна]]лағы төркөм эше тикшеренеүҙәр өсөн оло әһәмиәткә эйә, әммә, Беркли төркөмөнөң эшенән айырмалы булараҡ, яңы элемент барлыҡҡа килеүен етерлек ышаныс булдырырлыҡ итеп күрһәтмәне, тип һығымта яһай<ref name="iupac1993">{{Мәҡәлә|автор=R. C. Barber et al.|заглавие=Discovery of the transfermium elements|оригинал=|ссылка=http://www.iupac.org/publications/pac/1993/pdf/6508x1757.pdf|издание=[http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]|тип=|место=|год=1993|том=65|номер=8|страницы=1757—1814}}</ref>. Шуға күрә [[1997 йыл|1997]] йылда IUPAC (совет ғалимдары "резерфорд" тип атарға ризалығын белдереүенә ҡарамаҫтан<ref name="iupac1994">{{Мәҡәлә|автор=Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry|заглавие=Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1994)|оригинал=|ссылка=http://www.iupac.org/publications/pac/1994/pdf/6612x2419.pdf|издание=[http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]|тип=|место=|год=1994|том=66|номер=12|страницы=2419—2421}}</ref>) элементты Беркли физигы Гленн Сиборг хөрмәтенә сиборгий тип атарға ҡарар ҡабул итә<ref name="iupac19972">{{статья|автор=Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry|заглавие=Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997)|оригинал=|ссылка=http://www.iupac.org/publications/pac/1997/pdf/6912x2471.pdf|издание=[http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]|тип=|место=|год=1997|том=69|номер=12|страницы=2471—2473}}</ref>. Сиборг үҙе иҫән саҡта элемент уның исеме менән аталған беренсе ғалим була<ref name="koppenol2">{{статья|автор=Willem H. Koppenol|заглавие=Paneth, IUPAC, and the Naming of Elements|оригинал=|ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/hlca.200490300|издание=[http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/jhome/5007133 Helvetica Chimica Acta]|тип=|место=|год=2005|том=88|номер=1|страницы=95—99}}</ref>. == Билдәле изотоптары == {| class="standard" !Изотоп !Массаһы !Ярым тарҡалыш осоро<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]</ref> !Тарҡалыу типтары |- |<sup>258</sup>Sg |258 |2,9+1,3-0,7 мс | бүленеше |- |<sup>259</sup>Sg |259 |0,48+0,28-0,13,28-0,13 с |α-тарҡалыу <sup>255</sup>. Rf (90 %);<br /><br /><br /><br />үҙлегенән бүленеү |- |<sup>260</sup>Sg |260 |3,6± 0,9мс |α-тарҡалыу <sup>256</sup>. Rf;<br /><br /><br /><br />үҙлегенән бүленеү |- |<sup>261</sup>Sg |261 |0,23±0,06с |α-тарҡалыу <sup>257</sup>. Rf |- |<sup>262</sup>Sg |262 |6,9+3,8-1,8 мс |үҙлегенән бүленеү;<br /><br /><br /><br />α-тарҡалыу <sup>258</sup>. Rf (< 22 %) |- |<sup>263</sup>Sg |263 |1,0± 0,2с |α-тарҡалыу <sup>259</sup>. Rf;<br /><br /><br /><br />үҙлегенән бүленеү (< 30 %) |- |<sup>264</sup>Sg |264 |37+12-11 мс |үҙлегенән бүленеү |- |<sup>265</sup>Sg |265 |8±3 с |үҙлегенән бүленеү;<br /><br /><br /><br />α-тарҡалыу <sup>261</sup>. Rf |- |<sup>266</sup>Sg |266 |21+20-12 с |үҙлегенән бүленеү;<br /><br /><br /><br />α-тарҡалыу <sup>262</sup>. Rf |- |<sup>267</sup>Sg |267 |Мс 19 |үҙлегенән бүленеү;<br /><br /><br /><br />α-тарҡалыу <sup>263</sup>. Rf |- |<sup>269</sup>Sg |269 |3,1+3,7-1,1 мин |α-тарҡалыу <sup>265</sup>. Rf |- |<sup>271</sup>Sg |271 |2,4+4,3-1,0 мин |α-тарҡалыу <sup>267</sup>. Rf;<br /><br /><br /><br />үҙлегенән бүленеү |} == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sg/key.html Сиборгий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509082200/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sg/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb106.htm Сиборгий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823090114/http://n-t.ru/ri/ps/pb106.htm |date=2011-08-23 }} * [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/106/index.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118034207/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/106/index.html |date=2012-01-18 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Күсеүсе металдар]] [[Категория:Радиоактив элементтар]] [[Категория:Металдар]] [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] b921jka8g8lzrbw8urlmrm65jnd6uc3 Саған (Һикеяҙ ҡушылдығы) 0 167854 1301649 1177260 2026-08-02T19:55:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301649 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Саған}} {{Река |Название = Саған |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = ҡыҫҡа йылғасыҡ |Площадь бассейна = |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Кама |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Башҡортостан Республика |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Башҡортостан Республикаһы |Категория на Викискладе = }} '''Саған'''<ref>Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — 256 с. — С.218. ISBN 5-295-30192-6</ref>' — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> Салауат районы биләмәләрендә аға. Йылға [[Әй]] ҡушылдығы [[Һикеяҙ]] йылғаһына ҡоя. Ҡыҫҡа йылға. == Этимологияһы == Саған йылғаһының атамаһы, уның башындағы иреш сыҡҡан урында саған ағастары күп үҫеү менән бәйле тип фаразларға була. Был ҡоро ер биләмәһен дә халыҡ Саған тип йөрөтә. Ошо ерҙә төйәкләнгән [[Түбәләҫ]] ырыуы ҙур [[Табын]] ҡәбиләһе [[Ҡыуаҡан]] тармағының бер өлөшө. Ғалимдар раҫлауы буйынса, риүәйәт материалдары ла ата-бабаларҙың Таулы Алтай яғынан килеүҙәренә күрһәтә. Һәм унда ла Чаған (беҙҙеңсә, Саған) йылғаһы бар. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Кама һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Һикеяҙ, йылға бассейны — Әй<ref name='Рәсәй МСР'/>. Салауат районында урынлашҡан Башташ тауҙарынан, ер аҫтынан баш ала. Башҡорт Илсекәйе (Башташ) ауылының көньяғынан аға. Башҡорт Илсекәйе янында Һикеяҙ йылғаһына һул ярҙан ҡушыла. Унан үрҙәрәк Һабвйылға, Ҡарайылға ҡушыла. Ауыл халҡы Саған үренән эсәр һыу ала. Быуа бар ине. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182680|title=РФ һыу реестры: Һикияҙ}}</ref> == Йылға тасуирламаһы == Башташ тау һырттарына ҡараған Ҡомлотауҙан (гора Песчаная), көньяҡтан төньяҡҡа табан аҡҡан [[Һикеяҙ]] йылғаһына Сатра тип йөрөтөлгән урында ҡоя. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * naurale.com/items/2075/Сикияз#.XjWAcG5uLIU Салауат районы биләмәһендәге Һикияҙ йылғаһы * [http://chel-portal.ru/enc/sikiyaz Һикеяҙ, Әйҙең һул ҡушылдығы] * [https://posibiri.ru/reka-chagan-pritok-chagan-uzuna-v-gornom-altae/ Таулы Алтайҙағы Чаған йылғаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220810224627/https://posibiri.ru/reka-chagan-pritok-chagan-uzuna-v-gornom-altae/ |date=2022-08-10 }} [[Категория:Салауат районы йылғалары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Ҡариҙел ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Кама бассейны округы йылғалары]] m5aoidc0rwpdkx1wkoe03302n4qofab Сәлимов Фәтих Хәйретдин улы 0 175707 1301684 1232424 2026-08-03T06:31:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301684 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәлимов Фәтих Хәйретдин улы''' ([[1902 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Сәлимов Фәтих Хәйретдин улы 1902 йылда Башҡортостандың Әлшәй районында тыуа. 1942 йылдың 10 февралендә Әлшәй район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына<ref>[https://1418museum.ru/heroes/27755737/ САЛИМОВ ФАТЫХ|ФАТИХ|ФОТЫХ ХАЙРЕТДИНОВИЧ|ХАЙРЫДИНОВИЧ|ХАЙРИДИНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604183053/https://1418museum.ru/heroes/27755737/ |date=2021-06-04 }}</ref>. 60-сы гвардия кавалерия полкында ат дағалаусы, 82-мм миномет батареяһының мина ташыусыһы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1714-salimov-fatykh-khajretdinovich-2?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Фатых Хайретдинович]</ref>. Сәлимов Фәтих Хәйретдин улы Одер йылғаһынан Эльба йылғаһына тиклем бөтә хәрби юлында Берлинды ҡамап алыуҙы тамамлау буйынса батареяның аттар составын 100 процент сифатлы даға менән тәьмин итә. 1945 йылдың 23 апрелендә Ораниенбург ҡалаһы өсөн һуғышта карабин уты менән дошмандың өс һалдатын юҡ итә һәм береһен әсирлеккә эләктереп штабҡа алып килә. Һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн Сәлимов Фәтих Хәйретдин улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945) менән бүләкләнгән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75645068/ Память народа. Салимов Фатих Хайретдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724142735/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75645068/ |date=2021-07-24 }}</ref>. Сәлимов Фәтих Хәйретдин улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://1418museum.ru/heroes/27755737/ САЛИМОВ ФАТЫХ|ФАТИХ|ФОТЫХ ХАЙРЕТДИНОВИЧ|ХАЙРЫДИНОВИЧ|ХАЙРИДИНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604183053/https://1418museum.ru/heroes/27755737/ |date=2021-06-04 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1714-salimov-fatykh-khajretdinovich-2?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Фатых Хайретдинович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75645068/ Память народа. Салимов Фатих Хайретдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724142735/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75645068/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} 1scq2yikbwdy7k07l4nwkn5qz2gsshg Ситдиҡов Ғөзәйер Зөлҡәрнәй улы 0 175761 1301669 1271823 2026-08-03T01:40:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301669 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ситдиҡов Ғөзәйер Зөлҡәрнәй улы''' — (ноябрь [[1911 йыл]] — [[14 май]] [[1969 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. == Биографияһы == Ситдиҡов Ғөзәйер Зөлҡәрнәй улы [[1911 йыл]]дың ноябрендә [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]] [[Аҫҡар]] ауылында тыуған. Һуғышҡа тиклем колхоздың аттарын ҡараған. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем һәр бер колхоз айырым рәүештә хәрби комиссия һайлап алған көслө һәм сыҙамлы аттарҙы аҫраған. Ситдиҡов Ғөзәйер Зөлҡәрнәй улы һуғышҡа алынасаҡ аттарға айырыуса иғтибар итә. Уларҙы кавалерия частарендә хеҙмәт итерлек итеп өйрәтә, тәрбиәләй. 1941 йылдың декабрендә Бөрйән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Үҙе өйрәткән колхоз аттары һәм бер нисә ауылдаштары менән Өфө эргәһендәге Алкиноға киләләр. Бында уларҙы өс ай буйына хәрби һөнәрҙәргә, ә аттарын төрлө ҡаршылыҡтарҙы еңеп сығырға, гранаталар, артиллерия атҡан ваҡыттағы шартлау тауышына һәм төрлө соҡор, кәртәләр аша һикерергә өйрәткәндәр. Алкинола тейешле әҙерлек үткәндән һуң, уларҙы эшелондарға тейәп, ҡаты алыштар барған ергә, немец илбаҫарҙарына ҡаршы һуғышҡа оҙатҡандар. Ситдиҡов Ғөзәйер Зөлҡәрнәй улы 294-се кавалерия полкында Дивизия штабы идаралығының офицерҙар ашханаһында аш-һыу бүлмәһе эшсеһе булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1787-sitdikov-guzair-zul-karneevich-2?Itemid=104 Шаймуратовцы]</ref>. Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың декабренән 1945 йылдың ноябренә тиклем ҡатнаша. Һуғыш башланғандан алып Ситдиҡов Ғөзәйер Зөлҡәрнәй улы үҙенең бурыстарын тырышып башҡара. Өҙлөкһөҙ алға барыуҙың ауыр шарттарында һәм тәүлегенә 40-60 км марштарҙа ашнаҡсыға офицерҙар составына йылы ашты ваҡытында әҙерләүҙә иҫ киткес ҙур ярҙам күрһәтә. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1007266804/ Память народа. Документы о награждении. СИТДИКОВ ГУЗАИР ЗУЛЬКАРНАЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724173339/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1007266804/ |date=2021-07-24 }}</ref> Һуғыштан ҡайтҡас, Ғөзәйер Зөлҡәрнәй улы ең һыҙғанып колхоз эшенә тотона. Йәмәғәт тормошонда ла ихлас ҡатнаша. 1963 йылда уны депутат итеп һайлап ҡуялар. Ҡайҙа ғына, кем генә булып эшләргә тура килмай уға: склад, фермалар мөдире лә була һәм ғүмеренең аҙаҡҡы һулышына тиклем яратҡан аттары янында була. Һуғышҡа киткәндә Ситдиҡов Ғөзәйер Зөлҡәрнәй улы беренсе ҡатынынан ике бала тороп ҡала: Хөснә (1939 йылғы) һәм Мозафар. Хөснә апай әлеге ваҡытта Ҡуян (Нәби) ауылында ғүмер итә. Уның туғыҙ балаһы бар. Мозафар улы мәктәптә уҡып йөрөгән ваҡытында һыуыҡ тейҙереп, ҡаты ауырып,үлеп китә. Һуғыштан ҡайтҡас Ғөзәйер 1948 йылда Сания исемле Ишембай районы Яңы Һәйет ауылы ҡыҙына өйләнә. Уларҙың туғыҙ балаһы тыуа. Ситдиҡов Ғөзәйер Зөлҡәрнәй улы 1969 йылдың 14 майында вафат була<ref>[https://vk.com/wall-172974268_211 Бессмертный полк. Ситдиков Гузаир Зулькарнаевич]</ref>. Бөрйән районы Берәтәк ауылында ерләнә. == Наградалары == * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1787-sitdikov-guzair-zul-karneevich-2?Itemid=104 Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://veteran1945g.jimdofree.com/ситдиков-гузаир-зулькарнаевич/ СИТДИКОВ ГУЗАИР ЗУЛЬКАРНАЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605185026/https://veteran1945g.jimdofree.com/%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%B8%D1%80-%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2021-06-05 }} * [https://vk.com/wall-172974268_211 Бессмертный полк. Ситдиков Гузаир Зулькарнаевич]< * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1007266805/ Память народа. Ситдиков Гузаир Зулькарнеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606050934/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1007266805/ |date=2021-06-06 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 6cqachnovblaohql31g959nxfd0330q Сәйетғәлин Ҡаһарман Сәйетғәли улы 0 175775 1301681 1254246 2026-08-03T06:06:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301681 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сәйетғәлин Ҡаһарман Сәйетғәли улы''' — ([[18 август]] [[1908 йыл]] – [[24 сентябрь]] [[1990 йыл]]), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1681-saitgalin-kagarman-saitgaleevich?Itemid=104 Шаймуратовцы]</ref>. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50895218/ Память народа. Саитгалин Кагарман Саитгалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724174153/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50895218/ |date=2021-07-24 }}</ref>. ==Биографияһы == Сәйетғәлин Ҡаһарман Сәйетғәли улы 1908 йылдың 18 авгусында [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]] Юлдаш ауылында тыуа. Сәйетғәлиндың хәрби билетындағы яҙыуҙарға ҡарағанда, уның 1931 йылда уҡ 80-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итеүе тураһында әйтелә. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем « Ураҡ һәм Сүкеш» колхозында эшләй. 1941 йылдың декабрендә Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 148‑се гвардия артиллерия-миномет полкының 45-мм пушкалар батареяһының командиры булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 17 апрелендә 112-се дивизия фронтҡа китә, Сәйетғәлин контузия ала һәм эвакуация госпиталендә 1943 йылдың ноябренән 1943 йылдың ғинуарына тиклем була. Госпиталдән һуң 1943 йылдың февраль башында дивизия 8-се кавалерия корпусы составында фашистар тылы буйынса тәрән рейдка барырға һәм Чернухино торак пунктын, Дебальцево станцияһын алырға, Миллер станцияһы йүнәлешендә дошманды юк итергә тигән бойороҡ ала. Рейд ике аҙна дауам итә һәм дивизия барлыҡ ҡуйылған бурыстарҙы теүәп сыға, ләкин дивизия ҙур юғалтыуҙар кисерә: дивизия командиры генерал-майор М.М. Шайморатов, штаб комиссары Д. Артикулов һәләк була. Дивизия Чернигов ҡалаһы өсөн аяуһыҙ һуғыштарҙа әүҙем катнаша. 7-се гвардия кавалерия корпусы штабы приказы нигеҙендә Сәйетғәлин Ҡаһарман Сәйетғәли улы батырлығы өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә. Артабан 112-се кавалерия дивизияһы Хелм, Люблин ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Дивизия составында Сәйетғәлин «Майданек» концлагеры тотҡондарын, [[Белоруссия]]ны, [[Польша]]ны, Зандхаузен ҡалаларын, һуңынан Бранденбургты азат итеүҙә ҡатнаша. Дон йылғаһынан Эльба йылғаһына тиклем хәрби юл үтеп, Сәйетғәлин Ҡаһарман Сәйетғәли улы 1945 йылдың ноябрендә демобилизациялана. Һуғыштан һуң башҡалар менән бер рәттән емерелгән халыҡ хужалығын тергеҙеү буйынса эшкә тотона. Өйләнә, ете балаһы була<ref>[https://foto.pamyat-naroda.ru/detail/1205827?utm_source=pmt_detail&static_hash=b9df9027b7987c67b3c574baf5c03ba2v1 Память народа. Герои войны.Саитгалин Кагарман Саитгалеевич]</ref><ref>[https://pomni.is74.ru/person/70739/Саитгалин+Кагарман+Саитгалеевич Стена памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606091331/https://pomni.is74.ru/person/70739/%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD+%D0%9A%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-06-06 }}</ref>. 1990 йылдың 24 сентябрендә вафат була. == Наградалары== * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [http://brgi1.ru/wp-content/uploads/2020/04/pamyat-nasha-sovest_.pdf Гульнара Вахитова, Римма Тимербулатова ПАМЯТЬ — НАША СОВЕСТЬ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1681-saitgalin-kagarman-saitgaleevich?Itemid=104 Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50895218/ Память народа. Саитгалин Кагарман Саитгалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724174153/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50895218/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://foto.pamyat-naroda.ru/detail/1205827?utm_source=pmt_detail&static_hash=b9df9027b7987c67b3c574baf5c03ba2v1 Память народа. Герои войны.Саитгалин Кагарман Саитгалеевич] * [https://pomni.is74.ru/person/70739/Саитгалин+Кагарман+Саитгалеевич Стена памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606091331/https://pomni.is74.ru/person/70739/%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD+%D0%9A%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-06-06 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] ft2xiycvcvsu63kb0jn95g6xv5d8dro Саҙретдинов Әхмәткамал 0 175856 1301651 1234434 2026-08-02T20:04:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301651 wikitext text/x-wiki {{фш|Саҙретдинов}} {{Ук}} '''Саҙретдинов Әхмәткамал''' ({{lang-ru|Садретдинов Ахметкамал}}) [[1895 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, гвардия рядовойы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1944). == Биографияһы == Саҙретдинов Әхмәткамал 1895 йылда Башҡортостандың Дүртөйлө районы Миңеште ауылында тыуа. [[1942 йыл]]дың [[19 февраль|19 февралендә]] Дүртөйлө район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына<ref>[https://1418museum.ru/heroes/29481998/ САДРЕТДИНОВ АМЕТ-КАМАЛ|АМЕТ-КАМОЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608102546/https://1418museum.ru/heroes/29481998/ |date=2021-06-08 }}</ref>. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһында СССР Дәүләт банкының 1030-се ялан кассаһы һаҡсыһы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1664-sadretdinov-akhmatkamal-amet-kamol?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДРЕТДИНОВ Ахматкамал (Амет-Камол)]</ref>. Саҙретдинов Әхмәткамал хәрәкәттәге армияла 1942 йылдың 12 июненән хеҙмәт итә, ике тапҡыр яралана, беренсе тапҡыр 1942 йылдың 16 июлендә Воронеж янында барған алыштарҙа һул ҡулы яралана, икенсе тапҡыр 132-се гвардия дивизияһы 712-се полкы составында Орел ҡалаһы янында алышта башына ярсыҡ менән яралана. 1944 йылда «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36955853/ Память народа. Документы о награждении. Садретдинов Ахметкамал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726051920/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36955853/ |date=2021-07-26 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://1418museum.ru/heroes/29481998/ САДРЕТДИНОВ АМЕТ-КАМАЛ|АМЕТ-КАМОЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608102546/https://1418museum.ru/heroes/29481998/ |date=2021-06-08 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1664-sadretdinov-akhmatkamal-amet-kamol?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДРЕТДИНОВ Ахматкамал (Амет-Камол)] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36955853/ Память народа. Документы о награждении. Садретдинов Ахметкамал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726051920/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36955853/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36955853/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 687572 Дело ист. информации: 902] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726051920/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36955853/ |date=2021-07-26 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 4f8v1797hftkjdb5cjnq9fu1av88n38 Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы 0 175887 1301682 1234515 2026-08-03T06:23:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301682 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=сентябрь 2021}} {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы''' ([[1917 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1942). == Биографияһы == Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы 1917 йылда хәҙерге Башҡортостандың Йылайыр районы [[Үрге Сәлим]] ауылында тыуа. 1941 йылдың 1 декабрендә Матрай район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһының 83-сө айырым элемтә ярымэскадронында радист булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1711-salimov-ramazan-akzamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Рамазан Акзамович]</ref>. 1942 йылдың 19 ноябрендә һәм 25 ноябрендә күрһәткән батырлыҡтары өсөн Сәлимов Рамаҙан Әғзәм улы «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://1418museum.ru/heroes/26148598/ Дорога памяти. Участник войны Салимов Рамазан Акзамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609051123/https://1418museum.ru/heroes/26148598/ |date=2021-06-09 }}</ref>. Артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Хәрби званиеһы — өлкән сержант<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001774987/ Память народа. САЛИМОВ Рамазан Агзамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726053420/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001774987/ |date=2021-07-26 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1711-salimov-ramazan-akzamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Рамазан Акзамович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/26148598/ Дорога памяти. Участник войны Салимов Рамазан Акзамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609051123/https://1418museum.ru/heroes/26148598/ |date=2021-06-09 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001774987/ Память народа. САЛИМОВ Рамазан Агзамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726053420/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001774987/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001774987/7 ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 76,ящик 4]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] od858vezz90mvxpczfu8m7abbsoie0q Садиҡов Яҡуп Исламорат улы 0 175976 1301625 1069355 2026-08-02T17:13:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301625 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=сентябрь 2021}} {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Садиҡов Яҡуп Исламорат улы''' ({{lang-ru|Садыков Якуб Исламуратович}} [[1901 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] менән бүләкләнгән. == Биографияһы == Садиҡов Яҡуп Исламорат улы 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районында тыуа. 1941 йылда Ҡырмыҫҡалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1680-sadykov-yakub-islamuratovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Якуб Исламуратович]</ref>. 1943 йылдың 19 ноябрендә Защетье станцияһы янында барған алышта 'Садиҡов Яҡуп Исламорат улы бер төркөм иптәштәре менән оборонаның һул флангыһында булып, ике сәғәт дауамында немец автоматсыларының ҡыҫымына ҡаршы тора. Ошо алыш барышында Садиҡов үҙенең автоматы менән ун ике дошман һалдатын юҡ итә. Был батырлығы өсөн Садиҡов Яҡуп Исламорат улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46300578/ Память народа. Садыков Якуп Исламуратович. Картотека награждений]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1680-sadykov-yakub-islamuratovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Якуб Исламуратович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46300578/ Память народа. Садыков Якуп Исламуратович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611123250/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46300578/ |date=2021-06-11 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006483306/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 75, ящик 23]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 0y9sd5gpbzquvcmmyq1lhved035h65l Сәлимов Әбүбәкер Гәрәй улы 0 175982 1301685 1236254 2026-08-03T06:36:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301685 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сәлимов Әбүбәкер Гәрәй улы''' ({{lang-ru|САЛИМОВ Абубакир Гареевич}} [[1900 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985) == Биографияһы == Сәлимов Әбүбәкер Гәрәй улы 1900 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Краснокама районы]] Яңы Аҡтанышбаш ауылында тыуа. 1941 йылда Краснокама районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадронында старшина булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1707-salimov-abubakir-gareevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Абубакир Гареевич]</ref>. 1943 йылдың 17 февраленән 21 февралгә тиклем барған алышта күрһәткән батырлығы өсөн Сәлимов Әбүбәкер Гәрәй улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31623890/ Память народа. Документы о награждении. Салимов Абубакир Гареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726064247/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31623890/ |date=2021-07-26 }}</ref>. Сәлимов Әбүбәкер Гәрәй улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1943) * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)<ref>[https://1418museum.ru/heroes/7118248/ Дорога памяти. САЛИМОВ АБУБАКИР ГАРЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611152732/https://1418museum.ru/heroes/7118248/ |date=2021-06-11 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1707-salimov-abubakir-gareevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Абубакир Гареевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31623890/ Память народа. Документы о награждении. Салимов Абубакир Гареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726064247/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31623890/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31623890/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 690155 Дело ист. информации: 2317] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726064247/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31623890/ |date=2021-07-26 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] ck9tdfvbl5kti5lari7l08q0t3tala3 Сәлимов Рәшит Әбүбәкер улы 0 176009 1301683 1069463 2026-08-03T06:28:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301683 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сәлимов Рәшит Әбүбәкер улы''' ({{lang-ru|Салимов Рашит Абубакирович}}) ([[1922 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия [[кесе сержант]]ы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Сәлимов Рәшит Әбүбәкер улы 1922 йылда хәҙерге Башҡортостандың Маҡар районында (хәҙер Ишембай районы) тыуған. 1941 йылдың декабрендә Маҡар район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Көньяҡ-көнбайыш фронттың 275-се кавалерия полкының пулемет эскадронында, һуңыраҡ 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се кавалерия полкында пулеметсы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1712-salimov-rashit-abubakirovich-2?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Рашит Абубакирович]</ref>. 1943 йылдың 18 октябрендә Сәлимов Рәшит Әбүбәкер улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1943 йылдың 1 ғинуарынан алып 1943 йылдың 4 ғинуарына тиклем осорҙа пулемет эскадроны пулеметсыһы гвардия кесе сержанты Сәлимов Рәшит Әбүбәкер улы үҙенең пулеметы менән дошмандың станок пулеметы утын баҫтыра, пулемет расчетын юҡ итә, унға яҡын немец һалдаты төркөмөн юҡ итә. Был батырлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16371371/ Память народа. Документы о награждении. Салимов Рашит Абубакирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726092102/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16371371/ |date=2021-07-26 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1712-salimov-rashit-abubakirovich-2?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Рашит Абубакирович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16371371/ Память народа. Документы о награждении. Салимов Рашит Абубакирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726092102/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16371371/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001775102/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 76, ящик 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726092101/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001775102/ |date=2021-07-26 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] qp1o76cht8sa4fmhhrqn3ebc61kdrmm Садовский Алексей Владимирович 0 176080 1301629 1069356 2026-08-02T17:25:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301629 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Садовский Алексей Владимирович''' ([[1924 йыл]] — [[19 ғинуар]] [[1944 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Биографияһы == Садовский Алексей Владимирович 1924 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ]] ауылында тыуа. 1943 йылда Күгәрсен район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында элемтәсе булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1661-sadovskij-aleksej-vladimirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДОВСКИЙ Алексей Владимирович]</ref>. Хәрби хәрәкәттәр барышында ҡыҙылармеец Садовский Алексей Владимирович, батарея командирының элемтәсеһе булараҡ, полктың команда пункты менән һәр ваҡыт яҡшы бәйләнеш тәьмин итеүе өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33272275/ Память народа. Садовский Алексей Владимирович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613092912/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33272275/ |date=2021-06-13 }}</ref>. Ҡыҙылармеец Садовский Алексей 1944 йылдың 19 ғинуарында Белоруссия ерҙәрендә барған яуҙа һәләк була. Беларусь Республикаһының Гомель өлкәһе Сколодин ауылында ерләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1661-sadovskij-aleksej-vladimirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДОВСКИЙ Алексей Владимирович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33272275/ Память народа. Садовский Алексей Владимирович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613092912/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33272275/ |date=2021-06-13 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55131236/ Источник информации: ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18002 Дело ист. информации: 440] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726101831/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55131236/ |date=2021-07-26 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] 2q8bz41rct92eb1dkoc0a5olw9ckpm9 Саҙретдинов Ғимад Саҙретдин улы 0 176083 1301650 1071014 2026-08-02T19:59:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301650 wikitext text/x-wiki {{фш|Саҙретдинов}} {{Ук}} '''Саҙретдинов Ғимад Саҙретдин улы''' ({{lang-ru|Садретдинов Гимад Садретдинович}} 1901 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. == Биографияһы == Саҙретдинов Ғимад Саҙретдин улы 1901 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Туймазы районы]] [[Түбәнге Троицк]] ауылында тыуа. 1941 йылдың 16 декабрендә Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһының 294‑се кавалерия полкында политрук урынбаҫары булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1665-sadretdinov-gimad-sadretdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДРЕТДИНОВ Гимад Садретдинович]</ref>. 1951 йылдың 30 майында СССР Юғары Совет Президиумының 209/839 Указы менән 1942 йылдың 1 июненән 1942 йылдың 29 ноябренә тиклем осорҙа немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкәләнә. 1945 йылдың 9 майында Саҙретдинов Ғимад Саҙретдин улы «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001662893/ Память народа. Садретдинов Гимат Садретдинович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726101300/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001662893/ |date=2021-07-26 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1665-sadretdinov-gimad-sadretdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДРЕТДИНОВ Гимад Садретдинович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001662893/ Память народа. Садретдинов Гимат Садретдинович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726101300/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001662893/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Туймазы районында тыуғандар]] nmt8k2yz1bwpinsa9ll3cpkvmwsso7t Садиҡов Хәмзә Әғләм улы 0 176086 1301624 1202765 2026-08-02T17:08:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301624 wikitext text/x-wiki {{фш|Садиҡов}} {{Ук}} '''Садиҡов Хәмзә Әғләм улы''' ({{lang-ru|Садыков Хамза Ахлямович}} [[1922 йыл]] — ?) — 112 -се Башҡорт каваерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Биографияһы == Садиҡов Хәмзә Әғләм улы 1922 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Өфө]] ҡалаһында тыуа. Өфөнөң Сталин район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында штаб батареяһы ездовойы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1679-sadykov-khamzya-a-akhlyamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Хамзя(а) Ахлямович]</ref>. Ездовой Садиҡов Хәмзә Әғләм улы аттарын һәйбәт ҡарағаны һәм арба һәм ғәскәри ҡамыт-дуғалары яҡшы торошта булғаны өсөн 1944 йылдың 1 майында «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Хәрби хәрәкәттәр менән 1000 км маршта ездовой Садиҡов Хәмзә Әғләм улының аттары таушалмай һәм артта ҡалмай, уларҙы яҡшы торошта тотҡаны өсөн 1945 йылдың 12 апрелендә ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37263107/ Память народа. Садыков Хамза Ахнамович Картотека награждений]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1679-sadykov-khamzya-a-akhlyamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Хамзя(а) Ахлямович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37263107/ Память народа. Садыков Хамза Ахнамович Картотека награждений]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 2vghky9bn42dbxvgglu8shzeud9775c Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы 0 176090 1301653 1291941 2026-08-02T20:10:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301653 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы''' ({{lang-ru|САДРИЕВ Вафа Мухаметалиевич}} [[1906 йыл]] — декабрь [[1942 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1942 йылда яуҙа хәбәрһеҙ юғала. == Биографияһы == Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы 1906 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Йәрмәкәй районы]] Атамкүл ауылында тыуа. [[1941 йыл]]да Йәрмәкәй районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы кавалерисы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1663-sadriev-vafi-mukhametalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДРИЕВ Вафи Мухаметалиевич]</ref> Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы 1942 йылдың декабрендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246507/ Память народа. Донесения о потерях. Садриев Вафи Мухаметгалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726095901/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246507/ |date=2021-07-26 }}</ref> == Ғаиләһе == Ҡатыны Баҙыгөлъямал, улы Айрат<ref>[http://www.pobeda1945.su/frontovik/18217 Портал о фронтовиках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613132728/http://www.pobeda1945.su/frontovik/18217 |date=2021-06-13 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1663-sadriev-vafi-mukhametalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДРИЕВ Вафи Мухаметалиевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246507/ Память народа. Донесения о потерях. Садриев Вафи Мухаметгалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726095901/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246507/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [http://www.pobeda1945.su/frontovik/18217 Портал о фронтовиках]{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Сығанаҡтар == * Источник информации: Память. Башкортостан. Книга 10 {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] 2q4nw37qca82hpeqcdlz6fz2rfxrm8j Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы 0 176103 1301626 1069345 2026-08-02T17:17:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301626 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы''' ({{lang-ru|Садыков Гаибрасуль Габитович}} [[1907 йыл]] — ?) — 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сержант. == Биографияһы == Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы 1907 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Бүздәк районы]]нда тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Көньяҡ-Көнбайыш фронтта 112 кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкы ПТР взводының 2-се эскадронында командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1669-sadykov-gai-j-brasul-gabitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Гаи(й)брасуль Габитович]</ref>. [[1942 йыл]]дың [[15 декабрь|15 декабрендә]] ПТР взводы 2-се эскадроны командиры ярҙамсыһы Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы Аржановский районында һуғышта ПТР-ҙан дошмандың ике автомашинаһын юҡ итә һәм һуғыш яланынан яралы взвод командиры лейтенантты алып сыға, командалыҡты үҫ өҫтөнә ала һәм яугирҙәрҙе ҡыйыу рәүештә дошманға алып бара. Был батырлығы өсөн сержант Садиҡов «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123640/ Память народа. Садыков Гайбрасуля Габитович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726101834/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123640/ |date=2021-07-26 }}</ref>. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1669-sadykov-gai-j-brasul-gabitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Гаи(й)брасуль Габитович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123640/ Память народа. Садыков Гайбрасуля Габитович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726101834/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123640/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] jgsjdy4eiy1i0d0vkq7jy8qp60ov5br Сиражетдинов Сәлим Билал улы 0 176137 1301662 1069394 2026-08-03T01:07:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301662 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сиражетдинов Сәлим Билал улы''' ({{lang-ru|Сиражетдинов Салим Билалович}} [[1913 йыл]] — [[24 май]] [[1978 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1945), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943) менән бүләкләнгән. == Биографияһы == Сиражетдинов Сәлим Билал улы 1913 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]] [[Туңғатар]] ауылында тыуа. 1941 йылда Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1781-sirazhetdinov-salim-bilalovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИРАЖЕТДИНОВ Салим Билалович]</ref>. 1945 йылдың 30 апрелендә Бранденбург ҡалаһы янында дошмандарҙың көслө нығытылған районына эскадрондың һөжүм итеү ваҡытында гвардия ҡыҙылармеецы Сиражетдинов немец траншеяһына шыуышып килә. Ҡул пулеметына гранаталар ташлай, бының менән эскадронға алға барыуҙы һәм уңайлы урынды биләргә мөмкинлек бирә. Һөжүм итеү һуғыштары дауамында ҡыҙылармеец Сиражетдинов Сәлим Билал улы үҙенең шәхси миҫалында ҡыйыулыҡ һәм батырлыҡ өлгөһө күрһәтә. 2-се эскадроны ҡылыссыһы ҡыҙылармеец Сиражетдинов 1945 йылдың 30 апрелендә III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30092090/ Память народа. Документы о награждении. Сиражитдинов Салим Беллалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726114434/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30092090/ |date=2021-07-26 }}</ref>. Ветеран Сиражетдинов Сәлим Билал улы 1978 йылдың 24 майында тыуған ауылында ерләнә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1781-sirazhetdinov-salim-bilalovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИРАЖЕТДИНОВ Салим Билалович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30092090/ Память народа. Документы о награждении. Сиражитдинов Салим Беллалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726114434/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30092090/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1507071993/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 79, ящик 22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210630072431/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1507071993/ |date=2021-06-30 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Дан ордены кавалерҙары]] 74f0osxu9yarkt8rimm72lwdm2jqw8p Сафин Хажи Сафа улы 0 176186 1301643 1069383 2026-08-02T19:24:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301643 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафин Хажи Сафа улы''' ({{lang-ru|Сафин Хажи Сафиевич }} [[1910 йыл]] ― [[14 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943). == Биографияһы == Сафин Хажи Сафа улы 1910 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Ғафури районы]] [[Ибраһим]] ауылында тыуа. [[1941 йыл]]да Ғафури район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында сапер-шартлатыусы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1759-safin-khazhi-safievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Хажи Сафиевич]</ref>. Гвардия ҡыҙылармеецы Сафин дошман тылына әүҙем рейд яһай, Дебальцево-Фальцево һәм Дебальцево-Чистково линияһында тимер юлына миналар һалып сыға. Командирҙың бойороғон үтәп, ике урында тимер юл полотноһын һәм үтеп йөрөү урынын шартлата. Чернухино оборонаһы районында башҡалар булышлығында урам баррикадаһын тәьмин итә, унда шәхсән дошман яғынан миналар һалып сыға. Бынан тыш, Сафин Хажи Сафа улы Чернухинола немецтарҙың оборона- һөжүм итеү һыҙатында урынлашҡан 20-40 метр аралыҡта дощмандың телефон кабелдәрен киҫә. Подразделениеның 1943 йылдың 15 июлендәге 185-се бойороғо менән Сафин Хажи Сафа улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37835125/ Память народа. Сафин Хажи Сафиевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726120442/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37835125/ |date=2021-07-26 }}</ref>. 1943 йылдың 18 сентябренән алып 24 сентябренә тиклем сапер -шартлатыусы гвардия ҡыҙылармеецы Сафин Хажи Сафа улы немец илбаҫарҙары менән һуғышта үҙен ҡыйыу яугир итеп күрһәтә. дошмандың көслө уты аҫтында 1 Май совхозы һәм Ивашков ауылы өсөн барған һуғышта бер нисә тапҡыр команда һәм күҙәтеү пункттарын йыһазландыра, разведка взводы составында ике тапҡыр разведкаға бара, дошмандың мина яландарын асыҡлап, полк поразделениеһының алға барыуын тәьмин итә. 1943 йылдың 25 сентябрендә ҡыҙылармеец Сафин «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref name="Память народа" />. Ҡыҙылармеец Сафин Хажи Сафа улы 1943 йылдың 14 ноябрендә [[Белоруссия]] ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта һәләк була. Белоруссияның [[Гомель өлкәһе]] Речицкий районының Смагорин ауылында ерләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279551/ Донесения о потерях. Сафин Хожи Сафиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726120445/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279551/ |date=2021-07-26 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1759-safin-khazhi-safievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Хажи Сафиевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37835125/ Память народа. Сафин Хажи Сафиевич. Картотека награждений]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279551/ Донесения о потерях. Сафин Хожи Сафиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726120445/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279551/ |date=2021-07-26 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] gq40wlhpksgxcp9ee3fqqmvswxb1yv2 Сиражетдинов Әхәт Ғата улы 0 176196 1301666 1069397 2026-08-03T01:24:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301666 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сиражетдинов Әхәт Ғата улы''' ({{lang-ru|Сиразитдинов Ахат Гатинович}} [[1910 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы. == Биографияһы == Сиражетдинов Әхәт Ғата улы 1910 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Шишмә районы]] [[Сыуалкип]] ауылында тыуа. 1941 йылда Өфө ҡалаһының Киров район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1785-sirazitdinov-akhat-gatinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИРАЗИТДИНОВ Ахат Гатинович]</ref>. 1945 йылдың 21 ғинуарында Каменка районында алышта орудие сафтан сыға һәм өлкән артиллерия мастеры гвардия старшинаһы Сиражетдинов Әхәт Ғата улы дошман уты аҫтында орудиены йүнәтә, көндөң уңышын тәьмин итә. Гвардия старшинаһы Сиражетдинов «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400076/ Память народа. Сиразитдинов Ахат Гатинович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726120959/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400076/ |date=2021-07-26 }}</ref>. Одер йылғаһынан алып Бранденбург ҡалаһына тиклем һөжүм итеү һуғышында өлкән артиллерия мастеры гвардия старшинаһы Сиражетдинов Әхәт Ғата улы дошмандың көслө уты аҫтында бер нисә тапҡыр орудиены ремонтлай һәм һөжүм итеү һуғыштарының уңышын тәьмин итә. Гвардия старшинаһы Сиражетдинов икенсе тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref name="Память народа" />. Сиражетдинов Әхәт Ғата улы 1945 йылдың 9 майында [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә<ref name="Память народа" />. Сиражетдинов Әхәт Ғата улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400076/ Память народа. Сиразитдинов Ахат Гатинович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726120959/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400076/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1785-sirazitdinov-akhat-gatinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИРАЗИТДИНОВ Ахат Гатинович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] rwjf5fw4ohdmpu5vzihqnw9rfjlnu95 Саҙрисламов Мырҙахан Саҙрислам улы 0 176250 1301652 1069359 2026-08-02T20:07:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301652 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Саҙрисламов Мырҙахан Саҙрислам улы''' ({{lang-ru|Садрисламов Мирзахан Садрисламович}} [[1912 йыл]] (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса [[1904 йыл]]{{ЫС юҡ|27|07|2021}}) —?), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Биографияһы == Саҙрисламов Мырҙахан Саҙрислам улы 1912 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Яңауыл районы]] [[Иҫке Көйөк]] ауылында тыуа. [[1941 йыл]]да Яңауыл район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1666-sadrislamov-sardislamov-mirzakhan-sadrislamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДРИСЛАМОВ (Сардисламов) Мирзахан Садрисламович]</ref>. 2-се эскадрон ҡылыссыһы гвардия ҡыҙылармеецы Саҙрисламов Мырҙахан Саҙрислам улы Новоселки ауылы өсөн барған һуғышта алға ҡыйыу барып ике гитлерсы менән һуғыша, уларҙы сигенергә мәжбүр итә, был һуғышта Саҙрисламов ҡаты яралана. 1944 йылдың 12 авгусында ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001664608/ Память народа. Документы о награждении. Садрисламов Мирзахан Садрисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727042037/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001664608/ |date=2021-07-27 }}</ref>. Саҙрисламов Мырҙахан Саҙрислам улы [[1945 йыл]]да демобилизациялана<ref>[https://pomni-yanaul.ru/knigi/oni-vernulis/s.htm ОНИ ВЕРНУЛИСЬ С ПОБЕДОЙ. ЯНАУЛЬСКИЙ РАЙОН РБ]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1944) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1666-sadrislamov-sardislamov-mirzakhan-sadrislamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДРИСЛАМОВ (Сардисламов) Мирзахан Садрисламович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001664608/ Память народа. Документы о награждении. Садрисламов Мирзахан Садрисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727042037/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001664608/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pomni-yanaul.ru/knigi/oni-vernulis/s.htm ОНИ ВЕРНУЛИСЬ С ПОБЕДОЙ. ЯНАУЛЬСКИЙ РАЙОН РБ] {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 33351h72licxtz0ziidb0rg1uxkv4mx Садиҡов Тимеркәй (Тимерхан) Садиҡ улы 0 176294 1301622 1232323 2026-08-02T17:00:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301622 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Садиҡов Тимеркәй (Тимерхан) Садиҡ улы''' ({{lang-ru|Садыков Тимеркай (Тимерхан) Садыкович}} [[10 август]] [[1905 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, индендант хеҙмәтенең гвардия лейтенанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. == Биографияһы == Садиҡов Тимеркәй (Тимерхан) Садиҡ улы 1905 йылдың 10 авгусында элекке [[Башҡортостан]]дың [[Ҡандра районы]] (хәҙер [[Туймазы районы]]) Балтай ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың 19 декабрендә [[Туймазы районы]] хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына<ref>[https://1418museum.ru/heroes/11791890/ Дорога памяти. САДЫКОВ ТИМИРХАН|ТЕМЕРХАН САДЫКОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200350/https://1418museum.ru/heroes/11791890/ |date=2021-06-24 }}</ref>. 89-сы гвардия уҡсылар дивизияһының 273-сө гвардия уҡсылар полкында; 113-сө кавалерия дивизияһында; 5-се һөжүм итеүсе армияла, 58-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. Дошмандың тәрән эшелонлы оборонаһын өҙөү һуғыштарында Садиҡов подразделениеның шәхси составын аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе яҡшы ойоштора. Уның инициативаһы менән Одер йылғаһы буйында өс йөҙҙән ашыу эре баш мал йыйыла, был полкты 30 тәүлеккә трофей аҙыҡ-түлек менән тәьмин итергә мөмкилек бирә. Аҙыҡ-фураж хеҙмәтен өлгөлө башҡарғаны өсөн Садиҡов Тимеркәй (Тимерхан) Садиҡ улы 1945 йылдың 22 апрелендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә<ref name="Садыков">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer13198490/ Память народа. Садыков Тимеркай (Тимерхан) Садыкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727044409/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer13198490/ |date=2021-07-27 }}</ref>. 1945 йылдың 22 апреленән алып 29 апрелгә тиклем Германия территорияһында барған урам һуғыштары ваҡытында, дошмандың көслө утына ҡарамаҫтан фронттың алғы һыҙығына үҙе шәхсән аҙыҡ-түлектәрҙе һәм фуражды еткерә. Норма менән алынған аҙыҡ-түлектәрҙән тыш Садиҡов үҙе лә әҙерләүҙәр менән шөғөлләнә, бының менән полктың шәхси составының туҡланыуын яҡшырта. Был хәрби хеҙмәттәре өсөн 1945 йылдың 19 июнендә гвардия лейтенанты Садиҡов Тимеркәй (Тимерхан) Садиҡ улы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә<ref name="Садыков" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] * [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] * [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://1418museum.ru/heroes/11791890/ Дорога памяти. САДЫКОВ ТИМИРХАН|ТЕМЕРХАН САДЫКОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200350/https://1418museum.ru/heroes/11791890/ |date=2021-06-24 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer13198490/ Память народа. Садыков Тимеркай (Тимерхан) Садыкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727044409/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer13198490/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] b5u16g0u72lr60g6hir39rc78q755jl Сафин Ҡәфей Сафа улы 0 176435 1301647 1196241 2026-08-02T19:41:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301647 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафин Ҡәфей Сафа улы''' ({{lang-ru|Сафин Кафей Сафинович}} [[1915 йыл]] — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. гвардия ҡыҙылармеецы рядовой. 1943 йылдың 24 февралендә хәбәрһеҙ юғала. == Биографияһы == Сафин Ҡәфей Сафа улы сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Мәсетле районы]] Муллаҡай ауылы советы Буртаковка ауылынан. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Мәсетле районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы штабы янында хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1756-safin-kafej-safinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Кафей Сафинович]</ref>. 1943 йылдың 24 февралендә Украинаның Вроошиловград өлкәһе (хәҙер [[Луганск өлкәһе]]) Юлино-2 станцияһы янында барған ҡыҙыу һуғышта хәбәрһеҙ юғала<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102698/ Память народа. Сафин Кафей Сафинович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727064523/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102698/ |date=2021-07-27 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1756-safin-kafej-safinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Кафей Сафинович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102698/ Память народа. Сафин Кафей Сафинович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727064523/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102698/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102698/persons%3D1& ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001.Дело ист. информации: 818] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210703040059/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102698/persons%3D1%26/ |date=2021-07-03 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] mh58zym6awngkn4xymz0q8xmiwyzq5s Сафин Ғәли Ҡорбан улы 0 176437 1301645 1069377 2026-08-02T19:33:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301645 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафин Ғәли Ҡорбан улы''' ({{lang-ru|Сафин Галий Курбанович}} [[1915 йыл]] — ?) — 112-се легендар Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы. [[1942 йыл]]дың [[7 июль|7 июлендә]] хәбәрһеҙ юғала. == Биографияһы == Сафин Ғәли Ҡорбан улы 1915 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]] Ялсы ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында элемтәмсе булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1752-safin-galij-kurbanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Галий Курбанович]</ref>. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһендә (хәҙер Липецк өлкәһенең Тербун районында) барған ҡыҙыу һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә Сафин Ғәли Ҡорбан улының туғандары исеменән Ялсы ауылында йәшәгән атаһы Сафин Ҡорбан күрһәтелгән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163270/ Память народа. Сафин Галий Курбанович Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727064736/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163270/ |date=2021-07-27 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1752-safin-galij-kurbanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Галий Курбанович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163270/ Память народа. Сафин Галий Курбанович Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727064736/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163270/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163270/ ЦАМО Фонд ист.информации: 58 Опись ист. информации: 818883Дело ист. информации: 1750] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727064736/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163270/ |date=2021-07-27 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] 27cgo59kxg73dk9z3kfdfk835cakz0p Сафин Ғәфүр 0 176440 1301646 1069378 2026-08-02T19:38:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301646 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафин Ғәфүр''' ({{lang-ru|Сафин Гафур}} [[1916 йыл]] — [[14 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. Һуғышта һәләк була. == Биографияһы == Сафин Ғәфүр 1916 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]] Карачушинский ауыл Советы биләмәһендә тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Борай районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында коновод булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1753-safin-gafur?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Гафур]</ref>. 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта батырҙарса һәләк була. Белоруссияның Гомель өлкәһендәге Речица районының Романовка ауылында ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә Борай районында йәшәгән ҡатыны Ләбизә Сафина күрһәтелгән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3502722/ Память народа. Сафин Гафур. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727064946/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3502722/ |date=2021-07-27 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1753-safin-gafur?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Гафур]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3502722/ Память народа. Сафин Гафур. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727064946/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3502722/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3502722/ ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 1264]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] pptzins35ulah0uqyodeudkkx05jhws Сафин Ғаян Сафа улы 0 176443 1301644 1196240 2026-08-02T19:28:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301644 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафин Ғаян Сафа улы''' ({{lang-ru|Сафин Гаян Сафинович}} ([[1904 йыл]] — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. == Биографияһы == Сафин Ғаян Сафа улы 1904 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Балаҡатай районы]]нда тыуа. Көньяҡ-Көнбайыш фронттың 112-се кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының ветеринар часында дағалау инструкторы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1754-safin-gayan-safinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Гаян Сафинович]</ref>. 1942 йылдың 15 декабрендә подразделениеның 280-се бойороғо менән дағалау инструкторы сержант Сафин Ғаян Сафа улы дағалау материалын етештереүҙе ойоштороуы өсөн [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]на лайыҡ була. Ул полк аттарын дағалауҙы өлгөлө ойоштора һәм уларҙың хәрби һәләтлеген тәьмин итә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123609/9 Память народа. Сафин Гаян Сафинович Медаль «За боевые заслуги»]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Сафин Ғаян Сафа улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1754-safin-gayan-safinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Гаян Сафинович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123609/ Память народа. Сафин Гаян Сафинович Медаль «За боевые заслуги»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628004336/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123609/ |date=2021-06-28 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123609/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 686044 Дело ист. информации: 4305] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628004336/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123609/ |date=2021-06-28 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 4kb5t6qpb0q0i70p7ajs535p74ynsv3 Сафин Иштимер Сафа улы 0 176484 1301642 1134785 2026-08-02T19:16:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301642 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафин Иштимер Сафа улы''' ({{lang-ru|Сафин Иштимер Сафиевич}} [[15 май]] [[1922 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе лейтенанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Сафин Иштимер Сафа улы 1922 йылдың 15 майында хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] Әлкә ауылында тыуа. 1941 йылдың 4 декабрендә Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 9-сы гвардия кавалерия дивизияһының 30-сы гвардия кавалерия полкында, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы идаралығында коновод булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 28 февралендә һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1002770651/ Память народа. Сафин Иштимер Сафиевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727071101/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1002770651/ |date=2021-07-27 }}</ref>. Коновод Мухамедьянов менән аттарҙы һуғарырға алып китеп барған саҡта автоматтар менән ҡоралланған ике немецтың өйҙәргә яҡынлашып килгәнен күреп ҡала, һәм өйҙәр артынан ҡапыл ғына килеп сығып уларға һөжүм итәләр, уларҙы ҡоралһыҙландырып әсиргә алалар, гранаталарын, автоматтарын һәм документтарын алып, дивизия штабына алып киләләр. Был ҡыйыулығы өсөн коновод Сафин 1944 йылдың 15 ғинуарында [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә<ref name="Сафин">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002770654/ Память народа. Сафин Иштмир Сафиевич Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727071605/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002770654/ |date=2021-07-27 }}</ref>. Гвардия кесе лейтенанты Сафин Иштимер Сафа улы Берлинға тиклем барып еткән ҡыйыу яугир. Сафин Иштимер Сафа улы 1946 йылдың 24 июнендә демобилизациялана, колхозда бригадир, ауыл Советы рәйесе, ветеринар техник булып эшләй. Ғаилә ҡороп, өс ул һәм бер ҡыҙ үҫтерә<ref>[https://vk.com/wall-144198698_1354 Музей 112-й Башкирской кавалерийской дивизии]</ref>. 1985 йылда юбилейлы II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә<ref name="Сафин" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1002770651/ Память народа. Сафин Иштимер Сафиевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727071101/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1002770651/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002770654/ Память народа. Сафин Иштмир Сафиевич Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727071605/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002770654/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://vk.com/wall-144198698_1354 Музей 112-й Башкирской кавалерийской дивизии] {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] i2spcwpnklt4n23t6ueou9nchjdljo9 Сиражетдинов Ғилметдин 0 176515 1301665 1069393 2026-08-03T01:20:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301665 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сиражетдинов Ғилметдин''' ({{lang-ru|Сиразетдинов Гильмутдин}} [[1908 йыл]] йәки [[1905]]{{ЫС юҡ|27|07|2021}} — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. [[1943 йыл]]дың [[14 ноябрь|14 ноябрендә]] хәбәрһеҙ юғала. == Биографияһы == Сиражетдинов Ғилметдин 1908 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Федоровка районы]] Ҡораласыҡ ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың авгусында (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1942 йылдың авгусы) Федоровка районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында минометчик булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1782-sirazetdinov-gil-mutdin?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИРАЗЕТДИНОВ Гильмутдин]</ref>. 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә Сиражетдинов Ғилметдиндың ҡатыны Ғилминур Сиражетдинова күрһәтелгән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279487/ Память народа. Сиразитдинов Гильмутдин. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727163006/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279487/ |date=2021-07-27 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1782-sirazetdinov-gil-mutdin?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИРАЗЕТДИНОВ Гильмутдин]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279487/ Память народа. Сиразитдинов Гильмутдин. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727163006/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279487/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279487/ ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18002 Дело ист. информации: 245] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727163006/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279487/ |date=2021-07-27 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] k50dhz920vx3e0nu9vxgf0hvxzspwwd Сиражетдинов Шәрифулла Ғәтиәт улы 0 176522 1301664 1196251 2026-08-03T01:15:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301664 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сиражетдинов Шәрифулла Ғәтиәт улы''' ({{lang-ru|Сиразетдинов Шарифулла Гатиятович}} [[1897 йыл]] — [[1963 йыл]]) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943). == Биографияһы == Сиражетдинов Шәрифулла Ғәтиәт улы 1897 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]] [[Үрге Әрмет]] ауылында тыуа. 1919 июленән алып 1922 июленә тиклем Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1942 йылда Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының хужалыҡ взводында кавалерист булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1784-sirazetdinov-sharifulla-gatiyatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИРАЗЕТДИНОВ Шарифулла Гатиятович]</ref>. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Берлинға тиклем барып етә. 1945 йылдың 5 авгусында тыуған яҡтарына Еңеү менән әйләнеп ҡайта. [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы|«Берлинды алған өсөн»]], «1041—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдарына эйә<ref>[https://www.moypolk.ru/soldier/sirazetdinov-sharifulla-gatiyatovich Бессмертный полк. Сиразетдинов Шарифулла Гатиятович]</ref>. Ветеран 1963 йылда 66 йәшендә вафат була. === Хәрби ҡаҙаныштары === 1943 йылдың 16 сентябрендә ҡыҙылармеец Сиражетдинов Шәрифулла Ғәтиәт улы «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="Сиразетдинов">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21950152/ Память народа. Сиразетдинов Шарифулла Гатиятович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250121030627/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21950152/ |date=2025-01-21 }}</ref>. 1943 йылдың 18 октябрендә подполковник И. Кусимов ҡултамғаһы менән Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән бүләкләү ҡағыҙында уның тураһында былай тип яҙылған:{{Цитата|Сиражетдинов Шәрифулла Ғәтиәт улы полкта экспедитор вазифаһын башҡара. Хәрби хәрәкәттәр барышында үҙен ҡурҡыу белмәҫ яугир итеп күрһәтте. Хәрби хәрәкәттәрҙең ауыр шарттарында дошмандың көслө уты аҫтында иптәш Сиражетдинов корреспонденцияларҙы һәр ваҡыт мәлендә туранан-тура подразделениеға алғы һыҙыҡҡа ташыны. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ.<ref name="Сиразетдинов" />}} == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943) * [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945) * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1784-sirazetdinov-sharifulla-gatiyatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИРАЗЕТДИНОВ Шарифулла Гатиятович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21950152/Память народа. Сиразетдинов Шарифулла Гатиятович. Картотека награждений]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://www.moypolk.ru/soldier/sirazetdinov-sharifulla-gatiyatovich. Бессмертный полк. Сиразетдинов Шарифулла Гатиятович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21950152/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 79, ящик 22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250121030627/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21950152/ |date=2025-01-21 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21950152/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 686044 Дело ист. информации: 2310] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250121030627/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21950152/ |date=2025-01-21 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] f2z85jgz1suq09npmky8xp5q32vwbiw Садиҡов Төхвәт Әбдрәхим улы 0 176530 1301623 1202764 2026-08-02T17:05:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301623 wikitext text/x-wiki {{фш|Садиҡов}} {{Ук}} '''Садиҡов Төхвәт Әбдрәхим улы''' ({{lang-ru|Садыков Тухват Абдрахимович}} ?- 18 февраль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы. == Биографияһы == Садиҡов Төхвәт Әбдрәхим улы сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Шишмә районы]]нан. Ҡыҙыл Армия сафына Шишмә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1678-sadykov-tukhvat-abdrakhimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Тухват Абдрахимович]</ref>. [[Украина]] ерҙәрендә барған ҡыҙыу һуғышта 1943 йылдың 18 февралендә батырҙарса һәләк була. Украинаның [[Луганск өлкәһе]] Перевальск районындағы Фащеевка ҡасабаһында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән. Ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә Садиҡов Төхвәт Әбдрәхим улы тураһында мәғлүмәттә атаһы Садиҡ тип бирелгән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027522/ Память народа. Садыков Тухват Садыкович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727170642/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027522/ |date=2021-07-27 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1678-sadykov-tukhvat-abdrakhimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Тухват Абдрахимович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie83855454/ Память народа. Садыков Тухват Садыкович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727170640/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie83855454/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027522/ ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 1369] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727170642/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027522/ |date=2021-07-27 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] jzr19z1unw0fhb7my17ef376hd00jix Садиҡов Әхмәр Садиҡ улы 0 176535 1301628 1196227 2026-08-02T17:20:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301628 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Садиҡов Әхмәр Садиҡ улы''' ({{lang-ru|Садыков Акмар Садыкович}}) [[1902 йыл]] — яҡынса [[13 июль]] [[1943 йыл]]) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. == Биографияһы == Садиҡов Әхмәр Садиҡ улы 1902 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Мәсетле районы]] Ҡыҙылбаш ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Мәсетле районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 115-се кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында автоматсы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1667-sadykov-akmar-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Акмар Садыкович]</ref>. Курск өлкәһендә барған ҡыҙыу һуғышта алған яраларынан 1943 йылдың 13 июле тирәһе һәләк була. Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһенең) Тербун районының Алешки ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159429576/ Память народа. Донесения о потерях. Садыков Акмар Садыкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727165729/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159429576/ |date=2021-07-27 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1667-sadykov-akmar-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Акмар Садыкович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159429576/& Память народа. Донесения о потерях. Садыков Акмар Садыкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728062413/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159429576/%26/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159429576/ Источник информации: ВК Республики Башкортостан Фонд ист. информации: Отдел ВК по Дуванскому и Салаватскому р-нам Республики Башкортостан. Дело ист. информации: 11005327] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727165729/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159429576/ |date=2021-07-27 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] bb7bttns1dkmgrdyfvp8de0uc8jp0p7 Сиражетдинов Харас Латип улы 0 176589 1301663 1069395 2026-08-03T01:10:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301663 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сиражетдинов Харас Латип улы''' ({{lang-ru|Сиразитдинов Харас ((Сиразетдинов) Хари(а)с ) Латыпович}} ([[1918 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Биографияһы == Сиражетдинов Харас Латип улы сығышы менән [[Башҡортостан]]дың [[Өфө ҡалаһы]]нан. 1918 йылда тыуған. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Өфө ҡалаһының Сталин районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының орудие расчеты составында хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1786-sirazitdinov-kharis-latypovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИРАЗИТДИНОВ (Сиразетдинов) Хари(а)с Латыпович]</ref>. 1943 йылдың 4 февралендә Украинаның Ворошиловград өлкәһе (хәҙер [[Луганск өлкәһе]]) Иванов районының Юлино-2 станцияһы янында барған аяуһыҙ һуғышта хәбәрһеҙ юғала<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102679/ Память народа. Сиразетдинов Харис Латыпович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728051420/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102679/ |date=2021-07-28 }}</ref>. Туғандары тураһында мәғлүмәттәр юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1786-sirazitdinov-kharis-latypovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИРАЗИТДИНОВ (Сиразетдинов) Хари(а)с Латыпович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102679/ Память народа. Сиразетдинов Харис Латыпович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728051420/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102679/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} == Сығанаҡтар == * ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 818 {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] a4wbp3zme2694gyir5zdi6x2k83n8ll Сафуанов Әхмәт Вилдан улы 0 176645 1301648 1069384 2026-08-02T19:50:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301648 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафуанов Әхмәт Вилдан улы''' ({{lang-ru|Сафуанов Ахмет Вильданович}} (1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, медицина хеҙмәтенең гвардия старшинаһы, медицина хеҙмәте старшинаһы, саниструктор. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1945), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Сафуанов Әхмәт Вилдан улы 1913 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуа. [[1941 йыл]]дың декабрендә Өфө ҡалаһы Молотов районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкында; 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1766-safuanov-akhmet-vil-danovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФУАНОВ Ахмет Вильданович]</ref>. Санинструктор Сафуанов Әхмәт Вилдан улы 1942 йылдың 19 ноябренән 30 ноябренә тиклем осорҙа һөжүм итеү һуғыштарында һуғыш яланынан ҡоралдары менән утыҙлаған яралы һалдатты һәм командирҙарҙы һәм 1942 йылдың 6 июленән 10 июленә тиклем 15 кешене алып сыға. Һуғыш яланында булып яралы һалдат һәм командирҙарға кисекмәҫтән ярҙам күрһәтә. Үҙенең фиҙәҡәр хеҙмәте менән ул тиҫтәләгән яугир дуҫтарының ғүмерен ҡотҡарып алып ҡала. Үҙенең хеҙмәт бурыстарын үтәгәндә яралана. Үҙенә үҙе беренсе ярҙам күрһәтеп, ул яралы иптәштәренә ярҙам күрһәтеүен дауам итә. Подразделениеның 387-се бойороғо менән гвардия старшинаһы Сафуанов Әхмәт Вилдан улы 1942 йылдың 17 декабрендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була<ref name="Сафуанов">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031224/ Память народа Сафуанов Ахмет Вильданович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728053933/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031224/ |date=2021-07-28 }}</ref>. 1943 йылдың 29 сентябрендә санинструктор Сафуанов Әхмәт Вилдан улы дошмандың көслө миномет уты аҫтында Днепр йылғаһы аша сыға һәм яралы офицер һәм яугирҙарҙың яраларын бәйләй. 1943 йылдың 18 октябрендә был ҡыйыулығы өсөн ул подразделениеның 250/н бойороғо менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="Сафуанов" />. Ораниенбург һәм Бранденбург ҡалалары өсөн һуғышта ялан госпиталендә булып, табип менән бергә медицина ярҙамы күрһәтеүҙә һәм 65 яралыны тәрбиәләүҙә әүҙем ҡатнаша. 1945 йылдың 24-25 апрелендә дошмандың һауа һөжүме ваҡытында Велефану ауылы һәм Брилов ауылы районында 13 яралы һалдатҡа ярҙам күрһәтә. Бранденбург ҡалаһы янында һуғышта Зило-Каналды аша һуғышып аша сыҡҡанда дошман уты аҫтында алты ауыр яралы һалдатҡа беренсе ярҙам күрһәтә һәм ялан госпиталенә оҙата. Одер йылғаһынан алып Бранденбург ҡалаһына тиклем алыштарҙа яралыларҙы һуғыш яланынан ялан госпиталенә эвакуациялауҙа әүҙем ҡатнаша. Һуғышта ҡыйыулыҡ һәм ныҡышмалылыҡ, яраларға хәстәрлек күрһәтә. Һуғышта күрһәткән был ҡаҙаныштары өсөн санинструктор Сафуанов Әхмәт Вилдан улы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә<ref name="Сафуанов" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1943) * [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1766-safuanov-akhmet-vil-danovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФУАНОВ Ахмет Вильданович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031224/ Память народа Сафуанов Ахмет Вильданович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728053933/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031224/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} == Сығанаҡтар == * ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 77а, ящик 7 {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] keqfawt393gxol6sun6bwwsuzi5zx10 Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы 0 176759 1301667 1048929 2026-08-03T01:34:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301667 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы''' ({{lang-ru|Ситдиков Хамидулла Ситдикович}} [[1903 йыл]] — ?) — 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). == Биографияһы == Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы 1903 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Туймазы районы]] Соҡаҙыбаш ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына [[Бүздәк районы]] хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58‑се гвардия кавалерия полкының комендант отделениеһы кавалерисы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1788-sitdikov-khamidulla-sitdikovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИТДИКОВ Хамидулла Ситдикович]</ref>. Хәрби званиеһы — сержант 1944 йылдың 12 апрелендә Владимир-Волынский ҡалаһы янында һуғышта подразделениеларҙа һуғыш кәрәк-яраҡтары етешмәй башлағас, комендант отделениеһы сержанты Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы дошмандың көслө уты аҫтында яралыларҙан хәрби кәрәк-яраҡтар йыя башлай һәм алғы һыҙыҡҡа еткерә. Был ҡаһарманлығы өсөн ул 1944 йылдың 07 октябрендә подразделениеның 17/н бойороғо менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref name="Ситдиков">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45484064/ Память народа. Ситдиков Хамидулла Ситдикович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728060206/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45484064/ |date=2021-07-28 }}</ref>. 1945 йылда хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалына тәҡдим ителә<ref name="Ситдиков" />. 1985 йылдың 23 декабрендә Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы юбилейлы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә<ref name="Ситдиков" />. Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы Ҡыҙыл Армиянан 1946 йылда демобилизациялана. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1944) * [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] (1945) * [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1985) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1788-sitdikov-khamidulla-sitdikovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИТДИКОВ Хамидулла Ситдикович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45484064/ Память народа. Ситдиков Хамидулла Ситдикович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728060206/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45484064/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} == Сығанаҡтар == * ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 79, ящик 24 {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} sr1svd47xm7s9w23ffdpnw8wwlo6zr3 Сабир 0 177992 1301621 1232320 2026-08-02T16:34:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301621 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сабир''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] [[Башҡорт ир-ат исемдәре|ир-ат исеме]]. Башҡа [[Төрки халыҡтар|төрки халыҡтарҙа]] ла был исемде осратырға мөмкин. == Этимологияһы == Сабир исеме ғәрәп теленән сабыр, түҙемле тигәнде аңлата<ref>[[Таңһылыу Күсимова]]. [https://www.bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516203613/http://bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf |date=2018-05-16 }}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * [[Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы]] ([[10 май]] [[1904 йыл]] — [[7 август]] [[1992 йыл]]) — хужалыҡ, [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре. 1940 йылдан БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе, 1946—1953 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның 1‑се секретары. 1950—1954 йылдарҙа СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы Президиумы ағзаһы, СССР, РСФСР һәм БАССР-ҙың 1—3‑сө саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советтары]] депутаты. Дүрт [[Ленин ордены|Ленин]] (1943, 1944, 1948, 1949), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1972) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Йыһаншин Сабир Шәйәхмәт улы]] ([[28 август]] [[1924 йыл]] — [[4 октябрь]] [[2018 йыл]]) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1971—1985 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф министры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1969), доцент (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], II дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры. * [[Шәрипов Сабир Нәғим улы]] ([[20 март]] [[1948 йыл]] — [[31 август]] [[2018 йыл]]) — [[башҡорт]] яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе, 1986 йылдан [[СССР]]-ҙың [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] һәм 1991 йылдан — Журналистар союздары ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). * [[Ҡадиров Сабир Рәхим улы]] ([[7 март]] [[1906 йыл]] — [[13 декабрь]] [[1984 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның политбүлек начальнигы урынбаҫары, гвардия подполковнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], 1-се һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. * [[Әбсәләмов Сабир Шафиҡ улы]] ({{lang-ru|Абсалямов Сабир Шафикович}}) ([[1922]]—[[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкы уҡсыһы. Һуңғы хеҙмәт урыны — 62-се гвардия кавалерия полкы. Ҡыҙылармеец<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/324-absalyamov-sabir-shafikovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Сабир Шафикович]</ref><ref>[https://1418museum.ru/heroes/22536585/ Дорога памяти. Абсалямов Сабир Шафикович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612161125/https://1418museum.ru/heroes/22536585/ |date=2021-06-12 }}</ref> * [[Әхмәтшин Сабир Әхмәтша улы]] ([[1907]] — [[14 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы<ref name="Ахметшин С. А.">[https://1418museum.ru/heroes/8939615/ Ахметшин С. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195834/https://1418museum.ru/heroes/8939615/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="Ахметшин">[https://1418museum.ru/heroes/8907909/ Ахметшин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200412/https://1418museum.ru/heroes/8907909/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="Ахметшин Сабир Ахметшинович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95141195/ Память народа. Ахметшин Сабир Ахметшинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715031318/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95141195/ |date=2021-07-15 }}</ref>, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="АХМЕТШИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1106-akhmetshin-sabir-akhmetshinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Сабир Ахметшинович]</ref>. * [[Күсәков Сабир Мөхәмәтғәле улы]] ([[20 февраль]] [[1929 йыл]] — [[9 август]] [[1994 йыл]]) — [[БАССР]]-ҙың Ейәнсура һарыҡ үрсетеү совхозының өлкән чабан, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. * [[Кинйәкәев Сабир Мөьмин улы]] — Көйөргәҙе районы гәзите мөхәррире, шағир, поэмалар авторы. * [[Шакиров Сабир Шакир улы]] ([[21 май]] [[1921 йыл]] — [[5 март]] [[1988 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, автоматсылар взводы командиры, һуңынан дивизия командиры генерал Беловтың адъютанты, гвардия капитаны. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. * [[Лоҡманов Сабир Закирйән улы]] (9.04.[[1906]], [[Өфө губернаһы]] Бөрө өйәҙе Йәркәй ауылы, хәҙер Башҡортостандың [[Илеш районы]] [[Үрге Йәркәй ]] ауылы— 27.10.[[1967]], [[Өфө]])- табип, ғалим — анатом, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы. Медицина фәндәре докторы (1943), профессор (1943). [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1956), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1957), [[СССР]]- ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1943). Медицина хеҙмәте подполковнигы (1950).[[Ленин ордены]] (1949),[[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1942, 1954), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1944)()кавалеры<ref name="БЭ">{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/7969-lo-manov-sabir-zakirj-n-uly}}</ref> * Закиров Сабир Закир улы (12.03.1906 — ??) — хәрби хеҙмәткәр, полк командиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Александр Невский (1943), Ҡыҙыл Байраҡ (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары менән бүләкләнгән. * [[Мостафин Сабир Кәбир улы]] (1952 т.) — геология-минералогия фәндәре докторы (1994). * Сабир Абдулла — үзбәк шағиры, яҙыусыһы, драматург. * Сабир Мирза Алекпер — Әзербайжан шағиры, сатирик. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] 78b8lnr8ugwyi648pj0tgqu3vi3umbd Сергеев Александр Михайлович (физик) 0 183298 1301657 1301094 2026-08-03T00:12:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301657 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сергеев Александр Михайлович''' ([[2 август]] 1955, Бутурлино, [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Горький өлкәһе]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — СССР һәм Рәсәй физигы. 2017 йылдың 27 сентябренән [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] президенты. Плазма физикаһы, фемтосекунд оптикаһы, оптик системаларҙың һыҙыҡһыҙ динамикаһы һәм үтә һиҙгер оптик үлсәүҙәр буйынса белгес; Физика-математика фәндәре докторы (2000), профессор. 2015—2017 йылдарҙа [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның ғәмәли физика институты директоры. [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы (2016; 2003 йылдан ағза-корреспонденты). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премияһы (1999) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең премияһы (2012) лауреаты. Ғилми журналдарҙа баҫылған хеҙмәттәренең 40 меңдән ашыу<ref name=":0">[https://publons.com/researcher/2130132/alexander-m-sergeev/ Alexander M Sergeev profile at Publons]</ref> цитаталары бар. Web of Science ярашлы Хирш Индексы — 78<ref name=":0" />, Scopus ярашлы — 69<ref>{{Cite web|url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=57219933006|title=Scopus preview - Sergeev, Alexander M. - Сведения об авторе - Scopus|accessdate=2020-11-18}}</ref>. == Биографияһы == 1955 йылдың 2 авгусында [[Горький өлкәһе]]нең Бутурлино ауылында тыуған. 1977 йылда Горький университетының радиофизика факультетын тамамлай. 1977 йылдан [[Горький]] ҡалаһында (Түбәнге Новгород) ғәмәли физика институтында эшләй. Стажер-тикшеренеүсе, кесе (1979 йылдан) һәм өлкән (1985 йылдан) ғилми хеҙмәткәр вазифаларын биләй. 1982 йылда А. Г. Литвак етәкселеге аҫтында «Самовоздействие и трансформация интенсивных электромагнитных волн в магнитоактивной плазме» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1991 йылда ультрафаст күренештәр лабораторияһы мөдире була, 1994 йылда үтә тиҙ күренештәр бүлеген етәкләй. 2000 йылда «Нелинейные волновые процессы при генерации сверхкоротких оптических импульсов и взаимодействии сильных оптических полей с веществом» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2001 йылда һыҙыҡһыҙ динамика һәм оптика бүлеге директоры итеп һайлана һәм [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның ғәмәли физика институты директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2003 йылдың 22 майында [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның ағза-корреспонденты итеп һайлана. 2012 йылда бүлек директоры вазифаһынан китә һәм Ғилми эштәр институты директорының беренсе урынбаҫары була. 2013 йылдың июлендә А. M. Сергеев хөкүмәттең [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]н реформалау буйынса пландарына ҡаршы сыға, был «Рәсәй Фәндәр академияһы, Дәүләт фәндәр академияларын үҙгәртеп ҡороу һәм Рәсәй Федерацияһының ҡайһы бер закондар сығарыу акттарына төҙәтмәләр индереү тураһында» Федераль закон проектында сағыла. Протест йөҙөнән, әгәр ул ҡабул ителһә, тәҡдим ителгән закон менән билдәләнгән «яңы РФА»ға инеүҙән баш тартыуы тураһында белдерә<ref>[http://trv-science.ru/2013/07/02/zayavlyaem-ob-otkaze-vstupit-v-novuyu-ran/ Заявляем об отказе вступить в новую «РАН»]</ref> (ҡарағыҙ. 1 июлдә Клуб). 2015 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның ғәмәли физика институты директоры итеп һайлана, унан алдағы директор Александр Литвак был ваҡытта институттың ғилми директоры була. А. M. Сергеев етәкселегендә институт федераль ғилми-тикшеренеү үҙәгенә үҙгәртеп ҡорола һәм 2016 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Микроструктуралар физикаһы институтын һәм шулай уҡ Түбәнге Новгородта урынлашҡан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның машиналар эшләү проблемалары институтын филиалдары сифатында үҙенә ҡуша. 2016 йылдың 28 октябрендә [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Физика фәндәре бүлеге буйынса мөхбир ағзаһы итеп һайлана<ref>[https://indicator.ru/article/2016/10/28/pobediteli-vyborov-ran-akademiki/ Победители выборов РАН. Академики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171101053037/https://indicator.ru/article/2016/10/28/pobediteli-vyborov-ran-akademiki/ |date=2017-11-01 }} // Индикатор</ref>. 2017 йылдың сентябрь аҙағында [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] президенты вазифаһын биләй. Бынан һуң институт директоры вазифаһынан китеүе тураһында белдерә, әммә унда уға эш урыны һаҡлауҙы һорай<ref name="UhoditIzIPF">{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3427971|title=Глава РАН покидает пост директора института|author=Викулова А.|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2017-10-02|accessdate=2017-10-03}}</ref>. 2017 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] ҡарамағындағы Фән һәм мәғариф советы рәйесе урынбаҫары. 2018 йылдан донъяның алдынғы ғилми—белем биреү үҙәктәре араһында Рәсәй Федерацияһының алдынғы университеттарының конкурентлыҡ һәләтен күтәреү буйынса совет ағзаһы. == Фәнни эшмәкәрлеге == [[Файл:Alexander_Sergeev_(2009)_1.jpg|мини|<center>Александр Сергеев 2009 йылда РФА-ның Ғәмәли физика институтында</center>]] А. M. Сергеев — лазер физикаһы, фемтосекунд оптикаһы, плазма физикаһы һәм биофотоника өлкәһендә Рәсәйҙең алдынғы белгестәренең береһе. 1990-сы йылдарҙа [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның ғәмәли физика институтында фемтосекунд оҙайлығындағы лазер сығанаҡтарын булдырыу буйынса эш ойоштора. Уның етәкселеге аҫтында бындай сығанаҡтар комплексы, шул иҫәптән йөҙәрләгән тераватт иң юғары нурланыш көсөнә эйә булған яҡтылыҡты параметрик көсәйтеү нигеҙендә лазер булдырыла, был системалар, барлыҡҡа килгән мәлдә, донъя рекорды булып тора. Комплексҡа шулай уҡ иң ҙур тераватт ҡеүәтле титан-сапфир лазеры, шулай уҡ импульс оҙайлығы бик ҡыҫҡа булған сүс-оптик фемтосекунд лазерҙары инә. А. M. Сергеев фемтосекунд лазерҙарының эшмәкәрлеген диссипатив оптик солитондар теорияһы нигеҙендә тасуирлауҙың яңы ысулын уйлап таба. Уның нигеҙендә лазер генерациялауҙың яңы режимдары фаразлана, һуңынан улар эксперименталь рәүештә ғәмәлгә индерелә. А. M. Сергеев бындай үтә ҡеүәтле ҡыҫҡа импульслы сығанаҡтарҙың материя менән ҡаты һыҙыҡһыҙ тәьҫир итешеүе процестарының теоретик моделдәрен әүҙем эшләй. Бындай процестарҙа яңы һыҙыҡһыҙ тулҡынлы эффекттарҙы өйрәнә, атап әйткәндә, ионлаштырыусы һыҙыҡһыҙлыҡҡа нигеҙләнгән нурланыштың үҙйөрөш эффектын, шулай уҡ ташыусы йышлыҡтың һәм нурланыш гармоникаһының йышлығының көслө адиабатик артыуын өйрәнә. А. M. Сергеев атомдарҙы фемтосекунд импульстары менән ионлаштырғанда когерент аттосекунд импульстарын генерациялау концепцияһын эшләй. Уның етәкселеге аҫтында иондарҙың лазер тиҙләнеше процестарын теоретик өйрәнеү һәм петаватт пик ҡеүәтле лазер системалары нигеҙендә рентген нурланышын генерациялау буйынса бер нисә эш алып барыла. 2010-сы йылдарҙа А. M. Сергеев [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] донъялағы иң ҡеүәтле XCELS лазерын төҙөү проектын тәҡдим итә. Был проект [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәте тарафынан 2010—2020 йылдарҙа тормошҡа ашырыу өсөн 6 мегасциенс класлы проект иҫәбенә индерелә. Ҡеүәтле лазер нурланышлы сығанаҡтарҙынан тыш, А М.Сергеев шулай уҡ ғалим-физиктар һәм табиптар коллективының биотуҡымаларҙы оптик томографиялау ҡоралдарын эшләүгә һәм ҡулланыуға йүнәлтелгән берлектәге эше менән етәкселек итә. Был эштәргә оптик когерентлы томография, оптик диффузион томография, диффузион флуоресцентлы томография, ультрамикроскопия кеүек йүнәлештәр инә. Был эштәр барышында эшләнгән күҙ алдына килтереү ысулдары онкологик ауырыуҙарҙы диагностикалау мөмкинлеген бирә икәне күрһәтелә. == Ойоштороу эштәре һәм уҡытыу == А. M. Сергеев Рәсәй ғалимдарының бер нисә эре халыҡ-ара фәнни программаларҙа, шул иҫәптән обсерваторияла LIGO гравитацион тулҡындарын асыҡлау буйынса (ул LIGO хеҙмәттәшлеге ҡатнашыусылары иҫәбенә инә, уларға был асыш өсөн 2016 йылда Космология буйынса Грубер премияһы бирелә), лазерлы термоядро синтезы HIPER өсөн прототип реакторы проектында, үтә ҡеүәтле лазер сығанаҡтарын булдырыу һәм экстремаль тороштарҙа материяны өйрәнеү буйынса ELI (Extreme Light Infrastructure) дөйөм Европа проектында ҡатнашыу инициаторы була. Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды советы ағзаһы булып тора. Үтә ҡеүәтле лазерҙар ICUIL буйынса халыҡ-ара комитетта Рәсәй исеменән сығыш яһай, был ойошма рәйесе урынбаҫары була. Атом, молекуляр һәм оптик физика буйынса IUPAP комиссияһы ағзаһы булып тора. «Успехи физических наук» һәм «Известия вузов. Радиофизика» журналдарының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы. Күп йылдар дауамында ICONO, Photonics West, Topical Problems of Biophotonics (биофотониканың актуаль проблемалары) һәм башҡалар кеүек оптика, лазер физикаһы һәм биофотоника буйынса эре халыҡ-ара ғилми конференцияларҙың программа ойоштороу комитеттары ағзаһы булып тора. А. M. Сергеев [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 40-тан ашыу ғалимын, шул иҫәптән 7 фән докторын һәм 19 фән кандидатын үҙ эсенә алған «Фемтосекунд оптикаһы, оптик системаларҙың һыҙыҡһыҙ динамикаһы һәм үтә һиҙгер оптик үлсәүҙәр» тигән алдынғы ғилми мәктәбен булдыра. Уҡытыу менән әүҙем шөғөлләнә, 1991 йылдан — [[Түбәнге Новгород]] дәүләт университеты (ТНДУ) профессоры. Мәскәү иҡтисади форум эксперты булып тора<ref>[http://polit-mir.ru/eksperty-moskovskogo-ekonomicheskogo-foruma-zhdut-ot-prezidenta-smeny-sotsialno-ekonomicheskogo-kursa-15894.html Статья Ивана Наганова «Эксперты Московского экономического форума ждут от Президента смены социально-экономического курса» на портале «Политмир»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516175050/http://polit-mir.ru/eksperty-moskovskogo-ekonomicheskogo-foruma-zhdut-ot-prezidenta-smeny-sotsialno-ekonomicheskogo-kursa-15894.html |date=2018-05-16 }}, 05.04.2018.</ref><ref>[http://me-forum.ru/experts/ Эксперты МЭФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180520051736/http://me-forum.ru/experts/ |date=2018-05-20 }} на сайте [[Московский экономический форум|Московского экономического форума]].</ref><ref>[http://me-forum.ru/about/#organizators Материалы сайта МЭФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512112330/http://me-forum.ru/about/#organizators |date=2018-05-12 }}</ref>. == Рәсәй фәндәр академияһы президенты == [[Файл:Vladimir_Putin_and_Alexander_Sergeev_(2017-09-27)_1.jpg|мини|290x290пкс|<center>Рәсәй Президенты [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] менән осрашыу. 2017 йыл</center>]] [[Файл:Alexander_Sergeev_and_Mikhail_Kovalchuk_(2018-04-10)_02.jpg|мини|290x290пкс|<center>[[Курчатов институты|«Курчатовский институты» ғилми-тикшеренеү үҙәге]] президенты Михаил Ковальчук менән. 10 апрель [[2018 йыл]]</center>]] 2017 йылдың майында Рәсәй Фәндәр академияһының физик фәндәр бүлеге А. M. Сергеевты [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] президенты вазифаһына кандидат итеп күрһәтә<ref>{{Cite web|url=http://nn.mk.ru/articles/2017/05/17/aleksandr-sergeev-vydvinut-na-post-prezidenta-ran.html|title=Александр Сергеев выдвинут на пост президента РАН|accessdate=2017-05-27}}</ref>. Уның менән бер рәттән был вазифаға тағы дүрт ғалим дәғүә итә һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] хөкүмәте тарафынан килешеү үтә<ref name="noChocCher3">{{Cite web|url=http://tass.ru/nauka/4522140|title=Кабмин согласовал пять кандидатур на пост президента РАН|accessdate=2017-08-31}}</ref>. 2017 йылдың 26 сентябрендә [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Дөйөм йыйылышында һайлауҙарҙың беренсе турында беренсе урынды биләй (1596 тауыштан 681 тауыш йыя, 276 тауыш менән икенсе урынды биләгән Р. И. Нигматулинды ике тапҡырға күберәк уҙып китә)<ref name="NigmSerg">{{Cite web|url=http://tass.ru/nauka/4593037|title=Академики Нигматулин и Сергеев вышли во второй тур голосования на выборах президента РАН|accessdate=2017-09-26}}</ref>. Икенсе турҙа үҙенең лидерлығын раҫлай (1045 тауыш — А.M. Сергеев, 412 — Р. И. Нигматулин) һәм Рәсәй Фәндәр академияһы президенты итеп һайлана<ref name="SergeevIzbran">{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/russia/580667|title=Физик Александр Сергеев избран главой РАН|accessdate=2017-09-26}}</ref>. 27 сентябрҙә [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] указы менән уны вазифаһында биш йылға раҫлай<ref name="SergUtverzd">{{Cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/news/55720|title=Александр Сергеев утвержден президентом Российской академии наук|accessdate=2017-09-27}}</ref>. «РИА Новости» агентлығына биргән интервьюһында иң мөһим тәү сират аҙымдарҙың береһе иҫәбендә «Рәсәй Фәндәр академияһының хоҡуҡи статусын үҙгәртеү йәһәтенән 2013 йылда ҡабул ителгән 253-ФЗ-ны төҙәтеү буйынса» тәҡдимдәр әҙерләүҙе атай<ref name="ErsteSchritte">{{Cite web|url=https://ria.ru/science/20170926/1505566117.html|title=Александр Сергеев рассказал о первых шагах на посту президента РАН|author=А. Урманцева|publisher=[[РИА Новости]]|date=2017-09-26|accessdate=2017-09-26}}</ref>. «В мире науки» журналы хәбәрсеһенә биргән интервьюһында Рәсәйҙә фәндең төп проблемаларын һанап сыға<ref name="WMN201710">{{Мәҡәлә|автор=Владимир Губарев|заглавие=Президент РАН Александр Сергеев: «Надо начинать с достижения консенсуса между властью, наукой и обществом»|издание=[[В мире науки]]|год=2017|номер=10|страницы=3—11|ссылка=https://sciam.ru/articles/details/prezident-ran-aleksandr-sergeev-nado-nachinat-s-dostizheniya-konsensusa-mezhdu-vlastyu-naukoj-i-obshhestvom}}</ref>: * Рәсәйҙә фән инновациялы иҡтисадтың етештереү көсөнә әйләнмәне. * Рәсәйҙән эре халыҡ-ара конференцияларға саҡырылған докладтар һаны кәмей бара. * Алдынғы халыҡ-ара журналдарҙа Рәсәй авторҙарының иң юғары цитата индекслы мәҡәләләр һаны, бигерәк тә тәжрибә һөҙөмтәләре буйынса, бик әҙ. * Рәсәйҙә бер тикшеренеүсегә фәндең матди базаһын финанслау Японияға ҡарағанда 100 тапҡырға кәм. * Рәсәй мәктәптәрендә һәм юғары уҡыу йорттарында белгестәр әҙерләү сифаты кәмей бара. Урал ғалимдары алдында сығышында фәнде реформалау йүнәлештәре буйынса үҙ фекерен белдерә<ref>[[Znak.com]] 17.10.2017 [https://www.znak.com/2017-10-17/novyy_prezident_ran_oboznachil_na_urale_novye_zadachi_pered_otechestvennymi_uchenymi «Время сложное, полувоенное, санкционное. Видно, что это надолго»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020190947/https://www.znak.com/2017-10-17/novyy_prezident_ran_oboznachil_na_urale_novye_zadachi_pered_otechestvennymi_uchenymi |date=2017-10-20 }}</ref>: * Рәсәйҙә фән фәнни-техник үҫеш стратегияһын етәкләргә һәм координацияларға тейеш. * РФА-ны финанслау йылына 60 миллиард һумға арттырылырға тейеш. * Беҙгә глобаль әһәмиәткә эйә булған ҙур фәнни проекттар кәрәк == Ғаиләһе == Ҡатыны — Марина Дмитриева Чернобровцева, Рәсәй Фәндәр академияһы ғәмәли физика институтының ғилми хеҙмәткәре. Улы Михаил — тышҡы бәйләнештәр буйынса проректор, [[В. И. Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты|Ҡырым Федераль Университеты]], [[Аҡмесджит|Симферополь]]. Ҡыҙы Екатерина — Рәсәй Фәндәр академияһы ғәмәли физика институтының ғилми хеҙмәткәре. == Академик һәм маҡтаулы исемдәре == * Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2003) * Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2016) * Беларусь Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (2017) * [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының]] Почетлы докторы (2019) * Ҡытай фәндәр академияһының сит ил ағзаһ(2019)<ref>{{Cite news|url=https://ria.ru/20191122/1561484205.html|title=Президент РАН Сергеев избран членом Китайской академии наук|publisher=[[РИА Новости]]|date=2019-11-22|accessdate=2019-11-25}}</ref> * «[[Курчатов институты]]<nowiki/>» ғилми тикшеренеү үҙәгенең почетлы докторы. == Бүләктәре һәм танылыуҙары == * Фән һәм техника өлкәһендә [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы]] (1999) биотуҡымаларҙы оптик томографиялау буйынса эштәре өсөн. * [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] (2006) көслө лазер комплекстары өсөн ҡоролмалар һәм компоненттар булдырыу өлкәһендә юғары ҡаҙаныштары өсөн. * Фән һәм техника өлкәһендә <a href="./Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы" rel="mw:WikiLink" data-linkid="297" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Государственная премия Российской Федерации&amp;quot;,&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;премия за вклад в развитие науки, техники, литературы, и искусства&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q4146631&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ru&amp;quot;},&amp;quot;targetTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q4146631&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;ba&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;link&amp;quot;}" class="mw-redirect cx-link" id="mw0g" title="Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы">Рәсәй Федерацияһы</a> Хөкүмәте премияһы (2012) петаваттлы лазер комплексы төҙөү буйынса эштәре өсөн. * Космология буйынса Грубер премияһы (LIGO хеҙмәттәшлеге составында) (2016). * Академик пальмалар ордены офицеры, Франция<ref name="SergeevPalma">{{Cite web|url=http://tass.ru/nauka/5134846|title=Глава Российской академии наук получил высшую научную награду Франции|publisher=[[ТАСС]]|author=|date=2018-04-18|accessdate=2018-04-17}}</ref> (2018). * ЮНЕСКО-ның «За вклад в развитие нанонауки и нанотехнологий» халыҡ-ара миҙалы лауреаты (2018)<ref>{{Cite news|title=Академик Александр Сергеев получил медаль ЮНЕСКО за развитие нанотехнологий|url=https://tass.ru/nauka/5822823|work=ТАСС|accessdate=2018-11-30}}</ref>. * IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2020 йылдың 10 сентябре) — фән үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн<ref>Указ Президента Российской Федерации от 10 сентября 2020 г. № 552</ref> * «Түбәнге Новгородтың 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.nta-nn.ru/news/society/2021/news_646275/|title=Академию "Маяк" им. Академика Сахарова открыли в Нижнем Новгороде|author=|date=|publisher=НТА-Приволжье}}</ref> * Новгород өлкәһенең почетлы гражданы (2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.zsno.ru/lp/Sergeev/|title=Сергеев Александр Михайлович|accessdate=2022-04-06}}</ref> == Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре == * {{Мәҡәлә|автор=А. В. Ким, М. Ю. Рябикин, А. М. Сергеев|заглавие=От фемтосекундных к аттосекундным импульсам|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1999/1/h/|издание=[[Успехи физических наук]]|год=1999|том=169|страницы=58—66|doi=10.3367/UFNr.0169.199901h.0058|язык=ru|издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]]}} * {{Мәҡәлә|автор=А. А. Бабин, А. М. Киселев, К. И. Правденко, А. М. Сергеев, А. Н. Степанов, [[Хазанов, Ефим Аркадьевич|Е. А. Хазанов]]|заглавие=Экспериментальное исследование воздействия субтераваттного фемтосекундного лазерного излучения на прозрачные диэлектрики при аксиконной фокусировке|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1999/1/l/|издание=[[Успехи физических наук]]|год=1999|том=169|страницы=80—84|doi=10.3367/UFNr.0169.199901l.0080|язык=ru|издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]]}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Хазанов, Ефим Аркадьевич|Е. А. Хазанов]], А. М. Сергеев|заглавие=Петаваттные лазеры на основе оптических параметрических усилителей: состояние и перспективы|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/2008/9/h/|издание=[[Успехи физических наук]]|год=2008|том=178|страницы=1006—1011|doi=10.3367/UFNr.0178.200809h.1006|язык=ru|издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]]}} * {{Мәҡәлә|автор=А. В. Коржиманов, А. А. Гоносков, [[Хазанов, Ефим Аркадьевич|Е. А. Хазанов]], А. М. Сергеев|заглавие=Горизонты петаваттных лазерных комплексов|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/2011/1/c/|издание=[[Успехи физических наук]]|год=2011|том=181|страницы=9—32|doi=10.3367/UFNr.0181.201101c.0009|язык=ru|издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]]}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|53903|Александра Михайловича Сергеева}} * [http://ipfran.ru/institute/staff/242604 Профиль] на сайте ИПФ РАН * [http://sergeev.ipfran.ru Биографическая справка] на сайте ИПФ РАН * [http://scientificrussia.ru/partners/institut-prikladnoj-fiziki-ran Институт прикладной физики РАН] // Портал «Научная Россия» * [https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=53913&sphrase_id=100269 Страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813054819/https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=53913&sphrase_id=100269 |date=2022-08-13 }} на сайте РАХ [[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:XXI быуат физиктары]] [[Категория:XX быуат физиктары]] [[Категория:Рәсәй физиктары]] [[Категория:СССР физиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1955 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 августа тыуғандар]] [[Категория:Түбәнге Новгород дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Түбәнге Новгород дәүләт университетының радиофизика факультетын тамамлаусылар]] 45j14ckck4zj92efapn9cgash92v6su Светляков Анисим Илларионович 0 183485 1301654 1141632 2026-08-02T20:20:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301654 wikitext text/x-wiki {{Хәрби эшмәкәр | имя = Анисим Илларионович Светляков | дата рождения = 17.02.1897 | дата смерти = 13.05.1977 | место рождения = {{МестоРождения|Белебеевский уезд|в Белебеевском уезде}} [[Рәсәй империяһы]] [[Өфө губернаһы]] Баҡалы улусы Ҡаҙансы ауылы <ref>Ныне село [[Казанчи (Башкортостан)|Казанчи]], [[Старокостеевский сельсовет (Бакалинский район)|Старокостеевский сельсовет]], {{Мр|Бакалинский район|в Бакалинском районе}}, [[Башкортостан]], [[Россия]]</ref> | место смерти = {{место смерти|Ленинград}}, СССР | изображение = Светляков, Анисим Илларионович.jpg | ширина = 220 | принадлежность = {{флагификация|Российская империя}}<br>{{флагификация|РСФСР}}<br>{{Флагификация|СССР}} | годы службы = {{Флаг России}} 1916—1918<br>{{Флаг СССР}} 1918—1955 | звание = [[Файл:1904ossr01-03r.png|Младший унтер-офицер Русской Императорской Армии|55пкс]]<br> [[младший унтер-офицер]] ([[Российская империя]])<br>{{Гвардейский знак|тип=нагрудный}} {{СССР, Генерал-майор}}<br> [[генерал-майор]]<br>([[СССР]]) | ғәскәр төрҙәре = [[кавалерия]], [[пехота]], {{ВДВ}} | командовал ={{*}} [[5-я стрелковая дивизия (1-го формирования)]]<br>{{*}} [[14-я стрелковая бригада]] <br>{{*}} [[204-я воздушно-десантная бригада (2-го формирования)]] <br>{{*}} [[235-я стрелковая дивизия (2-го формирования)]]<br>{{*}} [[166-я стрелковая дивизия (2-го формирования)]] | часть = | алыштары ={{*}} [[Беренсе донъя һуғышы]]<br>{{*}} [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] <br>{{*}} [[Бөйөк Ватан һуғышы]] | наградалары = {{(!}} {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!}}- {{!}}{{Орден Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!}}- {{!}} {{Медаль XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии}} {{!!}} {{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} {{!!}} {{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!}}- {{!}} {{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль Ветеран Вооружённых Сил СССР}} {{!!}} {{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}} {{!!}} {{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}} {{!}}- {{!}} {{Медаль В память 250-летия Ленинграда}} {{!}}} ;яралары {{{!}} {{!}} {{Знак ранения|тип= тяжело и легко}} {{!}}} | связи = | в отставке = }} '''Анисим Илларионович Светляков''' ([[17 февраль]] [[1897 йыл|1897]]<ref>По новому стилю</ref>, [[Рәсәй империяһы]], [[Өфө губернаһы]], [[Ҡаҙансы (Баҡалы районы)|Ҡаҙансы]] ауылы — [[13 май]] [[1977 йыл|1977]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] хәрби етәксеһе, генерал-майор (03.06.1944). == Биографияһы == Тыуған [[1897 йыл|1897 йылдың]] [[17 февраль|17 февралендә]] [[Башҡортостан|Башҡортостандың]] [[Баҡалы районы]] [[Ҡаҙансы (Баҡалы районы)|Ҡаҙансы]] ауылында тыуған. [[Урыҫтар|Урыҫ]]. === Хәрби хеҙмәте === ==== Беренсе донъя һуғышы һәм революция ==== 1916 йылдың майында армияға алына һәм Сембер ҡалаһындағы Литва короле Виктор Эммануил III 5-се улан полкының запас эскадронына алына. 1917 йылдың 23 июнендә пулемётты өйрәнеү инструкторлыҡ күнекмәләре тамамлана, А. И. Светляков кесе унтер-офицер дәрәжәһенә үрләтелә һәм фронтҡа полкка оҙатыла. 1918 йылдың февраль аҙағында демобилизациялана<ref name="комдивы" />. ==== Граждандар һуғышы ==== 1918 йылдың 10 авгусында үҙ теләге менән [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]ның 1-се формирование 30-сы уҡсылар дивизияһына (4-се Урал уҡсылар дивизияһы) сафына килә. 262-се уҡсылар полкының атлы разведкаһында отделение командиры һәм взвод командиры ярҙамсыһы вазифаһында хеҙмәт итә. 1919 йылдың октябрендә полк 30-сы кавалерия полкы тип үҙгәртелә. Көнсығыш һәм Көньяҡ фронттарҙа адмирал А. В. Колчак һәм генерал П. Н. Врангель ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. 1921 йылдың февралендә ул дивизия мәктәбенә гренадер взводы командиры итеп күсерелә. Был вазифала Н.И. Махноның ҡораллы формированиеларына ҡаршы көрәштә ҡатнаша<ref name="комдивы" />. ==== Ике һуғыш араһындағы йылдар ==== 1923 йылдың авгусында 5-се Елисаветград кавалерия мәктәбенә (аҙаҡ ул С. М. Будённый исемендәге Украина кавалерия мәктәбе тип үҙгәртелә) командировкаға ебәрелә. 1923 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. Мәктәпте тамамлағандан һуң, 1926 йылдың сентябрендә, Сталинабад (Дүшәмбе) ҡалаһында урынлашҡан Төркөстан фронтының 7-се айырым Төркөстан кавалерия бригадаһының 79-сы кавалерия полкына хеҙмәт итергә ебәрелә, унда командир ярҙамсыһы һәм эскадрон командиры, полк мәктәбе взвод командиры булып хеҙмәт итә һәм полк мәктәбе начальнигы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы була. 1930 йылдың апрель-июль айҙарында Проскуров ҡалаһындағы 11-се автобронедивизионда стажировка үтә, ҡайтҡас йәнә 7-се айырым Төркостан кавалерия бригадаһының 79-сы кавалерия полкы эскадроны менән, һуңғараҡ Урта Азия хәрби округының (САВО) 17-се гвардия кавалерия дивизияһы (20-се тау-кавалерия дивизияһы) менән командалыҡ итә. 1930 йылдың декабрендә Термез ҡалаһына 81-се кавалерия полкына шул уҡ вазифаға күсерелә. 1931 йылдың ноябренән 1932 йылдың июненә тиклем Новочеркасск ҡалаһында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]ның кавалерия команда составын камиллаштырыу курстарында (КУКС) ҡайтанан әҙерлек үтә. Уҡыуҙы тамамлағас, Урта Азия хәрби округы штабындағы мотомеханизацияланған частары ғәскәрҙәренең уҡыуҙар пункты начальнигы итеп ебәрелә. 1932 йылдың ноябрендә 81-се кавалерия полкына әйләнеп ҡайта һәм полк мәктәбе начальнигы, хужалыҡ өлөшө буйынса полк командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә, ә 1937 йылдың октябренән полк командованиеһына инә. 1938 йылдың октябрендә майор Светляков Төньяҡ-Кавказ хәрби округы 10-сы Тёрск-Ставрополь казак дивизияһының 19-сы кавалерия полкы командиры вазифаһына күсерелә. 1941 йылдың апрелендә Мәскәү хәрби округының 21-се механизацияланған корпусы 185-се моторлаштырылған дивизияһы командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә<ref name="комдивы" />. ==== Бөйөк Ватан һуғышы ==== Һуғыш башланғанда элекке вазифаһында була. 1941 йылдың 24 июненән дивизия корпус составында Төньяҡ-Көнбайыш фронтҡа оҙатыла һәм сик буйы һуғышында ҡатнаша. 27 июндән 3 июлгә тиклем ул Даугавпилс ҡалаһы янында дошман частарына ҡаршы һуғыша, һуңынан 27-се армия составында Псков күленә ҡойған Великая йылғаһы сигенә сыға. Июль уртаһында дивизия 27-се һәм 22-се армиялар тоташҡан урында, Опочек ҡалаһы районында хәрәкәт итә, артабан Новгород йүнәлешенә сигенә. 27 августан полковник Светляков 27-се армияның 1-се формирование 5-се уҡсылар дивизияһы командованиеһына инә. 6 сентябрҙә Новгород янында ул ауыр контузия ала, унан һуң 20 октябргә тиклем госпиталдәрҙә дауалана. Һауығыу менән уны Төньяҡ кавказ хәрби округындағы 14-се айырым уҡсылар бригадаһы командиры итеп тәғәйенләйҙәр. Декабрь уртаһында бригада Мәскәү оборона зонаһы составына күсерелә, һуңынан 1942 йылдың ғинуарынан Төньяҡ-Көнбайыш фронттың 1-се гвардия уҡсылар корпусына инә. 4 февралдә полковник Светляков «эшмәкәрлек күрһәтмәгәне, ойоштороуға һәләтһеҙлеге һәм частар менән идара итә белмәгәнлеге өсөн вазифаһынан бушатыла һәм судҡа тарттырыла. Төньяҡ-Көнбайыш фронты хәрби трибуналының 1942 йылдың 3 мартындағы хөкөм ҡарары менән төҙәтеү-хеҙмәт лагерына, хәрби хәрәкәттәр тамамланғансы кисектереп тороп, 10 йылға хөкөм ителә<ref name="комдивы" />. 12 мартта дошман тылында булған 204-се һауа-десант бригадаһына командалыҡ яуаплығын ҡабул итә. Ҡамалыуҙан сыҡҡас, ул 11-се армияға буйһона. 27 мартта, был бригада менән етәкселек иткәндә, һөжүм барышында полковник Светляков яралана һәм тылға эвакуациялана. Июль башына тиклем хәрби госпиталдә дауалана, һуңынан Төньяҡ-Көнбайыш фронтҡа ебәрелә. Августан 53-сө армия составына ингән 235-се уҡсылар дивизияһы 80-се уҡсылар полкы менән командалыҡ итә. Төньяҡ-Көнбайыш фронт хәрби советының 1942 йылдың 19 ноябрендәге ҡарары менән хөкөм ҡарары алып ташлана. Декабрҙән Светляков Төньяҡ-Көнбайыш фронтының 235-се уҡсылар дивизияһы командиры урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. Дивизия командиры полковник Ф. Н. Ромашин яраланғандан һуң, 1943 йылдың 19 ғинуарынан 10 мартына тиклем ваҡытлыса дивизияға командалыҡ итә. 1943 йылдың апрелендә дивизия 27-се армия составында Ставка резервында була, һуңынан Степной хәрби округына Рязань өлкәһенең Лебедянь станцияһы районына күсерелә. 9 июлдән уның частары Курск һуғышында, Белгород-Харьков һөжүм итеү операцияһында ҡатнаша. Сентябрҙә ул часть 4-се гвардия армияһының 20-се гвардия уҡсылар корпусы составына инә һәм сигенеүсе дошманды эҙәрлекләй. Сентябрь аҙағында дивизия Юғары Баш командовниеһы Ставкаһы резервына яңынан ойоштороуға сығарыла, һәм 6-сы гвардия армияһына инә. Ноябрь башында часть Невель ҡалаһы районына күсерелә һәм 1-се Балтик буйы фронтының 4-се удар армияһының 60-сы уҡсылар корпусы составында ҡаланан көньяҡтараҡ дошман төркөмдәрен тар-мар итеү буйынса ауыр һөжүм итеү һуғыштары алып бара<ref name="комдивы" />. 1943 йылдың 23 ноябренән полковник Светляков 2-се формирование 166-сы уҡсылар дивизияһы менән командалыҡ итергә рөхсәт ала. Уның частары Витебск - Полоцк тимер юлын өҙөү маҡсатында 2-се гвардия уҡсылар корпусы составында һөжүм итеү һуғыштары алып бара. 1944 йылдың февралендә дивизия Идрица районына 120 километрлыҡ марш ойоштора, унда 6-сы гвардия армияһына инә. Ошо армия составында Витебск-Орша, Полоцк һәм Шяуляй һөжүм итеү операцияларында ҡатнаша. 22 июндән 8 авгусҡа тиклем дивизия һуғыша-һуғыша 370 саҡрымдан ашыу юл үтә һәм 480 тораҡ пунктты, шул иҫәптән Браслав, Субата (Субате) ҡалаларын азат итә. 1944 йылдың сентябренән был дивизия частары 1-се Балтик буйы фронтының 4-се удар һәм 6-сы гвардия армиялары составында Рига һәм Мемель һөжүм итеү операцияларында ҡатнаша. 1944 йылдың 17 октябрендә генерал-майор Светляков яралана һәм госпиталгә эвакуациялана. 15 декабрҙән йәнә 166-сы Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһына командалыҡ итә. 1945 йылдың февраль-мартында уның частары 2-се Балтик буйы фронтының 6-сы гвардия армияһы 22-се һәм 2-се гвардия уҡсылар корпустары составында оборонала була, март аҙағынан Елгава (Митава) - Либава тимер юлы буйлап һөжүм итә. 30 марттан был частар Ленинград фронты Курляндия ғәскәрҙәре төркөмөнөң 6-сы гвардия армияһы составына инә<ref name="комдивы" />. Һуғыш ваҡытында дивизия командиры Светляков Юғары Баш командующийҙың рәхмәт хаттарында ике тапҡыр телгә алына<ref name="Приказы">[http://grachev62.narod.ru/stalin/orders/content.htm Приказы Верховного Главнокомандующего в период Великой Отечественной войны Советского Союза. Сборник. М., Воениздат, 1975.]</ref> ==== Һуғыштан һуң ==== Һуғыштан һуң Балтик буйы хәрби округында дивизияға етәкселек итеүен дауам итә. 1945 йылдың сентябрендә Оборона Халыҡ Комиссариатының Контрразведка Баш Идаралығы (ГУК НКО) ҡарамағына индерелә. 1946 йылдың ғинуарынан Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов орденлы Советтар Союзы Геройы И. В. Панфилов исемендәге 8-се Режицк гвардия уҡсылар дивизияһының командир урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1947 йылдың апреленән - Ленинград хәрби округы оборонаһы штабының всевобуч бүлеге начальнигы. 1948 йылдың июленән, бүлекте штаттан сығарыуға бәйле, округ ғәскәрҙәре командующийы ҡарамағына индерелә, ә сентябрҙә 22-се пулемёт-артиллерия дивизияһы командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1948 йылдың декабренән 1950 йылдың мартына тиклем [[М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия|М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академия]] ҡарамағындағы уҡсылар дивизияһы командирҙарын камиллаштырыу курстарында әҙерлек үтә, уны тамамлағас, Ленинград хәрби округының юғары уҡыу йорттары бүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1955 йылдың 18 октябрендә гвардия генерал-майоры Светляков отставкаға ебәрелә<ref name="комдивы" />. [[1977 йыл]]дың 13 майында вафат була. Санкт-Петербург ҡалаһының Большеохтинский зыяратында ерләнгән<ref>[https://1941g.wordpress.com/about/%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D1%81/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-1897-1977/ СВЕТЛЯКОВ Анисим Илларионович (1897—1977)]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ленин ордены]] (21.02.[[1945 йыл|1945]])<ref>{{Подвиг Народа|1560735055|архив=ГАРФ|фонд=Р7523|опись=4|дело=336|лист=96}}</ref><ref>Указ Президиума ВС СССР от 4.06.1944 о награждении орденами и медалями за выслугу лет в Красной Армии" </ref> * биш [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (18.11.[[1943 йыл|1943]]<ref>{{Подвиг Народа|19329239|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=1330|лист=2}}</ref>, 07.03.1944<ref>{{Подвиг Народа|20047040|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=2099|лист=2}}</ref>, 10.07.1944<ref>{{Подвиг Народа|23268250|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686196|дело=979|лист=57}}</ref>, 03.11.1944<ref>{{Подвиг Народа|1560840963|архив=ГАРФ|фонд=Р7523|опись=4|дело=257|лист=18}}</ref><ref name="Указ" />, 20.06.1949<ref>{{Подвиг Народа|1561259918|архив=ЦАМО|фонд=033|опись=0170416сс|дело=0115|лист=45}}</ref><ref name="Указ" />) * ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (30.08.[[1943 йыл|1943]]<ref name="Подвиг">{{Подвиг Народа|46244045|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682526|дело=966|лист=24}}</ref>, 28.10.[[1967 йыл|1967]]<ref>Награжден «За активное участие в Великой Октябрьской социалистической революции, гражданской войне и в борьбе за установление Советской власти в 1917—1922 гг., в связи с пятидесятилетием Великого Октября» Указом Президиума Верховного Совета СССР от 28 октября 1967 года</ref>) ** шул иҫәптән миҙалдар: ** «Эшсе-Крәҫтин Ҡыҙыл Армияһына XX йыл» юбилей миҙалы ([[1938 йыл|1938]])<ref name="Подвиг" /> ** [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] ([[1945 йыл|1945]]) ** «СССР Ҡораллы Көстәре ветераны» миҙалы (1976) * Бүләккә бирелгән ҡорал (шашка). ;А. И. Светляков билдәләнгән Юғары Баш Командующий бойороҡтары, Рәхмәт хаттары<ref name="Приказы" />. * Невель ҡалаһынан көньяҡҡа табан немецтарҙың ныҡлы оборонаһын өҙөү буйынса уңышлы операция үткәргәне өсөн. 1943 йылдың 21 декабре. № 50. * Рига ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ дошмандың тәрән эшелонлы обороналаныуын өҙөү, немецтарҙың мөһим оборона пункттары - Бауска, Иецава, Вецумниеки (Вецмуйж) һәм Көнбайыш Двина - Яунелгава һәм Текаваға эйә булыу, шулай уҡ 2000-дән ашыу башҡа тораҡ пункттарын биләгән өсөн. 1944 йылдың 19 сентябре. № 189. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга:Комдивы т5|329-331}} * {{книга|автор=[[Алексеев, Михаил Александрович|Алексеев М. А.]], [[Колпакиди, Александр Иванович|Колпакиди А. И.]], Кочик В. Я.|заглавие=Энциклопедия военной разведки. 1918-1945 гг.|место=М.|издательство=Кучково поле|год=2012|страниц=976|isbn=978-5-9950-0219-2|ref=Алексеев, Колпакиди, Кочик}} * {{книга |автор=Коллектив авторов: к. и. н. М. Э. Морозов (руководитель), к. и. н. В.Т. Елисеев, к. и. н. К.Л. Кулагин, С.А. Липатов, к. и. н. Б.Н. Петров, к. и. н. А.А. Черняев, к. и. н. А.А. Шабаев |часть= |ссылка часть= |заглавие=Великая Отечественная война 1941—1945 гг. Кампании и стратегические операции в цифрах. В 2-х томах |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М |издательство=Объединённая редакция МВД России |год=2010 |том=1 |страницы= |столбцы= |страниц=608 |серия= |isbn=978-5-8129-0099-1 |тираж=1000 |ref= }} * {{книга|автор={{nobr|М. Л. Дударенко}}, {{nobr|Ю. Г. Перечнев}}, {{nobr|В. Т. Елисеев и др.}}|заглавие=Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941–1945|ссылка=http://gigabaza.ru/doc/76524.html|ответственный=под общ. ред. генерала армии С. П. Иванова|издание=Институт военной истории МО СССР. Центральный архив МО СССР|место=М|издательство=Воениздат|год=1985|серия=Справочник|страниц=598|тираж=50000}} == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/commander/5022/?static_hash=f4612902161ae236b43892300976f440 «Память Народа» — информационный проект] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220526123654/https://pamyat-naroda.ru/commander/5022/?static_hash=f4612902161ae236b43892300976f440 |date=2022-05-26 }} [[Категория:Кесе унтер-офицерҙар (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы ҡатнашыусылары (ҡыҙылдар)]] [[Категория:Исемле ҡорал менән бүләкләнеүселәр (СССР)]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һауа десантсылары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында бригада командирҙары]] [[Категория:Мәскәү өсөн алыш ҡатнашыусылары]] [[Категория:Курск алышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында дивизия командирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында полк командирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы пехотасылары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Баҡалы районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Генерал-майорҙар (СССР)]] [[Категория:Совет гвардияһы]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:1977 йылда вафат булғандар]] [[Категория:13 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Бәләбәй өйәҙендә тыуғандар]] [[Категория:1897 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 февралдә тыуғандар]] 05ftr6evsnzz4z1le91tqrynyw4xvpt Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы 0 197461 1301633 1301090 2026-08-02T17:53:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301633 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы ''' (1949) — Белорет районында йәшәүсе билдәле ҡул эше оҫтаһы. == Биографияһы == Гөлсирә Ислам ҡыҙы Салауатова 1949 йылда [[Белорет районы]] [[Ғәбдөк]] ауылында тыуған. Тыуған ауылында 8 класты тамамлағандан һуң, [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһында уҡый. Йөйәк ауылы егете Зариф менән ғаилә ҡороп, өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] электр тәьминәте участкаһында электромонтёр булып эшләй. Хеҙмәтенең һуңында контролёр вазифаһын башҡара<ref>[https://vk.com/wall-178367595_935 Библиотека №38 с.Зуяково. Йөйәк ауыл китапханаһы]</ref>. Гөлсирә Ислам ҡыҙы бик уңған, өлгөрйөм ҡатын-ҡыҙ. [[2004 йыл]]да пенсияға сыҡҡандан һуң, урындағы магазинда һатыусы булып 17 йыл эшләй. == Ҡул эше оҫтаһы == Гөлсирә Ислам ҡыҙы үҙ ҡулдары менән милли биҙәүестәр һәм кейем тегә. Уйынсыҡтар яһай. Үҙе әҙерләгән ҡатын-ҡыҙ милли кейемдәре менән республикала үткән күргәҙмәләрҙә ҡатнашып, призлы урындар яулай. Йөйәк ауылында уны Гөлсирә апайҙы йорт усағы һәм милли мәҙәниәт һаҡсыһы тип атайҙар. 2019 йылдың 5-8 декабрендә Өфөләге Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары-ЭКСПО» биләмәһендә Беренсе Волга буйы халыҡ художество кәсептәре фестивале һәм бер үк ваҡытта «Өфө. Арт-сәнғәт. Һөнәрҙәр. Сувенирҙар» күргәҙмәһе эшләне, муниципалитеттар халыҡ художество кәсептәре оҫталарының экспозицияларын тәҡдим итте. Белорет районы оҫталары исеменән Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы сығыш яһаны<ref>[https://beloretsk.bashkortostan.ru/presscenter/news/241533/ Белоречане участвуют в выставке «Уфа. Арт. Ремесла.Сувениры» 5 декабря 2019]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://gorodbeloretsk.ru/?module=articles&action=view&id=5155 Именно таких людей, как Гульсира Салаватова из деревни Зуяково Белорецкого района, называют хранителями домашнего очага 07.06.2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143001/https://gorodbeloretsk.ru/?module=articles&action=view&id=5155 |date=2024-02-05 }}</ref>. 2023 йылдың 31 октябрендә Йөйәк китапханаһында башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының милли кейеменең иң сағыу биҙәүестәренең береһе яға, селтәр, һаҡал эшләү серҙәре менән ҡул эштәре оҫтаһы Гөлсирә Ислам Ҡыҙы Салауатова оҫталыҡ дәресе үткәрҙе. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары байрам һәм көндәлек кейеменә өҫтәмә булып торған. Тығыҙ туҡымаға мәрйендәр, сәйлән йәки ваҡ быяла мәрйен, ҡабырсаҡ-каури, тәңкәләр, сылбырҙар, шөңгөрҙән, төрлө биҙәктәр йыйып, яһағандар. Күкрәк кейеме әҙерләүгә тотонор алдынан Гөлсирә Ислам ҡыҙы өләсәйҙәрҙән аманат булып һаҡланған әҙер башҡорт күкрәк кейемдәрен өйрәнә. Ошо ҡатын-ҡыҙҙар өсөн кейем элементының төрҙәрен белә һәм мәғәнәһен аңлай. Күкрәк кейемендә башҡорттарҙың тәрән фәлсәфәүи һәм эстетик инаныуҙары һалынған, ә биҙәүестәр өсөн материалдарҙы һайлау уларҙың сихри үҙенсәлектәренә ышаныуына бәйле. Көмөш биҙәүестәр һаҡланыу һәм таҙартыу көсөнә эйә. Ялтырауыҡ һәм сыңлау яуыз рухты ҡыуып ебәрергә һәләтле тип иҫәпләнгән, шуның өсөн кейемдәрҙә көмөш, баҡыр тәңкәләр, таштан эшләнгән өҫтәмәләр урын алған. Күкрәккә тағылған биҙәүестәр төрлөсә: «селтәр», «яға», «һаҡал» тип атала. Терминдар биҙәүестәрҙең төрлө формаһын, биҙәү ысулдарын һәм уларҙа биҙәктең урынлашыуын сағылдыра. Башҡорт милли традицион биҙәүестәре башҡорттарҙың эстетик ҡараштарын тасуирлай, бетеү, һаҡлағыс булып хеҙмәт итә, ырыу, ғаилә статусы күрһәткестәре булып тора. Оҫталыҡ дәресендә һәр ҡатнашыусы матур милли биҙәүестәр эшләргә өйрәнде, ата-бабаларының тарихына ҡағылды<ref>[https://belrab.ru/articles/kultura/2023-11-10/zhenschiny-vsegda-ukrashali-sebya-3514336 Женщины всегда украшали себя Белорецкий рабочий 10 ноября 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143000/https://belrab.ru/articles/kultura/2023-11-10/zhenschiny-vsegda-ukrashali-sebya-3514336 |date=2024-02-05 }}</ref>. 2021 йылдың 21 авгусында Белорет районының Сермән ауылында «Ҡатай ырыуы йыйыны» - төрлө спорт ярыштары, конкурстар, халыҡ кәсептәре йәрминкәһе ойошторола, байрам концерты тәҡдим ителә. Белорет тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы Был сарала М. М. Фәхретдинова иҫтәлегенә арналған «Ҡатайбикә» ҡул эше оҫталары конкурсын иғлан итә. Белорет, Балаҡатай һәм Ҡыйғы райондарынан 16 ҡатнашыусы милли техникала башҡарылған эштәрен тәҡдим итте. Бында башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары биҙәүестәре, селтәр-һаҡалдар һәм яғалар, баш кейеме, милли кейемдәр, биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре һәм башҡалар алыу мөмкин ине. Конкурс йомғаҡтары буйынса еңеүселәр билдәләнде, улар араһында Белорет районы Йөйәк ауылы оҫтаһы Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы 1-се урынға сыҡты<ref>[https://belormuseum.ru/news/jyjyn-roda-kataj/ Белорецкий историко-краеведческий музей. Йыйын рода Катай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143002/https://belormuseum.ru/news/jyjyn-roda-kataj/ |date=2024-02-05 }}</ref><ref>[https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-08-22/v-beloretskom-rayone-sostoyalsya-yyyyn-bashkirskogo-roda-kataytsev-2475004 В Белорецком районе состоялся йыйын башкирского рода катайцев. Панорама Башкортостана, 22 августа 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143001/https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-08-22/v-beloretskom-rayone-sostoyalsya-yyyyn-bashkirskogo-roda-kataytsev-2475004 |date=2024-02-05 }}</ref>. == Һылтанмалар == * [https://bash.news/news/55965-v-ufe-nagradili-luchshikh-rukodelnits 23 декабря 2015 BASH.news В Уфе наградили лучших рукодельниц] * [https://beloretsk.bashkortostan.ru/presscenter/news/241533/ Белоречане участвуют в выставке «Уфа. Арт. Ремесла.Сувениры» 5 декабря 2019]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gorodbeloretsk.ru/?module=articles&action=view&id=5155 Именно таких людей, как Гульсира Салаватова из деревни Зуяково Белорецкого района, называют хранителями домашнего очага 07.06.2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143001/https://gorodbeloretsk.ru/?module=articles&action=view&id=5155 |date=2024-02-05 }} * [https://belrab.ru/articles/kultura/2023-11-10/zhenschiny-vsegda-ukrashali-sebya-3514336 Женщины всегда украшали себя Белорецкий рабочий 10 ноября 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143000/https://belrab.ru/articles/kultura/2023-11-10/zhenschiny-vsegda-ukrashali-sebya-3514336 |date=2024-02-05 }} * [https://vk.com/wall-178367595_935 38-се Йөйәк ауыл китапханаһы] * [https://belormuseum.ru/news/jyjyn-roda-kataj/ Белорецкий историко-краеведческий музей. Йыйын рода Катай]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-08-22/v-beloretskom-rayone-sostoyalsya-yyyyn-bashkirskogo-roda-kataytsev-2475004 В Белорецком районе состоялся йыйын башкирского рода катайцев. Панорама Башкортостана, 22 августа 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143001/https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-08-22/v-beloretskom-rayone-sostoyalsya-yyyyn-bashkirskogo-roda-kataytsev-2475004 |date=2024-02-05 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте]] [[Категория:Халыҡ ижады]] [[Категория:Ҡул эше]] s08mxhmjbeejkozkgtqmnnx1ez27cn3 Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:-revi 3 199275 1301619 1278997 2026-08-02T15:30:27Z Pathoschild 174 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 1301619 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User talk:Revi C.]] o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o Ҡатнашыусы:-revi 2 199276 1301618 1278998 2026-08-02T14:49:38Z Pathoschild 174 global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]]) 1301618 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[User:Revi C.]] 88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut Серенгети (милли парк) 0 200207 1301658 1294832 2026-08-03T00:21:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301658 wikitext text/x-wiki {{Заповедная зона | Название = Серенгети милли паркы |Национальное название = |Категория МСОП = II | Изображение = Serengeti-Landscape-2012.JPG | Подпись = Парк ландшафты | Страна = Танзания | Регион = Серенгети | Ближайший город = |Координаты = 2/19/51/S/34/50/0/E | CoordScale = <!-- по умолчанию 1:100 000 (1 cm : 1 km) --> | Площадь = | Средняя высота = | Дата основания = | Посещаемость = | Год посещаемости = | Управляющая организация = | Сайт = |Вставка = {{ЮНЕСКО |Официальное название = Serengeti National Park |Название = |Тип = |Критерии = (vii)(x) |ID = 156 |Регион = Африка |Включение = 1981 }} }} [[Файл:Serengeti-Sign.jpg|справа|thumb|Паркка инеү урынында яҙыу]] '''Серенге́ти милли паркы''' — [[Танзания]]ның Серенгети төбәгендә урынлашҡан милли парк, майҙанлы — 14 763 км². Төньяҡта Серенгети паркы [[Кения]]ның [[Масаи-Мара]] ҡурсаулығы менән сиктәш, ул парктың дауамы булып тора. Парктың көньяҡ-көнсығышында [[Нгоронгоро]] биосфера ҡурсаулығы урынлашҡан. == Тарихы == Борон Серенгети тигеҙлектәренең киң бушлыҡтарында кеше йәшәмәгән тиерлек, әммә яҡынса 100 йыл элек күсмә [[маасайҙар|масай]] ҡәбиләләре төньяҡтан малдары менән бергә килә. Бында килгән тәүге европалы — немец тикшеренеүсеһе һәм натуралисы доктор Оскар Бауман (1891 йыл). Европа профессиональ һунарсылары Серенгетиға 1913 йылда килә. 1921 йылда Серенгетиҙың бер өлөшөндә майҙаны 3,2 км² булған [[заказник]], ә 1929 йылда тулы заказник ойошторола, был милли парк өсөн нигеҙ булып тора. Ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау кәрәклеген аңлағас, заказник 1951 йылда киңәйтелә һәм милли паркҡа әйләндерелә. 1959 йылда Серенгетиҙан 8288 км² майҙанлы Нгоронгоро резерваты бүленеп сыға. Серенгети Танзанияның иң билдәле милли паркы һәм ҙурлығы буйынса [[Селус]] паркынан ҡала икенсе урында тора. 2009 йылдың йәйендә Серенгети үҙенең 50 йыллығын билдәләй. Юбилей ғалимдар өсөн паркты туристар ағымы артыуынан һәм төптән уйланмаған төҙөлөштәрҙән һаҡлау кәрәклеген тикшереү өсөн сәбәп була. Күптән түгел парктың көнсығышында, Олдувай тарлауығы (''Olduvai Gorge'') районында, уны «кешелек бишеге» тип тә атайҙар, боронғо кеше эҙҙәре табылған. Археологтар раҫлауынса, ҡаҙыныу урынына рөхсәтһеҙ инеү тикшеренеүҙәргә етди зыян килтереүе ихтимал. Ошоноң менән бәйле парктың был өлөшөн туристар өсөн билдәһеҙ ваҡытҡа ябырға ҡарар ителә. == Тасуирлама == [[Файл:Fischer's Lovebirds with Zebra, Serengeti.jpg|слева|мини]] Серенгети паркы хайуандар донъяһына бай булыуы менән дан тота. Парк тигеҙлектәрендә яҡынса 500 төр [[Ҡоштар|ҡош]] һәм 3 миллион эре [[хайуандар|хайуан]] йәшәй. Парктың үҙенсәлектәренең береһе булып хайуандарҙың миграцияһы тора. Йыл һайын, октябрь һәм ноябрь айҙарындағы ҡоро осорҙа, миллиондан ашыу гну антилопаһы һәм 220 меңгә яҡын [[зебра]] төньяҡ убаларҙан ҡыҫҡа ваҡытлы тропик [[ямғыр]]ҙар яуған көньяҡ [[Тигеҙлектәр]]гә күсә. Һуңынан, апрель—июнь айҙарында ямғырҙар миҙгеле башланғас, хайуандар көнбайышҡа һәм төньяҡҡа күсә. Хайуандарҙың боронғо инстинктын хатта [[ҡоролоҡ]] та, йыртҡыстар ҙа, шул иҫәптән йылғалар тулы [[кәркәде|крокодил]]дар ҙа туҡтата алмай. Көтөүҙәр Серенгети сиктәрендә генә түгел, башҡа парктар һәм ҡурсаулыҡтар биләмәләре буйлап күсә. Был йыллыҡ оҙайлы сәйәхәт ваҡытында хайуандар 3000 км үтә. Ғалимдар иҫәпләүенсә, был гигант биомассаға көн һайын 4000 тонна үлән кәрәк. Юлда күп хайуандар һәләк була, әммә яҡынса сирек миллион бала тыуа. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * «Тасманийское Серенгети» — [[Австралия]]ла Нараунтапу милли паркы<ref>{{cite web |url = https://parks.tas.gov.au/index.aspx?base=3665 |url-status = dead |title = Официальный сайт национального парка Нараунтапу |lang = en |access-date = 2019-12-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181209081319/https://www.parks.tas.gov.au/index.aspx?base=3665 |archive-date = 2018-12-09 }}</ref><ref>[http://www.heikeherrling.com/2014/02/16/travel-narawntapu-national-park/ Travel — Narawntapu National Park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924162602/http://www.heikeherrling.com/2014/02/16/travel-narawntapu-national-park/ |date=2015-09-24 }}{{ref|en}} на сайте ''heikeherrling.com'', 16 февраля 2014</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.serengeti.org/ Официальный сайт Национального парка Серенгети] * {{cite web |title = Tanzania National Parks — Серенгети |url = http://tanzaniaparks.com/serengeti.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20120929180013/http://tanzaniaparks.com/serengeti.html |archive-date = 2012-09-29 |url-status = dead }} * [http://www.safarimappers.com/area.aspx?lngareaid=27 Карта Национального парка Серенгети] * [https://cheetahsafaris.co.ke/safari-adventures/wildebeest-migration/ More information about wildebeest migration in Serengeti National Park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260418033409/https://cheetahsafaris.co.ke/safari-adventures/wildebeest-migration/ |date=2026-04-18 }} {{Всемирное наследие в Танзании}} {{Национальные парки Танзании}} {{ВС}} [[Категория:Танзанияла бөтә донъя мираҫы]] rdwbbyy42c8ml2szhed9rxjr5p8zl6n Проект буйынса фекерләшеү:Вики-яҙ 2026 103 200405 1301638 1293968 2026-08-02T19:06:23Z Il Nur 5867 1301638 wikitext text/x-wiki Хөрмәтле катнашучылар, зинһар мәкалә темасын сайлаганда аның Көнчыгыш Европа (Австриядән көнчыгышка таба, шул исәптән Россия тулысынча), Урта Азия (шул исәптән Иран) белән бәйле булырга тиешлеген онытмасагыз иде. Хөрмәтле ҡатнашыусылар, мәҡәлә темаһын һайлағанда уның '''Көнсығыш Европа''' (Австриянан '''көнсығышҡа''' табан, шул иҫәптән Россия тулыһынса), '''Урта Азия''' (шул иҫәптән Иран) менән бәйле булырға тейешлеген онотмаһағыҙ ине.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 12:48, 20 апрель 2026 (UTC) == Призлар == Хөрмәтле катнашучылар, Википедиягә керткән өлешегез өчен изге рәхмәт! Татар телле викимедиачылар төркеме исеменнән Сезне «Вики-яз 2026» конкурсында призлы урын яулау белән чын күңелдән котлыйм. Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре вики-волонтёрларының хезмәттәшлеге, аның Халыкара ярдәмләшү үзәге һәм Викимедиа Австрия исеменнән тәкъдим ителгән призларны Озон-интернет кибете сертификатлары итеп алырга ирештек. Киләчәк чараларыбызда да катнашуыгызны күрергә шат булырбыз. Сертификатларыгызны почталарыгызга тараттым, алгач бирегә язарсыз. Әгәр берәр төрле сәбәпләр аркасында алмый калсагыз, дөрес сертификат килмәсә яки башка проблемнар килеп чыкса, зинһар, миңа хәбәр салырга оялмагыз.--[[Кулланучы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кулланучы бәхәсе:Il Nur|бәхәс]]) 2 авг 2026, 19:03 (UTC) :@[[Кулланучы:Ilnaz26|Ilnaz26]], @[[Кулланучы:Таңһылыу|Таңһылыу]], @[[Кулланучы:Ilsina Ilgizovna|Ilsina Ilgizovna]], @[[Кулланучы:Баныу|Баныу]], @[[Кулланучы:Фәрһад|Фәрһад]] [[Кулланучы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кулланучы бәхәсе:Il Nur|бәхәс]]) 2 авг 2026, 19:05 (UTC) oo89j32tbqlpyz7ognu4n0ph9umrok7 1301639 1301638 2026-08-02T19:06:32Z Il Nur 5867 1301639 wikitext text/x-wiki Хөрмәтле катнашучылар, зинһар мәкалә темасын сайлаганда аның Көнчыгыш Европа (Австриядән көнчыгышка таба, шул исәптән Россия тулысынча), Урта Азия (шул исәптән Иран) белән бәйле булырга тиешлеген онытмасагыз иде. Хөрмәтле ҡатнашыусылар, мәҡәлә темаһын һайлағанда уның '''Көнсығыш Европа''' (Австриянан '''көнсығышҡа''' табан, шул иҫәптән Россия тулыһынса), '''Урта Азия''' (шул иҫәптән Иран) менән бәйле булырға тейешлеген онотмаһағыҙ ине.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 12:48, 20 апрель 2026 (UTC) == Призлар == Хөрмәтле катнашучылар, Википедиягә керткән өлешегез өчен изге рәхмәт! Татар телле викимедиачылар төркеме исеменнән Сезне «Вики-яз 2026» конкурсында призлы урын яулау белән чын күңелдән котлыйм. Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре вики-волонтёрларының хезмәттәшлеге, аның Халыкара ярдәмләшү үзәге һәм Викимедиа Австрия исеменнән тәкъдим ителгән призларны Озон-интернет кибете сертификатлары итеп алырга ирештек. Киләчәк чараларыбызда да катнашуыгызны күрергә шат булырбыз. Сертификатларыгызны почталарыгызга тараттым, алгач бирегә язарсыз. Әгәр берәр төрле сәбәпләр аркасында алмый калсагыз, дөрес сертификат килмәсә яки башка проблемнар килеп чыкса, зинһар, миңа хәбәр салырга оялмагыз.--[[Кулланучы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кулланучы бәхәсе:Il Nur|бәхәс]]) 2 авг 2026, 19:03 (UTC) 07h62f9qxmd8nhh8lezryxkvynt84og 1301640 1301639 2026-08-02T19:06:48Z Il Nur 5867 /* Призлар */ 1301640 wikitext text/x-wiki Хөрмәтле катнашучылар, зинһар мәкалә темасын сайлаганда аның Көнчыгыш Европа (Австриядән көнчыгышка таба, шул исәптән Россия тулысынча), Урта Азия (шул исәптән Иран) белән бәйле булырга тиешлеген онытмасагыз иде. Хөрмәтле ҡатнашыусылар, мәҡәлә темаһын һайлағанда уның '''Көнсығыш Европа''' (Австриянан '''көнсығышҡа''' табан, шул иҫәптән Россия тулыһынса), '''Урта Азия''' (шул иҫәптән Иран) менән бәйле булырға тейешлеген онотмаһағыҙ ине.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 12:48, 20 апрель 2026 (UTC) == Призлар == Хөрмәтле катнашучылар, Википедиягә керткән өлешегез өчен изге рәхмәт! Татар телле викимедиачылар төркеме исеменнән Сезне «Вики-яз 2026» конкурсында призлы урын яулау белән чын күңелдән котлыйм. Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре вики-волонтёрларының хезмәттәшлеге, аның Халыкара ярдәмләшү үзәге һәм Викимедиа Австрия исеменнән тәкъдим ителгән призларны Озон-интернет кибете сертификатлары итеп алырга ирештек. Киләчәк чараларыбызда да катнашуыгызны күрергә шат булырбыз. Сертификатларыгызны почталарыгызга тараттым, алгач бирегә язарсыз. Әгәр берәр төрле сәбәпләр аркасында алмый калсагыз, дөрес сертификат килмәсә яки башка проблемнар килеп чыкса, зинһар, миңа хәбәр салырга оялмагыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:06, 2 август 2026 (UTC) gpi1n3yy0hw729hvslhw776ok3m13n1 1301641 1301640 2026-08-02T19:08:11Z Il Nur 5867 /* Призлар */ Яуап бирергә 1301641 wikitext text/x-wiki Хөрмәтле катнашучылар, зинһар мәкалә темасын сайлаганда аның Көнчыгыш Европа (Австриядән көнчыгышка таба, шул исәптән Россия тулысынча), Урта Азия (шул исәптән Иран) белән бәйле булырга тиешлеген онытмасагыз иде. Хөрмәтле ҡатнашыусылар, мәҡәлә темаһын һайлағанда уның '''Көнсығыш Европа''' (Австриянан '''көнсығышҡа''' табан, шул иҫәптән Россия тулыһынса), '''Урта Азия''' (шул иҫәптән Иран) менән бәйле булырға тейешлеген онотмаһағыҙ ине.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 12:48, 20 апрель 2026 (UTC) == Призлар == Хөрмәтле катнашучылар, Википедиягә керткән өлешегез өчен изге рәхмәт! Татар телле викимедиачылар төркеме исеменнән Сезне «Вики-яз 2026» конкурсында призлы урын яулау белән чын күңелдән котлыйм. Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре вики-волонтёрларының хезмәттәшлеге, аның Халыкара ярдәмләшү үзәге һәм Викимедиа Австрия исеменнән тәкъдим ителгән призларны Озон-интернет кибете сертификатлары итеп алырга ирештек. Киләчәк чараларыбызда да катнашуыгызны күрергә шат булырбыз. Сертификатларыгызны почталарыгызга тараттым, алгач бирегә язарсыз. Әгәр берәр төрле сәбәпләр аркасында алмый калсагыз, дөрес сертификат килмәсә яки башка проблемнар килеп чыкса, зинһар, миңа хәбәр салырга оялмагыз.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:06, 2 август 2026 (UTC) :@[[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]], @[[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу]], @[[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]], @[[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Юлдашева Луиза]], @[[Ҡатнашыусы:Фәрһад|Фәрһад]], @[[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]], @[[Ҡатнашыусы:Ilsina Ilgizovna|Ilsina Ilgizovna]], @[[Ҡатнашыусы:Ilnaz26|Ilnaz26]] [[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:08, 2 август 2026 (UTC) gipwtcm76emzyyts2vqrorf0i9ohbv6 Ҡатнашыусы:Shirshikay 2 201381 1301632 1301550 2026-08-02T17:50:27Z Shirshikay 48080 1301632 wikitext text/x-wiki {{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=Им|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусыға '''Шыршыҡай/Şyrşyqay''' тип өндәшергә мөмкин.}} {{#babel:ba-N|ru-4|tt-3|kk-2|en-2}} {{Userbox/Ҡатнашыусы Башҡортостандан}} {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" ! Бүлектең теле !! Код !! Тәрәнлек күрһәткесе |- | [[Башҡорт теле|Башҡортса]] || [https://ba.wikipedia.org/ ba] || {{Depth|ba}} |- | [[Татар теле|Татарса]] || [https://tt.wikipedia.org/ tt] || {{Depth|tt}} |- | [[Ҡаҙаҡ теле|Ҡаҙаҡса]] || [https://kk.wikipedia.org/ kk] || {{Depth|kk}} |- | [[Сыуаш теле|Сыуашса]] || [https://cv.wikipedia.org/ cv] || {{Depth|cv}} |- | [[Ҡараҡалпаҡ теле|Ҡараҡалпаҡса]] || [https://kaa.wikipedia.org/ kaa] || {{Depth|kaa}} |- | [[Нуғай теле|Нуғайса]] || [https://nog.wikipedia.org/ nog] || {{Depth|nog}} |- | [[Төрөк теле|Төрөксә]] || [https://tr.wikipedia.org/ tr] || {{Depth|tr}} |- | [[Үзбәк теле|Үзбәксә]] || [https://wikipedia.org uz] || {{Depth|uz}} |- | [[Төрөкмән теле|Төрөкмәнсә]] || [https://wikipedia.org tk] || {{Depth|tk}} |- | [[Әзербайжан теле|Әзербайжанса]] || [https://wikipedia.org az] || {{Depth|az}} |- | [[Ҡырғыҙ теле|Ҡырғыҙса]] || [https://ky.wikipedia.org/ ky] || {{Depth|ky}} |- | [[Саха теле|Сахалы]] || [https://sah.wikipedia.org/ sah] || {{Depth|sah}} |- | [[Ҡумыҡ теле|Ҡумыҡса]] || [https://kum.wikipedia.org/ kum] || {{Depth|kum}} |- | [[Ҡырым татарҙары теле|Ҡырым татарса]] || [https://crh.wikipedia.org/ crh] || {{Depth|crh}} |- | [[Тыва теле|Тываса]] || [https://tyv.wikipedia.org/ tyv] || {{Depth|tyv}} |- | [[Ҡарасай-балҡар теле|Ҡарасай-балҡарса]] || [https://krc.wikipedia.org/ krc] || {{Depth|krc}} |- | [[Удмурт теле|Удмуртса]] || [https://udm.wikipedia.org/ udm] || {{Depth|udm}} |- | [[Ялан мари теле|Ялан мариса]] || [https://mhr.wikipedia.org/ mhr] || {{Depth|mhr}} |- | [[Тау мари теле|Тау мариса]] || [https://mrj.wikipedia.org/ mrj] || {{Depth|mrj}} |- | [[Коми теле|Комиса]] || [https://kv.wikipedia.org/ kv] || {{Depth|kv}} |- | [[Коми-пермяк теле|Коми-пермякса]] || [https://koi.wikipedia.org/ koi] || {{Depth|koi}} |- | [[Эрзя теле|Эрзяса]] || [https://myv.wikipedia.org/ myv] || {{Depth|myv}} |- | [[Мокша теле|Мокшаса]] || [https://mdf.wikipedia.org/ mdf] || {{Depth|mdf}} |- | [[Урыҫ теле|Урыҫса]] || [https://ru.wikipedia.org/ ru] || {{Depth|ru}} |- | [[Инглиз теле|Инглизсә]] || [https://wikipedia.org en] || {{Depth|en}} |} gkav558sx50jfi9p1pp5e6u0dwxz05c Ҡалып:Potd/2026-08-04 10 201386 1301687 2026-08-03T08:37:47Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Rom (IT), Brücke „Ponte Vittorio Emanuele II“ -- 2024 -- 0732.jpg 1301687 wikitext text/x-wiki Rom (IT), Brücke „Ponte Vittorio Emanuele II“ -- 2024 -- 0732.jpg sq3j1mf6lzu0i8qi0ppx74vfd0gf9kj