Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 7589 1301699 1181326 2026-08-03T20:02:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301699 wikitext text/x-wiki '''Химик элементтар исемлеге''' [[атом массаһы]] үҫеүе буйынса тәртипкә килтерелгән, башҡа параметрҙар буйынса төрҙәргә бүлеү мөмкинлеге лә ҡаралған. Таблицала химик элементтың исеме, символы, [[химик элементтарҙың периодик системаһы]]ндағы төркөмө һәм периоды, [[атом массаһы]] (тотороҡло [[изотоп]]тың), [[тығыҙлыҡ|тығыҙлығы]], [[иреү температураһы]], [[ҡайнау температураһы]], асылған йылы, тәү башлап асыусының фамилияһы бирелә. Химик элемент ғаиләһе төҫө ошо таблицалағы төҫкә тура килә:<center> {{Периодик таблицала химик элеметтар ғаиләһе}} <br /> {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#efefef" |-{{highlight1}} !№ !Исеме !Символы !class="unsortable"|Период,<br />төркөм !class="unsortable"|[[Атом массаһы]]<br />([[грамм|г]]/[[моль]]) !class="unsortable"|[[Тығыҙлыҡ|Тығыҙлығы]]<br />(г/[[кубик сантиметр|см³]])<br /> 20 °C ![[Иреү температураһы]] (°C) ![[Ҡайнау температураһы]] (°C) ![[Химик элементтарҙы асыу хронологияһы|Асылған<br />йыл]] !Тәү башлап асыусы |-style="background-color:#a0ffa0" |1||[[Водород]]||H||1, 1||1,00794 (7)<ref name="r2">Был элементтың изотоп составы төрлө геологик өлгөләрҙә төрлөсә, таблицала күрһәтелгәндән айырылыуы мөмкин.</ref><ref name="r3">Элементтың изотоп составы төрлө һатыу материалдарында төрлөсә булыуы мөмкин, был килтерелгән һандарҙан ярайһы ғына ситләшеүгә килтереүе ихтимал.</ref><ref name="r4">Ерҙә изотоп составы төрлөсә, теүәл атом массаһын килтереү мөмкин түгел.</ref>||0,084 г/л||-259,1||-252,9||[[1766]]||[[Кавендиш, Генри|Кавендиш]] |-style="background-color:#c0ffff" |2||[[Гелий]]||He||1, 18||4,002602 (2)<ref name="r2" /><ref name="r4" />||0,17 г/л||-272,2 (при 2,5 МПа)||-268,9||[[1895]]||[[Рамзай, Уильям|Рамзай]] һәм [[Клеве, Пер Теодор|Клеве]] |-style="background-color:#ff6666" |3||[[Литий]]||Li||2, 1||6,941 (2)<ref name="r2" /><ref name="r3" /><ref name="r4" /><ref name="r5">Һатыуҙа литий массаһы 6,939 һәм 6,996 булыуы мөмкин.</ref>||0,53||180,5||1317||[[1817]]||[[Арфведсон, Йохан Август|Арфведсон]] |-style="background-color:#ffdead" |4||[[Бериллий]]||Be||2, 2||9,012182 (3)||1,85||1278||2970||[[1797]]||[[Воклен, Луи Никола|Воклен]] |-style="background-color:#cccc99" |5||[[Бор (элемент)|Бор]]||B||2, 13||10,811 (7)<ref name="r2" /><ref name="r3" /><ref name="r4" />||2,46||2300||2550||[[1808]]||[[Дэви, Гемфри|Дэви]] и [[Гей-Люссак, Жозеф Луи|Гей-Люссак]] |-style="background-color:#a0ffa0" |6||[[Углерод]]||C||2, 14||12,0107 (8)<ref name="r2" /><ref name="r4" />||3,51||3550||4827||яҙма тарихҡа тиклем||билдәле |-style="background-color:#a0ffa0" |7||[[Азот]]||N||2, 15||14,0067 (2)<ref name="r2" /><ref name="r4" />||1,17 г/л||-209,9||-195,8||[[1772]]||[[Рутерфорд, Даниэль|Резерфорд]] |-style="background-color:#a0ffa0" |8||[[Кислород]]||O||2, 16||15,9994 (3)<ref name="r2" /><ref name="r4" />||1,33 г/л||-218,4||-182,9||[[1774]]||[[Пристли, Джозеф|Пристли]] һәм [[Шееле, Карл Вильгельм|Шееле]] |-style="background-color:#ffff99" |9||[[Фтор]]||F||2, 17||18,9984032 (5)||1,58 г/л||-219,6||-188,1||[[1886]]||[[Муассан, Анри|Муассан]] |-style bgcolor="#c0ffff" |10||[[Неон]]||Ne||2, 18||20,1797 (6)<ref name="r2" /><ref name="r3" />||0,84 г/л||-248,7||-246,1||[[1898]]||[[Рамзай, Уильям|Рамзай]] һәм [[Трэверс, Моррис|Трэверс]] |-style="background-color:#ff6666" |11||[[Натрий]]||Na||3, 1||22,98976928 (2)||0,97||97,8||892||[[1807]]||[[Дэви, Гемфри|Дэви]] |-style="background-color:#ffdead" |12||[[Магний]]||Mg||3, 2||24,3050 (6)||1,74||648,8||1107||[[1808]]||[[Дэви, Гемфри|Дэви]] |-style="background-color:#cccccc" |13||[[Алюминий]]||Al||3, 13||26,9815386 (8)||2,70||660,5||2467||[[1825]]||[[Эрстед, Ганс Христиан|Эрстед]] |-style="background-color:#cccc99" |14||[[Кремний]]||Si||3, 14||28,0855 (3)<ref name="r4" />||2,33||1410||2355||[[1824]]||[[Берцелиус, Йёнс Якоб|Берцелиус]] |-style="background-color:#a0ffa0" |15||[[Фосфор]]||P||3, 15||30,973762 (2)||1,82||44 (P4)||280 (P4)||[[1669]]||[[Бранд, Хеннинг|Бранд]] |-style="background-color:#a0ffa0" |16||[[Көкөрт]] (сера)||S||3, 16||32,065 (5)<ref name="r2" /><ref name="r4" />||2,06||113||444,7||яҙма тарихҡа тиклем||билдәле |-style="background-color:#ffff99" |17||[[Хлор]]||Cl||3, 17||35,453 (2)<ref name="r2" /><ref name="r3" /><ref name="r4" />||2,95 г/л||-101||-34,6||[[1774]]||[[Шееле, Карл Вильгельм|Шееле]] |-style="background-color:#c0ffff" |18||[[Аргон]]||Ar||3, 18||39,948 (1)<ref name="r2" /><ref name="r4" />||1,66 г/л||-189,4||-185,9||[[1894]]||[[Уильям Рамзай|Рамзай]] һәм [[Стретт, Джон Уильям|Рэлей]] |-style="background-color:#ff6666" |19||[[Калий]]||K||4, 1||39,0983 (1)||0,86||63,7||774||[[1807]]||[[Дэви, Гемфри|Дэви]] |-style="background-color:#ffdead" |20||[[Кальций]]||Ca||4, 2||40,078 (4)<ref name="r2" />||1,54||839||1487||[[1808]]||[[Дэви, Гемфри|Дэви]] |-style="background-color:#ffc0c0" |21||[[Скандий]]||Sc||4, 3||44,955912 (6)||2,99||1539||2832||[[1879]]||[[Нильсон, Ларс Фредрик|Нильсон]] |-style="background-color:#ffc0c0" |22||[[Титан (элемент)|Титан]]||Ti||4, 4||47,867 (1)||4,51||1660||3260||[[1791]]||[[Грегор, Уильям|Грегор]] һәм [[Клапрот, Мартин Генрих|Клапрот]] |-style="background-color:#ffc0c0" |23||[[Ванадий]]||V||4, 5||50,9415 (1)||6,09||1890||3380||[[1801]]||[[Рио, Андрес Мануэль дель|дель Рио]] |-style="background-color:#ffc0c0" |24||[[Хром]]||Cr||4, 6||51,9961 (6)||7,14||1857||2482||[[1797]]||[[Воклен, Луи Никола|Воклен]] |-style="background-color:#ffc0c0" |25||[[Марганец]]||Mn||4, 7||54,938045 (5)||7,44||1244||2097||[[1774]]||[[Ган, Йохан Готлиб|Ган]] |-style="background-color:#ffc0c0" |26||[[Тимер]] (железо)||Fe||4, 8||55,845 (2)||7,87||1535||2750||яҙма тарихҡа тиклем||билдәле |-style="background-color:#ffc0c0" |27||[[Кобальт]]||Co||4, 9||58,933195 (5)||8,89||1495||2870||[[1735]]||[[Брандт, Георг|Брандт]] |-style="background-color:#ffc0c0" |28||[[Никель]]||Ni||4, 10||58,6934 (2)||8,91||1453||2732||[[1751]]||[[Кронштедт, Аксель Фредрик|Кронштедт]] |-style="background-color:#ffc0c0" |29||[[Баҡыр]] (медь)||Cu||4, 11||63,546 (3)<ref name="r4" />||8,92||1083,5||2595||яҙма тарихҡа тиклем||билдәле |-style="background-color:#ffc0c0" |30||[[Цинк]]||Zn||4, 12||65,409 (4)||7,14||419,6||907||яҙма тарихҡа тиклем||билдәле |-style="background-color:#cccccc" |31||[[Галлий]]||Ga||4, 13||69,723 (1)||5,91||29,8||2403||[[1875]]||[[Буабодран, Поль Эмиль Лекок де|де Буабодран]] |-style="background-color:#cccc99" |32||[[Германий]]||Ge||4, 14||72,64 (1)||5,32||937,4||2830||[[1886]]||[[Винклер, Клеменс|Винклер]] |-style="background-color:#cccc99" |33||[[Мышьяк]]||As||4, 15||74,92160 (2)||5,72||613||613<br />([[sublimation (physics)|subl.]])||ca. [[1250]]||[[Альберт Великий]] |-style="background-color:#a0ffa0" |34||[[Селен]]||Se||4, 16||78,96 (3)<ref name="r4" />||4,82||217||685||[[1817]]||[[Берцелиус, Йенс Якоб|Берцелиус]] |-style="background-color:#ffff99" |35||[[Бром]]||Br||4, 17||79,904 (1)||3,14||-7,3||58,8||[[1826]]||[[Балар, Антуан Жером|Балар]] |-style="background-color:#c0ffff" |36||[[Криптон]]||Kr||4, 18||83,798 (2)<ref name="r2" /><ref name="r3" />||3,48 г/л||-156,6||-152,3||[[1898]]||[[Рамзай, Уильям|Рамзай]] и [[Трэверс, Моррис|Трэверс]] |-style="background-color:#ff6666" |37||[[Рубидий]]||Rb||5, 1||85,4678 (3)<ref name="r2" />||1,53||39||688||[[1861]]||[[Бунзен, Роберт|Бунзен]] һәм [[Кирхгоф, Густав|Кирхгоф]] |-style="background-color:#ffdead" |38||[[Стронций]]||Sr||5, 2||87,62 (1)<ref name="r2" /><ref name="r4" />||2,63||769||1384||[[1790]]||[[Кроуфорд, Эдер|Кроуфорд]] |-style="background-color:#ffc0c0" |39||[[Иттрий]]||Y||5, 3||88,90585 (2)||4,47||1523||3337||[[1794]]||[[Гадолин, Юхан|Гадолин]] |-style="background-color:#ffc0c0" |40||[[Цирконий]]||Zr||5, 4||91,224 (2)<ref name="r2" />||6,51||1852||4377||[[1789]]||[[Клапрот, Мартин Генрих|Клапрот]] |-style="background-color:#ffc0c0" |41||[[Ниобий]]||Nb||5, 5||92,906 38 (2)||8,58||2468||4927||[[1801]]||[[Хэтчетт, Чарльз|Хэтчетт]] |-style="background-color:#ffc0c0" |42||[[Молибден]]||Mo||5, 6||95,94 (2)<ref name="r2" />||10,28||2617||5560||[[1778]]||[[Шееле, Карл Вильгельм|Шееле]] |-style="background-color:#ffc0c0" |43||[[Технеций]]||Tc||5, 7||[98,9063]<ref name="r1">Был элементтың тотороҡло изотобы юҡ, [209] иң оҙаҡ йәшәгән изотоп күрһәтелгән.</ref>||11,49||2172||5030||[[1937]]||[[Перрье, Карло|Перрье]] һәм [[Сегре, Эмилио|Сегре]] |-style="background-color:#ffc0c0" |44||[[Рутений]]||Ru||5, 8||101,07 (2)<ref name="r2" />||12,45||2310||3900||[[1844]]||[[Клаус, Карл|Клаус]] |-style="background-color:#ffc0c0" |45||[[Родий]]||Rh||5, 9||102,90550 (2)||12,41||1966||3727||[[1803]]||[[Уолластон, Уильям Хайд|Уолластон]] |-style="background-color:#ffc0c0" |46||[[Палладий (элемент)|Палладий]]||Pd||5, 10||106,42 (1)<ref name="r2" />||12,02||1552||3140||[[1803]]||[[Уолластон, Уильям Хайд|Уолластон]] |-style="background-color:#ffc0c0" |47||[[Көмөш]] (серебро)||Ag||5, 11||107,8682 (2)<ref name="r2" />||10,49||961,9||2212||яҙма тарихҡа тиклем||билдәле |-style="background-color:#ffc0c0" |48||[[Кадмий]]||Cd||5, 12||112,411 (8)<ref name="r2" />||8,64||321||765||[[1817]]||[[Штромейер, Фридрих|Штромейер]] |-style="background-color:#cccccc" |49||[[Индий]]||In||5, 13||114,818 (3)||7,31||156,2||2080||[[1863]]||[[Райх, Фердинанд|Райх]] и [[Рихтер, Иеронимус Теодор|Рихтер]] |-style="background-color:#cccccc" |50||[[Аҡ ҡурғаш]] (олово)||Sn||5, 14||118,710 (7)<ref name="r2" />||7,29||232||2270||яҙма тарихҡа тиклем||билдәле |-style="background-color:#cccc99" |51||[[Сурьма]]||Sb||5, 15||121,760 (1)<ref name="r2" />||6,69||630,7||1750||яҙма тарихҡа тиклем||билдәле |-style="background-color:#cccc99" |52||[[Теллур]]||Te||5, 16||127,60 (3)<ref name="r2" />||6,25||449,6||990||[[1782]]||[[Райхенштайн, Франц-Йозеф Мюллер фон|фон Райхенштайн]] |-style="background-color:#ffff99" |53||[[Иод]]||I||5, 17||126,90447 (3)||4,94||113,5||184,4||[[1811]]||[[Куртуа, Бернар|Куртуа]] |-style="background-color:#c0ffff" |54||[[Ксенон]]||Xe||5, 18||131,293 (6)<ref name="r2" /><ref name="r3" />||4,49 г/л||-111,9||-107||[[1898]]||[[Рамзай, Уильям|Рамзай]] и [[Трэверс, Моррис|Трэверс]] |-style="background-color:#ff6666" |55||[[Цезий]]||Cs||6, 1||132,9054519 (2)||1,90||28,4||690||[[1860]]||[[Бунзен, Роберт|Бунзен]] һәм [[Кирхгоф, Густав|Кирхгоф]] |-style="background-color:#ffdead" |56||[[Барий]]||Ba||6, 2||137,327 (7)||3,65||725||1640||[[1808]]||[[Дэви, Гемфри|Дэви]] |-style="background-color:#ffbfff" |57||[[Лантан]]||La||6||138,90547 (7)<ref name="r2" />||6,16||920||3454||[[1839]]||[[Мосандер, Карл Густав|Мосандер]] |-style="background-color:#ffbfff" |58||[[Церий]]||Ce||6||140,116 (1)<ref name="r2" />||6,77||798||3257||[[1803]]||[[Хизингер, Вильгельм фон|фон Хисингер]] и [[Берцелиус, Йенс Якоб|Берцелиус]] |-style="background-color:#ffbfff" |59||[[Празеодим]]||Pr||6||140,90765 (2)||6,48||931||3212||[[1895]]||[[Ауэр фон Вельсбах, Карл|Ауэр фон Вельсбах]] |-style="background-color:#ffbfff" |60||[[Неодим]]||Nd||6||144,242 (3)<ref name="r2" />||7,00||1010||3127||[[1895]]||[[Ауэр фон Вельсбах, Карл|Ауэр фон Вельсбах]] |-style="background-color:#ffbfff" |61||[[Прометий]]||Pm||6||[146,9151]<ref name="r1" />||7,22||1080||2730||[[1945]]||[[Маринский, Якоб|Маринский]] һәм [[Гленденин, Лоуренс|Гленденин]] |-style="background-color:#ffbfff" |62||[[Самарий]]||Sm||6||150,36 (2)<ref name="r2" />||7,54||1072||1778||[[1879]]||[[Буабодран, Поль Эмиль Лекок де|де Буабодран]] |-style="background-color:#ffbfff" |63||[[Европий]]||Eu||6||151,964 (1)<ref name="r2" />||5,25||822||1597||[[1901]]||[[Демарсе, Эжен-Антоль|Демарсе]] |-style="background-color:#ffbfff" |64||[[Гадолиний]]||Gd||6||157,25 (3)<ref name="r2" />||7,89||1311||3233||[[1880]]||[[Мариньяк, Жан Шарль Галиссард|де Мариньяк]] |-style="background-color:#ffbfff" |65||[[Тербий]]||Tb||6||158,92535 (2)||8,25||1360||3041||[[1843]]||[[Мосандер, Карл Густав|Мосандер]] |-style="background-color:#ffbfff" |66||[[Диспрозий]]||Dy||6||162,500 (1)<ref name="r2" />||8,56||1409||2335||[[1886]]||[[Буабодран, Поль Эмиль Лекок де|де Буабодран]] |-style="background-color:#ffbfff" |67||[[Гольмий]]||Ho||6||164,93032 (2)||8,78||1470||2720||[[1878]]||[[Соре, Жак Луи|Соре]] |-style="background-color:#ffbfff" |68||[[Эрбий]]||Er||6||167,259 (3)<ref name="r2" />||9,05||1522||2510||[[1842]]||[[Мосандер, Карл Густав|Мосандер]] |-style="background-color:#ffbfff" |69||[[Тулий]]||Tm||6||168,93421 (2)||9,32||1545||1727||[[1879]]||[[Клеве, Пер Теодор|Клеве]] |-style="background-color:#ffbfff" |70||[[Иттербий]]||Yb||6||173,04 (3)<ref name="r2" />||6,97||824||1193||[[1878]]||[[Мариньяк, Жан Шарль Галиссард|де Мариньяк]] |-style="background-color:#ffbfff" |71||[[Лютеций]]||Lu||6, 3||174,967 (1)<ref name="r2" />||9,84||1656||3315||[[1907]]||[[Урбэн, Жорж|Урбэн]] |-style="background-color:#ffc0c0" |72||[[Гафний]]||Hf||6, 4||178,49 (2)||13,31||2150||5400||[[1923]]||[[Костер, Дирк|Костер]] һәм [[Хевеши, Дьёрдь де|де Хевеши]] |-style="background-color:#ffc0c0" |73||[[Тантал (элемент)|Тантал]]||Ta||6, 5||180,9479 (1)||16,68||2996||5425||[[1802]]||[[Экеберг, Андерс Густаф|Экеберг]] |-style="background-color:#ffc0c0" |74||[[Вольфрам]]||W||6, 6||183,84 (1)||19,26||3407||5927||[[1783]]||[[Элюяр, Фаусто|Элюяр]] |-style="background-color:#ffc0c0" |75||[[Рений]]||Re||6, 7||186,207 (1)||21,03||3180||5627||[[1925]]||[[Ноддак, Вальтер|Ноддак]], [[Такке, Ида|Такке]] и [[Берг, Отто|Берг]] |-style="background-color:#ffc0c0" |76||[[Осмий]]||Os||6, 8||190,23 (3)<ref name="r2" />||22,61||3045||5027||[[1803]]||[[Теннант, Смитсон|Теннант]] |-style="background-color:#ffc0c0" |77||[[Иридий]]||Ir||6, 9||192,217 (3)||22,65||2410||4130||[[1803]]||[[Теннант, Смитсон|Теннант]] |-style="background-color:#ffc0c0" |78||[[Платина]]||Pt||6, 10||195,084 (9)||21,45||1772||3827||[[1557]]||[[Скалигер, Юлий Цезарь|Скалигер]] |-style="background-color:#ffc0c0" |79||[[Алтын]] (золото)||Au||6, 11||196,966569 (4)||19,32||1064,4||2940||яҙма тарихҡа тиклем||билдәле |-style="background-color:#ffc0c0" |80||[[Терекөмөш]] (ртуть)||Hg||6, 12||200,59 (2)||13,55||-38,9||356,6||яҙма тарихҡа тиклем||билдәле |-style="background-color:#cccccc" |81||[[Таллий]]||Tl||6, 13||204,3833 (2)||11,85||303,6||1457||[[1861]]||[[Крукс, Уильям|Крукс]] |-style="background-color:#cccccc" |82||[[Ҡурғаш]] (свинец)||Pb||6, 14||207,2 (1)<ref name="r2" /><ref name="r4" />||11,34||327,5||1740||яҙма тарихҡа тиклем||билдәле |-style="background-color:#cccccc" |83||[[Висмут]]||Bi||6, 15||208,98040 (1)||9,80||271,4||1560||[[1753]]||[[Жоффруа, Клод|Жоффруа]] |-style="background-color:#cccc99" |84||[[Полоний]]||Po||6, 16||[208,9824]<ref name="r1" />||9,20||254||962||[[1898]]||[[Кюри, Мария|Мария]] һәм [[Кюри, Пьер|Пьер Кюри]] |-style="background-color:#ffff99" |85||[[Астат]]||At||6, 17||[209,9871]<ref name="r1" />||||302||337||[[1940]]||[[Корсон, Дэйл Рэймонд|Д. Р. Корсон]], [[Маккези, Кеннет Росс|К. Р. Маккензи]] һәм [[Сегре, Эмилио|Э. Сегре]] |-style="background-color:#c0ffff" |86||[[Радон]]||Rn||6, 18||[222,0176]<ref name="r1" />||9,23 г/л||-71||-61,8||[[1900]]||[[Дорн, Эрнст Фридрих|Дорн]] |-style="background-color:#ff6666" |87||[[Франций]]||Fr||7, 1||[223,0197]<ref name="r1" />||1,87||27||677||[[1939]]||[[Перей, Маргарита|Перей]] |-style="background-color:#ffdead" |88||[[Радий]]||Ra||7, 2||[226,0254]<ref name="r1" />||5,50||700||1140||[[1898]]||[[Кюри, Мария|Мария]] һәм [[Кюри, Пьер|Пьер Кюри]] |-style="background-color:#ff99cc" |89||[[Актиний]]||Ac||7||[227,0278]<ref name="r1" />||10,07||1047||3197||[[1899]]||[[Дебьерн, Андре-Луи|Дебьерн]] |-style="background-color:#ff99cc" |90||[[Торий]]||Th||7||232,03806 (2)<ref name="r1" /><ref name="r2" />||11,72||1750||4787||[[1829]]||[[Берцелиус, Йенс Якоб|Берцелиус]] |-style="background-color:#ff99cc" |91||[[Протактиний]]||Pa||7||231,03588 (2)<ref name="r1" />||15,37||1554||4030||[[1917]]||[[Содди, Фредерик|Содди]], [[Кранстон, Джон|Кранстон]] һәм [[Ган, Отто|Ган]] |-style="background-color:#ff99cc" |92||[[Уран (элемент)|Уран]]||U||7||238,02891 (3)<ref name="r1" /><ref name="r2" /><ref name="r3" />||18,97||1132,4||3818||[[1789]]||[[Клапрот, Мартин Генрих|Клапрот]] |-style="background-color:#ff99cc" |93||[[Нептуний]]||Np||7||[237,0482]<ref name="r1" />||20,48||640||3902||[[1940]]||[[Макмиллан, Эдвин|Макмиллан]] һәм [[Абелсон, Филип|Абелсон]] |-style="background-color:#ff99cc" |94||[[Плутоний]]||Pu||7||[244,0642]<ref name="r1" />||19,74||641||3327||[[1940]]||[[Сиборг, Глен|Сиборг]] |-style="background-color:#ff99cc" |95||[[Америций]]||Am||7||[243,0614]<ref name="r1" />||13,67||994||2607||[[1944]]||[[Сиборг, Глен|Сиборг]] |-style="background-color:#ff99cc" |96||[[Кюрий]]||Cm||7||[247,0703]<ref name="r1" />||13,51||1340||||[[1944]]||[[Сиборг, Глен|Сиборг]] |-style="background-color:#ff99cc" |97||[[Берклий]]||Bk||7||[247,0703]<ref name="r1" />||13,25||986||||[[1949]]||[[Сиборг, Глен|Сиборг]] |-style="background-color:#ff99cc" |98||[[Калифорний]]||Cf||7||[251,0796]<ref name="r1" />||15,1||900||||[[1950]]||[[Сиборг, Глен|Сиборг]] |-style="background-color:#ff99cc" |99||[[Эйнштейний]]||Es||7||[252,0829]<ref name="r1" />||||860||||[[1952]]||[[Сиборг, Глен|Сиборг]] |-style="background-color:#ff99cc" |100||[[Фермий]]||Fm||7||[257,0951]<ref name="r1" />||||||||[[1952]]||[[Сиборг, Глен|Сиборг]] |-style="background-color:#ff99cc" |101||[[Менделевий]]||Md||7||[258,0986]<ref name="r1" />||||||||[[1955]]||[[Сиборг, Глен|Сиборг]] |-style="background-color:#ff99cc" |102||[[Нобелий]]||No||7||[259,1009]<ref name="r1" />||||||||[[1958]]||[[Сиборг, Глен|Сиборг]] |-style="background-color:#ff99cc" |103||[[Лоуренсий]]||Lr||7, 3||[260,1053]<ref name="r1" />||||||||[[1961]]||[[Гиорсо, Альберт|Гиорсо]] |-style="background-color:#ffc0c0" |104||[[Резерфордий]]||Rf||7, 4||[261,1087]<ref name="r1" />||||||||[[1964]]/69||[[Флёров, Георгий Николаевич|Флёров]] |-style="background-color:#ffc0c0" |105||[[Дубний]]||Db||7, 5||[262,1138]<ref name="r1" />||||||||[[1967]]/70||[[Флёров, Георгий Николаевич|Флёров]] |-style="background-color:#ffc0c0" |106||[[Сиборгий]]||Sg||7, 6||[263,1182]<ref name="r1" />||||||||[[1974]]||[[Флёров, Георгий Николаевич|Флёров]] |-style="background-color:#ffc0c0" |107||[[Борий]]||Bh||7, 7||[262,1229]<ref name="r1" />||||||||[[1976]]||[[Оганесян, Юрий Цолакович|Оганесян]] |-style="background-color:#ffc0c0" |108||[[Хассий]]||Hs||7, 8||[265]<ref name="r1" />||||||||[[1984]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]] (*) |-style="background-color:#ffc0c0" |109||[[Мейтнерий]]||Mt||7, 9||[266]<ref name="r1" />||||||||[[1982]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]] |-style="background-color:#ffc0c0" |110||[[Дармштадтий]]||Ds||7, 10||[269]<ref name="r1" />||||||||[[1994]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]] |-style="background-color:#ffc0c0" |111||[[Рентгений]]||Rg||7, 11||[272]<ref name="r1" />||||||||[[1994]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]] |-style="background-color:#ffc0c0" |112||[[Коперниций]]||Cn||7, 12||[285]<ref name="r1" />||||||||[[1996]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]] |-style="background-color:#cccccc" |113||[[Унунтрий]]||Uut||7, 13||[284]<ref name="r1" />||||||||[[2004]]||[[Объединённый институт ядерных исследований|ОИЯИ]] (*), [[Lawrence Livermore National Laboratory|LLNL]] (*) |-style="background-color:#cccccc" |114||[[Унунквадий]]||Uuq||7, 14||[289]<ref name="r1" />||||||||[[1999]]||[[Объединённый институт ядерных исследований|ОИЯИ]] |-style="background-color:#cccccc" |115||[[Унунпентий]]||Uup||7, 15||[288]<ref name="r1" />||||||||[[2004]]||[[Объединённый институт ядерных исследований|ОИЯИ]], [[Lawrence Livermore National Laboratory|LLNL]] |-style="background-color:#cccccc" |116||[[Унунгексий]]||Uuh||7, 16||[292]<ref name="r1" />||||||||[[1999]]||[[Lawrence Berkeley National Laboratory|LBNL]] (*) |-style="background-color:#fcfece" |117||[[Унунсептий]]||Uus||7, 17||[295]<ref name="r1" />||||||||[[2010]]||[[ОИЯИ]] |-style="background-color:#ecfefc" |118||[[Унуноктий]]||Uuo||7, 18||[294]<ref name="r1" />||||||||[[2004]]||[[ОИЯИ]] |} {{Периодик таблицала химик элеметтар ғаиләһе}} </center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Аббревиатуралар == * GSI — [[Gesellschaft für Schwerionenforschung]] (Ауыр иондарҙы өйрәнеү йәмғиәте), Вихаузен, Дармштадт, [[Германия]] * ОИЯИ — [[Берләшкән ядро тикшереүҙәре институты]], Дубна, [[Мәскәү өлкәһе]], [[Рәсәй]] (JINR, Joint Institute for Nuclear Research) * LLNL — [[Lawrence Livermore National Laboratory]] (Э. Лоуренс исемендәге [[Ливермор милли лабораторияһы]]), Ливермор, [[Калифорния]], [[АҠШ]] * LBNL — [[Lawrence Berkeley National Laboratory]], Беркли, Калифорния, АҠШ == Һылтанмалар == * Atomic Weights of the Elements 2001, [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7508/7508x1107.html Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003]. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source. * [http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html IUPAC Standard Atomic Weights Revised] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305062433/http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html |date=2008-03-05 }} (2005). * [http://www.webelements.com/ WebElements Periodic Table] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ |date=2014-01-04 }}. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers 110—116 taken from this source. [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Исемлектәр:Химия]] dx12keit0xyne07qmbglb55w1s3t11q 0 14831 1301703 1255120 2026-08-03T22:03:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301703 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = Архитектура ҡомартҡыһы |Русское название = |Оригинальное название = Хөсәйенбәк кәшәнәһе |Изображение = Mausoleum of Huseynbek.jpg |Подпись изображения = Хөсәйенбәк кәшәнәһе |Ширина изображения = |Статус = [[XIV быуат|14-се]] быуаттың тарихи-архитектура ҡомартҡыһы |Страна = Рәсәй |Название местоположения = |Местоположение =[[Башҡортостан]]дың [[Шишмә районы]] Шишмә ҡасабаһы |Конфессия = [[ислам]] |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = |Упразднён = |Начало строительства = |Окончание строительства = |Здания = |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = |Сайт = |Commons = }} '''Хөсәйенбәк кәшәнәһе''' — тарихи һәм архитектура ҡомартҡыһы. [[XIV быуат]]тың беренсе яртыһына ҡарай. == Башҡортостанда Исламдың таралыуы == "Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ өсөн көрәше" тигән китабында ғалим-тел белгесе, филология фәндәре кандидаты [[Әкрәм Бейеш]] былай тип яҙа: "Һуң тигәндә VII быуаттың уртаһында башҡорттар ислам динен ҡабул иткән. Ибн-Фаҙлан шул кешеләрҙең береһе тураһында әйтеп киткән. Ислам динен башҡорт араһында Төркөстандағы дини йәмғиәт башлығы Әхмәт Йәсәүи (1105-1166 йй.) мөридтәре таратҡан. [[Әхмәт Йәсәүи]] башлаған дини ағартыу эше ул үлгәс тә дауам иткән. Дини ағартыусыларҙың байтағы үҙ бурысын башҡарып йөрөгәндә [[Башҡортостан]] ерендә үлеп ҡалған. Элек бында уларҙың кәшәнәләре күп булған. Һаҡланғандарының береһе – [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе]] (XIV б.)"<ref>Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ өсөн көрәше[https://www.liveinternet.ru/users/3507913/post256199785/]</ref>. == Хажи Хөсәйенбәк шәхесе == Хөсәйенбәк XIV быуатта [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстанда]] тыуған. Йәш сағында [[мәҙрәсә]]гә уҡырға ингән, унда Ислам хоҡуҡиәте - фикһ өйрәнгән һәм [[Әхмәт Йәсәүи|Йәсәүиә]] тәриҡәтенә ингән. [[Мәккә]]гә [[хаж]] ҡылған. XIV быуат башында башҡорт ханы Төркөстанға [[Ислам]] диненә өйрәтеүсе ебәреүҙәрен һорап мөрәжәғәт иткән. Башҡорттар араһына дәғүәтсе итеп Хөсәйенбәк ебәрелгән. Хөсәйенбәк ислам дине йолаларын, ғибәҙәт ҡылыу тәртиптәрен, Хәнәфи мәҙһәбен халыҡҡа еткергән, шул замандағы Башҡортостандың дини етәксеһе булған. XIV быуат ғәрәп тарихсыһы һәм географы Шиһаб әд-дин әл-Ғүмәри , Себер һәм Сулман илдәре Башҡортостанға яҡын, Башҡортостанда оло хөрмәткә ҡаҙанған мосолман ҡазыйы бар, тип яҙған. [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хәмиҙуллин]] буйынса, был ҡазый Хөсәйенбәк булыуы бик тә мөмкин<ref>{{статья |автор = [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|Хамидуллин С. И.]] |заглавие = Пути ислама на Южный Урал |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2372 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2013 |том = |номер = 12 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>. Башҡорт илендә ул [[ҡазый]] (ҡаҙый), йәғни, шәриғәт һәм фикһ буйынса эш иткән судья, хөкөмдар булып китә. Шул рәүешле хажи Хөсәйенбәкте башҡорттарҙың рәсми рәүештә мәғлүмәттәр ҡалған тәүге имамы тип атарға була. Ул миләди 1341-42 йылдар арауығында (һижри 744 йылдың10-сы мөхәрәмендә) вафат булған һәм Аҡзыяраттың бер ҡалҡыулығында ерләнгән. Хәҙер кәшәнә Шишмә ҡасабаһы биләмәһенә инә. == Кәшәнә төҙөлөүе == 1393 йылдарҙа Алтын Урҙа ханы Туҡтамыштың артынан төшкән Аҡһаҡ Тимер Башҡорт иленә килеп инә. Һәм Хөсәйенбәктең ҡәберен күргәс, уға мөһабәт кәшәнә төҙөтөр өсөн ун ике дөйә менән Төркөстандан яҙыулы ҡәбер ташы килтертә. <ref>Һәр башҡорт күрергә тейешле урындар бар [http://mail.rihll.ru/obshestvo/23332-r-bashort-krerg-teyeshle-uryndar-bar.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Кәшәнә тиҙ үк төҙөтөлә. == Аҡзират (Аҡзыярат) барлыҡҡа килеү == Кәшәнә тураһында легендалар күп. Мәҫәлән, кәшәнә һалдырған йылы Аҡһаҡ Тимер ҡайтып китеп өлгөрмәй, ҡышҡылыҡҡа башҡорттар араһында ҡалырға мәжбүр була. Ниндәйҙер сәбәп менән, ғәскәренән бер нисә кеше үлеп ҡала. Кәшәнә янында алты ғәскәр башы ерләнгән. Тап шул ҡәберҙәрҙән боронғо Аҡзыярат барлыҡҡа килгән. Бында әле лә боронғо яҙыулы ҡәбер таштары тора. == Тасуирлама == [[Файл:Надгробный камень на могиле Хаджи-Хусейн-бека, доставленный Тамерланом.jpg|thumb|left|220px|Хөсәйенбәк ҡәберенең [[Аҡһаҡ Тимер]] тарафынан килтерелгән ташы. С. М. Проскудин-Горский фотоһүрәте, 1910 йыл.]] [[File:Надгробные плиты на месте захоронения Хаджи-Хусейн-бека.jpg|thumb|слева|Хөсәйенбәк хажи кәшәнәһе эсендәге ҡәбер таштары ]] Ҡомартҡы П. С. Паллас, Р. Г. Игнатьев, В. С. Юматов, В. В. Вельяминов-Зернов, Г. В. Йосопов, шулай уҡ 1950-се йылдарҙа Б. Ғ. Кәлимуллин һәм 1985 йылда Г. Н. Гарустович менән өйрәнелә<ref name="Гарустович Г. Н.">{{БЭ2013У|index.php/ukazateli/2-statya/911-khusejnbeka-keshene|автор=Гарустович Г. Н.}}</ref>. В. С. Юматовтың һүрәтләүе буйынса, мавзолей стеналары 1,57 метр ҡалынлығындағы эзбиз ҡатнашмаһы менән шымартылған таштарҙан һалынған булған. Хөсәйенбәктең үлгән йылы — 1341—1342 йылдар. Кәшәнә шул осорҙа төҙөлә. Ул тура мөйөшлө квадрат рәүешендәге (8,5 м × 8,5 м) нигеҙҙән тора. Түбәһендәге көмбәҙҙең бейеклеге — 5,28 м. Эзбиз блоктарынан төҙөлгән стеналарҙың ҡалынлығы — 1,1 м. Көньяҡта урынлашҡан инеү урынының киңлеге — 1,07 м, бейеклеге — 2,45 м. Стеналарҙың башҡа яҡтарында аркалы тәҙрә уйымдары бар. Кәшәнәлә 9 ҡәбер табылған. Үҙәктәге ҡәбер оҙонса түңәрәк рәүешендәге таш ҡойма менән уратылған, уның башында таш плитала эпитафия бар<ref name="Гарустович Г. Н."/>. Кәшәнә дин әһеле Ғүмәр Тәрәсбәк улы Хөсәйенбәк ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған, был хаҡта ҡәбер таштарындағы эпитафиялар раҫлай. Хөсәйенбәк кәшәнәһе эсендәге ҡәбер ташына: "Төркөстандан мәрхүм хажи Хөсәйенбәк Ғүмәрбәк улы Тәрәс тоҡомона Аллаһының киң мәрхәмәте булһын. Әй Аллаһым, Ғүмәрбәк улы Хөсәйенде шәфҡәтеңдән мәхрүм итмә.744 йыл Мөхррәм айының 10-сы көнөндә вафат булды. 76 йәш" тип яҙылған. Был ҡәбер ташы хәҙер музейҙа һаҡлана <ref>Бында Тамерландың эҙе һаҡлана [http://kitap.bashkort.org/bashvest/1009.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ; төҙөкләндереү XVIII быуат аҙағында кәшәнә емерелә башлай. 1911 йылда мөфтөй [[Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы|Мөхәмәтйәр Солтанов]] ҡомартҡыны тергеҙергә ҡарар ҡабул итә. Хөсәйенбәк кәшәнәһе иртә болғар тибындағы ҡомартҡыларға ҡарай. Унда табылған материалдар Археология һәм этнография музейында һаҡлана<ref name="Гарустович Г. Н."/>. ;кәшәнә эсендәге ҡәберҙәр 1985 йылда Г.Н. Гарустович етәкселегендәге археологик экспедиция кәшәнә эсендә ҡаҙыныу эштәре үткәргән. Унда 9 ҡәбер табылған: 3 оло кеше, 6 бала ерләнгән булған. Барыһы ла йөҙө менән ҡиблаға ҡаратып һалынған. Экспертизалар һөҙөмтәһендә бер һөлдә имам Хөсәйенбәктеке тигән һығымта яһағандар. Ул 160 см самаһы буйлы, йөҙө төҙөк европеиоид.Һынған, имгәнгән ере, етди ауырыуҙар билдәһе юҡ. Был Хөсәйенбәктең ҡартлыҡта үҙ үлеме менән китеүен һөйләй <ref>Мавзолей Хусейн-бека [https://greenexp.ru/places/%D0%9C%D0%B0%D0%B2%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B0]</ref> == Ҡазый Хөсәйенбәк менән бәйле бер фараз == {{main|Ҡазый мәсете}} Бәрҫеүән буйындағы 1735 йылда Кирилов яндырып, емергән атаҡлы «Ази (Ҡазый) мәсетенә» нигеҙҙе [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе|ҡазый Хөсәйенбәк]] һалған тигән фараздар бар <ref>Башкирско-казахские отношения в XVIII веке [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/bashkir_kazah_xviii/bashkir_kazah_xviii.pdf]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Йәғни, мәсет "[[Хажи мәсете]]" тип исемләнгән булыуы мөмкин. == Иҫтәлеге == *2014 йылда [[Шишмә районы|Шишмә ҡасабаһында]] хажи Хөсәйенбәк мәсете асылды [http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/b-g-n-shishm-asaba-ynda-khazhi-kh-s-yenb-k-kh-r-t-m-sete-saf-a-inde/]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *Йыл һайын [[Шишмә районы]]нда уның исемендәге уҡыуҙар үтә == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Турахан кәшәнәһе]] * [[Бәндәбикә кәшәнәһе]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья |автор= Вельяминов-Зернов В. В.|заглавие= [[commons:File:IRAO Vostochnoe otdelenie Trudy 04 1859.djvu|Памятник с арабско-татарской надписью в Башкирии]]|оригинал= |ссылка= |автор издания= |издание= Труды Восточного отделения Императорского археологического общества|тип= журнал|место= {{СПб.}}|издательство= В Тип. Имп. Академии наук|год= 1859|выпуск= |том= IV|номер= |страницы= 257-284|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= ru|ref= |archiveurl= |archivedate=}} * ''Гарустович Г. Н.'' Погребения в каменных мавзолеях Башкирского Приуралья. // Наследие веков. — Уфа, 1995. Вып.1. == Һылтанмалар == {{commonscat|Khusein-Bek Mausoleum, Chishmy}} * {{БЭ2013У|index.php/ukazateli/2-statya/911-khusejnbeka-keshene|автор=Гарустович Г. Н.}} * [http://encycl.bash-portal.ru/keshene.htm Кәшәнә. Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * http://www.chishmyrb.ru// {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008050523/http://chishmyrb.ru/ |date=2014-10-08 }} * [http://ant-ufa.com/travels/mavzoley-huseynbeka/ Фотоотчет] * http://splitpine.livejournal.com/4151.html * Чишмы и окрестности (путевые заметки)[https://splitpine.livejournal.com/4151.html] {{Ислам архитектураһы}} [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Шишмә районының иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Кәшәнәләр]] [[Категория:Башҡортостандың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:XIV быуатта барлыҡҡа килгәндәр]] jd20ckuoi1reiia43i04pm7lntn2tdm 0 29279 1301729 1301676 2026-08-04T09:07:39Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "DEU_Liebenstei_(Geratal)_COA.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:DEU_Liebenstein_(Geratal)_COA.svg|DEU_Liebenstein_(Geratal)_COA.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:CO 1301729 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Либенштайн |төп исеме = Liebenstein |ил = Германия |герб = DEU Liebenstein (Geratal) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 46|lat_sec 8 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 51|lon_sec = 15 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Ильм (район) |теҙмәләге район = Ильм (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Райнхард Дциллак<br />([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 12,24 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 365 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 377 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99330 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = IK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 70 033 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.oberes-geratal.de/Liebenstein/liebenstein.htm |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Либенштайн''' ({{lang-de|Liebenstein}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 377 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 12,24 км². Диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99330 һәм автомобиль коды — IK. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.oberes-geratal.de/Liebenstein/liebenstein.htm Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125163237/http://www.oberes-geratal.de/Liebenstein/liebenstein.htm |date=2017-01-25 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} s87h524alcct7dcowp7zz2meqtvauh5 0 64885 1301702 1299379 2026-08-03T21:09:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301702 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы |Изображение = Гали Хамзин.jpg |Описание изображения = |Ширина = 180px |Дата рождения = 12.06.1950 |Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{МестоРождения|Белорет районы}} [[Ҡоҙғон-Әхмәр]] ауылы |Дата смерти = 15.11.2009 |Место смерти = |Страна = {{Флагификация|СССР}} → <br> {{Флагификация|Российская Федерация}} |Профессии = [[йыр]]сы |Жанры = |Коллективы = «Йәдкәр»;<br>[[Башҡорт дәүләт филармонияһы]] |Награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{БАССР халыҡ артисы|1989}} {{!!}} {{Салауат Юлаев исемендәге премияһы|1997}} {{!}}} |Викисклад = }} {{фамилиялаш|Хәмзин}} '''Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы''' ([[12 июнь]] [[1950 йыл]] — [[15 ноябрь]] [[2009 йыл]]) — башҡорт йырсыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1989). [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). == Биографияһы == Ғәли Ғәббәс улы Хәмзин 1950 йылдың 12 июнендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет районы]] [[Ҡоҙғон-Әхмәр]] ауылында тыуған. Бөтә Рәсәй халыҡ йырҙарын башҡарыусы конкурсын башҡарыусыларҙың беренсе лауреаты (1985)<ref name=autogenerated2 />, [[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы|Ғәзиз Әлмөхәмәтов]] исемендәге призға үткәрелгән йәш башҡарыусылар конкурсы лауреаты. Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» фестивале дипломаты. 1981 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]н тамамлағандан һуң Хөсәйен Әхмәтов исемендәге [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның «Йәдкәр» фольклор ансамбле вокал йырсыһы була, артабан 25 йыл «Йәдкәр» фольклор төркөмөнә етәкселек итә. Сермән урта мәктәбен тамамлағас, Белоретта профтехучилищела уҡый. Армия сафтарында хеҙмәттә була. Әрменән ҡайтҡас, Белоретта машина йөрөтөүсе булып эшләй. Артабан уны колхоздың комсомол ойошмаһы сәркәтибе итеп һайлап ҡуялар. Сәнғәт иниститутына гәзит биттәренән иғлан уҡығас, барып ҡарарға йөрьәт итә.<ref name=autogenerated1 />. Башҡортостан мәҙәниәтен үҫтереүгә тос өлөш индергәне һәм башҡарыу оҫталығы өсөн Ғәли Хамзинға 1997 йылда [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] бирелде<ref name=autogenerated1>[http://www.bashculture.ru/archives/124 Гали Хамзин | История и Культура Башкортостана<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419040038/http://www.bashculture.ru/archives/124 |date=2013-04-19 }}</ref>. Йырсы 2009 йылдың 15 ноябрендә Өфөлә вафат була.<ref name=autogenerated2>[http://www.bashinform.ru/news/225673/ Умер народный артист РБ Гали Хамзин — башинформ.рф — Новости новой Башкирии<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989) * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986) == Хәтер == * 2013 йылдан Белорет районында Ғәли Хәмзин исемендәге вокалсылар конкурсы үткәрелә<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1049581/ Төбәктә Ғәли Хәмзин исемендәге III йырсылар конкурсы ғаризалар ҡабул итә. {{Башинформ}}, 2017, 21 сентябрь]{{V|21|09|2017}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Багуманов А. И., Фаизова Ф. А. Лауреаты премии имени Салавата Юлаева. — Уфа: Китап, 1999. 272 с. — С. 265—268. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/1069-khamzin-gali-gabbasovich}} [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт филармонияһы]] [[Категория:Башҡортостан йырсылары]] [[Категория:Башҡорт йырсылары]] b7iwv4m22s27718llznrmnwaw6orwgx 0 68651 1301693 1281398 2026-08-03T14:16:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301693 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rosetta Stone BW.jpeg|мини|1779 йылда [[Мысыр]]ҙа Розетта ҡалаһы эргәһендә ([[Александрия]]нан алыҫ түгел) табылған Розетта ташы. Уға мәғәнәһе буйынса оҡшаш өс текст сүкелгән. Уларҙың икеһе — боронғо Мысыр, береһе боронғо грек телендә. 1802 йылдан алып таш Британия музейында һаҡлана.]] '''Тәржемә''' — бер [[тел]]дән икенсе телгә текст мәғәнәһен интерпретациялау эшмәкәрлеге; бер телдән икенсе телгә әйләндереү эше<ref>Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)</ref>; телдән әйтелгән фекерҙең йәки текст йөкмәткеһенең икенсе бер тел ярҙамында бирелеше<ref>Русско-башкирский терминологический словарь по языкознанию (Г.Д.Зайнуллина, 2002)</ref>; бүтән телдәрҙә яңы, төп нөхсәгә тиң (эквивалент) текст яһау. Бынан бер нисә тиҫтә йыл элек тәржемә фәҡәт кеше тарафынан ғына үтәлһә, хәҙер автоматлаштырылған (башлыса компьютер яһаған) тәржемә лә бар ({{lang-en|CAT}} — computer aided translation). Тәржемәнең маҡсаты — төп текст менән тәржемә ителгән текстың бер мәғәнәлә булыуы. == Яҙма һәм телдән тәржемә == Яҙма һәм телдән тәржемә итеү араһында айырмалыҡтар бар. Мәҫәлән, телдән тәржемәне ымдар формаһында ла башҡарыу мөмкин. Тәржемә тарихынан сығып ҡарағанда, телдән тәржемәне яҙма тәржемәнең бер төрө тип әйтергә була. Шулай ҙа, көндәлек ысынбарлыҡ уларҙың икеһенә ике төрлө йәғни айырым ҡараш кәрәклеген күрһәтә. Тәржемә хеҙмәте төрлө телдә һөйләшеүселәрҙең аралашыу ихтыяжын ҡәнәғәтләндергәнлектән, был йүнәлеш коммерциялаштырылған: тәржемәнең төрлө төрҙәре коммерция маҡсатында файҙаланыла. Тәржемә менән шөғөлләнгән махсус ойошмалар бар. Улар аралашыу ихтыяжын тулыһынса ҡәнәғәтләндереү һәм аралашыуҙа булған ҡыйынлыҡтарҙан ҡотолоу өсөн тәржемәнең төрлө төрөн файҙалана (яҙма, телдән, телдән синхрон һ. б.). == Тәржемә тарихы == Рәсәйҙә тәүге тәржемәселәрҙең береһе тип Максим Грек һанала. [[Петр I]] ваҡытында тәржемә технологияһы һиҙелерлек камиллаштырыла, сөнки күпселек фәнни һәм техник китаптар сит телдәрҙә була. [[XIV быуат]]та фәнни китап беренсе тапҡыр халыҡ теленә (латин теленән исланд теленә) ауҙарыла. Ул Сакробоско<ref>Депман И. Я. История Арифметики. — изд. «Просвещение», Москва, 1965, стр.92</ref> исеме аҫтанда билдәле инглиз Джон Холивудтың йәки Халифакстың [[арифметика]] буйынса ҡулланма китабы була. [[XIX быуат]]ҡа тиклем тәржемәселәр тексты матурлау ысулдарын ҡуллана, ҡайһы бер мәлдәрҙе алып ташлай, хатта персонаждарға икенсе исем бирә (Мэри урынына — Маша). [[XIX быуат]] һуңында — [[XX быуат]] башында төп нөсхәнән аныҡлығы һәм дөрөҫлөгө менән айырылмаған тәржемә мәҙәниәте (буквалистар) барлыҡҡа килә. Был ике төп принцип тәржемәселәрҙең ныҡлы ҡанунына әүерелә, быға тиклем булған матурлау, арттырыуҙан ныҡлы һаҡлау гарантияһы була. Әммә [[XX быуат]]тың 30-сы йылдарында был мәктәп Иван Кашкин етәкселегендәге төркөм тарафынан ҡаты тәнҡитләнә. Улар буквалистар телдең һүҙен тапшырып, авторҙың фекерен, китаптың атмосфераһын бирә алмай, сөнки фекерҙе икенсе телдәге шуға тап килгән һүҙ менән генә биреп була, тип раҫлай. Шуға күрә текст үҙенең образлылығын, йәнлелеген юғалта һәм уҡыусыны йәлеп итмәй. Профессионал һәм юғары мәҙәниәт эйәһе булараҡ тәржемәсе статусы тап совет эпохаһында барлыҡҡа килә. Һуғыштан һуңғы 10 йыл эсендә айырым исемдәге мәктәптәр урынына профессональ берләшмәләр ойошторола. Бында, һис шикһеҙ, планлы хужалыҡ та үҙ ролен уйнай: тәржемә ителгән авторҙарҙың исемлеге, күләм, раҫланған тираж, ваҡыт — барыһы ла раҫлана һәм был эште атҡарып сығыу өсөн раҫланған күләмдә раҫланған кешеләр һәм уларға раҫланған эш хаҡы талап ителә. 70-се йылдарҙа исемле мәктәптәргә алмашҡа инициатив төркөмдәр килә. Мәҫәлән, Испанияның, Португалияның һәм Латин Америкаһының «Художестволы әҙәбиәт» нәшриәтендәге славян редакцияһы һәм әҙәбиәт редакцияһы. 90-сы йылдарҙа, [[СССР]] тарҡалғандан һуң, был өлкәгә бик күп дилетанттар килә, һөҙөмтәлә күпселек китаптарҙың тәржемә кимәле элек йәшәп килгән сифат талаптарына тура килмәй. Тәржемәселәр баҙарында юғары дәғүәселек һәм эш хаҡының түбән булыуы арҡаһында был эшкә бик йыш тәжрибәһеҙ кешеләр тотона. Синхрон тәржемә беренсе тапҡыр 1945—1946 йылдарҙа Нюрнберг процесында күпләп ҡулланыла. Артабан ул [[БМО]]-ла телдән тәржемә итеүҙең төп формаһына әүерелә. [[Компьютер]]ҙар барлыҡҡа килеү менән тәүҙә электрон һүҙлектәр, һуңынан автоматлаштырылған тәржемә программалары күренә башланы. Әммә уларҙың тәржемә сифаты текстың семантикаһын айырмай һәм проблема яһалма интеллекттың фекер ҡоролошо менән ауаздаш. Автоматлаштырылған тәржемәсе миҫалының береһе булып Google Translate сервисы тора. == Тәржемә процесы == [[Файл:Ufa Wiki-Conference 2014 (photos by HalanTul; 2015-04) 143.JPG|260px|справа| Һүҙлектәр]] Тәржемә процесында, уның телдән йәки яҙма булыуына ҡарамаҫтан, түбәндәге этаптарҙы айырырға була: 1 Кодын үҙгәртеү йәки тексты яҙылған телдә аңлау (уҡыу, тыңлау), 2 Тәржемә, 3 Тексты тәржемә ителгән телдә кодлаштырыу (яҙыу, уҡыу). Текст мәғәнәһенең кодын үҙгәртеү өсөн тәржемәсе тәүҙә тәржемә берәмген, йәғни текстың сегментын (һүҙ, фраза, бер-нисә һөйләм) билдәләргә тейеш. Был мәғәнә берәмеге булып ҡараласаҡ. Бик һирәк кенә фонемалар (һүҙҙән түбән кимәлдә) һәм абзацтан юғарыраҡ кимәлдә (ҡатмарлы синтаксик һөйләм) тәржемә эшләү талап ителә. Ошо тәү ҡарашҡа ябай ғына булып күренгән процедура артында комплекслы уйлау операцияһы ята. Төп текстың кодын үҙгәртеү өсөн тәржемәсе аңлы һәм методик рәүештә уның барлыҡ үҙенсәлектәрен интерпретацияларға, анализларға тейеш. Был процесс грамматиканы, семантиканы, синтаксисты һәм идиомаларҙы һәм текст телен, ул тел мәҙәниәтен, шулай уҡ дөрөҫ мәғәнә һалыр өсөн тексты тәржемә иткән телде лә төплө белергә тейеш. Тап бында телдән һәм яҙма тәржемә араһында айырмалыҡтар күренә лә инде. Тәржемәселәр яҙма тексты (мәҫәлән, әҙәби әҫәрҙе) ошо телдә һөйләшкән кеше тәржемә итергә тейешлеген белә. Сөнки белгес кенә түгел, әҙерлекле уҡыусы ла тексты үҙ теленә сит ил кешеһе тәржемә иткәнен шунда уҡ аңлаясаҡ. Телдән тәржемәлә бөтөнләй кире күренеш күҙәтелә (шулай уҡ, тейешле ҡатмарлыҡта — синхрон тәржемә йәки яуаплы сараларҙы эҙмә-эҙлекле тәржемә булыуына ҡарап). Был осраҡта тәржемәсегә сит телгә эшләүе уңайлыраҡ. Шуға күрә ике яҡлы осрашыуҙың ике ҡатнашыусыһы ла һөйләшеүҙәргә үҙ тәржемәсеһе менән килә. Уларҙың бурысы — үҙ докладсыһының фекерен сит телгә мөмкин тиклем тулы һәм аңлайышлы итеп тапшырыу. Был күренеш бик ябай аңлатыла. Сит телгә тәржемә иткәндә, тәржемәсе автоматик рәүештә ятлап алған конструкцияларҙы ҡуллана, ә туған теленә тәржемә иткәндә мөмкин булған варианттар араһында буталып, оптималь булған варианттан алыҫ торғанында туҡталырға мәжбүр була. Текста һүҙ барған предмет тураһында белеү бик мөһим. Һуңғы йылдарҙа, когнитив лингвистика тикшеренеүҙәре арҡаһында тәржемә процесының фекерләү яғын аңлауҙа билдәле аҙым яһалды. == Тәржемә сифаты == Тәржемәнең маҡсаты булып төп нөсхә менән тәржемә ителгән текстың оҡшашлығы тора. Уңышлы тип ике критерийға тап килгән тәржемә һанала: 1 Теүәллек һәм дөрөҫлөк. Тәржемәнең төп текст мәғәнәһен ни тиклем асып биреүен, быға өлгәшеү өсөн мәғәнәнән нимәнелер алып ташлау йәки көсәйтеү йәки көсһөҙләндереү элемнттарын файҙаланып башҡарылыуы менән ҡылыҡһырлана. 2 Асыҡлыҡ. Тәржемәне үҙ телендә уҡыусы төп нөсхә итеп ҡабул итә, текст тәржемә ителгән телдең грамматик, синтаксик, идиоматик нормаларына яуап бирә. 3 Беренсе талапҡа яуап биргән тексты «дөрөҫ тәржемә» тип әйтергә була, икенсе талапты үтәгәне идиоматик тәржемә булараҡ ҡабул ителә. Тәржемәнең дөрөҫлөгөн баһалауҙа ҡулланылған талаптар текстың тематикаһына, төп нөсхәнең аныҡлығына, төрөнә, функцияһына һәм текстың ҡулланылышына, уның әҙәби сифаттарына, социаль һәм тарихи контексына ҡарап айырыла. Тәржемәнең асыҡлыҡ талаптары ябай кеүек күренә: идиоматик булмаған тәржемә ҡолаҡты ярып бара, ә машина тәржемәһе системаһын ҡулланып һүҙ буйынса тәржемә эшләгәндә, бөтөнләй аңлайышһыҙ әйбер килеп сыға. Шуға ҡарамаҫтан, айырым осраҡтарҙа тәржемәсе аңлы рәүештә тексты һүҙмә-һүҙ тәржемә итеүе ихтимал. Мәҫәлән, әҙәби әҫәрҙе һәм дини текстарҙы тәржемә итеүселәр бик йыш төп нөсхәнән бик ситләшмәй. Был маҡсатта улар аңлы рәүештә тәржемә иткән телдең сиктәрен «һуҙып», идиоматик булмаған текст тыуҙыра. Аныҡлыҡ һәм асыҡлыҡ төшөнсәләре хәҙерге тәржемә теорияларында төрлөсә ҡарала. Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә эшләнгән тәржемә оригиналдағы кеүек үк ижади һәм үҙенсәлекле булырға тейеш тигән идея өҫтөнлөк итә. Был төшөнсә Көнбайыш өсөн изге. Әммә башҡа мәҙәниәттәрҙә был талапҡа артыҡ иғтибар бирелмәй. Мәҫәлән, һиндтарҙың Рамаяна эпосы [[Һиндостан]]дың төрлө телдәрендә үҙ версияһына эйә һәм тарих бик йыш бер-береһенән ныҡ айырыла. Әгәр Һиндостан телдәрендә (һиндарий йәки дравидий), һүҙҙәргә иғтибар иткәндә, уларҙа тәржемәсегә бирелгән иреклекте тойорға мөмкин. Әгәр тәржемәсенең талап ителгән критерийҙарға ниндәй кимәлдә тап килгәнен белгегеҙ килһә, уның төп философияһын анализлап ҡарағыҙ. Философия айырым биттәр булып та (миссия, күҙаллау, ҡиммәттәр) сағылыш табыуы мөмкин, әммә бында текстың «матурлыҡ» өсөн эшләнеүе лә ихтимал. "[[Философия]]"ның мөрәжәғәттәрҙә сағылыш табыуы, документтар аша үтеүе — иң ышаныслыһы. Әлбиттә, иң яҡшы вариант — рекомендациялар. == Тәржемә ауырлыҡтары == Эшмәкәрлек төрө булараҡ, тәржемә ҡатмарлы. Бынан тыш, эш барышында тәржемәсе бик күп кәртәләрҙе үтергә тейеш, был тәржемә процесын тағы ла ауырлаштыра. === Төп нөсхә проблемалары === 1 Төп нөсхә һуңғы вариант булып тормай һәм тәржемә эшләнгән ваҡытта күсереп яҙыла 2 Текст аңлайышһыҙ яҙыла 3 Текста орфографик хаталар бар 4 Текст өҙөмтә генә булып тора 5 Текст уңышлы төҙөлмәгән 6 Текста һылтанмалар юҡ (мәҫәлән, булмаған фотолар аҫтына текст яҙырға тейеш). === Хәрефме, рухмы? === Тәржемәнең мөһим проблемаһы булып тәржемәсе алдында китаптың атмосфераһын, рухын һаҡларғанмы, әллә барыһын да төп нөсхәлә булғанса, һүҙмә-һүҙ тәржемәләргәме тигән һорау тора. Был проблема тәржемә сифатының һәм уның оригиналға яҡын булыу талаптары менән бәйле. Шулай уҡ тәржемәсенең азатлығы мәсьәләһе лә бар. Тәржемәселәр араһында шундай әйтем йөрөүе лә юҡҡа түгел: «Тәржемә — ҡатын-ҡыҙ кеүек: тоғроһо (дөрөҫө) — матур түгел, матуры — тоғро түгел». === Тәржемә итеп булмау проблемаһы, социомәҙәни өлөш === Бик йыш, ҡайһы бер һүҙҙәрҙе тәржемә итеп булмаймы, тигән бәхәстәр яңғырай. Ваҡыты-ваҡыты менән ундай һүҙҙәрҙең исемлеге баҫыла. Тәржемәселәр бер үк грамматик категорияла ҡалырға теләгәндә ҡайһы бер һүҙҙәрҙең тәржемәһе ауырлыҡ тыуҙыра. Лингвистар серле һүҙҙәрҙе өйрәнә һәм уларҙы «тәржемә итеп булмай» тип атай. Ысынбарлыҡта иһә шундай мәҙәни һыҙатлы һүҙҙәр «әсәй» тигән кеүек ябай ғына тәржемә ителә. Был тәржемә ителәсәк телдә бындай һүҙҙәрҙе тәржемә тимәй ҡалдырыу тәжрибәһе менән аңлатыла; был маҡсатта һүҙҙе алып торорға мөмкин. Мәҫәлән, Англияла француз рестораны менюһында Fat liver paste эквиваленты булыуға ҡарамаҫтан Pâté de foie gras тип яҙасаҡтар. Ҡайһы бер осраҡта бары тик транскрипция ғына кәрәк: わさび япон һүҙе [[инглиз теле]]нә wasabi тип транскрипциялана. Тәржемәһе инде япон керәнен аңлата. Һүҙҙә ни тиклем мәҙәни һыҙат нығыраҡ тойола, уны шул тиклем тәржемә итеүе еңелерәк. Мәҫәлән, Ҡытай (中国) инглиз телендә China, әммә башҡа телдәрҙә Cina, Chine һ.б. Тәржемә итә торған телдә һүҙҙең аналогы булмауы ла ауырлыҡтар тыуҙыра. Бик йыш проблема тәржемәне айыра белмәүгә һәм мәғәнәгә тап килгән һүҙҙе һүҙлектән эҙләп ултырырға ваҡыт бүлмәүгә бәйле. Бынан тыш бик күп ауырлыҡтар бар, шулай уҡ диалект һүҙҙәр һәм неологизмдар, аңлатылмаған акронимдар һәм аббревиатуралар, аңлашылмаған жаргон һүҙҙәре лә ҡатмарлыҡ тыуҙырыуы мөмкин. Шуны ла билдәләп китергә була: ваҡыт үтеү менән мәҙәниәт тә, тел дә үҙгәрә һәм тәржемәләр ҙә көнүҙәклеген юғалтып, иҫкерә. Тәржемәлә проблемаларға юл ҡуймау өсөн бер нисә мәлгә иғтибар итергә кәрәк: Тәржемә эшләгәндә берҙәм һүҙҙәр ҡулланырға (бер үк һүҙ өсөн синоним формаларын ҡулланмаҫҡа). Тексты аудиторияны иҫәпкә алып тәржемә итергә. Белем нигеҙен булдырырға. Әгәр тәржемәне һеҙ түгел, башҡа кеше (ойошма) эшләй икән — тәржемә ителмәҫкә тейешле йәки тәржемә ителәләр икән, билдәле бер тәртиптә генә тәржемә ителгән терминдар исемлеген төҙөгөҙ. Фекерегеҙҙе һәм тәржемә асылын аңлаған бер генә кеше менән хеҙмәттәшлек итегеҙ. Әгәр тәржемә эшләү өсөн подрядсыны һайларға уйлаһағыҙ, хаҡынан тыш, сифаты, аныҡлығы, адекватлығы, ваҡыты һ.б. параметрҙарға иғтибар итегеҙ. Әгәр компанияға мөрәжәғәт итәһегеҙ икән, ойошманың философияһына һалынған сифатҡа, адекватлыҡҡа иғтибар бирегеҙ. == Тәржемәселәрҙең халыҡ-ара ойошмаһы == Тәржемәселәрҙең халыҡ-ара ойошмаһы (FIT) донъя тәржемәселәренең 100 милли ассоциацияһын, шул иҫәптән Рәсәйҙең Тәржемәселәр союзын берләштерә. Уның бурысы булып тәржемәселәрҙең һәм терминологтарҙың профессионаллеген үҫтереү, хоҡуҡтарын яҡлау, эш шарттарын яҡшыртыу, шулай уҡ һүҙ азатлығына булышлыҡ итеү тора. FIT ЮНЕСКО менән консультатив мөнәсәбәттә. 1991 йылда FIT 30 сентябрҙе (тәржемәселәрҙе яҡлаусы булып иҫәпләнгән Изге Иероним көнө) халыҡ-ара тәржемәселәр көнө тип иғлан итә. == Хоҡуҡи аспекттар == Төп нөсхәнең бер төрөн тәшкил иткән тәржемә автор хоҡуғы объекты булып тора. Авторлыҡ хоҡуғына бәйле тәржемә тураһында төп ҡануниәт положениелары РФ Граждандар кодексының 1260-сы статьяһында нығытылған. Тәржемә өсөн автор хоҡуҡтарына тәржемәсе эйә. Тәржемәсе үҙенең авторлыҡ хоҡуҡтарын төп әҫәрҙән килтереп сығарған яңы әҫәрҙә авторҙың хоҡуҡтарын һаҡлаған шарттарҙа ғына тормошҡа ашыра. Шулай итеп, тәржемә тәржемә авторының төп нөсхәгә авторлыҡ хоҡуғы булыусының ризалығы менән генә файҙаланыла ала. Тәржемәгә рөхсәт эште башлауҙан алда йәки эште тамамалағандан һуң да алыныуы мөмкин. Тәржемәгә авторлыҡ хоҡуҡтары әҫәр ижад ителгән мәлдән алып (йәғни әҫәргә объектив форма биргән ваҡыттан башлап), авторлыҡ хоҡуҡтарының дөйөм ҡағиҙәләре буйынса бирелә. Төп нөсхәне тәржемә итергә рөхсәт булмағанда ла, тәржемәгә автор хоҡуҡтары барыбер ғәмәлдә, әммә сикләнгән («парализован») була. Шулай итеп, тәржемәсенең авторлыҡ хоҡуҡтары ла, төп нөсхә авторының хоҡуҡтары һаҡланыуға ҡарамаҫтан, үҙ аллы объектҡа автор хоҡуҡтары булараҡ һаҡланыла. Тәржемәгә автор хоҡуҡтары башҡаларҙың төп нөсхәне тәржемә итеүенә кәртә була алмай. Ҡайһы бер тәржемәләр автор хоҡуғы объекты булып тормай (РФ ГК 1259-сы статья, пп1, п.6). Улар дәүләт органдарының һәм муниципаль үҙидара органдарының рәсми документтары, шул иҫәптән закондар, башҡа норматив акттар, суд ҡарарҙары һәм ҡануниәт, административ һәм суд характерындағы башҡа материалдар, халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми документтарының рәсми тәржемәһе. Автор тәржемәһе — төп нөсхәне авторҙың үҙе тәржемә итеүе<ref>[http://perevodovedcheskiy.academic.ru/33/авторский_перевод Толковый переводоведческий словарь. — 3-е издание, переработанное. — М.: Флинта: Наука. Л. Л. Нелюбин. 2003.]</ref>. Авторлаштырылған тәржемә — автор рөхсәте менән эшләнгән йәки ул ҡарап сыҡҡан һәм тикшергән тәржемә. == Ҡыҙыҡлы факттар == Тәржемәләр араһында беренсе урында Владимир Лениндың әҫәрҙәре тора. Улар 63 илдә 134 телдә нәшер ителгән<ref>[http://ideanews.ru/news/b45e7659116afbcb15487020429aeeda/192900/Произведения_Владимира_Ленина_занимают_первое_место_в_мире_среди_переводной_литературы_всех_других_авторов_Они_изданы_в_63_странах_на_134_языках_До_сих_пор_россияне_не_теряют_интерес_к_вождю_пролетариата_и_считают_его_роль_в_истории_положительной_q_ Произведения Владимира Ленина занимают первое место в мире среди переводной литературы всех других авторов. Они изданы в 63 странах на 134 языках. До сих пор россияне не теряю…]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=75 Вёглин Ч. Ф. Многоступенчатый перевод] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308045234/http://sprach-insel.com/index.php?id=75&option=com_content&task=view |date=2016-03-08 }} * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=90 Вине Ж.-П., Дарбельне Ж. Технические виды перевода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111084051/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=90 |date=2012-01-11 }} * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=83 Гак В. Г. Сопоставительные исследования и переводческий анализ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021400/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=83 |date=2016-03-05 }} * Гарбовский Н. К. Теория перевода. М.: Изд-во Моск. ун-та, 2004. * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=148 Мирам Г. Э. Профессия: переводчик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111131314/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=148 |date=2012-01-11 }} * [http://www.zpu-journal.ru/zpu/2004_1/Mironova/13.pdf Миронова Н. Н. Билингвистические и бикультурные проблемы художественного перевода] * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=89 Мунэн Ж. Лингвистические проблемы перевода. Перевод как языковой контакт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021405/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=89 |date=2016-03-05 }} * [http://www.anthropology.ru/ru/texts/olshansky/interpr.html Ольшанский Д. А. Интерпретация и перевод: задачи читателя] * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=85 Райс К. Классификация текстов и методы перевода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111104320/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=85 |date=2012-01-11 }} * [http://www.moscowbooks.ru/book.asp?id=443596 Влахов С. И., Флорин С. П. Непереводимое в переводе. Изд-во Р. Валент, М. 2009]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Петровская Е. В. Непереводимое в переводе // Русская антропологическая школа. Труды. Вып. 2. М.: РГГУ, 2004. С. 244—248. // [http://ec-dejavu.ru/t-2/Translation.html Эл. ресурс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190303170545/http://ec-dejavu.ru/t-2/Translation.html |date=2019-03-03 }} * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=77 Самсонов В. Ф. К анализу гипотезы Куайна о неопределённости перевода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304222054/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=77 |date=2016-03-04 }} * [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=53&Itemid=61 Якобсон Р. О лингвистических аспектах перевода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041821/http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&task=view&id=53&Itemid=61 |date=2016-03-05 }} * [http://fictionbook.ru/author/gal_nora/slovo_jivoe_i_mertvoe/ Нора Галь СЛОВО ЖИВОЕ И МЁРТВОЕ ] * Bassnett S., Lefevere A. Constructing cultures: essays on literary translation. Clevedon: Multilingual Matters, 1998 * Левицкая Т. Р., Фитерман А. М. Теория и практика перевода с английского на русский. М., 1963 == Тышҡы һылтанмалар == * [http://www.fit-ift.org/ Международная федерация переводчиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831051622/http://www.fit-ift.org/ |date=2009-08-31 }} {{Һайланған мәҡәлә|Тел ғилеме}} [[Категория:Тәржемә]] idq748cj9ts5f3pnbke2i3kquysq5n2 0 69970 1301731 1296435 2026-08-04T09:31:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301731 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡазан губернаһы''' — 1708—1920 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы]]ның һәм РСФСР административ-территориаль берәмеге. Үҙәге — [[Ҡазан]] ҡалаһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://chigirin.narod.ru/book7.html Адрес-календарь служащих в Казанской губернии лиц 1871 год]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/1997_1_2/02/02_3/&searched=1 Татарское дворянство Казанской губернии (2-ая половина XVI—XVII вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402194307/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F1997_1_2%2F02%2F02_3%2F&searched=1 |date=2019-04-02 }} * [http://www.blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=133 Списки населенных мест Казанской губернии 1866, JPG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521145704/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=133 |date=2013-05-21 }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Казанская губерния |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Category:Kazan Governorate |Метавики = |Проект = }} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/7475-azan-guberna-y}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Казанская губерния}} * [http://www.ite.antat.ru/articles/kazanskaya_guberniya.html Статья из Татарской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419003417/http://www.ite.antat.ru/articles/kazanskaya_guberniya.html |date=2012-04-19 }} * [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/25 Карта Казанской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926235417/https://new.runivers.ru/maps/podratlas/25/ |date=2020-09-26 }} (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru) * [http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/14000-Kazanskaya-guberniya.html Библиотека Царское Село, книги по истории Казанской губернии (Памятные книжки), PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209080913/http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/14000-Kazanskaya-guberniya.html |date=2015-02-09 }} {{Tatarstan-stub}} [[Категория:Ҡазан губернаһы]] [[Категория:Татарстан тарихы]] [[Категория:Рәсәй империяһының губерналары]] jd2qoh6yb2u3n0mjy7qbzmssz0gctxs 0 71744 1301696 1301631 2026-08-03T18:45:40Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү 1301696 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''4 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 216-сы ([[кәбисә йыл]]ында 217-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 149 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Эшләүсе яңғыҙ [[ҡатын-ҡыҙҙар]] көнө. ** Шампан шарабының тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Кук утрауҙары}}: Конституция көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|США}}: Яр буйы һаҡсылары көнө. * {{Флагификация|Венесуэла}}: Милли гвардия көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Спелеологтар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1912 йыл]]: [[Ла-Манш |Ла-Манш боғаҙы]] аша тәүге пассажир самолёты осоп үтә. * [[1932 йыл]]: [[Өфө]] протез-ортопедия предприятиеһы эш башлай. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Батыргәрәй улы]] (1850— ?), [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 1—4-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] (1906—1917) депутаты. Дворян. Рәсәй мосолмандары иттифағы ағзаһы. 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында ҡатнашыусы, полковник. * [[Андрианов Денис Андрианович]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]]. 1967 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 1975 йылдан — гидромелиорация һәм урман хужалығы, урман хужалығы, агрономия факультеттары деканы, 2005 йылдан — ректор ярҙамсыһы, 2006—2009 йылдарҙа профсоюз комитеты рәйесе. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1968), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Вәхитов Фәйез Фәтих улы]] (1916—15.07.2006), актёр, [[театр]] эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1934—1940 йылдарҙа [[Ауырғазы колхоз-совхоз театры|Ауырғазы]] (хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]]) һәм Дүртөйлө колхоз-совхоз театрҙары актёры; 1946—1961 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1956—1961 һәм 1965—1968 йылдарҙа театр директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, 1946) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Таҫҡаҡлы]] ауылынан. * [[Усова Антонина Васильевна]] (1921—8.08.2014), педагог‑методист-[[фән|ғалим]]. 1951 йылдан хәҙерге Силәбе педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—2006 йылдарҙа физика уҡытыу теорияһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире). [[Рәсәй]] мәғариф академияһы академигы (1995), педагогия фәндәре докторы (1970), профессор (1973). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] мәғариф отличнигы (1978). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2006) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Ҡарлыхан]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы]] (1921—18.04.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкы командиры урынбаҫары, [[майор]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1946, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ялсы ауыл Советы (Күгәрсен районы)|2-се Ялсы]] ауылынан. * [[Власенко Василий Тихонович]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]], хужалыҡ эшмәкәре. 1975 йылдан [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977—1990 йылдарҙа Учалы руднигының баш инженеры; 1994 йылдан (өҙөклөк менән) һәм 1999—2006 йылдарҙа Учалы ер аҫты руднигының участка начальнигы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1988).Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Киев өлкәһе]] Тетиев районы Софиполь ауылынан. * [[Ворошилова Наталия Николаевна]] (1946), [[Микробиология|микробиолог]]-ғалим. 1969 йылдан [[Өфө]]ләге «Иммунопрепарат» предприятиеһы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан лаборатория мөдире, 2002 йылдан — цех начальнигы. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995), СССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1985) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1982). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Әйүпов Рәмил Исмәғил улы]] (1946—2021), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1983—1988 йылдарҙа [[фехтование]] буйынса СССР йыйылма командаһы тренеры. 1996 йылдан олимпия резервының 23-сө, 2011 йылдан — 19-сы балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе, 2016 йылдан — фехтование буйынса олимпия резервы спорт мәктәбе тренеры. СССР-ҙың (1991) һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1988) атҡаҙанған тренеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1989). СССР-ҙың спорт мастеры (1966). Үҫмер спортсылар араһында РСФСР чемпионы (1966). Бөтә Рәсәй йәйге спорт төрҙәре буйынса тренерҙар смотр конкурсы еңеүсеһе (1987). [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2016) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2004) ордендары кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Дмитриев Дмитрий Михайлович]] (1961), хирург-ғалим, йәмәғәтсе. 1987 йылдан (өҙөклөк менән) Өфөнөң 18-се дауаханаһы табибы, 1999—2006 йылдарҙа — баш табип. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы]] (1986), спортсы, [[саңғы]]сы. Полиатлон (2011) һәм [[Саңғы спорты|саңғыла уҙышыу]] (2012) буйынса [[Рәсәй]]ҙең спорт мастеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Дивеев Әмир Ғәбдрахман улы]] (1922—9.11.1993), [[Педагогика|педагог]], [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Благовар районы]] [[Ҡарғалытамаҡ|Ҡарғалы]] мәктәбе уҡытыусыһы; 1950 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ҡандра районы|Ҡандра район]], артабан [[КПСС]]-тың [[Туймазы]] ҡала комитеттарының бүлек мөдире; Туймазы ҡалаһы һәм [[Туймазы районы]]ның «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары, бүлек мөдире. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Благовар районы Ҡарғалы ауылынан. * [[Вейс Мильда Яковлевна]] (1927— ?), [[Малсылыҡ|малсы]], 1941-1982 йылдарҙа [[Архангел районы]] М. Горький исемендәге колхоз һауынсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры, райондың почётлы гражданы (2005). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байғәҙәмов Яхъя Мөхәмәтрәхим улы]] (1932), механизатор, рационализатор. 1946—1994 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Шайморатов исемендәге колхоз тракторсыһы. Ленин ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Яйҡар]] ауылынан. * [[Ишмөхәмәтов Айрат Исмәғил улы]] (1932—29.02.2004), [[фән|ғалим]]-[[Физиология|физиолог]]. [[Мәскәү]] ҡалаһындағы Н. В. Склифосовский исемендәге Ашығыс медицина ярҙамы ғилми-тикшеренеү институтының клиник физиология, радиоизотоп диагностика һәм компьютер томографияһы бүлегенең (лабораторияһының) элекке мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1970), профессор (1980). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1971). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. * [[Сөләймәнова Гөлнисә Абдрахман ҡыҙы]] (1937), педагог. 1957—1994 йылдарҙа Әбйәлил районы [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1964—1981 йылдарҙа директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйына урынбаҫары. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Балапан]] ауылынан. * [[Сәйетов Ғәзим Ғилметдин улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм партия органдары, [[нефть|нефть сәнәғәте]] ветераны. 1963 йылдан хәҙерге [[Дүртөйлө]] ҡалаһындағы Республика удар комсомол төҙөлөшө етәксеһе, «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының райком хоҡуҡтары менән эшләгән ВЛКСМ комитеты секретары һәм идаралыҡтың партком секретары урынбаҫары; 1969—1981 йылдарҙа һәм 1985 йылдан идаралыҡтың партком секретары; 1991—1994 йылдарҙа — производство-тәьминәт базаһы начальнигы; 1994—2001 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең Дүртөйлөләге 1-се технологик транспорт идаралығының начальник урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1987). [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы [[Имәнкүпер]] ауылынан. * [[Осипов Денис Александрович]] (1957), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1987 йылдан [[Мишкә районы]]ның Ленин исемендәге колхозы (хәҙер ауыл хужалығы артеле) рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан. * [[Хәкимова Гөлсөм Вәкил ҡыҙы]] (1957), педагог, йәмәғәтсе. 1976 йылдан (өҙөклөктәр менән) Әбйәлил районы мәктәптәре, шул иҫәптән 2012 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡарҙағы]] [[Таһир Күсимов]] исемендәге гимназия уҡытыусыһы, директор урынбаҫары. 2011 йылдан [[Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Асҡар ауыл Советы]]ның ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Сығышы менән ошо райондың [[Рауил]] ауылынан. * [[Сафин Тимур Марсель улы]] (1992), [[спорт]]сы. [[Өфө ҡалаһы]] спорт мәктәптәре тәрбиәләнеүсеһе, [[Башҡортостан физик культура институты]]н тамамлаусы (2010). [[Фехтование]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған (2007) һәм халыҡ-ара класлы (2012) спорт мастеры, [[Олимпия уйындары|Олимпия]], [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2016) кавалеры һәм 1-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2021). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дроботов Иван Васильевич]] (1933—16.03.1987), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1948 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы механизаторы, баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры, бүлексә идарасыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның [[Богачёв (Баймаҡ районы)|Богачев]] ауылынан. * [[Абдулова Венера Хөснулла ҡыҙы]] (1938), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1956—1995 йылдарҙа «Аксаковнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы ОРС-ы һатыусыһы. [[СССР|Совет]] сауҙаһы отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Баймырҙа (Бәләбәй районы)|Баймырҙа]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Антонов Леонид Андреевич]] (1938), тимер юлы хеҙмәткәре-[[Энергетика|энергетик]], йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Куйбышев тимер юлы|Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексәһенең]] [[Дим (станция)|Дим]] энергоучасткаһының начальник урынбаҫары, 1983 йылдан бүлексәнең электрләштереү бүлеге начальнигы. 2014 йылдан Куйбышев тимер юлы Башҡортостан территориаль идаралығының ветерандар советы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы, СССР-ҙың почётлы тимер юлсыһы (1987). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Дим (Өфө)|Дим биҫтәһенән]]. * [[Сәйетҡолов Ғәлимйән Фәттәх улы]] (1938), эшсе. 1963—1975 йылдарҙа [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]]ның [[Сибай]] байыҡтырыу фабрикаһы эшсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. * [[Нурхәкимов Заһит Хәким улы]] (1943), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[электр]]ик. 1965 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, электригы, инженер-электригы, әүҙем рацонализатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Краснокама районы]]ның [[Иҫке Мошто]] ауылынан. * [[Золотова Антонина Петровна]] (1958), [[Педагогика|педагог]]. 1987—2001 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы 16-сы урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директорының]] уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[уҡытыусы]]һы (2011), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәләүез районы]]ның [[Воскресенск (Мәләүез районы)|Воскресенск]] ауылынан. * [[Купцов Дмитрий Николаевич]] (1963), инженер, йәмәғәтсе. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһының икенсе (1999—2003) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Нечвалода Елена Евгеньевна]] (1968), [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. 1997 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Этнография]] бүлеге хеҙмәткәре, 2006 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Тарих]] фәндәре кандидаты (1998). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Пищальников Владислав Тимофеевич]] (1924—2012), [[Башҡортостан]] радио һәм телевидениеһының беренсе тауыш режиссёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). * [[Булат Рафиҡов]] (1934—26.04.1998), яҙыусы, журналист, йәмәғәт эшмәкәре. [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1990), [[Рәсәй]]ҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1994), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). * [[Ширяев Леонид Андреевич]] (1939), ғалим-социолог. 1977—2011 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—2002 йылдарҙа Ватан тарихы һәм культурология кафедраһы мөдире. Социология фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Сығышы менән [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Ивановка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Марис Нәзиров]] (1949—3.02.2013), журналист һәм шағир. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:4 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1755 йыл]]: Никола Жак Конте, [[Франция]] рәссамы, [[Механика|механик]]. * [[1895 йыл]]: Софья Гиацинтова, [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]], [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1955). * [[1901 йыл]]: [[Луи Армстронг]], [[АҠШ]]-тың джаз торбасыһы. * [[1905 йыл]]: Борис Александров, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, хәрби дирижёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1958), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1972), генерал-майор (1972). * [[1910 йыл]]: Уильям Шуман, АҠШ композиторы. * [[1914 йыл]]: Борис Ласкин, СССР [[Шиғриәт|шағиры]], сценарийҙар һәм йыр текстары авторы («Спят курганы тёмные» һ. б). * [[1945 йыл]]: Геннадий Бурбулис, СССР һәм Рәсәйҙең [[дәүләт]] эшмәкәре, [[сәйәсмән]]. * [[1945 йыл]]: Виктор Смирнов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1992). * [[1955 йыл]]: Билли Боб Торнтон, АҠШ актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм йырсы, «[[Оскар]]» кинопремияһы һәм башҡа бүләктәр эйәһе. * [[1961 йыл]]: [[Барак Обама]], АҠШ-тың 44-се президенты. * [[1970 йыл]]: Глеб Самойлов, СССР һәм Рәсәй [[рок-музыка]]нты, «The Matrixx» төркөмөнең хәҙерге һәм «Агата Кристи» төркөмөнең элекке солисы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:4 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1875 йыл]]: [[Андерсен Ханс Кристиан]], [[Дания]] яҙыусыһы, шағиры, [[әкиәт]]тәр авторы. * [[1900 йыл]]: Исаак Ильич Левитан, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы. * [[1905 йыл]]: Вальтер Флемминг (Walther Flemming), [[Германия]] анатомы, күҙәнәктең нәҫел материалдарын өйрәнеүсе цитогенетика фәненә нигеҙ һалыусы. * [[1944 йыл]]: [[Бачинский Кшиштоф Камиль|Кшишитоф Бачинский]], [[Польша]] шағиры. * [[1983 йыл]]: Юрий Борисович Левитан, [[СССР]] дикторы, РСФСР-ҙың (1973) һәм [[СССР]]-ҙың (1980) халыҡ артисы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында «Совинформбюро» хәбәрҙәрен радионан уҡыусы. * [[1984 йыл]]: Роман Иринархович Тихомиров, [[СССР]] музыканты, кинорежиссёр һәм сценарист, РСФСР-ҙың халыҡ артисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З04]] [[Категория:4 август]] 5wop1rh0848v8l3b7ojyr5vb1e0s7p6 1301698 1301696 2026-08-03T19:10:37Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1301698 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''4 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 216-сы ([[кәбисә йыл]]ында 217-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 149 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Эшләүсе яңғыҙ [[ҡатын-ҡыҙҙар]] көнө. ** Шампан шарабының тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Кук утрауҙары}}: Конституция көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|США}}: Яр буйы һаҡсылары көнө. * {{Флагификация|Венесуэла}}: Милли гвардия көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Спелеологтар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1912 йыл]]: [[Ла-Манш |Ла-Манш боғаҙы]] аша тәүге пассажир самолёты осоп үтә. * [[1932 йыл]]: [[Өфө]] протез-ортопедия предприятиеһы эш башлай. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Батыргәрәй улы]] (1850— ?), [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 1—4-се саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] (1906—1917) депутаты. Дворян. Рәсәй мосолмандары иттифағы ағзаһы. 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында ҡатнашыусы, полковник. * [[Андрианов Денис Андрианович]] (1940), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]]. 1967 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 1975 йылдан — гидромелиорация һәм урман хужалығы, урман хужалығы, агрономия факультеттары деканы, 2005 йылдан — ректор ярҙамсыһы, 2006—2009 йылдарҙа профсоюз комитеты рәйесе. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1968), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Вәхитов Фәйез Фәтих улы]] (1916—15.07.2006), актёр, [[театр]] эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1934—1940 йылдарҙа [[Ауырғазы колхоз-совхоз театры|Ауырғазы]] (хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]]) һәм Дүртөйлө колхоз-совхоз театрҙары актёры; 1946—1961 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, бер үк ваҡытта 1956—1961 һәм 1965—1968 йылдарҙа театр директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, 1946) ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Таҫҡаҡлы]] ауылынан. * [[Усова Антонина Васильевна]] (1921—8.08.2014), педагог‑методист-[[фән|ғалим]]. 1951 йылдан хәҙерге Силәбе педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—2006 йылдарҙа физика уҡытыу теорияһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире). [[Рәсәй]] мәғариф академияһы академигы (1995), педагогия фәндәре докторы (1970), профессор (1973). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] мәғариф отличнигы (1978). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2006) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Ҡарлыхан]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы]] (1921—18.04.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкы командиры урынбаҫары, [[майор]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1946, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Ялсы ауыл Советы (Күгәрсен районы)|2-се Ялсы]] ауылынан. * [[Власенко Василий Тихонович]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1975 йылдан [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977—1990 йылдарҙа Учалы руднигының баш инженеры; 1994 йылдан (өҙөклөк менән) һәм 1999—2006 йылдарҙа Учалы ер аҫты руднигының участка начальнигы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Киев өлкәһе]] Тетиев районы Софиполь ауылынан. * [[Ворошилова Наталия Николаевна]] (1946), [[Микробиология|микробиолог]]-ғалим. 1969 йылдан [[Өфө]]ләге «Иммунопрепарат» предприятиеһы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан лаборатория мөдире, 2002 йылдан — цех начальнигы. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995), СССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1985) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1982). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Әйүпов Рәмил Исмәғил улы]] (1946—2021), [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1983—1988 йылдарҙа [[фехтование]] буйынса СССР йыйылма командаһы тренеры. 1996 йылдан олимпия резервының 23-сө, 2011 йылдан — 19-сы балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе, 2016 йылдан — фехтование буйынса олимпия резервы спорт мәктәбе тренеры. СССР-ҙың (1991) һәм [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1988) атҡаҙанған тренеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1989). СССР-ҙың спорт мастеры (1966). Үҫмер спортсылар араһында РСФСР чемпионы (1966). Бөтә Рәсәй йәйге спорт төрҙәре буйынса тренерҙар смотр конкурсы еңеүсеһе (1987). [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2016) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2004) ордендары кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Хәйруллин Солтан Ғөбәйҙулла улы]] (1951), инженер, [[сәнәғәт |сәнәғәт тармағы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003-2010 йылдарҙа «УЗЭМИК» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Рәсәйҙең почётлы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы. * [[Дмитриев Дмитрий Михайлович]] (1961), хирург-ғалим, йәмәғәтсе. 1987 йылдан (өҙөклөк менән) Өфөнөң 18-се дауаханаһы табибы, 1999—2006 йылдарҙа — баш табип. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Ҡәйүмова Әлиә Фәрит ҡыҙы]] (1961), табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның нормаль физиология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы]] (1986), спортсы, [[саңғы]]сы. Полиатлон (2011) һәм [[Саңғы спорты|саңғыла уҙышыу]] (2012) буйынса [[Рәсәй]]ҙең спорт мастеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Дивеев Әмир Ғәбдрахман улы]] (1922—9.11.1993), [[Педагогика|педагог]], [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Благовар районы]] [[Ҡарғалытамаҡ|Ҡарғалы]] мәктәбе уҡытыусыһы; 1950 йылдан [[ВКП(б)]]-ның [[Ҡандра районы|Ҡандра район]], артабан [[КПСС]]-тың [[Туймазы]] ҡала комитеттарының бүлек мөдире; Туймазы ҡалаһы һәм [[Туймазы районы]]ның «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары, бүлек мөдире. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Благовар районы Ҡарғалы ауылынан. * [[Вейс Мильда Яковлевна]] (1927— ?), [[Малсылыҡ|малсы]], 1941-1982 йылдарҙа [[Архангел районы]] М. Горький исемендәге колхоз һауынсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры, райондың почётлы гражданы (2005). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Байғәҙәмов Яхъя Мөхәмәтрәхим улы]] (1932), механизатор, рационализатор. 1946—1994 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Шайморатов исемендәге колхоз тракторсыһы. Ленин ордены кавалеры (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Яйҡар]] ауылынан. * [[Ишмөхәмәтов Айрат Исмәғил улы]] (1932—29.02.2004), [[фән|ғалим]]-[[Физиология|физиолог]]. [[Мәскәү]] ҡалаһындағы Н. В. Склифосовский исемендәге Ашығыс медицина ярҙамы ғилми-тикшеренеү институтының клиник физиология, радиоизотоп диагностика һәм компьютер томографияһы бүлегенең (лабораторияһының) элекке мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1970), профессор (1980). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1971). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан. * [[Сөләймәнова Гөлнисә Абдрахман ҡыҙы]] (1937), педагог. 1957—1994 йылдарҙа Әбйәлил районы [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1964—1981 йылдарҙа директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйына урынбаҫары. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1969). Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Балапан]] ауылынан. * [[Сәйетов Ғәзим Ғилметдин улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм партия органдары, [[нефть|нефть сәнәғәте]] ветераны. 1963 йылдан хәҙерге [[Дүртөйлө]] ҡалаһындағы Республика удар комсомол төҙөлөшө етәксеһе, «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының райком хоҡуҡтары менән эшләгән ВЛКСМ комитеты секретары һәм идаралыҡтың партком секретары урынбаҫары; 1969—1981 йылдарҙа һәм 1985 йылдан идаралыҡтың партком секретары; 1991—1994 йылдарҙа — производство-тәьминәт базаһы начальнигы; 1994—2001 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең Дүртөйлөләге 1-се технологик транспорт идаралығының начальник урынбаҫары. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) ордендары кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1987). [[Дүртөйлө районы]]ның почётлы гражданы (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы [[Имәнкүпер]] ауылынан. * [[Осипов Денис Александрович]] (1957), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1987 йылдан [[Мишкә районы]]ның Ленин исемендәге колхозы (хәҙер ауыл хужалығы артеле) рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] ауылынан. * [[Хәкимова Гөлсөм Вәкил ҡыҙы]] (1957), педагог, йәмәғәтсе. 1976 йылдан (өҙөклөктәр менән) Әбйәлил районы мәктәптәре, шул иҫәптән 2012 йылдан — [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡарҙағы]] [[Таһир Күсимов]] исемендәге гимназия уҡытыусыһы, директор урынбаҫары. 2011 йылдан [[Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Асҡар ауыл Советы]]ның ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Сығышы менән ошо райондың [[Рауил]] ауылынан. * [[Сафин Тимур Марсель улы]] (1992), [[спорт]]сы. [[Өфө ҡалаһы]] спорт мәктәптәре тәрбиәләнеүсеһе, [[Башҡортостан физик культура институты]]н тамамлаусы (2010). [[Фехтование]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған (2007) һәм халыҡ-ара класлы (2012) спорт мастеры, [[Олимпия уйындары|Олимпия]], [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2016) кавалеры һәм 1-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2021). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дроботов Иван Васильевич]] (1933—16.03.1987), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1948 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы механизаторы, баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры, бүлексә идарасыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның [[Богачёв (Баймаҡ районы)|Богачев]] ауылынан. * [[Абдулова Венера Хөснулла ҡыҙы]] (1938), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1956—1995 йылдарҙа «Аксаковнефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығы ОРС-ы һатыусыһы. [[СССР|Совет]] сауҙаһы отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның [[Баймырҙа (Бәләбәй районы)|Баймырҙа]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Антонов Леонид Андреевич]] (1938), тимер юлы хеҙмәткәре-[[Энергетика|энергетик]], йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[Куйбышев тимер юлы|Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексәһенең]] [[Дим (станция)|Дим]] энергоучасткаһының начальник урынбаҫары, 1983 йылдан бүлексәнең электрләштереү бүлеге начальнигы. 2014 йылдан Куйбышев тимер юлы Башҡортостан территориаль идаралығының ветерандар советы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы, СССР-ҙың почётлы тимер юлсыһы (1987). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Дим (Өфө)|Дим биҫтәһенән]]. * [[Сәйетҡолов Ғәлимйән Фәттәх улы]] (1938), эшсе. 1963—1975 йылдарҙа [[Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты]]ның [[Сибай]] байыҡтырыу фабрикаһы эшсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әбйәлил районы]]ның [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. * [[Нурхәкимов Заһит Хәким улы]] (1943), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[электр]]ик. 1965 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, электригы, инженер-электригы, әүҙем рацонализатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Краснокама районы]]ның [[Иҫке Мошто]] ауылынан. * [[Золотова Антонина Петровна]] (1958), [[Педагогика|педагог]]. 1987—2001 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы 16-сы урта [[мәктәп директоры|мәктәбе директорының]] уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[уҡытыусы]]һы (2011), [[Рәсәй]]ҙең халыҡ мәғарифы отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәләүез районы]]ның [[Воскресенск (Мәләүез районы)|Воскресенск]] ауылынан. * [[Купцов Дмитрий Николаевич]] (1963), инженер, йәмәғәтсе. [[Афған һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһының икенсе (1999—2003) һәм өсөнсө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Нечвалода Елена Евгеньевна]] (1968), [[Этнография|этнограф]]-[[фән|ғалим]]. 1997 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Этнография]] бүлеге хеҙмәткәре, 2006 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. [[Тарих]] фәндәре кандидаты (1998). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Пищальников Владислав Тимофеевич]] (1924—2012), [[Башҡортостан]] радио һәм телевидениеһының беренсе тауыш режиссёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). * [[Булат Рафиҡов]] (1934—26.04.1998), яҙыусы, журналист, йәмәғәт эшмәкәре. [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1990), [[Рәсәй]]ҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1994), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). * [[Ширяев Леонид Андреевич]] (1939), ғалим-социолог. 1977—2011 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—2002 йылдарҙа Ватан тарихы һәм культурология кафедраһы мөдире. Социология фәндәре докторы (1992), профессор (1994). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Сығышы менән [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Ивановка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Марис Нәзиров]] (1949—3.02.2013), журналист һәм шағир. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004). }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:4 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1755 йыл]]: Никола Жак Конте, [[Франция]] рәссамы, [[Механика|механик]]. * [[1895 йыл]]: Софья Гиацинтова, [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр, [[Педагогика|педагог]], [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1955). * [[1901 йыл]]: [[Луи Армстронг]], [[АҠШ]]-тың джаз торбасыһы. * [[1905 йыл]]: Борис Александров, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, хәрби дирижёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1958), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1972), генерал-майор (1972). * [[1910 йыл]]: Уильям Шуман, АҠШ композиторы. * [[1914 йыл]]: Борис Ласкин, СССР [[Шиғриәт|шағиры]], сценарийҙар һәм йыр текстары авторы («Спят курганы тёмные» һ. б). * [[1945 йыл]]: Геннадий Бурбулис, СССР һәм Рәсәйҙең [[дәүләт]] эшмәкәре, [[сәйәсмән]]. * [[1945 йыл]]: Виктор Смирнов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1992). * [[1955 йыл]]: Билли Боб Торнтон, АҠШ актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм йырсы, «[[Оскар]]» кинопремияһы һәм башҡа бүләктәр эйәһе. * [[1961 йыл]]: [[Барак Обама]], АҠШ-тың 44-се президенты. * [[1970 йыл]]: Глеб Самойлов, СССР һәм Рәсәй [[рок-музыка]]нты, «The Matrixx» төркөмөнең хәҙерге һәм «Агата Кристи» төркөмөнең элекке солисы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:4 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1875 йыл]]: [[Андерсен Ханс Кристиан]], [[Дания]] яҙыусыһы, шағиры, [[әкиәт]]тәр авторы. * [[1900 йыл]]: Исаак Ильич Левитан, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы. * [[1905 йыл]]: Вальтер Флемминг (Walther Flemming), [[Германия]] анатомы, күҙәнәктең нәҫел материалдарын өйрәнеүсе цитогенетика фәненә нигеҙ һалыусы. * [[1944 йыл]]: [[Бачинский Кшиштоф Камиль|Кшишитоф Бачинский]], [[Польша]] шағиры. * [[1983 йыл]]: Юрий Борисович Левитан, [[СССР]] дикторы, РСФСР-ҙың (1973) һәм [[СССР]]-ҙың (1980) халыҡ артисы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында «Совинформбюро» хәбәрҙәрен радионан уҡыусы. * [[1984 йыл]]: Роман Иринархович Тихомиров, [[СССР]] музыканты, кинорежиссёр һәм сценарист, РСФСР-ҙың халыҡ артисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З04]] [[Категория:4 август]] ilugsmh0655ub2qnmp3los6qyila6y0 0 72335 1301716 1255142 2026-08-04T06:02:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301716 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Яхин Риза Хажиәхмәт улы |изображение = JahinRH.jpg |ширина = 200 px |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности = |дата рождения = 13.06.1935 |место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]] {{МР|Баймаҡ районы}} [[Абдрахман (Баймаҡ районы)|Абдрахман]] ауылы |гражданство = {{СССР}} <br> {{Россия}} |дата смерти = 15.12.1998 |место смерти = [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ВБУ|Баймаҡ районы}} [[Сосновка (Баймаҡ районы)|Сосновка]] ауылы |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Медаль Серп и Молот|1976}} {{!}}- {{!}} {{Орден Ленина}}{{!!}} {{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Октябрьской Революции}} {{!}}- {{!}}{{Государственная премия СССР|1979}} {{!}}} |сайт = |викисклад = }} {{ФШ|Яхин}} '''Яхин Риза Хажиәхмәт улы''' ([[13 июнь]] [[1935 йыл]] — [[15 декабрь]] [[1998 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1952—1995 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның «Йылайыр» совхозы комбайнсыһы. [[РСФСР]]-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1976). [[СССР]] Дәүләт премияһы лауреаты (1979). == Биографияһы == Риза Хажиәхмәт улы Яхин 1935 йылдың 13 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Абдрахман (Баймаҡ районы)|Абдрахман]] тыуған. 1952—1995 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозында комбайнсы булып эшләй. Хеҙмәт етештереүсәнлегендә юғары күрһәткестәргә өлгәшә: 1971—1973 йылдарҙа 8—13 мең, 1976 йылда 27 мең центнер ашлыҡ һуға. РСФСР Юғары Советының 10-сы саҡырылыш депутаты. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), Октябрь Революцияһы (1973) ордендары менән бүләкләнгән. Баймаҡ районының һәм Баймаҡ ҡалаһының почётлы гражданы<ref>[http://www.baimak.ru/city/pride/citizen/ Баймаҡ районы муниципаль районы рәсми сайт: Почётные граждане города и района]</ref>. == Сығанаҡтар == * {{warheroes|id=15092|star=Labor}} * {{БЭ2013У|index.php/prosmotr/2-statya/2497-yakhin-riza-khazhiakhmetovich}} *[http://urgaza.ru/library-portal/articles/211/1924/ .Научно-популярное издание – воспоминания знатного комбайнера Зилаирского зерносовхоза Баймакского района, кавалера высшего почетного звания «Герой Социалистического Труда» Яхина Ризы Хажиахметовича под названием "Счастье хлебороба" (Уфа: Башкирское книжное издательство, 1979. 56 с.):] *[https://baimak.bashkortostan.ru/district/honorary/446/ Биография Р.Х.Яхина на официальном веб-ресурсе Администрации МР Баймакский район РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130013743/https://baimak.bashkortostan.ru/district/honorary/446/ |date=2020-11-30 }} *[https://vk.com/wall-121076135_15315 Биография Р.Х.Яхина на официальном веб-ресурсе Администрации МР Баймакский район РБ] *[http://old.baimaklib.ru/content/geroi-sotsialistiches.Баймаҡ үҙәк китапханаһында Яхин Риза Хажиәхмәт улының биографияһы тураһында. « Социалистик хеҙмәт батырҙары . Библиографик белешмә»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://tv-rb.ru/competitions/100-imyen-bashkortostana. БСТ каналы сайтында Яхин Риза Хажиәхмәт улының биографияһы ]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://kryl-tvor.com/Publication/2018/moja_semja-moe_. Исследовательская работа Яхиной Гузелии Рашитовны на тему «История моей семьи» в номинации «Я – исследователь» (2017)]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://bv02.rbsmi.ru/articles/pamyat/kosmicheskie-vy..Статья И.Н. Бикметова в газете «Баймакский вестник» «Космические высоты Героя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130052606/https://bv02.rbsmi.ru/articles/pamyat/kosmicheskie-vy..%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F |date=2020-11-30 }} *[http://ponomarev-book.narod.ru/olderfiles/1/Ponomarev.. О работе Р.Х.Яхина в книге Пономарева А.П. «Моя беспокойная жизнь». Художественно-документальная повесть. Ростов на Дону: NB, 2012. 261 с.] *[https://apkrb.info/press-service/news-districts/memor..Яхин Риза Хажиәхмәт улына мемориаль таҡта асыу]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://vk.com/wall-121076135_4066.Яхин Риза Хажиәхмәт улына мемориаль таҡта асыу]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://vk.com/wall-5248986_19271 .«Советская Башкирия» гәзитендә Каплиндың статьяһы (1978 й.) «Двадцать пять звезд на бункере комбайна» (Риза Хажиәхмәт улы тураһында)] *[https://www.youtube.com/watch?v=53lWrWeMkxY.Видеосюжет МБУ «Баймак-ТВ» (2011) «Риза Яхин»] *[https://vk.com/wall-93153683_4909?hash=a199a4f9c6a3f1...Видеосюжет МБУ «Баймак-ТВ» (2020), Яхин Риза Хажиәхмәт улының 85 йәшенә арнала] * [https://www.youtube.com/watch?v=BivvcK3ZfrI.Звезды на бункере комбайна Ризы Яхина. Из киножурнала "Советский Урал", №44, 1979 г.] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорттарҙан Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары (Башҡортостан)]] [[Категория:Баймаҡ районының һәм Баймаҡ ҡалаһының почётлы граждандары]] 69ehr68tt8gwiipf46ipomnzksxs5zd 0 95150 1301710 1260513 2026-08-04T00:21:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301710 wikitext text/x-wiki {{Художник |фон = |имя = Шитао |оригинал имени = |имя при рождении = Чжу Жоцзи́ |изображение = Shitao-autoportrait.jpg |ширина = |описание изображения = Бамбук һәм ҡарағай менән автопортрет |дата рождения = 1642 |место рождения = Гуанси, [[Ҡытай]] |дата смерти = 1707 |место смерти = Янчжоу, [[Ҡытай]] |происхождение = |подданство = |гражданство = |жанр = рәссам, каллиграф, баҡса оҫтаһы, һынлы сәнғәт теоретигы |учёба = |стиль = |работы = |покровители = |влияние = |влияние на = |награды = |звания = |премии = |сайт = |викисклад = Category:Shitao }} '''Шита́о''' ({{lang-zh|石涛}}, ысын исеме ''Чжу Жоцзи́'', {{lang-zh|朱若极}}, монах исеме ''Даоцзи́'', {{lang-zh|道濟}}, [[1642]], Гуанси — [[1707]], Янчжоу) — [[Цин династияһы]] осорондағы ҡытай рәссамы, каллиграф, баҡса оҫтаһы, һынлы сәнғәт теоретигы. Псевдонимы һүҙгә һүҙ әйткәндә «Ташҡа әүерелгән тулҡын» тип аңлатыла. == Биографияһы == Шитао сығышы менән 1644 йылда үҙ-ара һуйышта һәләк булған затлы ғаиләнән булған. Иҫән ҡалған хеҙмәтсе баланы [[буддизм|буддист]] ғибәҙәтханаһына тапшыра. 1651 йылда Шитао уны ташлап китә һәм оҙатып йөрөүсе хеҙмәтсе менән бергә ил гиҙергә сығып китә. Ухань, Хунань һәм Аньхой провинцияларында, Нанкин һәм Янчжоу ҡалаларында йәшәгән. 1690 йылда [[Пекин]]ға килә. 1693 йылда [[даосизм]]ды ҡабул итә һәм Янчжоуға ҡайта. == Ижады == Ни Цзань һәм ҡайһы-бер башҡа рәссамдарҙың ижадын юғары баһалаған. [[Дзэн|Дзэн-буддизм]] һәм даосизм принциптарына нигеҙләнеп, бер нисә эштәрендә традицион һынлы сәнғәттең сигенә килгән — уның «Ун мең тәртипһеҙ таптар» рәсеме иң яңы Поллоктың абстрактлы экспрессионизмын һ. б. хәтерләтә. «Монах Әсе Ҡабаҡтың һынлы сәнғәт тураһында әңгәмә» трактатында «бер һыҙыҡлы» яҙыу принцибын үҫтерә, унда ул сәнғәттең квинтэссенцияһын күрә. == Галерея == <gallery> Image:10000points mechants.jpg|''Ун мең тәртипһеҙ таптар'' Image:ShiTao Riverbank of Peach Blossoms.jpg|''Сәскә атыусы персиктар менән яр'' Image:Shitao-Qinhuai.jpg|''Цзинхуай йылғаһы хаҡында иҫтәлек'' Image:Shitao02.jpg Image:Shitao03.jpg Image:Shitao04.jpg Image:Shitao05.jpg Image:Shitao06.jpg Image:Shitao07.jpg Image:Shitao0.jpg|''Лотослы быуа өҫтөнән'' Image:Cascade au mont Lu.jpg|''Лю тауы янындағы шарлауыҡ'' Image:Guimet shitao monts jinting.jpg|''Көҙгө Цзинтинь тауҙары''<ref>[[Файл:DVD-Video bottom-side.jpg|30px]]''Shitao - l'unique trait de pinceau'', dans ''Images d'Orient'', Collections Palettes, Éditions Montparnasse</ref> </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Завадская Е. В.'' «Беседы о живописи» Ши-Тао. М.: Наука, 1978. * ''Cheng F.'' Vide et plein: le langage pictural chinois. Paris: Éditions du Seuil, 1979. * ''Cheng F.'' Shitao 1642—1707: la saveur du monde. Paris: Phébus, 1998. == Һылтанмалар == * [http://www.chinapage.com/painting/shitao/shitao.html Эштәре on line] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027083513/http://www.chinapage.com/painting/shitao/shitao.html |date=2007-10-27 }} [[Категория:Ҡытай рәссамдары]] [[Категория:Ҡытай каллиграфтары]] [[Категория:XVII быуат рәссамдары]] [[Категория:Артистар псевдонимдары]] [[Категория:Монахтар]] briwoh9bujh0j75eux9tqgbzz1d6py7 0 98638 1301712 1255123 2026-08-04T02:22:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301712 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = Ырғыҙ- Кәмәлек башҡорттары | изображение = | ширина = | подпись = | самоназвание = | численность = 10 000 самаһы | расселение = {{Флагификация|Российская Федерация}}<br /> *{{Флагификация|Һарытау өлкәһе}} {{Флагификация|Һамар өлкәһе}} | вымер = | архкультура = | язык = [[башҡорт теле]]нең көньяҡ диалекты, дим һәм ыҡ – һаҡмар һөйләштәре | раса = | религия = [[Мосолмандар|Мосолман сөнниҙәр]] | родственные = | входит = [[башҡорттар]] | включает = | происхождение = }} '''Ырғыҙ- Кәмәлек башҡорттары''' — [[Ырғыҙ]] һәм Кәмәлек йылғалары бассейнында йәшәүсе көньяҡ — көнсығыш башҡорт ырыуҙары төркөмө. '''Ырыуҙар:''' * ''Бишул'' (ырыу аралары): ''иҫкеляр, ишәй, ҡатай, ҡыпсак, монаш, мораҙым, моратҡол, моратша, сирвай, сәҙе, табын, төркмән, туйбай, әбузәр, яңылар''. * ''Сәҙе'' (ырыу аралары): ''апанды, бишей, бөрйән, түңгәүер, йыуан ҡуныс, ҡалтырсаҡ, ҡаратун-ҡыпсаҡ, ҡатай, ҡороюл айыу, ҡыпсаҡ, кәзә, мышы, суҡсыр, сәҙе, табын, травой, хангилде, һуун ҡыпсаҡ, ярат''. == ДНК — тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе == Тикшеренеү үткән ырғыҙ-кәмәлек башҡорттарының күп өлөшө R1a, N1 гаплогруппаларына ҡарай. == Һамар һәм Һарытау губерналары башҡорт ауылдарының тарихы һәм ырыуҙары == === Һамар губернаһы === [[Үтәкәй]] (Бөрйән) ауылына XVIII быуаттың 80 -се йылдарында Үтәкәй исемле уҙаман нигеҙ һалған. Этник яҡтан был ауыл [[бөрйән]] һәм бик әҙ өлөшө [[тамъян]] ырыуҙарына ҡарай. Ырыу аралары (тоҡом): ''сируса, дауыт, таҙлар, татарҙар'' (ике ғаилә). Үтәкәй ауылы хәҙерге [[Баймаҡ районы]] [[1-се Төрөкмән |Төркмән]] ауылы менән ырыуҙаш булған. Үҙ ваҡытында төркмәндәр Үтәкәй бөрйәндәренә ерҙе файҙалланыу хоҡуғына ғына эйә итеүҙәренә ҡаршы сығып, үтәкәйҙәрҙең хосуси милеккә дәғүә итә алыуҙарын иҫбатлайҙар. 1834 йылда халыҡ иҫәбен алған саҡта [[Диңгеҙбай]] ауылы иҫәпкә алынған. Был ауыл Оло Ырғыҙ буйында урынлашҡан. Ауылға нигеҙ һалыусы Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәшит Ниғмәти]]ҙең ата-бабаһы Дингеҙбай Юлымбетов. Ауылдың күп өлөшө үҫәргән ырыуынан ''(бишәй, сураш түбәләре)'', ҡалғандары — ''ҡыпсаҡтар (айһай, мышы түбәләре)'', шулай уҡ ''бөрйән, түңгәүерҙәр.'' {{Врезка | Выравнивание = left | Ширина = 240px | Заголовок = | Содержание = '''Зәлифәгә'''<br /> Ырғыҙ буйы — алты ауыл,<br />Алтыһы ла алтындан.<br />Алыҫтарҙан дала моңо<br />Алды быуып алҡымдан.<br /><br />Ырғыҙ буйы — алты ауыл,<br />Алтыһы ла алтындан.<br />Әйтерһең дә, балсыҡ өйҙәр<br />Ялатылған ялҡындан.<br /><br />Ҡанса быуат Ырғыҙ шулай<br />Алыҫтарға алҡынған,<br />Ҡанса быуат бөркөттәре<br />Дала иңләп талпынған!.. | Подпись = ''Рәми Ғарипов<br />Мәскәү, 1966'' }} [[Имәләй (Ҡыпсаҡ)]] ауылына Имәләй Акиров XVIII быуаттың 80 -се йылдар аҙағында нигеҙ һалған. Ауылда йәшәүсе халыҡ башлыса 6 -сы башҡорт кантоны Ҡарағай — Ҡыпсаҡ улусынан сыҡҡан. [[Әбйәлил районы]] [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылы халҡы имәләйҙәрҙе үҙҙәренең туғандары тип танып, 1842 йылда үҙҙәренең ауылына аҫаба хоҡуҡтары менән ҡабул итергә риза булған. Был ике ауылдың тамғалары ла бер иш +. [[Кинйәғол]] ауылы башҡаларҙан айырмалы Хвалынский өйәҙенә ҡараған (Һарытау губернаһы). Нигеҙ һалыусы - Кинйәғол Акиров. Архив сығанаҡтарҙа [[XVIII быуат]]тың 70 -се йылдарынан билдәле. Этник яҡтан ярайһы ғына ҡатмарлы: ''бөрйән ырыу аралары, табын (бишул), ҡыпсаҡ, түңгәүерҙәр.'' [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылын икенсе исем менән дә йөрөткәндәр — Бигилде. Ауылға нигеҙ һалыусы — Хәсән Ҡыуатов. Барыһы ла Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусынан. 1842 йылда Ҡара — ҡыпсаҡ улусына (9 кантон), шулай уҡ ҡайһы бер ғаиләләр [[Кейекбай]] ауылына (хәҙерге [[Бөрйән районы]]) ҡайтырға ниәт иткәндәр. Хәсән ауылының ырыу составы: ''бөрйән (монаш), ҡыпсаҡ (ҡары, һуун, ҡарағай), Үҫәргән (айыу).'' Таллы йылғаһы буйындағы ауылға нигеҙ һалыусы исемен йөрөткән [[Ҡасҡын (Таллы)|Ҡасҡын]] (икенсе исеме Таллы) ауылынан 59 кешенән торған 6 ғаилә шул уҡ 1842 йылда [[Әхмәр (Баймаҡ районы)|Әхмәр ауылына]] (хәҙерге [[Баймаҡ районы]]) ҡайтырға теләк белдергән. Бөрйәндәрҙән башҡа был ауылда ҡыпсаҡ, табын, түңгәүер ырыуы вәкилдәре йәшәгән. [[Моратша]] ауылына 1797 йылда Моратша Акиров нигеҙ һалған. Был ауыл халҡы ''бөрйән (монаш), табын (бишул), ҡыпсаҡ, түңгәүер ырыуҙары'' вәкилдәренән торған. Ташбулат ауылы 1806 йылда Бөрйән улусы [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәммәт ауылынан]] (хәҙерге Баймаҡ районы) 1784 йыл төйәкләнгән Ташбулат һәм Ишмөхәммәт Бикназаровтарҙың хуторы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Был ауылдың янында 1815 йылда Күстән ауылына нигеҙ һалына. Күстән ауылы халҡы үҫәргән ырыуынан булған. Һуңынан был ике ауыл Ташбулат исеме аҫтында ҡушылған . [[Таш-Күстән|Ташкүстән]] тип тә әйтәләр. Ауыл халҡы араһында тағы ла табын, ҡыпсаҡ ырыуҙар вәкилдәре булыуы билдәле. Һамар губернаһында 1827 йылдан алып бер нисә башҡорт ауылы барлыҡҡа килә. Был ауылдар: [[Байрамғол (Һамар өлкәһе)|Байрамғол]], Йәлмәмәбәт, Шәфей, Ғайса, Күсәкбай, ике ҡышлау. Был ауылдарға нигеҙ һалыусылар хәҙерге Баймаҡ районы [[Буранбай]], [[Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Ишмөхәмәт]], [[Фәйзулла (Баймаҡ районы)|Фәйзулла]], [[Ярат]], [[Хәсән]], Мәмбәт, Таулыҡай, Сыңғыҙ ауылдары башҡорттары булған. Һәр төрлө сәбәптәр арҡылы ошо ете ауыл халҡы тыуған яҡтарына ҡайтырға мәжбүр була, ҡайһы берҙәре ырғыҙ — кәмәлек башҡорттарының ауылдарына күсенә. === Һарытау губернаһы === [[Күҙәбай]] ауылы Стәрлетамаҡ өйәҙе Юрматы улусынан (7-се кантон) сығыусылар тарафынан төҙөлгән, XIX быуаттың 20 -се йылдарынан ошо өйәҙҙең үҙәге булып китә. [[Байғондо]] ауылына 1811 йылда Ҡарағай — ҡыпсаҡ улусынан күсеп килеүселәр, [[Күсембәт]], [[Ишембай (Һарытау өлкәһе)|Ишембай]] ауылдарына 1815 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе [[Табын]] улусынан сығыусылар нигеҙ һалған. [[Ҡунаҡбай]] ауылы XVIII быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Уның нигеҙ һалыусылары Үрге Урал өйәҙе Ырымбур губернаһы Ҡунаҡбай ауылы башҡорттары. Бәғәнәш (Бобровый Гай) ауылына нигеҙ һалыусылар Стәрлетамаҡ өйәҙе 7 кантонының Бәғәнәш — Әбүкән ауыл кешеләре — мең ырыуы. [[Мәҡсүт (Һарытау өлкәһе)|Мәҡсүт]] ауылы тәүге тапҡыр 1797 йылда телгә алына. Нигеҙ һалыусылары Табын улусына ҡараған. Шул уҡ ваҡытта ошо ауылда һаҡланған башҡорт шәжәрәһе — бөрйән ырыуы шәжәрәһе икәне билдәләнгән. Әптекәй, [[Байыш]], [[Баймырҙа (Баймаҡ районы)|Баймырҙа]], [[Буранбай]], [[Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы)| Бәхтегәрәй]], [[Кәрешкә]], [[Кинйәбулат]], [[Мәмбәт (Хәйбулла районы)|Мәмбәт]], [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]], [[Ярат]], [[Йәрмөхәмәт (Баймаҡ районы)|Йәрмөхәмәт]] ауылдары башҡорттары — бөрйән ырыуы [[ямаш]] араһы. [[Һәҙиә Дәүләтшина]] ошо ырыу вәкиле, тип иҫбат ителә. Был регионда йәшәүсе башҡорттарҙың ырыу -тоҡом структураһын өйрәнеү XVIII быуат аҙағында -XIX быуат башында башҡорт ауылдарында төрлө ырыу -тоҡом төркөмдәре йәшәүен раҫлай: [[бөрйән]], [[ҡыпсаҡ]], [[табын]], үҫәргән, [[юрматы]], [[ҡатай]], [[мең]], түңгәүер, тамьян. Волга аръяғы дала башҡорттары сығышы менән генә түгел, этнонимдары менән дә айырыла. Был этнонимдар исламға тиклемге ышаныуҙар менән бәйле: айыу, кәзә, мышы һәм башҡалар, икенсе яҡтан башҡа халыҡтар менән тығыҙ бәйләнештә булыуҙан барлыҡҡа килгән аралар [[ҡалмаҡ]], [[нуғай]] һәм башҡалар башҡорт шәжәрәләренең дә тикшеренеүҙәрҙе иҫбатлауы мөһим. Күренеп тороуынса, [[Волга буйы]] аръяғы башҡорттары (Степное Заволжье) быуаттар дауамында үҙҙәренең Урал аръяғындағы туғандары, ырыуҙаштары менән йылы мөнәсәбәттә булған, ҡәрҙәшлек ептәрен өҙмәгән, бер-береһенең хәле хаҡында хәбәрҙар булып, ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер булған. == Ырғыҙ -кәмәлек башҡорттары — ерле халыҡ == Волга аръяғы дала территорияһы тарихи Башҡортостандың көнсығыш сиге булып тора. Ата-бабаларынан айырылыу бында йәшәгән башҡорттарҙың этник йөҙөн үҙгәртмәгән. Был төркөмдө тарихи әҙәбиәттә ырғыҙ-кәмәлек ([[Волга буйы]], көньяҡ-көнсығыш) башҡорттары тип йөрөтәләр. Ырғыҙ-кәмәлек башҡорттары төркөмө бик ҡатмарлы тарихи юл үткән халыҡ. Үҙ тарихында күп мәртәбә күсенергә мәжбүр булған, быуаттар аша үҙ еренә тоғро ҡалып, әлеге көндә лә ерле халыҡ булып, үҙ йөҙөн юғалтмай йәшәп ятҡан төркөм. Башҡорт этносы бик ҙур территорияны — [[Тубыл]] йылғаһынан Волга йылғаһына тиклем — биләгән. [[Һарытау]] һәм [[Һамар]] башҡорттарының туғанлыҡ ептәре, ырыуҙары, ата-бабалары Башҡортостандың көньяҡ — көнсығышына тоташа. Башҡорт халҡының иң ҡеүәтле, күп һанлы һәм көслө ырыуҙарының береһе һаналған бөрйәндәр [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] үрге ағымынан башлап, [[Яйыҡ]], Оло Эйек, [[Кесе Эйек]], [[Юшатыр]], [[Дим]], Туҡ, Оло Уран, Кесе Уран йылғалары буйында ғүмер иткән, [[Ырғыҙ]], Кәмәлек, Кәрәлек йылғаларына тиклем барып еткән. Боронғо бөрйәндәрҙең эҙҙәре [[Үҙәк Азия]]ла, [[Урта Азия]]ла, [[Иран]]да табыла. 1930 йылда баҫылып сыҡҡан С. Мирасовтың китабында яҙылғансы, бөрйәндәрҙең ырыуына нигеҙ һалыусы Бөрйән бей булған. Уңын ейәндәрен Урал бей һәм Аралбай тип атағандар. Бөрйән ҡәбиләләренең иң боронғолары Монаш һәм Яғылбай. Профессор [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Р.Кузеев]] бөрйәндәрҙең 490 тамғаһы бар, тип билдәләй. Бөрйәндәр бик йыш күсенеп йөрөгән. VII—IX бөрйәндәр (бурджандар) [[Арал диңгеҙе|Арал]] һәм [[ Каспий диңгеҙе|Каспий]] төньяғынан Төньяҡ Кавказ, [[Ҡара диңгеҙ]] далаларына күсенгән. Шул уҡ ваҡытта уларҙың байтағы Волганың түбәнге ағымындағы далаларында ла йәшәгән. Буржандарҙың тарихы болғарҙар менән бәйле булыуы билдәле. VII быуаттың аҙаҡҡы сирегендә булғарҙар янында Түбәнге Волганан көньяҡ һәм көнсығыш территорияларҙа көн күреүсе ҡурҡыу белмәҫ, һуғышсан халыҡ тураһында мәғлүмәт бар (Моисей Хоренскийҙың «Әрмән географияһы», «Худуд Ал — Алем»). Был халыҡ башҡорттар булырға тейеш, тигән фараз бар. Ырғыҙ -Кәмәлек башҡорттары хаҡында беренсе яҙма мәғлүмәте 921—922 йылдарҙа Багдад хәлифәтенән Болғар иленә сәйәхәт ҡылған [[Әхмәт ибн Фаҙлан|Ибн Фаҙлан]] сәйәхәтнамәһендә теркәлгән. Ошо яҙманы 1923 йылда тапҡан, тикшергән [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]] да Ибн Фаҙландың илселеге Һамар башҡорттарында туҡтаған тигән фекерҙә була. Башҡорттарға Һамар далалары борондан билгеле булыуы тураһында күп һанлы географик атамалар һөйләй. Архив документтар башҡорттарҙың суд тикшереүҙәр мәлендә уларҙа булған хоҡуҡ грамоталары копияларына таянғанын раҫлай: {| |{{цитата башы}}По грамотам великих государей [Василий Иванович и Иван III Васильевич] 961 (1554) года октября 2-го числа всемилостивейше пожалованы предкам нашим в вечное и потомственное владение земли в урочищах по речкам Большому и Малому Узеню, Трем Чижам, Дюре, Ильменю и Алтате и Сакрыльском озере, с принадлежащими к оным угодьями, каковыми принадлежностями, как предки наши также, а мы и с давних лет во всякое время до 1806 г., по случаю отдаленности от прежнего жительства нашего, пользовались бесспорно: как то кочевьем для продовольствия скота своего, рыбными ловлями и звериными гонами" ["Прошение башкир по спорному делу с уральскими казаками". НА СОМК. Ф.10. Оп.1. Д. 168. Л.З].{{цитата аҙағы}} |} Был грамоталар ошо ерҙәрҙә йәшәгән башҡорттарға урыҫ батшалары тарафынан бүләк ителгән. XVI быуаттың уртаһында — XVII беренсе яртыһында Һамар һәм Кинель йылғаларынан төньяҡҡа башҡорттарҙың йәйләүҙәре, һунарсылыҡ биләмәләре барлығын урыҫ крайҙы өйрәнеүселәре раҫлай. Тарихсы В. Витевский башҡорттарҙың Оло Ырғыҙ, Кәрәлек, Кәмәлек йылғалары буйҙарын үҙ итеү сәбәптәрен уларҙың иркенлек һәм иреклек яратыуынан килә, тип яҙа: {| |{{цитата башы}}…Тут были и реки, и озера, и отличные луга с сочной травой и солончаками для скота — словом, здесь было все, чем особенно дорожит кочевник. С другой стороны, этот край привлек к себе башкирцев и потому, что он был значительно удален от центра русской власти и через то давал башкирцам возможность жить по — своему, свободно, чем они особенно дорожили.{{цитата аҙағы}} |} XVII быуаттан алып сит ил сәйәхәтселәре, һуңыраҡ [[Петр I]] батшалыҡ иткән саҡта ойошторолған экспедициялар тарафынан төрлө географик карталар төҙөлә. Ошо карталарҙа (1752, 1755, 1880) Һамар, Ырғыҙ, Кәрәлек йылғалары буйында йәшәгән башҡорттар теркәлә. 1768 йылдан урыҫ ғалимдары, этнографтары Петр Паллас, Иван Лепехин, Самюэль Глемин, Иоганн Георги, Иоганн Фальк төрлө күләмдә һәм кимәлдә Волга бассейнында йәшәгән башҡорттар тураһында мәғлүмәт ҡалдырғандар. Һамар башҡорттары [[1850 йыл]]ға тиклем Һарытау губернаһына ҡараған, [[Һамар губернаһы]] һуңынан барлыҡҡа килә. Элегерәк, 1744 йылға тиклем, уларҙың йәшәү территорияһы [[Ырымбур]], 1780 йылдан Һарытау губернаһына инә. 1798 йылда Волга буйында йәшәгән бөтә башҡорттар ҙа 9-сы башҡорт кантонына индерелә. Был кантон Башҡорт-мишәр ғәсҡәренең 3 хәрби йортонан ғибәрәт була. Волга буйы башҡорттарының төп йөкләмәһе Урал йылғаһы буйы сиктәрен һаҡлау булған, шуның өсөн Һамар һәм Һарытау башҡорттарын 1832 йылда Урал казак ғәсҡәренә тәғәйенләгәндәр. 1832 йылғы Ер законына ярашлы Волга буйы башҡорттарына ла, башҡа губерналар аҫаба башҡорттары менән бер рәттән, һәр ир башына 40 дисәтинә ер бүленеүе (2996 йән башына 119 840 дисәтинә) был территорияларҙа йәшәгән башҡорттарҙы аҫаба халыҡ, тип таныуҙарына ныҡлы дәлил. Бынан тыш халыҡтың алдағы үҫешен ҡайғыртып, 40 мең дисәтинә ер бирелгән. Шул уҡ ваҡытта хәрби припущенниктар — 30, башҡа граждандар — 15 дисәтинә алған. == Ырғыҙ — кәмәлек башҡорттары хәҙерге ваҡытта йәшәгән ауылдар == {{Врезка | Выравнивание = right | Ширина = 220px | Заголовок = | Содержание = Һарытауҙың тупрағына<br />Береккән кендегегеҙ.<br />Уралыбыҙҙан бүленеп,<br />Хаҡ яҙмышҡа күндегеҙ.<br /> <br />Тамырҙарығыҙ – Уралда,<br />Асыл Башҡортостанда.<br />Шәжәрәгеҙ – һәр ырыуҙа,<br />Туғанлыҡ – телдә, ҡанда<br />..........<br />Янһын рухың уттары.<br />Тарҡалмағыҙ, аҙашмағыҙ,<br />Һарытау башҡорттары,<br />Һарытау башҡорттары! | Подпись = [[Ҡәҙим Аралбаев]] }} Һамар башҡорттары (ырғыҙ башҡорттары) Ырғыҙ йылғаһы буйы ауылдары [[Үтәкәй]] (Бөрйән), Дингеҙбай, Имәләй (Ҡыпсаҡ), Кинйәғол (Бишул), [[Хәсән]]; Таловая Кочкиновка йылғаһы буйы ауылы — Таллы (Ҡасҡын); Кәрәлек йылғаһы буйы ауылдары [[Моратша]], Ташбулатта (Таш-күстән) йәшәй<ref>{{статья |автор = [[Асфандияров, Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]] |заглавие = Башкирские деревни Самарской области |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=1317 |язык = |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2005 |том = |номер = 4 |страницы = 192—199 |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>.. Хәҙерге ваҡытта был ауылдар Большечерниговский һәм Большеглушицкий райондарына инә (элекке Һамар губернаһы Имәләй улусы). Борондан билдәле булған биш ауылды иҫкеләр, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән Хәсән, Дингеҙбай, Ташбулат ауылдарын яңылар, тип йөрөтәләр. Иҫке ауылдар барыһы ла тиерлек ике исемле, был исемдәр ауылдың ырыуын да күрһәтә. Һәр ауылдың үҙенең тарихы, ҡошо, ағасы, тамғаһы, ораны бар. Һарытау территорияһында башҡорттар йәшәгән урындар XVIII быуаттан уҡ билдәле. Башҡорттарҙың ауылдары Кәмәлек йылғаҺы буйында урынлашҡанға күрә, бында йәшәгән башҡорттарҙы Кәмәлек башҡорттары тиҙәр. Был ауылдар һуңынан Һамар губернаһының Күҙәбай улусына күсерелә. Хәҙерге көндә улар башлыса Перелюб ([[Байғондо]], [[Күҙәбай]], [[Ҡунаҡбай (Һарытау өлкәһе)|Ҡунаҡбай]] һәм Пугачев (Бәғәләш ([[Бобровый Гай]]), Мәҡсүт) райондарында йәшәйҙәр. Ырғыҙ — Кәмәлек башҡорттарының иҫәбе: {| class="wikitable" |- ! Халыҡ иҫәбен алыу йылдары !! 1959 !! 1979 !! 1989 !! 2002 !! 2010 |- | Һамар башҡорттары || 3380 || 6320 || 7495 || 7885 || 7290 |- |Һарытау башҡорттары || 1918 || 3297 || 4087 || 3988 || 3489 |} Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәшит Ниғмәти]]ҙең шәжәрәһе: {{Өҙөмтә| Рәшит  — Ниғмәтулла  :- Үркенбай  ::- Дингеҙбай  :::- Юлымбәт  ::::- Үтәгән  :::::- Бикйән  ::::::- Ҡотлогилде  :::::::- Тиләкәй  ::::::::-Бикбау}} Моратша һәм Ташбулат ауылдары бөйөк яҙыусы [[Толстой Лев Николаевич|Л. Н. Толстой]] исеме менән тығыҙ бәйле. Ул 1862, 1883 йылдарҙа Кәрәлек йылғаһы буйына ҡымыҙ менән дауаланыу өсөн килә. Ҡунаҡсыл һәм ғәҙел башҡорттар менән бик дуҫлашып китә, башҡорттарҙың ғөрөф — ғәҙәттәрен, тормошон өйрәнә, ҙур теләк менән йыр — риүәйәттәрен тыңлай. Башҡорттар менән аралышыу Лев Толстойҙың «Много ли человеку нужно земли» (1885), «Ильяс» (1886 г.) хикәйәләрендә сағылыш таба. {{Цитата|Край здесь прекрасный, по своему возрасту только что выходящий из девственности, по богатству, здоровью и в особенности по простоте и не испорченности народа. Здесь очень хорошо и значительно все... Читаю Геродота, который в подробностях описывает тех самых галактофагов-скифов, среди которых я живу" (Л. Н. Толстойҙың хатынан өҙөк)}} == Һамар еренең данлыҡлы башҡорт милләтле шәхестәре == * [[Башҡорт ҡатынына һәйкәл. Һамар өлкәһе|Билдәһеҙ башҡорт ҡатыны]] — Кенәле районы Кесе Малышевка ауылында уға арнап һәйкәл ҡуйылған. * [[Рәшит Ниғмәти]] (1909—1959) —яҙыусы, Большечернигов районы Дингеҙбай ауылында тыуған. * [[Бәшәр Хәсән]](1901—1938) — яҙыусы, Большечернигов районы Үтәкәй (Бөрйән) ауылында тыуған. * [[Һәҙиә Дәүләтшина]] (1905—1954) — Большечернигов районы Хәсән ауылында тыуған. * [[Ғөбәй Дәүләтшин ]](1893—1938) — яҙыусы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Большеглушицк районы Ташбулат (Ташкүстән) ауылында тыуған. * [[Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы|Ғәббәс Дәүләтшин]] (1892—1937) — филология белгесе, яҙыусы, Большеглушицк районы Ташбулат (Ташкүстән) ауылында тыуған. * [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы|Мостафина Фатима]] (1913—1998) БАССР — ың мәғариф министры (1955—1971). Большечернигов районы Дингеҙбай ауылында тыуған. * [[Харис Йомағолов]] (1891—1937), башҡорт милли хәрәкәте лидерҙарының береһе, партия һәм дәүләт эшмәкәре, Башревком рәйесе (1919—1920 й.). Большечернигов районы Хәсән ауылында тыуған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4. * Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., 1974. * Янғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан. Өфө, 1995. * Әхмәтзәки Валиди Туған. Башҡорттарҙың тарихы. Өфө, «Китап», 1994. * Умурзаков Г. Х. Древние башкиры. Некоторые вопросы истории. Под ред. Профессора Д. Ж. Валеева. Уфа, 1991. == Һылтанмалар == * [https://vk.com/doc27971137_502291219?hash=fa87e70a14f6026c81&dl=9e1a25f51bf1d5d92d.html Историко-этнографические исследования по традиционной культуре башкир. Уфа: ИИЯЛ УФИЦ РАН, 2019. 270 с.] * [http://www.dslib.net/etnografia/bashkiry-stepnogo-zavolzhja-istorija-rasselenija-rodoplemennaja-struktura-hozjajstvo.html Маннапов М. М. Башкиры степного Заволжья : история расселения, родоплеменная структура, хозяйство.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190216024854/http://www.dslib.net/etnografia/bashkiry-stepnogo-zavolzhja-istorija-rasselenija-rodoplemennaja-struktura-hozjajstvo.html |date=2019-02-16 }} * [https://vk.com/doc704697_483535426?hash=40309ea76dff98dd71&dl=0e76a89c67c4177f01.html Маннапов М.М. Башкиры Самарской губернии возвращение на родину предков в первой половине XX века. Уфа: ИИЯЛ УФИЦ РАН, 2018. 314 с.] * [http://urgaza.ru/library-portal/articles/300/5155/ Маннапов М.М. К вопросу о достоверности имен в опубликованном шежере башкир племени кипчак.] * [http://urgaza.ru/library-portal/articles/300/5156/ Маннапов М.М. История расселения башкир племени усерган в заволжских и приуральских степях.] * [http://urgaza.ru/library-portal/articles/300/1781/ Маннапов М.М. Деятельность Губая Киреевича Давлетшина в Зилаирском зерносовхозе Баймакского района.] * [http://urgaza.ru/library-portal/articles/206/2125/ Маннапов М.М. О бурзянских корнях башкирской писательницы Хадии Давлетшиной.] * [http://urgaza.ru/library-portal/articles/214/1875/ Маннапов М.М. К вопросу о родственных связях Губая и Габбаса Давлетшиных.] * [http://urgaza.ru/library-portal/articles/300/4984/ Маннапов М.М. К вопросу о происхождении башкирского рода Акировых.] * [http://urgaza.ru/historical-background/people-and-years/224/4988/ Маннапов М.М. Историческая справка деревни Имелеевка Большечерниговского района Самарской области.] * [http://urgaza.ru/historical-background/people-and-years/224/4992/ Маннапов М.М. Историческая справка поселка Хасьяново Большечерниговского района Самарской области.] * [http://www.dissercat.com/content/bashkiry-samarskoi-oblasti-rasselenie-chislennost-osobennosti-materialnoi-i-dukhovnoi-kultur Кржижевский М. В. Башкиры Самарской области: расселение, численность, особенности материальной и духовной культуры.] * [http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/pisateli/print:page,1,1765-tolstoj1177y1187-k11991187el-dala1211y-4.html Толстойҙың күңел далаһы.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Толстойҙың башҡорттарҙа булғаны, бәйге ойошторғаны. Т.Л. Толстая. «Хәтирәләр». М. Бураҡаева тәржемәһе. «Киске Өфө»,2016, № 4−5. * [http://www.uchbash.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=168:2010-12-15-10-03-42&catid=46:2010-08-04-18-30-56&Itemid Ярмуллин А. Ш. Башҡортостандың революцион хөкүмәте етәксеһе.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://tv-rb.ru/bash/novosti/s-y-s-t/yr-y-k-m-lek-buyy-bash-orttary-f-l/ Ырғыҙ, Кәмәлек буйы башҡорттары Өфөлә.]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bashgazet.ru/obshestvo/11295-an-rshtre-ruh-ysht.html Ҡан-ҡәрҙәштәрҙе рух йәшәтә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308094729/http://bashgazet.ru/obshestvo/11295-an-rshtre-ruh-ysht.html |date=2016-03-08 }} * [http://infourok.ru/prezentaciya_bashort_halyny_yryu-bil_strukturay-412752.htm Презентация «Башҡорт халҡының ырыу- ҡәбилә структураһы».] * [http://vk.com/search?c%5Bq%5D=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BA%20%D0%B1%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A1%20%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%8B&c%5Bsection%5D=audio «Кәмәлек» башҡорт халыҡ йыры. Сөләймән Абдуллин башҡарыуында.] == Видеояҙмалар == # {{YouTube|MtCr5T7DHes|logo=1}} Иргиз-Каралек — реки в Самаровских степях, древняя родина башкирского народа. 2003. # {{YouTube|sB34CkJIPPs|logo=1}} «Фатима Мустафина»100 летие со дня рождения. Часть 1 (2) Автор С. Сурина # {{YouTube|EbI4rOfTA3I|logo=1}} «Фатима Мустафина» 100 летие со дня рождения. Часть 2 (2) Автор С. Сурина # {{YouTube|NNDdAs3i-VU|logo=1}} Древний праздник — Йын-Йын. ГТРК Самара. # {{YouTube|n2X9lS9A7wE|logo=1}} Башкиры из Самарской и Саратовской областей организовали в Уфе концерт. БСТ. E # {{YouTube|SSXT0FyvQZI|logo=1}} Саратов. {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Башҡорттар}} {{Башҡорт ҡәбиләләре}} [[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]] [[Категория:Һарытау өлкәһе башҡорттары]] [[Категория:Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]] o8342zqew50ejlow6ez3rmkoxzq98tc 0 111374 1301717 1300709 2026-08-04T06:06:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301717 wikitext text/x-wiki {{Япония тарихы}} '''Яёй осоро ''' ([[Япон теле|яп.]] <span lang="ja" style="font-size: 110%; font-style: normal;">弥生時代</span> ''яёй дзидай'') — Японияның (б.э.т. 300 (''900'') йылдар. — б.э.т. 250 (''300'') йылдарҙағы тарихи осоро. Көнбайыш илдәрен археологик осорҙарға бүлеү буйынса был осор [[Бронза быуаты|бронза]] һәм тимер быуаттарға тура килә. Был осорҙоң үҙенсәлеге-халыҡ һанының байтаҡ үҫеүе һәм Японияла һыу баҫҡан урындарҙа дөгө сәсеү барлыҡҡа килгәндән һуң ауыл хужалығындағы революция, металдан эшләнгән ҡоралдар етештерә башлау, социаль төркөмдәрҙең һәм шулай уҡ тәүге дәүләт башланғыстарының барлыҡҡа килеүе. == Исеменең барлыҡҡа килеүе == [[Файл:YayoiJar.JPG|слева|мини|267x267пкс|Яёй осороноң балсыҡтан эшләнгән һауыты (3-сө йөҙйыллыҡтың беренсе яртыһы), Кугахара утырағы, [[Токио]]]] «Яёй» — [[Токио]] янындағы (хәҙерге Токио префектураһының Бункё махсус районы) халыҡ йәшәгән урындың исеме. Унда [[1884 йыл]]да археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында дзёмон осорондағынан айырылып торған, бөтөнләй икенсе стилдә эшләнгән керамика әйберҙәре табылған. XX быуат башында бындай стилдәге керамика әйберҙәре барлыҡ Япония территорияһында ла табыла. Уларҙы даталау ғалимдарға Япон архипелагының Дзёмон осоронан яңы тарихи осорға күсеүен раҫларға мөмкинлек биргән. Был осорҙо тәүге артефакт булған керамика әйбер табылған урындың исеме менән Яёй осоро тип атағандар. Осорҙоң археологик мәҙәниәтен дә «Яёй мәҙәниәте» тип атағандар. == Осорҙарға буленеш == Традицион историография Яёй дәүере б.э.т. III быуатта башланған һәм б.э.т. III быуатында тамамланған тип иҫәпләй. Уның шулай бүленеше керамика әйберҙәрҙең эшләнеү датаһы һәм уларҙың классификацияланыуына нигеҙләнгән. Был осор өс стадияға бүленгән: башланғыс (б.э.т. III—I быуаттар), уртансы (б.э.т. I быуат- б.э.т. I быуат), һуңғы (б.э.т. I—III быуаттары). Ләкин Япония милли тарих һәм этнография музейы тикшеренеүселәре Яёй осорон 500 йыл тирәһе алданыраҡ башланып, б.э.т. IX быуатына тиклем дауам иткән тип фаразлай. Үҙҙәренең фаразлауын улар «Яёй мәҙәниәте» осоронда табылған керамик әйберҙәрҙе иҫкесә радиоуглерод методы менән тикшереүҙәр һәм яңы АСМ (масс-спектрометрия тиҙләткес) методы менән тикшереүҙәр нигеҙенсә уларҙы яңыса даталау менән иҫбатлайҙар.<div style="text-align: center;" class=""> {| align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |[[Файл:Докэн.png|286x286пкс]] |[[Файл:Дохоко.png|304x304пкс]] |[[Файл:Дока_(гэ).png|277x277пкс]] |- |<small>Бронза ҡылыс</small> |<small>Бронза һөңгө</small> |<small>Бронза гэ</small> |} </div> == Дөйөм һыҙаттары == [[Файл:YoshinogariIseki.jpg|мини|288x288пкс| Яёй осорондағы Ёсиногари ҡаласығының күҙәтеү вышкаһы (реконструкция), Сага.]] Яёй осороноң иң тәүге археологик ҡомартҡылары [[Кюсю]] утрауының төньяғында табыла<ref>縄文後期～弥生６期土器形式併行関係一覧表, National Museum of Japanese History</ref>. Һуңғараҡ Яёй мәҙәниәтенә ҡараған әйберҙәр [[Хонсю]] утрауында ла табыла башлай. Яёй осороноң башланыуына япон утрауҙарына яңы континенталь сығышлы мәҙәниәттең килеүе ҙур йоғонто яһаған тип фаразлайҙар. Был йоғонтоноң үҙенсәлеге булып һыу баҫар ерҙәрҙә дөгө сәсеп үҫтереү, көршәксе әйләнәһенең (әүернәһенең) һәм туҡыу станогының барлыҡҡа килеүе, металл (баҡыр, бронза, тимер) эшкәртеү һәм нығытылған ҡаласыҡ стеналары торған. Бер теория буйынса, [[Хань империяһы]] менән [[Кочосон]] дәүләте араһындағы конфликттың килеп сығыуы һәм был конфликтта Кочосандың еңелеп, б.э.т. 108 йылда бөтөнләйгә юҡ ителеүе арҡаһында Японияға материктағы халыҡтың һәм Хань власын танырға теләмәгән сигенеүсе ғәскәрҙәрҙең күмәкләшеп күсеүе арҡаһында килеп сыҡҡан. Хань власы ваҡытында Хонсю утрауының көньяҡ өлөштәре континенттағы Хань власы менән риза булмаған кешеләрҙең ҡасып ятҡан һәм Хангә ҡаршылыҡ күрһәткән хәрәкәттең үҙәге булып тора. Был корея дәүләте тип аталған өс дәүләтте барлыҡҡа килтергән, тик был ваҡытта кореялылар йәки япондар тигән этнос буулмаған. Шул уҡ ваҡытта Хонсю утрауында Дзёмон мәҙәниәтенә ҡараған аборигендарҙың эмиси дәүләте лә булған. [[Файл:Toro1.jpg|слева|мини|301x301пкс|Яёй осорондағы амбарҙың реконструкцияһы<br /> ]] Яёй осорондағы боронғо кешеләрҙең торған урындары Көнбайыш Японияның Кюсю һәм [[Хонсю]] утрауҙарында табылған. Бының классик миҫалы — Сага префектураһындағы Ёсиногари ҡаласығы. Археологтар бында бик күп төрлө бай археологик материалдар-керамик һауыт-һабалар, бронзанан яһалған ритуал әйберҙәр(ҡыңғырауҙар, биҙәүестәр) һәм металдан эшләнгән ҡоралдар(ҡылыстар, уҡ баштары, гэ ҡоралының һәм һөңгөләрҙең баштарын)тапҡандар. Тарихсыларҙың фекере буйынса боронғо заманда дөгө һатыу Япон архипелагын социаль стратификациялауға килтергән һәм өҫтәмә продукттың һанын арттырған. Халыҡтар берләшмәһендә бай шамандар һәм хәрбиҙәр ҡатламы, шул уҡ ваҡытта хоҡуҡһыҙ тәүге ҡолдар ҙа барлыҡҡа килгән. Яңыса хужалыҡ итә башлау Яей мәҙәниәте осоронда Япон утрауҙарының көнсығышына (хәҙерге Аомори префектураһы) тиклем таралған. Шуның арҡаһында [[Кюсю]], [[Хонсю]] һәм [[Сикоку]] утрауҙарында кешеләр һаны артып киткән. Өҫтәмә продукттың артыуы һәм идара итеүсе ҡатламдың барлыҡҡа килеүе хәрби конфликттар килтереп сығарған. Был осорҙоң икесе яртыһында кешеләрҙең ҡәберҙәрендә иректән көсләп мәхрүм ителгән кешеләрҙең ҡалдыҡтары табылған, был социаль көсөргәнештең был ваҡытта бейек булыуын иҫбатлаған<ref name="autogenerated1">[http://www.cultline.ru/articles/history/564/ О Японии /История Японии и ее эпохи /Яёй — Бронзово-железный век Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160718060435/http://www.cultline.ru/articles/history/564/ |date=2016-07-18 }}</ref>. [[Файл:Yoshinogari_Ancient_Ruins_2008.jpg|мини|Яёй осорондағы Йосиногари ауылының реконструкцияһы. Сага префектураһы, Кюсю]] Һуғыштар берләшмәләрҙең «коалицияға» килеүенә һәм башланғыс хөкүмәт элементтарнының килеп сығыуына килтерә. "Яматай иленең " башында ван-ҡатын -батша-шаман Химико тора. Окинава һәм [[Хоккайдо]] Яматай иленән алыҫ торғанлыҡтан бөтөнләй тейерлек Яёй мәҙәниәте йоғонтоһона эләкмәгән. Унда рюкюслылар һәм айндар нигеҙләгән һуңғы дзёмон традициялары хөкөм һөргән. Шулай итеп ике утрау төбәктәрендәге тарихи осорҙарға бүленеш Японияның үҙәк ерҙәрендәге бүленешкә туры килеп бөтмәй. == Яёй халҡының килеп сығышы == Яёй халҡының килеп сығыуы тураһында ике төрлө ҡапма-ҡаршы ҡараш бар Беренсеһе буйынса "Яёй мәҙәниәте" тип аталған мәҙәниәт Японияға Корея ярымутрауынан һәм хәҙерге Ҡытай территорияһынан мигация яһаған халыҡтар тарафынан килтерелгән тип фаразлана. Ә икенсе ҡараш буйынса япон утрауҙарында йәшәгән халыҡтың үҙаллы үҫеше һәм Азия континентынан төрлө "ноу-хауҙарҙы " импортҡа эләктереп, күсергәнлектән барлыҡҡа килгән тип иҫбатлай. Көнбайыш тарихсылары был бәхәстә миграция теорияһы яҡлы, ә япон ғалимдары «автохтонлыҡ» концепциялары яҡлы. Ҡайһы бер япон ғалимдары ла шулай уҡ"миграция теорияһы" яҡлы. Уларҙың иҫәпләүҙәре буйынса Яёй осоронда Японияға күсеп килеүселәрҙең һаны (б.э.т. III быуат—б.э. III быуаттарҙан) алып VIII быуатҡа тиклем 1 200 000 кеше булған, ә был Яей осороноң башында урындағы халыҡтың һаны 1 миллион самаһын тәшкил иткән. VIII быуатта Япония халҡының дөйөм һаны 5 600 000 кешенән торған Дзёмон һәм Яёй осорондағы ҡәберлектәрҙе тикшергәндә был осорҙа йәшәгән халыҡтарҙың бер береһенә оҡшаш булмауы асыҡлана. Сағыштырған саҡта,Дзёмон халыҡтарының буйы тәбәшәгерәк, оҙон иңбашлы, ә бот һөйәктәре ҡыҫҡа, ҙур күҙле, киң битле, бит сырайҙары, бигерәк тә танауҙары ҙур булған<ref>縄文人の顔と骨格-骨格の比較, Information-technology Promotion Agency</ref>. Яёй халыҡ вәкилдәренең буйҙары оҙонораҡ, күҙҙәре бер -береһенә яҡын урынлашҡан, тар битлеһәм йәмшек танаулы булғандар. Кофун осоронда археологтар тапҡан һөлдәләр, айну һәм Окинава халыҡтарының һөлдәләренән башҡалары, хәҙерге заман япондарының һөлдәләренә оҡшаш булған<ref>Jared Diamond (June 1998).</ref>.Ошо күҙәтеүҙәр япондарҙың азия иммигранттары тоҡомдарынан сыҡҡан һәм улар урындағы халыҡ менән популяцияға ингән ҡатнаш халыҡтар тип һөҙөмтәләр эшләргә мөмкинлек бирә. Ә айну халҡы -Дзёмон осоронда йәшәгән, үҙенең сафлығын һаҡлап ҡалған халыҡ тоҡомонан ғибәрәт<ref>[http://leit.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=1398&page=1 03) Яёй дзидай: зарождение японской государственности — Периоды японской истории — Статьи о Японии — Fushigi Nippon — Загадочная Япония]</ref>. Һуңғы йылдарҙағы археологик ҡаҙаныуҙар Көнбайыш Япония халҡы ҡытай халҡы менән генетик бәйле тип иҫбатлауҙарға юл ҡуялар. 1996 — 1999 йылдарҙа Япония Милли фәнни музейының фән хеҙмәткәре Сатоси Ямагути етәкләгән команда Японияның көнбайыш префектуралары Ямагутиҙа һәм Фукуокала табылған Яей кеше һөлдәләрен Ҡытай яр буйындағы Цзянсу провинцияһындағы кешеләрҙең ҡалдыҡтары менән ДНК-тестар ярҙамында тикщергән һәм улар араһында бик күп оҡшашлыҡтар тапҡан<ref><span class="citation">[http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-14.html Long Journey to Prehistorical Japan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421054014/http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-14.html |date=2015-04-21 }} (яп.</span></ref>. 1999 йылда үткәрелгән ДНК-тестар Яёй халҡы [[Янцзы]]<nowiki/>нан көньяҡтағы халыҡтарҙың сыҡҡанлығын иҫбатлай<ref><span class="citation">[http://www.trussel.com/prehist/news111.htm Yayoi linked to Yangtze area: DNA tests reveal similarities to early wet-rice farmers].&#x20; </span></ref>. Шул уҡ ваҡытта байтаҡ ғалимдар корея халыҡтары ла, үҙәрендәге дөгө сәсеү, шымартылып таштан эшләнгән эш ҡоралдарын, ағастан эшләнгән ауыл хужалығы ҡоралдарын, тимер инструменттарҙы туҡыу технологияларын, ашамлыҡтарҙы һаҡлау өсөн ҡулланылған керамик көршәктәрҙе, ҡулға өйрәтелгән сусҡаларҙы ,һ б. үҙҙәре менән Японияға алып килгәндәр, тип Хадсондың археологик тикшеренеүҙәре нигеҙендә иҫбатлайҙар<ref><span class="citation"><span class="citation">''Mark J. Hudson.''&#x20;</span></span></ref>. Корея ярымутрауынан күскән халыҡтарҙың иҫәбе лә күп булған, ә Яей мәҙәниәте Кореяға яҡын торған Кюсю утрауында барлыҡҡа килгән. Археологик тикшеренеүҙәр ваҡытында табылған Яей керамикаһы, ҡурғандар һәм аҙыҡ һаҡлау технологиялары шул осорҙағы көньяҡ Кореялағы кеүек була һәм шул уҡ ваҡыттағы Дземон керамикаһынан айырылып тора<ref name="Diamond"><span class="citation"><cite style="font-style:normal">Jared Diamond&#x20;(June 1, 1998).&#x20;</cite></span></ref>. Ғалимдарҙың байтағы Япония халҡының бик ныҡ артып китеү сәбәбен бары тик миграцияға ғына ябып ҡалдырмайҙар. Улар быны кешеләрҙең һунар һәм емеш-еләк йыйыуҙан тәү сиратта ауыл хужалығында дөгө сәсеүгә күскәнлек менән дә аңлаталар. Шулай ҙа Япония ерҙәренә континенттан фермерҙар күсеп килеп ултырғанды иҫбатлаусы бик күп археологик ҡомартҡылар бар. Яей һәм Дзёмон осоронда бөтә кешеләр ҙә бер төрҙәге ер өйҙәрҙә һәм түңәрәк өйҙәрҙә йәшәгән. Уларҙың барыһы ла таштан эшләнгән һунар ҡоралдарын, балыҡ тотоу өсөн һөйәктән эшләнгән ҡоралдар менән, ҡабырсаҡтан яһалған беләҙектәр менә файҙаланған, һауыт-һабаны, ҡоралдарҙы һәм һәр төрлө тормош әйберҙәрен бер үк төрлө лак менән биҙәгәндәр. == Ҡытай сығанаҡтарының күрһәтеүҙәре == [[Файл:King_of_Na_gold_seal_faces.jpg|мини|Б.э. 57 йылында Ҡытай императоры Гуан У-диҙың «Ва батшаһына» бүләккә биргән алтын мисәте. Унда ''«Ханьский ван японской страны На»'' (漢委奴國王) тигән яҙыу бар]] Япон архипелагында йәшәүселәр тураһында б.э.т. 57 йылында «Истории династии Поздняя Хань» (後漢書) тигән китабында телгә алына. Унда На япон иленең әмире императорҙан алтын мисәт алған тип әйтелә. 275 йылда япондар икенсе тапҡыр "Вэй хроникаһындағы" (魏志) "Предание о людях ва" тигән өлөшөндә иҫкә алына. Унда Япон архипелагының 30 иле һәм Химико етәкләгән "Яматай иленең " Ҡытайҙың вассалы булыуы тураһында яҙылған. Ҡытайҙар үҙҙәрен япондарҙан өҫтөн торған тип иҫәпләп, уларҙы түбәнһеткән исем менән « ва кешеләре» (倭人 — "карликтар "тип мең йылдар буйы атап йөрөткәндәр. Ҡытай тарихсылары Ва илен бик күп бер-береһе менән аралашмаған тарҡау ойошмаларҙан торған,һәр саҡ һуғыш конфликттарында булған ил тип һанағандар, Ысынлап та күп утыраҡтарҙың һыу менән уратып алыныуы йә булмаһа тау башында тороуы бының төп дәлиле булып тора. Археологик ҡаҙыныуҙар барышында ҡәберҙәрҙәге кеше ҡалдыҡтарының баш һөйәге булмауы һәм уларҙа уҡтарҙың башағы табылыуы тап ошо турала һөйләй. Илдә булған тарҡаулыҡ һәм һуғыштар тураһында япондарҙың тарихи сығанағы булған «Нихонги» ҙа быны иҫбатлап тора. Ҡытай сығанаҡтарында күрһәтелеүенсә III быуатта Ва кешеләре сей балыҡ, йәшелсә, дөгө менән туҡланған, аҙыҡ бамбуктан эшләнгән батмустарға һалып ашарға килтерелгән, дини йолалар ваҡытында кешеләр ҡулдарын сәбәкәйләгәндәр, торған ерҙәрен һыу менән тултырылған валдар менән уратҡандар. Йәмғиәттә Ва кешеләре вассал-сюзерен мөнәсәбәтендә булып, төрлө һалымдар түләгәндәр, уларҙа дөгө һаҡлағыс төҙөлмәләр һәм баҙарҙар булған. Үлгән кешеләр өсөн мәтам тотҡандар<ref>[http://leit.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=1398&page=2 03) Яёй дзидай: зарождение японской государственности — Периоды японской истории — Статьи о Японии — Fushigi Nippon — Загадочная Япония]</ref>. == Әһәмиәте == Был осорҙоң социаль һәм мәҙәни һөҙөмтәләре бик ҙур әһәмиәткә эйә., сөнки япон йәмғиәте "хужалыҡ революцияһын " татыған, емеш-еләк йыйыуҙан үҫемселек менән булышҡан, таш ҡоралдарҙан металл ҡулланыуға күскән ил. Унда өҫтәлмә продукттың күбәйеүе арҡаһында халыҡ һаны 3-4 тапҡырға артҡан, шунлыҡтан социаль ҡатламдарҙың барлыҡҡа килеүе һәм дәүләттең тәүге формалары барлыҡҡа килгән<ref name="autogenerated1"/>. == Әҙәбиәт == * Воробьев М. В. Япония в III—VII веках: этнос, общество, культура и окружающий мир. М.: Наука, 1980. — 344 с. * Суровень Д. А. Древние государства южного Китая и этногенез народа вожэнь // Китай: история и современность. Материалы научно-практической конференции, 11-12 ноября 2009 г. Екатеринбург: Уральский государственный университет, 2010. С.116-123.[http://cdn.scipeople.com/materials/12513/Вожэнь%20-%20тезисы.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329191153/http://cdn.scipeople.com/materials/12513/%D0%92%D0%BE%D0%B6%D1%8D%D0%BD%D1%8C%20-%20%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%81%D1%8B.pdf |date=2015-03-29 }} * Суровень Д. А. Возникновение раннерабовладельческого государства в Японии (I век до н. э. — III век н. э.) // Проблемы истории, филологии, культуры. Москва — Магнитогорск: Ин-т археологии РАН — МГПИ, 1995. Вып.2. С.150-175. [http://cdn.scipeople.com/materials/12513/1.%20Japan%20in%20I-III%20cent.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714141111/http://cdn.scipeople.com/materials/12513/1.%20Japan%20in%20I-III%20cent.pdf |date=2014-07-14 }} * Суровень Д. А. Правовой статус лиц без гражданства в древнеяпонском праве: сэйкō в I—III веках // Право. Законодательство. Личность. 2012, № 1 (14). С. 14-22 [http://mynippon.ru/uploads/article/0be729b30ca04194d742248d08b3f6c8d192dc4e.pdf]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Рубель В. А. Японская цивилизация: традиционное общество и государственность. — Киев: «Аквилон-Пресс», 1997. — 256с. == Иҫкәрмәләр == <div class="references-small" style=""> <references /> </div> == Һылтанмалар == * <span class="citation">ЯЁЙ // Япония от А до Я. </span><span class="citation">Популярная иллюстрированная энциклопедия. (CD-ROM). — М.: Directmedia Publishing, «Япония сегодня», 2008. — ISBN 978-5-94865-190-3.</span> * <span> </span>(рус.) [http://www.istoria.org/referat/referat2/14994.php Яёй — Бронзово-железный век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704101611/http://www.istoria.org/referat/referat2/14994.php |date=2015-07-04 }} ([http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http%3A%2F%2Fwww.istoria.org%2Freferat%2Freferat2%2F14994.php&tld=ru&text=%22Несколько%20позже%20было%20высказано%20ставшее%20впоследствии%20общепризнанным%22&l10n=ru&mime=html&sign=dae2252fb192d58286b2687e3cb313b4&keyno=0 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704101611/http://www.istoria.org/referat/referat2/14994.php |date=2015-07-04 }}) * <span> </span>(рус.) [http://slovari.yandex.ru/~книги/Словарь%20изобразительного%20искусства/Яёй/ Яёй — Словарь изобразительного искусства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515042319/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C%20%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0/%D0%AF%D1%91%D0%B9/ |date=2013-05-15 }}(недоступная ссылка с 14-06-2016 (157 дней)) * <span> </span>(рус.) [http://www.yoshinogari.jp/ym/episode01/index.html Музей периода Яёй] * <span> </span>(яп.) [http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/index.html Доисторическая Япония] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061119220101/http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/index.html |date=2006-11-19 }} * <span> </span>(англ.) [http://www.t-net.ne.jp/~keally/yayoi.html Культура Яёй] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с июня 2016]] [[Категория:Япония тарихы]] an1wg5jl6soczvq3qrs60mb88ti9res 0 115947 1301709 1181378 2026-08-04T00:14:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301709 wikitext text/x-wiki {{Памятник |Русское название = А.С.Шеин һәйкәле |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = 250px |Страна = Рәсәй |Страна2 = |Архитектурный стиль = |Название местоположения = Ҡала |Местоположение = Ростов өлкәһе, Аҙау ҡалаһы |lat_dir = N |lat_deg = 47.111889 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 39.423919 |lon_min = |lon_sec = |region = RU |Скульптор = В. П. Мокроусов |Начало строительства = |Окончание строительства = 2009 |Commons = }} '''Шеин һәйкәле''' — [[Ростов өлкәһе]]нең [[Аҙау ҡалаһы]]нда ҡуйылған урыҫ дәүләт һәм хәрби эшмәкәр, баяр (1695 йылдан алып), беренсе урыҫ генералиссимусы (1696) Шеин Алексей Семёновичтың скульптураһы. Алексей Шеин Ҡырым походында ҡатнаша һәм батша бойороғо буйынса стрелецтар болаһын баҫтыра. Аҙау өсөн һуғыштарҙа полководец иң юғара хәрби дәрәжә ала. Һәйкәл [[2009 йыл]]дың 12 июнендә асыла. Проекттың авторҙары Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы М. А. Лушников; Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы, Рәсәйҙең Художество академияһының ағза-корреспонденты В. П. Мокроусов. Урынлашҡан ере: Аҙау ҡалаһының тарихи үҙәге, Московская урамындағы 23-сө йорт эргәһендә. == Һәйкәл == [[2009 йыл]]дың 12 июнендә Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһында беренсе урыҫ генералиссимусы, Бөйөк Петрҙың арҡазашы, баяр Алексей Семёнович Шеинға (1652—1700) һәйкәл асыла. Хәрби эшмәкәрҙең бронза һыны Аҙау ҡалаһының тарихи үҙәгендә музей ҡаршыһында постаментҡа ҡуйылған. А. Шеин бер ҡулына ҡылыс тотоп, бер аяғын нығытма ташына терәп баҫып торған итеп һүрәтләнгән. Һәйкәлдең постамент менән бергә бейеклеге яҡынса 5 метр.<br /> Петрҙың Аҙауҙағы һәйкәле, Аҙау нығытмаһы һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы менән бергә ул, Рәсәй дәүләте һәм Аҙау йылъяҙмаһы биттәрен хәтерләтеп тороусы тарихи комплекс барлыҡҡа килтерә. Һәйкәлдәге яҙыу: Алексей Семенович Шеин беренсе Рәсәй генералиссимусы (1652—1700). Бронза һын Аҙау ҡалаһының тарихи үҙәгендә, Ковалёв Йорто һәм Сауҙа Рәттәренең 2-се корпусы араһында урынлашҡан. == Тарихы == 1695 һәм 1696 йылдарҙа [[Петр I]] Аҙау походы — Рәсәйҙең [[Ғосман империяһы]]на ҡаршы хәрби кампанияһын ойоштора. [[1696 йыл]]дағы Аҙау походында А. С. Шеин урыҫ ғәскәрҙәре менән етәкселек итә. Һуғыш һөҙөмтәһендә Аҙау гарнизоны һәм Дондың төньяҡ тармағы тамағында урынлашҡан Лютих нығытмаһы урыҫ ғәскәрҙәренә бирелә. Воевода Шеин икенсе Аҙау походындағы данлы эштәре өсөн беренсе урыҫ генералиссимусы булып китә. Аҙауҙы алыу Рәсәйҙең [[XVII быуат]]та Ғосман империяһына ҡаршы һуғыштарҙа беренсе ҙур еңеүе була. Был урыҫтарҙың ҙур стратегик уңышы [[1700 йыл]]да Константинополь тыныслыҡ тураһындағы килешеү менән нығытыла. Аҙау Төркиә империяһы ынтылыштарының төньяҡ-көнсығыш терәге булыуҙан туҡтай, Рәсәйҙең көньяғында Аҙау диңгеҙенә юл асыла. Уңышлы походтар һөҙөмтәһендә Рәсәй Аҙауҙы уға яҡын ятҡан территориялар һәм яңы төҙөлгән нығытмалар (Таганрог, Павловск, Миус) менән бергә ала, Ҡырым ханына йыл һайын яһаҡ түләүҙән туҡтай. == Әҙәбиәт == * Генералиссимус Шеин вернулся в Азов (памятник Шеину) //Азовская неделя. — 2009. — № 24 (18 июня). — С.1 == Һылтанмалар == * [http://www.azovlib.ru/index.php/2016-04-06-12-22-12/2016-06-27-12-50-03 ПАМЯТНИКИ ИСТОРИИ И АРХИТЕКТУРЫ]. * [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=17490 Памятник А. С. Шеину]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://amtg-rus.ru/azov/sightseeing/obj_42.html Памятник первому русскому генералиссимусу, соратнику Петра Великого, боярину Алексею Семеновичу Шеину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203081801/http://amtg-rus.ru/azov/sightseeing/obj_42.html |date=2017-02-03 }} * [http://www.gorodazov.ru/dostoprim.html Памятник Шеину] [[Категория:Аҙау]] aix0xlbopzde8e39rk6bn27k9qy6vt0 0 119032 1301711 1059537 2026-08-04T02:08:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301711 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- Убедительная просьба не удалять и не переносить теги <noinclude> — они необходимы для ссылок на текущую статью -->{{Военное подразделение |название = Ырымбур айырым армияһы |изображение = |подпись = |годы = [[1918]] октябрь уртаһы — [[1919]] |страна = |подчинение = |в составе = [[Урыҫ армияһы (1919)|Урыҫ армияһы]]ның [[Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты|Көнсығыш фронты]] |тип = |включает_в_себя = |роль = |размер = 4300 шашка, 16 пулемёт, 4 еңел орудие<ref name=rasp/> |командная_структура = |размещение = |прозвище = |покровитель = |девиз = |цвета = |марш = |талисман = |снаряжение = |сражения = [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] |знаки_отличия = |нынешний_командир = |известные_командиры = [[Генерал-лейтенант]] [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]], генераль штабының генерал-майоры [[Акулинин Иван Григорьевич|И. Г. Акулинин]] }} '''Ырымбур айырым  армияһы (Айырым Ырымбур армияһы, Ырымбур армияһы, Көньяҡ-Көнбайыш армия)''' — Граждандар һуғышы осорондағы аҡтар армияһының көнсығыш фронты. == Тарихы == [[1918 йыл]]дың 17 октябрендә Ырымбур казак Кругы тарафынан А. И. Дутов командованиеһы аҫтындағы  Ырымбур казак ғәскәре  частарынан  һәм  башҡа улар менән берлектә булған ғәскәрҙәрҙән булдырылған. Ырымбур казак армияһы большевиктарға ҡаршы баш күтәреүсе формированиелар базаһы булараҡ барлыҡҡа килгән  '''Көньяҡ-Көнбайыш армияһы. ''' 1918 йылдың ноябренә тиклем  [[Өфө директорияһы]] тарафынан тәғәйенләнгән генерал - лейтенант В. Г. Болдыревҡа, ә аҙаҡтан - адмирал Колчакка буйһона.  28 декабрҙә армия Айырым Ырымбур армияһы итеп үҙгәртелә, уның составында 1-се һәм 2-се Ырымбур казак корпустары, 4-се Ырымбур армия берләшкән [[Стәрлетамаҡ]] һәм Башҡорт (4 пехота полкы) корпустары һәм 1-се [[Ырымбур]] казак пластун дивизияһы була. Ҡыҙылдар иҫәпләүенсә, уның һанын 10 мең кеше тәшкил иткән. === Хәрби хәрәкәттәр === 1918 йылда армия  алмаш-тилмәш уңыш менән [[Көньяҡ Урал]]да һәм Дала крайының төньяҡ райондарында (хәҙер [[Ҡаҙаҡстан]]) башлыса  ҡыҙылдарҙың 1-се армияһына ҡаршы эш итә, Быҙаулыҡты, Төньяҡ, Илек һәм Орск участкаларын һаҡлай. Әммә 1918 йылдың аҙағында - 1919 йылдың башында етди уңышһыҙлыҡтар башлана. Ғинуарҙа армия Ырымбурҙы һәм Орскиҙы ҡалдыра. Уңышһыҙлыҡтарҙың сәбәптәре казактарҙың  күпселегенең арығанлығы, һуғышты артабан дауам итергә теләмәүҙәре, советтар яҡлы булғандарҙың артыуы, дезертирлыҡ һәм хатта ҡыҙылдар яғына айырым кешеләр, төркөмдәр һәм тулыһынса подразделениеларҙың күсеүе менән аңлатыла.  Бигерәк тә большевиктарҙың ғәскәрҙәр араһында һәм тылда үткәргән пропагандаһының  һөҙөмтәһе бул.а [[1919 йыл]]дың башында армия Ырымбурҙы һәм Орскты ҡалдыра, әммә апрелдә Орскты  кире ҡайтара һәм [[Аҡтүбә]]гә табан һөжүмен тиҙләтә.  1919 йылдың яҙ башында Колчак армияһы үҙенең төп көстәре менән үҙәктә һәм төньяҡта һөжүм башлай, апрелдә һөжүмгә көньяҡта Дутов армияһы ҡушыла. Армия һөжүмде Һаҡмар һәм Илек йылғалары араһындағы участкала йәйелдерә, ҡыҙылдарҙың Ырымбуо төркөмөн ҡыҫырыҡлап сығара һәм Ырымбур тирәһенә барып сыға, әммә ҡалаға үтә алмай. Армиялағы хәлдәр киҫкенләшә һәм 23 майҙа ул үҙгәретелеп корпусҡа әүерелдерелә, Көньяҡ төркөм менән берлектә  Г. А. Беловтың яңы Көньяҡ армияһына әйләнә. Ҡыҙылдар Көньяҡ армияһын тар-мар иткәндән һуң уның ҡалдыҡтары аҡтарҙың 3-сө армияһына индерелә. Армия июндәге  Ырымбур һөжүмендә ҡатнаша, ә 1919 йылдың июль аҙағынан үҙ аллы эш итә (Ставка улар тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт алмай ), августа [[Башҡортостан]]ды һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур өлкә]]һен ышыҡлай  һәм Урал армия8s менән бәйләнеште һаҡларға тырышып, [[Верхнеурал]] районын тотоп тора. Верхнеуралды юғалтҡандан һуң көньяҡ-көнсығышҡа сигенә һәм сентябрҙә Турғай далаһына Петропавловск районында килеп сыға (был ваҡыт эсендә 1500 кешенән 1200 кеше ҡала) һәм  18 (йәки 21) сентябрҙә Ырымбур казактарынан яңы, аҙ һанлы '''Ырымбур армияһы''' булдырыла. Уның командующийы итеп Дутов тәғәйенләнә. 1919 йылдың 10 октябрендә армия Мәскәү армиялар төркөмө составына инә<ref>''Акулинин И. Г.'' [http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Memuar/akulinin/orenburg.pdf Оренбургское казачье войско в борьбе с большевиками. 1917—1920 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151226084732/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Memuar/akulinin/orenburg.pdf |date=2015-12-26 }} — Шанхай, 1937.</ref>. 1919 йылдың октябрь аҙағына Ырымбур армияһында  4300 шашка, 16 пулемёт, 4 еңел ҡорал иҫәптә тора<ref name="rasp">''[//ru.wikipedia.org/wiki/Ганин,_Андрей_Владиславович Ганин А. В.]'' [http://kraeved.opck.org/biblioteka/kazachestvo_stati/pdf/rekonstrukciya_boevogo_raspisaniya.pdf Оренбургская армия. Реконструкция боевого расписания казачьих войск Урала, Сибири и Дальнего Востока по состоянию к 25 октября 1919 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305085918/http://kraeved.opck.org/biblioteka/kazachestvo_stati/pdf/rekonstrukciya_boevogo_raspisaniya.pdf |date=2016-03-05 }} // «Белая гвардия» : Альманах. — 2005. — № 8. — С. 302−304.</ref>. Ауыр бәрелештәр менән, ҙур юғалтыуҙар аша, Ырымбур армияһы Семиречьеға сигенә. Унда күпмелер ваҡыт Б. В. Анненков армияһы менән берлектә һуғыша. [[1920 йыл]]дың мартында уның ҡалдыҡтары [[Ҡытай]]ҙың төньяҡ - көнбайыш районына сығалар, эмиграцияланалар. === Составы === ==== Айырым Ырымбур армияһы ==== Ғәскәрҙәр командующийҙары һәм баш начальниктары: генераль штаб начальниктары генерал-майор Акулинин  Иван Григорьевич (1918 йылдың 19 октябренән), генерал-лейтенант Дутов Александр Ильич (1918 йылдың 11 декабренән). Ғәскәри армия идаралығының структураһы<ref>[http://www.whiterussia1.narod.ru/CITIZI/ORENBURGARMY.htm Отдельная Оренбургская (23.05.−18.09.1919 Южная) армия // Сайт «Белая Россия» (www.whiterussia1.narod.ru)]{{Тикшерелгән|25|12|2015}}(Тикшерелгән 25&nbsp;декабрь&nbsp;2015)</ref>: * Ырымбур хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы: : — Акулинин  Иван Григорьевич,  1918 йылдың июненән Ырымбур хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы  һәм 1918 йылдың 19 октябренән ошо уҡ округтың баш начальнигы; : — Дутов Александр Ильич (1918 йылдың 17 октябре −1919 йылдың 23 майы); : — Белов  Петр Андреевич (1919 йылдың  23 май−21 сентябре): : — Дутов  Александр Ильич (1919 йылдың  21 сентябре −16 октябре ). * Ырымбур казак ғәскәренең поход атаманы штабы: : — Карликов  Вячеслав Александрович, 1917 йылдың 21 декабренән  Ырымбур хәрби округы штабы начальнигы; : — подполковник Вагин  Александр Николаевич,1918 йылдың  28 июленән алып ; : — генерал-майор Половник  Василий Николаевич, 1918 йылдың 25 октябренән; : — Енборисов   Гавриил Васильевич, 1918 йылдың йәйенән  Хәрби контроленән начальнигы; оборона штабы коменданты һәм 2-се округтың Дәүләт һаҡлау бүлеге начальнигы. * 1-се Ырымбур армияһының  Ырымбур казак корпусы. 1918 йылдың 8 октябрендә  ойошторолған. : Корпус командиры: :: 1. генерал-лейтенант Жуков Гервасий Петрович :: 2. генераль штабы  генерал-майор  И. Г.  Акулинин (07.-11.11.19) : Штаб начальнигы есаул Пивоваров :* 1-се Ырымбур казак дивизияһы. 1918 йылдың 8 октябрендә ойошторола. :: Командир Степанов Разумник Петрович. :: Шул иҫәптән 7-се, 8-се, 13-се һәм 14-се Ырымбур казак полктары. :* 2-я  Ырымбур казак дивизияһы. 1918 йылдың  8 октябрендә ойошторола. :: Генераль штабының штаб начальнигы подполковник Малиновский  Дмитрий Аполлонович * 2-се Ырымбур армияһының Ырымбур казак корпусы : Корпус командирҙары: :: 1. генерал-майор Шишкин Владимир Николаевич (16.02.-7.03.1919) :: 2. генераль штабының  генерал-майоры И. Г. Акулинин (7.03.-24.05.19) : Штаб начальнигығәскәри старшина  Тушканов Леонтий Игнатьевич (16.02.-24.05.1919) :* 3-сө Ырымбур казак дивизияһы. 1918 йылдың 8 октябрендә ойошторола (2-се Ырымбур казак корпусы составында 16.02.1919  алып) :: Штаб начальнигы есаул Каргаполов Парфирий Антонович :* 4-се Ырымбур казак дивизияһы. 1918 йылдың 8 октябрендә ойошторола (2-се Ырымбур казак корпусы составында 16.02.1919 алып) :* 5-се Ырымбур казак дивизияһы.  13.01.1919 йылда ойошторолған. :: командир врид  полковник Крылов  (13.01.-5.03.1919). :: Штаб начальнигы полковник Пичугин (13.02.-3.04.1919) * 4-се Ырымбур армияһының Ырымбур армия корпусы ** 20-се уҡсы дивизияһы (ике полк) * 5-се  Стәрлетамаҡ йыйылма корпусы : Енборисов   Гавриил Васильевич, 1918 йылдың башынан  Верхнеуральстағы Ырымбур казак ғәскәре 4 отрядының командиры. :* 19-се уҡсы дивизияһы (5-се Себер полкыныҡы) :* 20-се уҡсы дивизияһы (ике полк) * 1-се Ырымбур казак пластун дивизияһы (1918 йылдың 8 декабрендә тарҡатыла) : Командир Махин  Федор Евдокимович (1918 йылдың 23 октябре − 24 декабре  ) : Штаб начальнигы штабс-капитан Касаткин (1918 йылдың 24 октябре− 24 декабре ) :* 1-се линейный казак полктары :* 1-се Ырымбур атлы казак  полкы :* 8-се Ырымбур атлы казак полкы :* 1-се  пластун йәйәүле полкы :* Дала партизан отряды :* Пластун йәйәүле дивизион :* Һаҡмар атлы дивизионы :* бронепоезд :* гаубица батарея . * 11-се Яйыҡ  армия корпусы  :* 21-се Яйыҡ уҡсы дивизияһы  :* 20-се уҡсы дивизияһы (ике полк) :* 29-се Ырымбур казак полкы * Йыйылма Төркөстан корпусы :* 42-се Троицк дивизия  казак полкы  :* 24-се Урал  казак полкы :* 1-се линейный казак полкы  :* Ырымбур пластун дивизияһы  * 1-я  Ырымбур казак бригадаһы : Командиры Замятин Матвей Иванович * Айырым Башҡорт атлы бригадаһы * Быҙаулыҡ ғәскәрҙәр төркөмө (1918 й.) : Командиры полковник Бакич Андрей Степанович :* 5-се Ырымбур уҡсылар дивизияһы :: Командиры полковник Нейзель  Владимир Константинович (3.08.-11.12.1918; 4.01.-14.06.1919) :: Штаб начальнигы полковник Шапошников(10.08.-10.11.1918) ==== Көньяҡ армия ==== 1919 йылдың яҙында Ырымбур армияһынан сығарыла һәм Көнбайыш армияһына буйһондорола Көньяҡ төркөмө. 1919 йылдың 23 майында армия, Көньяҡ төркөмө һәм Ырымбур хәрби округы Көньяҡ армияға әүрелдереләләр. Көньяҡ армия шул иҫәптән  үҙ эсенә ала: * 1-се Ырымбур казак корпусы (үҙ эсенә тарҡатылған 2-се корпустың өлөштәрен ала), * 4-се Ырымбур айырым корпусы, * 5-се  Стәрлетамаҡ (5-се  Себер) корпусы составында: ** 19-се  уҡсы дивизия; ** 20-се уҡсылар дивизияһының ике полкы; * 11 Яйыҡ армия корпусы составында: ** 21-се Яйыҡ  уҡсы дивизияһы ** 29-се Ырымбур казак полкы (йәки 20-се дивизияһының ике полкы), * Йыйылма Төркөстан корпусы составында: ** Ырымбур пластун дивизияһы, ** 42-се  Троицк полкы ** 24-се Урал полкы ** 1-се линейный казак полкы  ** 1-се Ырымбур казак бригадаһы * Айырым Башҡорт атлы бригадаһы 1919 йылдың  июненә армияла 200 штык, 12 000 ҡылыс, 7 000 ҡоралланмаған, 247 пулемёт һәм 27 орудие. Июль уртаһында армияны 11-се Себер уҡсылар дивизияһы  тулыландыра.  == Шәхестәр == * Дутов Александр Ильич * Акулинин  Иван Григорьевич * Вагин  Александр Николаевич * Енборисов  Васильевич Гавриил * Бородин  Кондратиевич Георгий * Замятин  Матвей Иванович * Каширин Николай Дмитриевич * Махин  Федор Евдокимович * Седельников,  Тимофей Иванович * Степанов  Разумник Петрович  * Лукин  Николай Васильевич (хәрби) * Кравцов  Александр Яковлевич * Красноярец  Дмитрий Матвеевич * Половников Василий Николаевич. * Шивцов, Иван Ильич <noinclude> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Сығанаҡтар == * ''Ганин а. в., в. г. семенов'' корпусы, ырымбур казак ғәскәре офицеры. 1891-1945: Биографик белешмә. — М.: Рус юлдары; Китапхана-фонд "Сит Рус", 2007. — ISBN 978-5-85887-259-7 ; ISBN 978-5-98854-013-7 * ''Балта И. Ф.'' Урал тарихи энциклопедияһы.{{уточнить2|Уральская историческая энциклопедия.|Что за издание? Какие выходные данные?}} tnw2nv05vmsxf53hofzxkda09ld9d6i 0 119270 1301691 1277712 2026-08-03T12:08:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301691 wikitext text/x-wiki {{Праздник |название праздника= Туйҙа мендәр байрамы |тип(цвет)=1 |тип= халыҡ |изображение = |ширина = 200px |подпись = |официально= |иначе= |также= |отмечается= |в период с= |по= |дата= |дата2007= |дата2008= |празднование= Туй алдынан бирнә менән тантаналы йөрөш |традиции= казактар |связан с= казак туй йолалары }} ''' Туйҙа мендәр байрамы''' —  [[казактар]]ҙың туй йолаһы тантанаһы алдынан үткәрелә торған [[байрам]]. == Тарихы == Казактарҙың туй йолаларының береһе булып мендәр байрамы тора. Был байрам туйҙан бер нисә көн алдан үткәрелә, кәләштең бирнәһен кейәү йортона күсереү менән бәйле. Кәләш йортона кейәүҙең туғандары йыйыла һәм бирнәне ҡарай. Бүлмәләрҙә алдан уҡ туй мендәрҙәре таратып һалына. Кейәү менән кәләш мендәрҙәргә ултыра, ә бирнәне сигеп биҙәүсе тегеүселәр ҡунаҡтарға бал алып килә. Кейәү бал эсә һәм «Бал әсе, шәрбәтләргә кәрәк» тип әйтеп, кәләште үбә. Ошонан һуң кейәү тегеүселәрҙе аҡса менән бүләкләй. Шунан һуң мендәрҙәргә башҡа ҡунаҡтар ултыра, улар ҙа бал эсә, үбешәләр һәм мендәр менән бәрешәләр. Ошонан һуң «мендәрселәр» кәләштең бирнәһен кейәү йортона алып китәләр, улар артынан арбала һандыҡты тейәп алып баралар. Кейәүҙең туғандары бирнәне ҡабул итеп ала һәм «мендәрселәр» тантаналы йөрөшөндә ҡатнашыусыларҙы һыйлай. Был байрам хәҙерге көндә Раздорская станицаһында, Пухляковский утарында һәм башҡа урындарҙа һаҡланып ҡалған. [[Дон]] казак мендәре башҡа халыҡтарҙың мендәренән күп параметрҙар буйынса айырыла: үлсәме, формаһы, биҙәлеше, символик тәғәйенләнеше, йортта һәм ғаиләлә урыны менән. Бынан тыш, [[Дон]] казактарының һәр береһенең өйөндә тағы ла бер төр, айырым туй-тылсымлы символға эйә булған мендәр була. Казак өйөндә ундай мендәр «Надька» исемле мендәр була. [[XIX быуат]]тың 90-сы йылдарында мендәр байрамы туй алдынан була торған иң мөһим ваҡиғаға әйләнә. Туй алды процессияһында мендәрселәр кем менәндер нескә сағыштырыуҙар яһайҙар. Әгәр элек кәләшкә әхирәттәре станицалағы имеш-мимеште һөйләһәләр, артабан мендәрҙең тышҡы күренеше кәләштең характерын һәм йөҙөн билдәләй. «Надька» мендәре изге йәки хәйләкәр бесәй, үҙ һүҙле кәзә, тоғро эт ҡиәфәтендә эшләнә. Уларҙа кәләш менән уртаҡ сифаттар сағыла: ҙур күҙҙәр хужабикәнең күҙенән бер ниндәй ҙә проблеманы йәшереп булмай тигәнде аңлата. Мендәрҙәге бесәйҙең оҙон тырнаҡтары кәләштең үҙен һәм һөйгәнен яҡлай алыуы тураһында һөйләй. Бесәй, кәзә, эт күренешендәге мендәрҙәрҙе теләһә ниндәй туҡыманан тегергә була. Мендәрҙең аҫ яғының йоҡлау өсөн уңайлы, йомшаҡ булыуы мотлаҡ. Бөтә мендәрҙәрҙең дә тышҡы күренеше ҡупшы. [[Дон]]дың төрлө станицаларында һәм утарҙарында туй алды мендәрҙәренең биҙәктәре үҙҙәренсә. Шулар араһында: Раздорская станицаһында — сигеү, Мелиховский һәм Коныгин утарҙарында — селтәр менән биҙәү, [[Старочеркасск станицаһы|Старочеркасская станицаһы]]нда — әүеркә һалыу, Пухляковский утарында — аппликация (ҡорама һымаҡ ҡорау) һәм башҡалар. Бынан тыш, мендәрҙәрҙе казак символы булған — көнбағыш, тюльпанлы даланың сағыу күренеше, ҡоштар осҡан зәңгәр күк йөҙө, ҡояш һәм башҡа сағыу, төҫлө туҡымаларҙан аппликация менән биҙәйҙәр. == Әҙәбиәт == Харузин М. «Сведения о казацких общинах на Дону». М. 1885. == Һылтанмалар == * [http://www.rusobschina.ru/2010-11-06-17-48-35/905-2011-01-26-19-46-25 Казачья свадьба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220205162703/https://www.rusobschina.ru/2010-11-06-17-48-35/905-2011-01-26-19-46-25 |date=2022-02-05 }} * [http://kazachiyvir.ru/tradition/547-kazachiya-svadba.html Казачья свадьба традиции и обычаи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519103406/http://kazachiyvir.ru/tradition/547-kazachiya-svadba.html |date=2017-05-19 }} * [https://big-rostov.ru/turizm/otdyxaem-v-rostovskoj-oblasti/obryady-donskix-kazakov/ Казачья свадьба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204171333/http://big-rostov.ru/turizm/otdyxaem-v-rostovskoj-oblasti/obryady-donskix-kazakov/ |date=2016-12-04 }} * [http://rostov-region.ru/books/item/f00/s00/z0000035/st006.shtml Обычаи, обряды и язык донских казаков] * [http://dontourism.ru/texts.aspx?gid=19&id=179 Казачьи обряды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171001101333/http://dontourism.ru/texts.aspx?gid=19&id=179 |date=2017-10-01 }} [[Категория:Казактар]] [[Категория:Милли туй йолалары]] jx19s3coc0jnjcz751go96a6mhrv2ag 0 132203 1301692 1291962 2026-08-03T14:11:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301692 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы Тәвкилев (Тәфтиләү)''' ([[Урыҫ теле|рус]]. Алексей Иванович Тевкелев; {{lang-tt|Təfkilev Qotlımөxəmmət Mameş uğlı|Котлымөхәммәт Мамеш улы Тәфкилев|قوتلومحمد تفكيلف}}; [[1674]]—[[1766]]) — [[Татарҙар|татар]] [[Тәвкилевтәр|Тевкелев]] [[Мырҙалар|мырҙалары]] ырыуынан, [[Рәсәй империяһы|рәсәй]] дипломаты, [[Силәбе дәүләт университеты|Силәбегә]] нигеҙ һалыусы, генерал-майор (1755), [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын]] баҫтырыуҙа ҡатнаша<ref>[http://ufa-gid.com/encyclopedia/tevkelevy.html Статья «''Тевкелевы''»] // Энциклопедия Башкирии</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=fVKtEDbSvW0 Тевкелев палач и предатель. Геноцид башкир, нападение на казахов]</ref>. == Биографияһы == Ҡотломөхәммәт, шулай уҡ уның улы һәм ейәндәре, төп исеме менән бер рәттән рус мөхите өсөн рус исеме ҡулланған. Ҡайһы бер «сығанаҡтар» күрһәтеүенсә, ул православие динен ҡабул иткән, әммә быға дәлил юҡ<ref>[http://kraeved.opck.org/biblioteka/enciklopedii/ope/t.php Тевкелев в «Оренбургской Пушкинской энциклопедии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015104422/http://kraeved.opck.org/biblioteka/enciklopedii/ope/t.php |date=2008-10-15 }}</ref><ref>[http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=3690 Тевкелев Алексей Иванович в онлайн энциклопедии Челябинска]</ref>. Пётр I хакимлығы ваҡытында хеҙмәтен башлаған. 1711 йылғы [[Прут походы|Прут походында]] һәм [[1722—1723 йылдарҙағы Рәсәй-Персия һуғышы|1722—1723 йылдарҙағы Персия-Рәсәй һуғышында]] тәржемәсе булған. 1716 йылда кенәз [[Александр Бекович-Черкасский|А. Бекович-Черкасскийҙың]] [[Хиуа походы (1717)|Урта Азия экспедицияһында]] ҡатнашҡан. 1730 йылдан [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур крайында]] хәрби-административ хеҙмәттә, [[Ырымбур экспедицияһы]] (1734) башлығы [[Кирилов Иван Кириллович|И. К. Кириловтың]] ярҙамсыһы. Рәсәйҙең Көнбайыш Ҡаҙағстанды ([[Кесе Жүз|Кесе Жузды]]) алыуында туранан-тура ҡатнашҡан. 1731 йылдың октябрендә Тәвкилевкә, Кесе Жузға [[Әбелхәйер|Әбелхәйер ханға]] батша грамотаһын тапшырыу һәм солтандар һәм старшиналарҙы антҡа килтереү маҡсатында, махсус миссия менән етәкселек итеү йөкмәтелә. Ҡаҙаҡ феодалдары Әбелхәйер хандың улар менән кәңәшләшмәй тороп, урыҫ батшаһына тоғролоҡҡа ант итергә йөрөүенә ҡырҡа ҡаршы сыға. Әбелхәйер ханға ҡаҙаҡ старшиналарына барыһын уртаға һалып һөйләргә тура килә - уның ысын хакимлыҡ итеүсе хан булғыһы килә. Тәвкилевкә ошо нәзәкәтле хәлдән сығырға һәм үҙенә йөкмәтелгән бурысты үтәргә ҡаҙаҡтарҙы яҡшы белгән, улар менән аралашып йәшәгән, уны оҙатып йөрөүсе башҡорт старшиналары Алдар Иҫәнгилдин, [[Таймаҫ Шәһимов|Таймаҫ Шаимов]] һәм башҡалар ярҙам итә. [[П. И. Рычков]] {{comment|«История Оренбургская»|«Ырымбур тарихы»}} хеҙмәтендә был хаҡта әйткәндә, өҫтәп, Тәвкилевтең һүҙҙәренең ышаныслылығы һәм көсө ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙы уны {{comment|«иҫ киткес кеше»|«человеком сверхъестественным»}}, тип хөрмәт итергә мәжбүр иткән<ref>Тулепбаев Байдабек Ахмедович. Добровольное присоединение Казахстана к России и его историческое значение</ref>. <!--[[Рычков, Пётр Иванович|П. И. Рычков]] в «Истории Оренбургской», говоря об этом, прибавляет, что убедительность и сила речей Тевкелева заставили [[казахи|киргиз-кайсаков]] почитать его «человеком сверхъестественным» --><ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1820-1840/Levschin/text9.htm Левшин А. И. Описание Киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей]</ref> тигән. <blockquote> Хәйер, был сәйәси фактты милләт-ара мөнәсәбәттәргә хәҙерге заман ҡараш менән бәйләһәк, ҡаҙаҡ ғалимдарының Тәфтиләү эшмәкәрлегенә баһалауы үҙгәреүе мөмкин: «Тәвкилев, хандың яҡындарының рәхмәтенә өлгәшеп, төпкөл сәхрә киңлектәренә яңы мәғлүмәттәр бик күпкә һуңлап барып еткән был осорҙа, күскенселәрҙең күпселегенең нәфрәтенә лайыҡ булып, үҙенә йөкмәтелгән бурысын үтәне» </blockquote>Императрица [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаның]] шәхсән указы менән 1734 йылдың 8 майында полковник дәрәжәһенә үрләтелгән. 1750-се йылдар башында ул {{comment|башҡа диндәр|иноверческий}} эштәре буйынса комиссия етәксеһе, һуңынан [[Неплюев Иван Иванович|И. И. Неплюевтың]] ярҙамсыһы булған. 1755 йылдың 4 сентябрендә [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]] губернаторы И. И. Неплюевтың рәсми тәҡдиме нигеҙендә, Хөкүмәт идараһын алып барыусы сенат указы менән, генерал-майор дәрәжәһенә үрләтелгән. Тәвкилев яҡынса 20 ҡәлғәгә нигеҙ һалдырған, шулар араһында Ырымбур крайындағы Силәбе, Орск һ. б. Ҡаҙаҡ жуздары һәм башҡа Урта Азия дәүләттәре хакимдары менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыуға идарасылыҡ иткән. Тәвкилев [[Пугачёв ихтилалы]] тоҡаныуҙан бер ни ҡәҙәр алдараҡ вафат булған. Уның улы, секунд-майор Йосоп Ҡотломөхәмәт улы Тәвкилев ({{lang-ru|Осип Алексеевич}}), 1773 йылда Пугачёв ихтилалсылары отряды тарафынан үлтерелгән<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_t/tevkelev_oa.html Тевкелев Осип Алексеевич]</ref>. == Башҡорт ихтилалдарын аяуһыҙ баҫтырыуы == 1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалын баҫтырыу барышында Тәфтиләү тыныс халыҡҡа ҡарата айырата рәхимһеҙлек менән шөһрәтлелек алған. 1735 йылда Өфөгә {{comment|указ|күрһәтмәләр}}дар менән танышырға ебәрелгән Ҡаҙан һәм Нуғай юлы башҡорттары вәкилдәрен язаға тарттырған. 1736 йылдың 19ғинуарында Тәвкилев үҙенең 2000 һалдаттан һәм хеҙмәттә торған кешеләр командаһы менән [[Себер даруғаһы]] Балыҡсы улусына ҡараған легендар {{comment|Һөйәнтүҙ|Сеянтус}} ауылын ер йөҙөнән юҡ иткән. П. И. Рычков мәғлүмәте буйынса: {{начало цитаты}}«Был ауылда меңләп кеше, ҡатын-ҡыҙ, бала сағаһы менән бергә, атып, драгун штыктары менән ҡаҙап үлтерелде, власҡа тоғро [[мишәрҙәр]] һәм башҡорттар(?) тарафынан һөңгө менән үлтерелде. Бынан тыш 105 кеше, аҙбарға ябылып, утта яндырылды. … Шул рәүешле Һөйәнтүҙ кешеләре, ҡатын-ҡыҙҙары, бала-сағаһы менән — сабыйынан ҡартына тиклем — бер төн эсендә ут менән, ҡорал менән ҡырып бөтөрөлдә, ә йорттары янып көлгә ҡалды»<ref name="richkov">Рычков П. И. История Оренбургская: 1730—1750. Ырымбур, 1896.</ref>:{{конец цитаты}} 1736 йылдың ғинуарында Алексей Иванович етәкселегендәге батша отрядтары Себер даруғаһы территорияһындағы 50-гә яҡын башҡорт ауылын яндырған, 2 меңгә яҡын кеше үлтерелгән. 1736 йылдың март—апрелендә Тәвкилев етәкселегендәге карателдәр тарафынан 503 ауыл яндырылған, 3042-ләп кеше үлтерелгән, ә 1736 йыл эсендә [[Румянцев Александр Иванович|А. И. Румянцев]] баһаһы буйынса — 10 меңдән дә кәм үлтерелмәгән. В. Н. Татищевтың башҡорттарға хөкүмәт мөнәсәбәтен бер аҙ йомшарта биреү тәҡдименә А. И. Тәвкилев бына нисек яуап яҙған: {{Врезка | Заголовок = | Содержание = Ә башҡорттарға урыҫтар йәшәгән ауылдарҙан элеккесә икмәк һатып алырға рөхсәт итеүҙе файҙаһыҙ һәм хәүефле тип табам, сөнки әлеге дәүерҙә уларҙы аслыҡ йыуашландыра, һәм иң мөһиме — уларҙы хәлһеҙләндерә. Ә ҡайһы берҙәре, аслыҡтан миктәп, мал урлағандан ғына дәүләт кимәлендәге зыян килтерә алмаҫ ... ә икмәккә туйһалар, ирекле һәм тотоп тыйырлыҡ булмаған, мәңгегә ҡурҡыу белмәгән был халыҡты, әгәр мәсьәләне шулай еңел хәл итһәк, һуңынан буйһондороуы бик ҡыйын буласаҡ ... тағы ихтилал башланасаҡ; ... баҫтырып та булыр, әммә, уларҙы ас һәм көсһөҙ сағындағы буйһондороуға ҡарағанда, туҡ көйө баҫыуы күпкә ауыр буласаҡ. | Подпись = ''В. Н. Татищев индергән тәҡдимгә А. И. Тевкелевтең фекере. 1730 йылдың 8 ноябре''<ref name="XVIII в. Т 2002">Материалы по истории Башкортостана. Оренбургская экспедиция и башкирские восстания 30-х годов XVIII в. Т.VI. — Уфа: Китап, 2002. — С. 311.</ref> | Выравнивание = left | Ширина = 270px }} {{Врезка | Заголовок = | Содержание = А чтоб хлеба башкирцам в руских жилищах попрежнему позволить повелено покупать, признавается неполезно и небезопасно, ибо ныне кажется в большую покорность приводит их голод, и тем бы ноивящще их привесть в ослабление. А хотя от голоду некоторые из них скот красть и будут, токмо тем государственного вреда не учинят, а когда они собою з довольством хлеба накупят, и, яко вольной и необузданной народ, никогда над собою страха не видали, опасно что паки по своему ветреному лехкомыслию к неспокойству не обратились, хотя их усмирить в том время будет и можно, только с ними поступать будет тяжеле, нежели как они были голодны и безсильны. | Подпись = ''Мнение А. И. Тевкелева на предложение В. Н. Татищева. 8 ноября 1730 года''<ref name="XVIII в. Т 2002">Материалы по истории Башкортостана. Оренбургская экспедиция и башкирские восстания 30-х годов XVIII в. Т.VI. — Уфа: Китап, 2002. — С. 311.</ref> | Выравнивание = left | Ширина = 270px }} Тәвкилев баш күтәреүселәрҙең хәрби көстәре менән һуғышыуҙан баш тартҡан. [[Һөйәнтүҙ]] ауылында ойошторолған үлтереш буйынса Тәвкилев {{comment|белдермәһе|донесение}}нән: ''«был бурҙар йыйналышына күрһәтелгән хәлдәр буйынса түгел, исемләнгән Балыҡсы улусына бурҙарҙы, эҙләп табып, тамырынан ҡороторға, тип барҙыҡ»'' ''«к оному воровскому многолюдному собранию за показанными обстоятельствами не пошли, а пошли для искоренения и выискивания воров в реченную Балакчинскую волость»''<ref name="ReferenceA">Материалы по истории Башкортостана, 2002. — С. 121</ref>. Тәвкилев язалауҙың тактикаһын былай тип нигеҙләгән: «Үҙҙәренең ҡатын-ҡыҙҙарын һәм балаларын һаҡларға мәжбүр булған ихтилалсылар ҡурҡыуға төшәсәк һәм, берҙәмлеген юғалтып, тарҡалыш кисерәсәк» «Бунтующие согласники могут приттить в страх и разделение, ибо принуждены будут своих жен и детей охранять»<ref name="ReferenceA"/>. 1736 йылдың яҙында ғына Тәвкилев, полковник Мартаков командаһы менән берләшеп, 50-ләп башҡорт ауылын көлгә әйләндергән, 2000-дән ашыу кешене юҡ иткән. Ҡулға алынғандарының өлкәндәрен язалағандар, ә ҡатындарын һәм балаларын әсирлеккә таратҡандар<ref name=richkov/><ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01004103470#page261 Новый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона Т. 5: Балюстрада — Беранже. — 1911. — 8 с, 960 стб., 2 с, 11 л. ил., портр., карт. с. 486—487]</ref><ref>''«Тевкелев разорил до тла около 50ти башкирских деревень, сотнями загонял башкир в пустые амбары и сжигал их, жен и детей башкирских отдавал солдатам, а мужей и отцов подвергал самым жестоким пыткам и казням.»'' ''[[Витевский, Владимир Николаевич|Витевский В. Н.]]'' «И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года». — Т. 1. — Казань, 1889 стр. 143</ref><ref>[http://encycl.bash-portal.ru/seayntaus.htm Статья «Сеянтус» в краткой энциклопедии Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402000716/http://encycl.bash-portal.ru/seayntaus.htm |date=2013-04-02 }}</ref>. [[Витевский Владимир Николаевич]] үҙенең Ырымбур крайы хаҡындағы тарихи монографияһында былай тип яҙған<ref>''Витевский В. Н.'' «И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года». Т.1. Казань, 1889 стр. 143</ref>: {{начало цитаты}} «Тәвкилев 50-гә яҡын башҡорт ауылын бөлгөнлөккә төшөрҙө, уларҙы, йөҙәре менән буш амбарға ябып, яндырҙы, башҡорт ҡатындарын һәм балаларын һалдаттарға таратып бирҙе, ә ир-атты һәм атайҙарҙы әҙәм ышанмаҫлыҡ аяуһыҙ ғазап-язаларға дусар итте». «Тевкелев разорил до тла около 50-ти башкирских деревень, сотнями загонял башкир в пустые амбары и сжигал их, жен и детей башкирских отдавал солдатам, а мужей и отцов подвергал самым жестоким пыткам и казням». {{конец цитаты}} == А. И. Румянцевтың Тәвкилев менән хатлашыуы == {{Врезка | Выравнивание = right | Без разрывов = | Заголовок = | Содержание = <poem> Тәфтиләү. Иҙел буйҡайҙары, ай, ҡаялыҡ — Полковник Тәфтиләү яу урыны. Башҡорт илкәйҙәрен утҡа тотҡас, Алтынланды уның яурыны. Аҫтындағы эйәр атҡа тейер, Эйәре лә белмәҫ, ат белә. Тәфтиләүҙең ҡылған, ай, ҡәһәрен Үҙе белмәһә лә, ил белә. Ел елләмәй томан, ай, асылмаҫ, Йыр йырламай күңел асылмаҫ. Полковник Тәфтиләү түккән ҡандың Асыуҙары тиҙ үк баҫылмаҫ. Ҡайнап ҡына аҡҡан Иҙел аша Тәфтиләүҙәр кисеү таба алмаҫ. Ир-егеткәйҙәрҙең, ай, өмөтөн Тәфтиләүҙәр генә быуа алмаҫ. Ҡара ла ғына урман ҡая бите, Шаулайҙыр ҙа кисен, ел саҡта. Ташҡайҙарға соҡоп яҙҙым ҡарғыш, Ейәндәрем уҡыр бер саҡта.<ref>http://song5.ru</ref></poem> | Подпись = ''«Тәфтиләү», башҡорт халыҡ йыры'' | Ширина = 270px }} {{Врезка | Выравнивание = right | Без разрывов = | Заголовок = | Содержание = <poem>Крутые скалы на брегах Идели, Здесь Тевкелев отдал приказ на бойню. Огонь, что сжег башкирские деревни, Позолотил полковника погоны. Трет жесткое седло бока гнедого, Седлу не больно, а коню терпеть. Полковник Тевкелев карал башкир жестоко, Зачем ему чужой народ жалеть? Лишь ветерком развеются туманы, Лишь песнею утешится душа; Полковник Тевкелев оставил путь кровавый, И память обо всем еще жива. Бурлит, кипит вода реки Идели, Нет, Тевкелевым не найти здесь брода. И сколько б Тевкелевы ни пытались, Не задушить им чаянья народа! Чернеют сосны на отвесных скалах, Закатные ветра им ветви гнут… Проклятие я высеку на камне, Когда-нибудь потомки пусть прочтут…</poem> | Подпись = ''«Тафтиляу», башкирская народная песня'' | Ширина = 270px }} Мәсьәләләрҙе ҡорал ҡулланмай хәл итеү яҡлы булған генерал-лейтенант А. И. Румянцев, башҡорттарҙан ишетеп белеүенсә, Тәвкилевтең айырыуса ҡанһыҙлығы арҡаһында ихтилал ҡыҙғанын белгәнлектән, Тәвкилевтең хәрәкәтен хупламаған<ref>''Витевский В. Н.'' «И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года». — Т. 1. — Казань, 1889. — С. 144.</ref>. Тәвкилев Румянцевҡа былай тип яҙған: «Был ауыл халҡының ысынбарлыҡтағы фетнәһен күреп, … башҡа бурҙарҙы ҡурҡытып тотоу маҡсатында һәм шулай ҡаты тотҡанда ғына зыяндан ҡотолоу өсөн, команда килерен алдан белеп, тау-урмандарға ҡасып өлгөргәндәрен иҫәпләмәгәндә, ҡалғандары, ҡатындары һәм балалары менән, штыктар менән сәнсеп үлтерелделәр һәм ауыл, ере көйгәнсе, көлөн күккә осоролоп, яндырылды». «Видя тех деревенских жителей явное возмущение показанной деревни жителей… на страх другим бунтующим ворам и чтоб от них, ежели их далее удерживать, большаго вреду не воспоследовано, з женами и з детьми, окроме тех, которые заранее в леса разбежались от команды, переколоты и деревню их велено выжечь до подошвы»<ref>''[[Акманов, Ирек Гайсинович|Акманов И. Г.]]'' Башкирское восстание 1735—1736 гг. — Уфа, 1977. — С. 61</ref>. == Хәтер == Ихтилалсыларға ҡанһыҙ мөнәсәбәте арҡаһында [[Тәфтиләү]] исеме менән башҡорт йыр фольклорына ингән был әҙәм аҡтығы<ref>[http://www.bashpoisk.ru/video/4224 «Тафтиляу»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ({{lang-ba|«Тәфтиләү»}})</ref><ref>Башкирские народные песни, песни-предания / Авт.-сост. [[Надршина, Фануза Аитбаевна|Надршина Ф. А.]] (на башк., русск. и англ. яз.) — Уфа: Китап, 1997. с.104-106</ref><ref>[http://yir.atspace.com/teftileu.htm Слова песни Тевкелев (Тәфтиләү) на башкирском и русском языках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203143835/http://yir.atspace.com/teftileu.htm|date=2012-02-03}}</ref><ref>[http://www.soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=334:2011-04-16-09-37-32&catid=17&Itemid=24 Запись песни Тәфтиләү в исполнении ][[Ахметов, Хусаин Файзуллович|Х. Ф. Ахметова]]<span>, песня усвоена в детстве в Баймакском районе. Записана в 1943—1945 гг.</span> {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216022408/http://www.soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=334:2011-04-16-09-37-32&catid=17&Itemid=24|date=2013-12-16}}</ref>. Силәбелә уға, ҡалаға нигеҙ һалыусыға булараҡ, һәйкәл ҡуйылған<ref>[https://topgid.net/5328-pamjatnik-osnovateljam-cheljabinska.html Силәбегә нигеҙ һалыусыларға һәйкәл (Рәсәй)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241124184516/https://topgid.net/5328-pamjatnik-osnovateljam-cheljabinska.html|date=2024-11-24}}</ref>. == Силәбе өлкәһе энциклопедияһындағы мәғлүмәт == ''Маметев Кутлу-Мухамет'' тәржемәсе, хәрби офицер, полковник (1734 йылдан), {{comment|дәүләт хеҙмәткәре|чиновник}}, {{comment|алпауыт|помещик}}, завод хужаһы. Суҡындырылған татарҙар ырыуынан. Пётр I заманында «йәшерен эштәр буйынса тәржемәсе» булып эшләгән, [[1722—1723 йылдарҙағы Рәсәй-Персия һуғышы|1722—1723 йылдарҙағы Персия-Рәсәй һуғышында]] ҡатнашҡан. 1730 йылда илселек менән Ҡырғыҙ-Ҡайсаҡ Урҙаһындағы Кесе Жузға барып, уны Рәсәй империяһына ҡушыуға ҙур тырышлыҡ һалған, һәм шуның өсөн полковник исемен алған. 1734 йылдан Ырымбур экспедицияһында И. К. Кириловтың ярҙамсыһы булған. Ырымбурға нигеҙ һалыуҙа (1735), 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан. Ҡырғын командаларына етәкселек иткәндә, сикһеҙ ҡанһыҙлығы менән айырылып торған. 1736 йылдың 2 (13) сентябрендә Силәбе ҡәлғәһенә нигеҙ һалған. 1739 йылдан Башҡа диндәр һәм сик эштәре Комиссияһы начальнигы. Нескә һәм үтә һиҙгер аҡылға эйә булған, ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙың һәм башҡорттарҙың йолаларын белгән был кеше Ырымбур крайы өсөн алыштырғыһыҙ чиновник булған. Яңы ерҙәрҙе үҙләштергәндә Тәвкилевтың ҡаҙаныштарын билдәләп, батшабикә Анна Иоанновна уға 1000 йән татар менән бергә Иҫке Балтас ауылында имение бүләк итә. Тәвкилев шулай уҡ татарҙар йәшәгән башҡа имениелар ҙа алған. Уның улы Осипҡа (Йосоп) атаһынан Өфө наместниклығында 897 йән, Вятскийҙа — 1130, Рязанскийҙа — 83 крәҫтиән алған. 1742 йылда, башҡорт ихтилалдарын баҫтырғаны өсөн, Тәвкилев бригадир чинын алған, 1755 йылда генерал-майор булып киткән. Көнсығыш мәсьәләләрен яҡшы белеүсе тип иҫәпләнгән. Көнсығыш мәсьәләлре буйынса хатта [[Екатерина II]] Тәвкилевкә мөрәжәғәт итеүе мәғлүм. Отставкаға китер алдынан Тәвкилев [[Варзино-Алексеево баҡыр иретеүсе заводы|Варзино-Алексеево баҡыр иретеүсе заводын]] төҙөгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * {{comment|Тәвкилевтәр һарайы|Дворец Тевкелевых}} * {{comment|Килем|Килимово}} * {{comment|Тирсә|Терси}} * {{comment|Һөйәнтүҙ|Сеянтус}} * {{comment|Тәфтиләү|Тафтиляу}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Азаматова Г. Б.'' Интеграция национального дворянства в российское общество: на примере рода Тевкелевых. — Уфа, 2008. * ''Азнабаев Б. А.'' Интеграция Башкирии в административную структуру Российского государства (вторая половина XVI — первая треть XVIII вв.). Монография. — Уфа, 2005. * ''Акманов И. Г.'' Башкирские восстания в XVIII веке. — Уфа, 1987. * ''Акманов И. Г.'' За правдивое освещение истории народов. — Уфа, 1995. * ''Бердин А. Т.'' Салават: бой после смерти. Монография. — Уфа, 2010. * ''Буканова Р. Г.'' Города и крепости Юго-Востока России в XVIII веке. — Уфа, 1998. * ''Витевский Н. В.'' И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года. — Т. 1. — Казань, 1889. * ''[[Доннели Алтон Стюарт|Алтон С. Доннелли]].'' Завоевание Башкирии Россией. 1552—1740. — Уфа, 1995. * Материалы по истории Башкортостана. Т. VI. — Уфа, 2002. * Письмо Батырши императрице Елизавете Петровне. — Уфа, 1993. * ''Пушкин А. С.'' История Пугачёва. Собр. соч. в 6 томах. — Т. 6. — М., 1950. * Рапорт генерал-лейтенанта А. И. Румянцева от 20 июля 1736 г. // РГАДА. Ф. 248. Кн. 11131. Л. 737—738. * ''Рычков П. И.'' История Оренбургская. — Уфа, 2001. * ''Соловьев С. М.'' Чтения и рассказы по истории России. — М., 1989. * ''Таймасов С.'' Алдар-Кусюмовское восстание и политическое положение Башкортостана в первой трети XVIII века // Ватандаш. 2008. Август. — С. 52—65. * ''Витевский В. Н. И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758. Т. 1. Казань, 1897.'' * ''Дегтярев И. В. «В бору Селябском…» // Рифей: Лит.-краевед. сб. Ч., 1985.'' * ''Гудков Г. Ф. Аксаков С. Т.: семья и окружение / Г. Ф. Гудков, З. И. Гудкова. Уфа, 1990; Попов Л. По следам основателя Челябинска // Врата Рифея: Сб… М., 1996.'' == Һылтанмалар == * [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/4411-tevkelev-aleksej-ivanovich Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.hrono.info/biograf/bio_t/tevkelev_ai.html Тевкелев Алексей Иванович. Биографический указатель] * [http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=3690 Тевкелев Алексей Иванович в онлайн энциклопедии Челябинска] * [http://encycl.bash-portal.ru/tevkelevy.htm Тевкелевы в краткой энциклопедии Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403065205/http://encycl.bash-portal.ru/tevkelevy.htm |date=2013-04-03 }} * {{YouTube|Xl2t9v-5xcw|«Подлинная история генерала Тевкелева»}} * [http://rutube.ru/tracks/3086914.html «Сеянтус»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''— фильм Рияза Исхакова'' * [http://www.bashpoisk.ru/video/4224 «Тафтиляу»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''— башкирская народная песня'' * [http://www.rb21vek.com/461-o-pozicionirovanii-istoricheskih-obrazov-na-primere-ai-tevkeleva.html О позиционировании исторических образов (на примере А. И. Тевкелева)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171121193847/http://www.rb21vek.com/461-o-pozicionirovanii-istoricheskih-obrazov-na-primere-ai-tevkeleva.html |date=2017-11-21 }} * [http://www.rb21vek.com/499-proklyatie-proklyatogo-murzy.html Проклятие «проклятого мурзы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180220173209/http://www.rb21vek.com/499-proklyatie-proklyatogo-murzy.html |date=2018-02-20 }} * [http://www.rb21vek.com/500-o-pamyatnikah-chelyabinsk-tema-tevkeleva.html Республика Казахстан Министерство образования и науки Комитет науки Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова: в казахстанских официальных научных изданиях Алексей Тевкелев в качестве национального героя не характеризуется.]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.book-chel.ru/ind.php?id=3690&what=card] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса дипломаттар]] [[Категория:Рәсәй илселәре]] [[Категория:Ҡалаларға нигеҙ һалыусылар]] [[Категория:Генерал-майорҙар (Рәсәй империяһы)]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашыусылар‎]] [[Категория:1674 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ҡасимда тыуғандар]] [[Категория:1766 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Хәрби енәйәтселәр]] [[Категория:Нацист енәйәтселәр]] k169j1iv3p2k9tu0v7z1aruarq3465s 0 132262 1301694 1058529 2026-08-03T16:51:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301694 wikitext text/x-wiki {{Ук}} : ''Уның ейәне тураһында Урусов, Василий Алексеевич (генерал-майор) мәҡәләһен ҡарағыҙ'' Кенәз '''Васи́лий Алексе́евич Уру́сов''' (яҡынса 1690<ref>{{книга:Дворянские роды Российской империи. Том 3. Князья|117, 119}}</ref> — [[1741 йыл|1741]]<span style="display:none;">(<span class="bday">1741</span>)</span> йылдар) — рус генерал-поручигы, Урусовтар нәҫеленән контр-адмирал. Каспий хәрби флотилияһын ойоштороуҙа ҡатнашыусы. 1739—41 йылдарҙа [[Ырымбур экспедицияһы]]һына командалыҡ иткәнендә, [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|башҡорт ихтилалын]] ҡанһыҙ рәүештә баҫтырыусы. == Сығышы == Тыумышы буйынса Петр батшаның үҙгәртеүҙәренә бәйле батша даирәһендә алғы урындан артҡа күсерелгән боярҙар ҡорона ҡарай. Ул стольник Алексей Никитич Урусов һәм уның ҡатыны окольничий П. А. Долгоруковтың ҡыҙы — Василиса Петровнаның ғаиләһендә тыуа. Ул Ф. С. Урусовтың туғанының ейәне, воевода Семён Урусовтың бүләһе. Өлкән ағаһы — Григорий Урусов, Петропавлов ҡәлғәһе коменданты. == Тормошо һәм хеҙмәте == 1708 йылда башҡа йәш дворяндар менән Берләштерелгән провинцияға стажировкаға ебәрелә, унан хәрби караптарҙа [[Португалия]] һәм [[Архангельск]]иға йөрөй. «Амстердамда караптар аҙ булғанлыҡтан» 1713 йылда Копенгагенға күсә, унда Дания король флотында поручик булып эшләй башлай. Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң (1716 йыл, ғинуар) уны поручик Кожин менән бергә [[Каспий диңгеҙе]]нең көнсығыш ярҙарына рустарға әллә ни таныш булмаған крайҙың картаһын төҙөү өсөн ебәрәләр. 1719 йылда [[Ҡазан]]да суднолар төҙөү менән шөғөлләнә, аҙаҡ шул судноларҙа Волга буйлап [[Әстерхан]]ға бара. 1722 йылда Әстерханда караптар төҙөүҙе күҙәтә, шул караптарҙа аҙаҡ фарсы походында, шул иҫәптән Дербент һәм Баҡыны блокадалауҙа ла ҡатнаша. Петр I үлгәндән һуң Урусов — Әстерхан порты мөдире. 1729 йылда Балтик флотына күсереүҙәрен һорап прошение бирә, был үтенес ҡәнәғәтләндерелә. 1730 йылда Мәскәү адмиралтейский конторында хеҙмәт итә, тәүҙә кәңәшсе, һуңынан директор була (контр-адмирал чинында). [[Анна Иоанновна]] тәхеткә ултырғандан һуң уға Диңгеҙ академияһына һәм мәктәптәргә идара итеү йөкмәтелә. 1739 йылда Урусов В. Н. Татищев урынына [[Ырымбур экспедицияһы|Ырымбур комиссияһы]]ның баш командиры вазифаһына (генерал-поручик чинында) тәғәйенләнә. Татищев һалдырған Яйыҡ ҡәлғәләрен тикшереп сыға. Хөкүмәт Урусовҡа Урта жузды рус подданствоһына алыуҙы йөкмәтә, ә Ори йылғаһы тамағына һалынған «[[Ырымбур|Ырымбур ҡалаһын]] Ҡыҙыл тауҙа төҙөргә» ҡушыла. Орск ҡәлғәһендә ҡаҙаҡ хандары Аблай менән Абдул-Мәхмәтте ҡабул итә. Көньяҡ Уралда «элекке башҡорт болаларын тамырынан юҡ итеп ҡуйыу» Урусов башҡарған төп сара була. 1740 йылдың яҙында баш күтәреүселәрҙең етәкселәре менән һөйләшеүҙәр алып барғанда башҡорт старшиналары Алдар, Сәйетбай Алкалин һәм Йәмметә Бикеевты ҡулға ала. Урусов уларҙы судҡа тарттырыу һәм язалау өсөн [[Минзәлә]]гә [[Башҡорт эштәре комиссияһы|Башҡорт комиссияһы]] начальнигы Л. Я. Соймоновҡа ебәрә. [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|Башҡорт ихтилалы]] аяуһыҙ рәүештә баҫтырыла: 1740 йылдың 15 авгусында Ырымбур эргәһендә ғәм халыҡ алдында ихтилалда ҡатнашҡан 122 кеше тән язаһына дусар ителә һәм язалана, шул уҡ йылдың 17 сентябрендә Һаҡмар ҡаласығында 170 кеше язалана, 301 кешенең танауы һәм ҡолаҡтары ҡырҡып алына. Язаланғандарҙың ҡатындары һәм балалары көсләп суҡындырыла, һалдат һәм офицерҙарға крепостнойлыҡҡа тапшырыла<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/3019-urusov-vasilij-alekseevich Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Шулай уҡ ул [[Ҡалмыҡтар|ҡалмыҡ]] мәсьәләләре («Дондук-Омба хандың ҡыҙын алып ҡасҡан ҡалмыҡ Байын ҡайтарыу») менән дә шөғөлләнә. Урусов идара иткән осорҙа татар-ҡалмыҡ мәктәбе көнсығыш телдәренең һүҙ байлығын туплау һәм шул телдәрҙәге китаптарҙы тәржемә итеү эшен дауам итә. Кенәз Урусов [[Һамар]]ҙа 1741 йылдың 22 июлендә [[зәңге]] сиренән вафат була һәм Ҡаҙан соборы биләмәһендә ерләнә. Шул уҡ ваҡытта Ҡыҙыл тауҙа ғәмәлдә икенсе тапҡыр Ырымбурға нигеҙ һалына (хәҙер унда Красногор ауылы ултыра). == Ғаиләһе == Кенәз Урусов ике тапҡыр өйләнә: 1708 йылда — стольник ҡыҙы ''Прасковья Михайловна Собакинаға'' (вафаты 1714 йыл); икенсе никахы 1716 йылда — кенәз ҡыҙы ''Прасковья Петровна Долгорукаяға'', ул баяр М. Ю. Долгоруковтың ейәнсәре. Ире үлгәндән һуң ул башҡорт Биғәләш оҙатыуында Һамарҙан Мәскәүгә ҡайта, ә Биғәләш аҙаҡ кенәз ҡатыны йортонда Елисей исеме аҫтында йәшәй. Һуңғы тапҡыр Долгорукая тураһында 1761 йылда Мәскәүҙәге йортон кенәз А. А. Прозоровскийға һатҡанда иҫкә алына. Василий Алексеевич һәм Прасковья Петровнаның ғаиләһе ҙур булһа ла (7 улы һәм 4 ҡыҙы), әллә ни байлыҡ менән маҡтана алмай: * ''Михаил'' (вафаты — 1795), подполковник; улдары Александр менән Владимир * ''Сергей'' (1719—87), статский советник; балалары Варвара менән Никита * ''Андрей'' (1721—55) * ''Алексей'' (1722—96), полковник; граф Б. П. Шереметевтың кесе ҡыҙына өйләнә. * ''Прасковья'' (вафаты — 1793), ҡыҙ килеш ҡала. * ''Фёдор'' (1727—93), Архангель енәйәт палатаһы рәйесе. * ''Александр'' (1729—1813), генерал-майор. * ''Анна'' (1731—1819), капрал Ф. В. Зиновьев ҡатыны. * ''Пётр'' (1733—1813), Мәскәү губернаһы прокуроры, Петр театрына нигеҙ һалыусы. * ''Ирина'' (1734—1756 йылдан һуң) * ''Анастасия'', С. И. Татищевтың ҡатыны. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Әҙәбиәт == * ''Семенов В. Г., Семенова В. П.'' [http://kraeved.opck.org/lichnosti/osnovateli_orenburg_kraya/urusov.php Губернаторы Оренбургского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305035107/http://kraeved.opck.org/lichnosti/osnovateli_orenburg_kraya/urusov.php |date=2018-03-05 }}. — Оренбургское книжное издательство, 1999. — С. 36—42. [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1741 йылда тыуғандар]] [[Категория:XVII быуатта тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашыусылар‎]] i42v5p56qdsspai1n7se9ptyrbgzqnj 0 140427 1301728 902179 2026-08-04T08:59:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301728 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәниев Ривнер Фазыл улы''' ([[1 апрель]] [[1937 йыл]]) — механика һәм машиналарҙы өйрәнеү өлкәһендә совет һәм Рәсәй ғалимы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1994), К. Э. Циолковский исемендәге Космонавтика Фәндәр академияһы академигы (1991), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның Почётлы академигы, техник фәндәр докторы (1968), профессор (1969), 2009 йылдан 2015 йылға тиклем Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Благонравов исемендәге машиналар өйрәнеү институты (ИМАШ РАН) директоры. == Биографияһы == Ривнер Фазыл улы Ғәниев 1937 йылдың 1 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Илеш районы]] Тәжәй ауылында тыуған. 1959 йылда [[Өфө авиация институты]]н тамамлай. 1959—1961 йылдарҙа Минавиапромдың конструктор бюроһында инженер-конструктор булып эшләй. СССР Фәндәр академияһының Машиналарҙы өйрәнеү институты аспирантураһында уҡыуын дауам итә, уны тамамлағандан һуң 1964—1971 йылдарҙа УССР (Киев) Фәндәр академияһының механика институтында кесе, артабан өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. [[1966 йыл]]да техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһен алыуға өлгәшә. Ә [[1969 йыл|1969]] йылда — техник фәндәр докторы дәрәжәһен ала; 1971 йылда — профессор ғилми дәрәжәһе бирелә; 1987 йылда — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты; [[1994 йыл|1994]] йылда — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (механика һәм машиналар эшләү һөнәре буйынса). 1971 йылдан 1978 йылға тиклем — УССР Фәндәр академияһы Механика институтының идара ителеүсе системалар динамикаһы һәм тирбәлеүҙәр теорияһы бүлектәре мөдире, Киев Граждандар авиацияһы инженерҙары институтында (Киев ҡалаһы) юғары математика кафедраһы профессоры; 1978—1986 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының А. А. Благонравов исемендәге Машиналар өйрәнеү институтының вибротехника бүлеге мөдире. 1986 йылдан 1995 йылға тиклем — «Волна» фәнни-инженер үҙәге директоры — СССР Фәндәр академияһының А. А. Благонравов исемендәге Машиналар өйрәнеү институты директоры урынбаҫары; 1995 йылдан 2010 йылға тиклем — Рәсәй Фәндәр академияһының тура булмаған тулҡын механикаһы һәм технологияһы Ғилми үҙәге (НЦ НВМТ РАН) директоры; 2009 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Благонравов исемендәге Машиналар өйрәнеү институты (ИМАШ РАН) директоры . СССР Миннефтепромының нефть-газ сәнәғәтендә тулҡын һәм тирбәлеү процестарын фвйҙаланыу буйынса Ғилми советы рәйесе. Ғәниевтың ғилми эшмәкәрлеге өлкәһе — машиналарҙа һәм аппараттарҙа тура булмаған тирбәлеү, вибрация һәм тулҡын процестары. Нефть-газ сығарыу өлкәһендә ул ҡатламдарҙың нефть биреүен арттырыу өсөн ҡулланылған тулҡын технологияһына нигеҙ һала. Мәскәү авиация институтының прикладная физика кафедраһы мөдире, МФТИ-ның «Технологик процестарҙы хисаплау моделдәре» кафедраһы мөдире булараҡ ул уҡытыусылыҡ эше менән дә шөғөлләнә. == Библиографияһы == * Ганиев Р.Ф « Проблемы механики в космической технологии». М., 1979; * Ганиев Р.Ф «Колебательные эффекты в многофазных средах и их использование в технологии». Киев, 1980; * Ганиев Р.Ф «Волновая технология и техника». М., 1993; * Программные движения деформируемых управляемых конструкций / Р. Ф. Ганиев, А. Е. Закржевский; РАН, Институт машиноведения им. А. А. Благонравова. — М.: Наука, 1995. — 212 с., ISBN 5-02-000823-0. * Волновая стабилизация и предупреждение аварий на трубопроводах / Р. Ф. Ганиев, Х. Н. Низамов, Е. И. Дербуков; РАН, Научный центр нелинейной волновой механики и технологии РАН. — М.: Издательство МГТУ, 1996. — 257 с., ISBN 5-7038-1303-4. == Наградалары == Почёт ордены, IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены , Александр Невский ордены. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * Башкирская энциклопедия. — Уфа, 2006. * Башкортостан: Краткая энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия. 1996. == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|773|Ривнера Фазыловича Ганиева}}РАН * [http://www.anrb.ru/blog/article/341 Профиль Ривнера Фазыловича Ганиева на сайте Академии наук республики Башкортостан] * [http://www.imash.ru/about/schools/school-ganiev/ Школа академика Ганиева Р. Ф. «Нелинейная волновая механика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914195324/http://www.imash.ru/about/schools/school-ganiev/ |date=2018-09-14 }} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1937 йылда тыуғандар]] [[Категория:Илеш районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] kjbzwaop1s18fjy64fz0medj3q1dmj4 0 141128 1301700 1298628 2026-08-03T20:09:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301700 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хисмәтуллин Фәйзрахман Шәйхитдин улы''' ([[2 декабрь]] [[1925 йыл]] — [[1998 йыл]]) — [[КПСС|партия]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, крайҙы өйрәнеүсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1965—1977 йылдарҙа КПСС-тың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] комитетының беренсе секретары, 1977—1986 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы секретары. КПСС-тың XXIV (1971) һәм XXV (1976) съездары делегаты. Башҡорт АССР-ының 7-11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһын әҙерләүҙә һәм ҡабул итеүҙә ҡатнашыусы. == Биографияһы == Фәйзрахман Шәйхитдин улы Хисмәтуллин 1925 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет]] ҡалаһында тыуған. [[Әбйәлил районы]] [[Тупаҡ]] башланғыс мәктәбендә уҡый<ref>[http://tupakowoscool.ucoz.ru/index/glavnaja_stranica/0-58 Сайт школы деревни Тупаково. — Главная страница]{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1943 йыл]]да фронтҡа китә, 2-се Белорус фронтында һуғыша. [[1944 йыл]]да [[Польша]]ны азат иткәндә ҡаты яралана, дауаланғандан һуң сафҡа ҡайта<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1521791401/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A5%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1925%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001170542/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1521791401/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A5%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1925%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2020-10-01 }}</ref>. [[1950 йыл]]да демобилизациялана һәм [[Темәс педагогия училищеһы]]на уҡырға инә, уны 1954 йылда экстерн рәүештә отличие менән тамамлай, ә [[1958 йыл]]да өлкә партия мәктәбен тамамлай. 1951—1977 йылдарҙа Әбйәлил районында эшләй, шул иҫәптән 1965—1977 йылдарҙа КПСС-тың Әбйәлил район комитетының беренсе секретары була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ленин ордены]], * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]], * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], * [[Почёт Билдәһе ордены]] * «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары, * БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, * Әбйәлил районының почетлы гражданы. == Әҙәби эшмәкәрлеге == * Крайҙы өйрәнеүсе, тикшереү темаһы — [[1950]]—[[1980 йыл]]дарҙа Әбйәлил районы тарихы. Район гәзитендә мәҡәләләр яҙа. == Ғаиләһе == * Ҡатыны — Шәрифә, балалары — Батыр, Булат, Зәйтүнә һәм Зөлфиә. == Хәтер == * [[Тупаҡ]] ауылында, [[Асҡар (Башҡортостан)|Асҡар]]ҙа Фәйзрахман Хисмәтуллин урамы бар (икеһе лә — Әбйәлил районы). == Библиография == * Хисматуллин, Файзрахман Шайхитдинович. Воспоминания о родном Абзелиле. — Уфа: Гилем, 2000. — 135с.: ил. - 908(470. 57)(башк)+908(470. 57) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://libmap.bashnl.ru/node/35 Хисматуллин Файзрахман Шайхитдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920091204/http://libmap.bashnl.ru/node/35 |date=2020-09-20 }} на сайте Литературная карта Республики Башкортостан * [http://www.agidel.ru/?param1=21015&tab=7 Равиль РАМАЗАНОВ. «Настоящий патриот республики»]{{Недоступная ссылка|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}// [[Республика Башкортостан (гәзит)|Республика Башкортостан]], 14.12.2010 [[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]] [[Категория:8-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:9-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:10-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:7-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:1998 йылда вафат булғандар]] ke8p197niwpy3p5at8u4inz2vhdpqd7 0 142412 1301727 1104597 2026-08-04T08:58:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 10 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301727 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Ғәниев}} [[Файл:Ғәниев Камил Сәмиғулла улы.jpg|thumb|right|250px|Генерал-лейтенант Камил Ғәниев]] '''Ғәниев Камил Сәмиғулла улы''' ([[10 ғинуар]] [[1922 йыл]] — [[7 декабрь]] [[1992 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Армия командующийы, генерал-лейтенант (1984). Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ, 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры. == Биографияһы == Камил Сәмиғулла улы Ғәниев 1922 йылдың 10 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бәләбәй кантоны]]<ref>Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Туймазы районы}}</ref> [[Үрге Бишенде]] ауылында тыуған. Милләте [[Башҡорттар|башҡорт]]. [[Түбәнге Троицк]] ауылында йәшәгән. 1943 йылдан [[ВКП(б)]] ағзаһы. 1939 йылдан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]нда хеҙмәт итә. 1941 йылдың июленән Көнбайыш фронтта һуғыша. [[1943 йыл]]да — Көнбайыш фронтта 104-се танк дивизияһы 145-се танк батальонының элемтә взводы командиры, өлкән лейтенант. 1942 йылда яралана<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52890936/?backurl=/heroes/?adv_search=y&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 Ганеев Камиль Самигулович, 09.08.1942, эвакуирован, :: Донесение о потерях :: Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724141716/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52890936/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1 |date=2021-07-24 }}.&#x20; pamyat-naroda.ru.&#x20;<small>Проверено 18 июля 2018.</small></ref>.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52890936/?backurl=/heroes/?adv_search=y&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 Ганеев Камиль Самигулович, 09.08.1942, эвакуирован, :: Донесение о потерях :: Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724141716/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52890936/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1 |date=2021-07-24 }}.&#x20; pamyat-naroda.ru.&#x20;<small>Проверено 18 июля 2018.</small></ref> Көнбайыш фронты 33-сө армияһы ғәскәри берләшмәһенең 1942 йылдың 22 сентябрендәге 529-сы приказы нигеҙендә 104-се танк дивизияһы 145-се танк батальонының элемтә взводы командиры өлкән лейтенант Ғәниев «Һуғыштағы батырлыҡтары өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10461775/?backurl=/heroes/?adv_search=y&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 Ганиев Камиль Самигулович, Медаль «За боевые заслуги» :: Документ о награде :: Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724141716/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10461775/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1 |date=2021-07-24 }}.&#x20; pamyat-naroda.ru.&#x20;<small>Проверено 18 июля 2018.</small></ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10461775/?backurl=/heroes/?adv_search=y&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 Ганиев Камиль Самигулович, Медаль «За боевые заслуги» :: Документ о награде :: Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724141716/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10461775/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1 |date=2021-07-24 }}.&#x20; pamyat-naroda.ru.&#x20;<small>Проверено 18 июля 2018.</small></ref> Көнбайыш фронты 33-сө армияһы ғәскәри берләшмәһенең 1942 йылдың 7 сентябрендәге 963-сө приказы нигеҙендә 104-се танк дивизияһы 145-се танк батальонының элемтә взводы командиры өлкән лейтенант Ғәниев [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11634555/?backurl=/heroes/?adv_search=y&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 Гонеев Камиль Самигулович, Орден Красного Знамени :: Документ о награде :: Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718144811/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11634555/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1 |date=2018-07-18 }}.&#x20; pamyat-naroda.ru.&#x20;<small>Проверено 18 июля 2018.</small></ref> 2-се Белорус фронты 5-се армияһы ғәскәри берләшмәһенең 1944 йылдың 17 ғинуарындағы 4-се приказы нигеҙендә 43-сө гвардия танк бригадаһының 2-се батальоны командиры урынбаҫары Ғәниев 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19641840/ Ганиев Камиль Самигулович, Орден Отечественной войны I степени :: Документ о награде :: Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718144906/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19641840/ |date=2018-07-18 }}.&#x20; pamyat-naroda.ru.&#x20;<small>Проверено 18 июля 2018.</small></ref>.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19641840/ Ганиев Камиль Самигулович, Орден Отечественной войны I степени :: Документ о награде :: Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718144906/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19641840/ |date=2018-07-18 }}.&#x20; pamyat-naroda.ru.&#x20;<small>Проверено 18 июля 2018.</small></ref> 2-се Белорус фронты 49-сы армияһы ғәскәри берләшмәһенең 1944 йылдың 31 июлендәге 19-сы һанлы приказы нигеҙендә 43-сө гвардия танк бригадаһының 2-се полкы командиры урынбаҫары гвардия капитаны Ғәниев[[ Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33157560/?backurl=/heroes/?adv_search=y&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 Ганиев Камиль Самигулович, Орден Красной Звезды :: Документ о награде :: Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724141719/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33157560/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1 |date=2021-07-24 }}.&#x20; pamyat-naroda.ru.&#x20;<small>Проверено 18 июля 2018.</small></ref>. Һуғышты гвардия майоры званиеһында тамамлай, И. В, Сталин исемендәге БТ һәм МВ Хәрби Академияһы тыңлаусыһы була. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң — 3-сө Белорус фронтының 101-се гвардия танк полкы командиры урынбаҫары. Төркөстан хәрби округында хеҙмәт итә. Генераль штабтың Хәрби академияһын тамамлай. 5-се армия (2-се формирование) командующийы итеп тәғәйенләнә. Артабан Урта Азия хәрби округы командующийының 1-се урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Медеолағы шыуғынды бөтөрөү ваҡытында Алма-Ата ҡалаһын ҡотҡарыу буйынса эштәр начальнигы вазифаһын да башҡара. 1985 йылда 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Генераль штабтың Хәрби академияһында факультет начальнигы итеп тә тәғәйенләнә. РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. 1992 йылдың 12 декабрендә [[Мәскәү]]ҙә вафат булған. == Наградалары == * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1942); * «Һуғыштағы батырлыҡтары өсөн» миҙалы (1942); * Ике тапҡыр 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1944, 1985); * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33157560/?backurl=/heroes/?adv_search=y&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 Ганиев Камиль Самигулович, Орден Красной Звезды :: Документ о награде :: Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724141719/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33157560/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1 |date=2021-07-24 }}. pamyat-naroda.ru. <small>Проверено 18 июля 2018.</small></ref>; * «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1560427110/?backurl=/heroes/?adv_search=y&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 Ганеев Камиль Самигулович, Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» :: Документ о награде :: Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724141719/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1560427110/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy&last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B5%D0%B2&first_name=%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp&page=1 |date=2021-07-24 }}. pamyat-naroda.ru. <small>Проверено 18 июля 2018.</small></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{ЭБЭ|51590|Ганеев Камиль Самигуллович|автор=[[Бикмәев Михаил Әхмәт улы|Бикмеев М. А.]]}} [[Категория:Генерал-лейтенанттар (СССР)]] [[Категория:7-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан генералдары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Туймазы районында тыуғандар]] [[Категория:Хәрби хеҙмәткәрҙәр]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы элемтәселәре]] 65wv3uk1fbfzcxvekoe2eu5q9bkrx5z 10 142894 1301730 845002 2026-08-04T09:23:59Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Order_of_military_merits_with_the_great_star_Rib.png" рәсеме урынына [[Рәсем:Order_of_military_merits_FRY_1.png|Order_of_military_merits_FRY_1.png]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыус 1301730 wikitext text/x-wiki [[Файл:Order of military merits FRY 1.png|60px|link=Орден Военных заслуг (Югославия)]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Кавалеры Большой звезды ордена Военных заслуг]]}}<noinclude>{{doc}}[[Категория:Ҡалыптар:Наградалар:Югославия|Военных заслуг]]</noinclude> l2m2n7ggrp6wzhre7gfmuvcenhiwar5 0 149190 1301708 1268731 2026-08-03T23:12:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301708 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Черный Отрог''' — [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур өлкәһенең]] [[Һарыҡташ районы|Һарыҡташ районындағы]] ауыл. == Географияһы == Черный Отрог ауылы [[Ырымбур|Ырымбурҙан]] 80 км һәм райондың административ үҙәге [[Һарыҡташ]] ҡасабаһынан 29 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Ҡыҫҡаса тарихы == Элек бында [[Рәсәй]] сиктәрен күсмә халыҡтарҙың һөжүменән һаҡлаусы нығытмалар һыҙығы үтә. Башта Черный Отрог [[Һаҡмар йылғаһы]]ның үҙәнендәге Пречистенский ҡәлғәһенең казактарына бирелгән була. Черный Отрог — сағыштырмаса күптән түгел барлыҡҡа килгән, 1827 йылда<ref>[http://kraeved.opck.org/ekspedicii/kargalinskie_mednie_rudniki/kargali_2010_1.php Экспедиция «Ҡарғалы 2010». Беренсе көн<span> </span>: баҡыр рудниктары Каргалинское<span> </span>: ырымбур өлкәләре буйлап экспедицияларҙа — ырымбурҙа тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121204210/http://kraeved.opck.org/ekspedicii/kargalinskie_mednie_rudniki/kargali_2010_1.php |date=2019-11-21 }}</ref>[[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] йылғаһы тамағының уң ярына Коротоякский өйәҙенән (Левое ауылынан) [[Воронеж]] крәҫтиәндәре күсеп килгән<ref>Иҙәк Ҡара Армыт, Ырымбур епарх. 1894. № 12.</ref>. 149 1827 йылдың яҙы башында тыуған ерҙәренән 149 ир-ат Себерҙең Омск өлкәһендәге Петропавловский округына юллана, әммә юл оҙон булғанлыҡтан улар Пречистенский ҡәлғәһендә ҡыш үткәрергә тороп ҡала, ә һуңынан бында төпләнә. Был ерҙәрҙә [[Пушкин Александр Сергеевич|Александр Сергеевич]] [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкиндың]]"Капитанская дочка". китабында һүрәтләнгән [[Пугачёв Емельян Иванович|Емельян Пугачев]] етәкселегендәге крәҫтиәндәр һуғышы бара. 1840 йылда Һаҡмар һәм бөтә [[Яйыҡ|Урал]] йылғаһы буйындағы ерҙәр [[Ырымбур казак ғәскәре]] территорияһына ингән. Казаклыҡҡа инеү халыҡты күп йылдар буйына хәрби хеҙмәт итеүгә һәм хәрби тормош ҡағиҙәләренә буйһоноп йәшәүгә дусар иткән. Ырымбур казактары тышҡы һуғыштарға ла йәлеп ителгән. . Черный Отрог — Ырымбур өлкәһенең [[Ырымбур мамыҡ шәле|Ырымбур]] мамыҡ шәл бәйләү үҙәге. Бында колхоздар булдырылыуҙан алда уҡ [[1926 йыл]]да шәл бәйләү артеле барлыҡҡа килгән, ауылдың 280 йорт хужалығының 235-е шәл бәйләү менән шөғөлләнгән. Черный Отрог оҫтабикәләре бәйләгән шәлдәр [[Рәсәй]]ҙең күп музейҙарында һәм сит илдәрҙә ҡуйылған<ref>[http://www.orenburg-gov.ru/magnoliaPublic/regportal/News/CultureNews/2013-04-10-14-35-57.html Күргәҙмә «Яҙмыш. Яулыҡ. Армыт Ҡара»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1934 йылда Черный Отрог яңы барлыҡҡа килгән Гавриловский район үҙәге була. 1959 йылдың 3 апрелендә Гавриловский районы бөтөрөлгәндән һуң, Черный Отрог ауыл советы барлыҡҡа килә. Бөгөн был ауыл советы Һарыҡташ районы составында тора. Уға Черный Отрог, Аблязово, Иҙәк-Никитино, Никитино, Студенец, Совет ҡасабаһы һәм Черный Отрог станцияһы инә. Черный Отрог ауыл советы халҡы — 3735 кеше, биләмәһенең майҙаны — 33 мең гектарҙан ашыу. == Иҫтәлекле урындар == [[Файл:Храм_Иоанна_Богослова_в_селе_Чёрный_Отрог.jpg|слева|мини|400x400пкс|Черный Отрог ауылындағы Иоанн Богослов сиркәүе.]] [[Файл:Виктор_Черномырдин_и_Морис_Дрюон_в_селе_Чёрный_Отрог._2003_год..jpg|мини|300x300пкс|Виктор Черномырдин һәм Морис Дрюон Черный Отрог ауылында. 2003 йыл.]] [[Файл:Виктор_Степанович_Черномырдин_в_родном_селе_Чёрный_Отрог..jpg|слева|мини|300x300пкс|22. 05. 2006 йыл. Хәтер һүрәте (Виктор Степанович Черномырдин Черный Отрог ауылында туғандары һәм яҡындары менән).]] * Изге апостол һәм евангелист Иоанн Богослов сиркәүе (Үҙәк урам, 9 йорт). В. С. Черномырдин 1996 йылда ауылда ғибәҙәтхана төҙөүҙә туранан-тура ҡатнаша. Мәскәү һәм Бөтә Русь патриархы Алексий II [[1996 йыл]]дың 6 сентябрендә ҡорамды изгеләндерә. 2005 йылда [[Киев-Печёра лавраһы|Изге Успенский Киев-Печера лавраһының]] иконалар төшөрөүсе рәссамы ғибәҙәтхананы биҙәй<ref>[http://www.religiopolis.org/publications/3070-arhitektura-tonet-v-farisejstve.html Ситников М. фарисейство архитектура тоно // 17.08.2011 тикшеренеү үҙәге баш религиоведческий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022144322/http://religiopolis.org/publications/3070-arhitektura-tonet-v-farisejstve.html |date=2020-10-22 }}</ref>. [[2007 йыл]]да Калининград һәм Смоленск митрополиты Кирилл, хәҙерге Мәскәү һәм Бөтә Русь патриархы, Черный Отрогтағы ҡорамға килә. Сиркәүҙең ктиторҙары булып Черномырдиндар ғаиләһе тора. Был ҡорамға бик күп хаж ҡылыусылар килә. [[2006 йыл]]да ҡорамға динле изге кенәз Даниил Московский һәм Александр Невскийҙарҙың, Киев-Печра лавраһындағы изгеләрҙең, оптин ҡарттарының 78 мәйет киҫәксәләре һалынған ковчег (бәләкәй кәмә һауыт) тапшырыла<ref>[http://stobitel.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=410:black-spur&catid=56:parishes&Itemid=59&month=12&year=2010 Һарыҡташ килә благочиние] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406090104/https://stobitel.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=410:black-spur&catid=56:parishes&Itemid=59&month=12&year=2010 |date=2019-04-06 }}</ref>. * Суҡындырыусы Иоанн Богослов мәхәлләһе сиркәүе (Ленин урамы, 23-сө йорт). Сиркәү 1848—1849 йылдарҙа төҙөлгән һәм 1850 йылдың 2 сентябрендә изегеләндерелгән.<ref>[http://www.dplsvetoch.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=22 Чернотрожский килә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140908211112/http://dplsvetoch.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=23&Itemid=22 |date=2014-09-08 }}</ref>. Ҡорам эргәһендә йәкшәмбе мәктәбе эшләй. * [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында һәләк булған яҡташтар һәйкәле (Үҙәк урам.)[[Файл:Памятник_в_Черном_Отроге.jpg|мини|436x436пкс|1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Тыуған ил өсөн алышта һәләк булған ауылдаштарға арналған һәйкәл]] * Черномырдин Виктор Степанович тарихи-мемориаль музейы (үҙәк урам, 7-се йорт-б.). 2011 йылда уның музейы асыла, [[2015 йыл]]да экспозиция барлыҡҡа килә. == Мәғариф учреждениелары == * Муниципаль белем биреү учреждениеһы "Черный Отрог В. С. Черномырдин исемендәге урта дөйөм белем биреү мәктәбе. " * Дәүләт белем биреү учреждениеһы «Черный Отрог махсус (коррекцион) дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты» * Мәктәпкәсә белем биреү муниципаль учреждениеһы « „Солнышко“ балалар баҡсаһы». * Автономиялы коммерция булмаған ойошмаларҙың балалар һауыҡтырыу рухи-патриотик лагеры «Светоч». * Балаларға өҫтәмә белем биреү муниципаль учреждениеһы «Һарыҡташ балалар сәнғәт мәктәбенең» (филиалы). == Билдәле шәхестәр == Черный Отрогта Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте рәйесе [[Черномырдин Виктор Степанович|Виктор Черномырдин]]<ref>[http://archive.kremlin.ru/state_subj/217696.shtml Рәсәй Президенты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120221132/http://archive.kremlin.ru/state_subj/217696.shtml |date=2010-11-20 }}</ref> тыуған. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.orenburg-gov.ru:8080/magnoliaPublic/regportal/Info/Turism/Potencial/Preduralye/Otrog.html Чёрный Отрог // www.orenburg-gov.ru]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Село родное — Чёрный Отрог / П. Г. Гусев, И. Ф. Прядкин, Н. И. Рахимова, М. Г. Трофимова; [Отв. ред. Н. И. Рахимова]. — Оренбург: Печатный дом «Димур», 2007. — 512 с. — <nowiki>ISBN 5-7689-0134-5</nowiki> * Село родное — Чёрный Отрог / П. Г. Гусев, И. Ф. Прядкин, Н. И. Рахимова, М. Г. Трофимова. / Отв. ред. Н. И. Рахимова; АНО «Музей В. С. Черномырдина». — Изд. 2-е, перераб. и доп. / при участии А. А. Сорокина. — Оренбург: АНО «Музей В. С. Черномырдина», 2012. — 576 с., ил. — <nowiki>ISBN 978-5-905681-02-8</nowiki> [[Категория:Һарыҡташ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 9n1rtb02sm8fzm78dyf2za73l4f0mrd 0 154638 1301732 1268786 2026-08-04T10:53:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301732 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡарағас (төшөнсәләр)}} {{Ук}} '''Ҡарағас''' ({{lang-la|Lárix}}) — [[ҡарағай|ҡарағайҙар ғаиләһе]]нә ҡараған ағас үҫемлектәр төрө, ылыҫлы ағастарҙың иң таралған тоҡомдарының береһе. Йыл һайын ҡышҡылыҡҡа ылыҫын ҡоя. == Аталышы == Боронғо латин телендә Larix һүҙе тигән һүҙ Европа ҡарағасын, шул иҫәптән Өлкән Плиний, Витрувий һәм Лукан ҡулланған<ref>{{Книга|автор=И.Х.Дворецкий|заглавие=Латинско-русский словарь}}</ref>. Фәнни атама булараҡ әҙәбиәткә [[Карл Линней|Карл Линнейға]] тиклем күпкә алдараҡ, [[XVI быуат]] башында индерелә<ref name=":0" />. Килеп сығышы бөтөнләй асыҡ түгел. Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, был ыҫмаланың ''галдарҙағы'' атамаһы, йәки ''кельттарҙағы'' '''lar''' һүҙенән — мул, бай (ыҫмалаһы күп). Башҡалар фекеренсә, был һүҙ латин телендәге laridum, lardum һүҙенән — майлы, сөнки ағастар ныҡ сыҙамлы<ref name=":0" />. Архитектура тураһында хеҙмәтендә [[Витрувий]] Ларигнум ҡалаһы тураһында легенданы телгә ала. Уның ҡарағастан эшләнгән стеналарын ҡамаусылар яндыра алмаған, шунан һуң ағасҡа был ҡала исеменән атама бирелгән<ref>{{Книга|ссылка=http://worldcat.org/oclc/236189668|автор=Витрувиус, Поллио|заглавие=Десять книг об архитектуре Витрувия|год=1938|издательство=Всесоюзная академия архитектуры}}</ref>. Карл Линней төр атамаһы сифатында файҙаланылған был һүҙҙе ҡарағасты ҡарағайҙан айырыу өсөн ҡулланған<ref name=":0">[https://www.packagile.ru/conifer/larix.html Лиственница (Larix). Сем. Сосновые. Энциклопедия декоративных садовых растений.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816132635/http://www.packagile.ru/conifer/larix.html |date=2019-08-16 }}</ref>. [[Урыҫтар]] «лиственница» тигән исем ошо ылыҫлы ағастың ҡылығына ҡарап бирә: йыл һайын ҡышҡа япраҡлы ағастар кеүек энәһен ҡоя<ref>{{Cite web|url=https://lexicography.online/etymology/shansky/%D0%BB/%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0|title=Этимологический онлайн-словарь русского языка Шанского Н.М.}}</ref> == Таралышы һәм үҫеү мөхите == [[Евразия|Евраазияның]] һәм [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ Американың]] [[урта климат|урта]], һыуыҡ ([[субарктик климат|субарктик]]) һәм альп аралығы (субальпик) бүлкәттәре өлкәләрендә үҫә. Донъяла һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] һан буйынса иң күп таралған ағас<ref name="Леса мира и России">{{статья | автор = Страхов В.В., Писаренко А.И., Борисов В.А. | заглавие = Леса мира и России | ссылка = https://polit.ru/article/2006/03/14/lesamir/ | место = М. | издание = Бюллетень Министерства природных ресурсов РФ «Использование и охрана природных ресурсов России» | год = 2001 | номер = 9 | страницы = 49—63 | doi = | issn = }}</ref><ref>[https://nonews.co/directory/lists/countries/forest-area Список стран по площади лесов. Сайт «NoNews.co».]</ref>. Рәсәйҙән тыш тәбиғи ареалы Европа менән Азияның ҡайһы бер илдәренең таулы өлкәләрен солғап алған. Шулай уҡ тәбиғи хәлдә [[Канада]] биләмәләрендә лә киң таралған. [[АҠШ]]-тың төньяҡ биләмәләрендә һәм [[Аляска]]ла һирәгерәк. Ул таҙа ҡарағас урмандары булып та, шул уҡ ваҡытта башҡа ағастар менән ҡатнашып та үҫә. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] биләмәһендә ҡарағас урмандары (бар төрҙәрен дә иҫәпкә алып) 258 млн гектар майҙанды тәшкил иткән (яҡынса илдең барлыҡ урмандарының 40 % тирәһе). Ә сеймал ағас запасы 26 млрд м³-ҙан күберәк булған<ref>[http://dendrology.ru/forest/item/f00/s00/e0000019/index.shtml ЛИСТВЕННИЧНЫЕ ЛЕСА. Лесная энциклопедия: В 2-х т., т.2/Гл.ред. Воробьев Г. И.; Ред.кол.: Анучин Н. А., Атрохин В. Г., Виноградов В. Н. и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986.-631 с., ил.]</ref>. Яңыртылған мәғлүмәттәр буйынса, Рәсәйҙә ҡарағас урмандарының майҙаны яҡынса 264 миллион гектарға баһалана, дөйөм урман ҡаплаған майҙандарҙа уларҙың өлөшө шул уҡ кимәлдә тиерлек ҡалған, ә уларҙа дөйөм ағас запасы — 23,1 миллиард м3<ref>[https://национальныйатлас.рф/cd3/354-355/354-355.html Географические сведения о России. Национальный атлас России. Том 3. Лесное хозяйство.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616131127/http://xn--80aaaa1bhnclcci1cl5c4ep.xn--p1ai/cd3/354-355/354-355.html |date=2019-06-16 }}</ref>. == Ботаник мәғлүмәт == Уңайлы шарттарҙа 50 метрға тиклем үҫә. Был осраҡта олононоң диаметры 1 метрғаса етә. 300—400 йыл йәшәй, 800 йылғаса йәшәгән ҡарағастар ҙа теркәлгән. Ағастың сатыры йомшаҡ, кәүшәк. Йәш ағастар ҡояшта ялтырап тора, һәм улар конус формаһында. Ағас ҡартайған һайын төрлө ҡиәфәткә инә. Улар түңәрәк, йомортҡа формаһында була. Өҫ яғы тупаҡҡа әйләнә. Бер туҡтауһыҙ ел иҫкән урындарҙа бер яҡҡа ғына ҡараған флаг рәүешендә була. Ылыҫы бер йыллыҡ, йомшаҡ. Асыҡ йәшел. Үрентеләр әйләнмә рәүешендә, шулай уҡ берәрләп урынлашҡан, ә ҡыҫҡа үрентеләрҙә һәр береһендә 20 — 40 (50) данала булған шәлкемдәрҙә<ref>Дендрология: учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений / В. Ф. Абаимов. — 3-е изд., перераб. — М. : Издательский центр «Академия», 2009. — 368 с.</ref>. Көҙөн ҡарағас ылыҫтарын ҡоя.[[Файл:Larix-oliv-e.jpg|thumb|left|Сатыр рәүешеге Себер ҡарағасы ҡыш көнө]] [[Файл:Лиственница - шишки и колоски.jpg|thumb|Тубырсыҡтары һәм башаҡтары. Яҙ]] [[Файл:Шишки лиственницы летом.jpg|thumb|Тубырсыҡтары йәйгеһен]] [[Файл:Larix decidua0.jpg|thumb|Көҙгө тубырсыҡтар]] Ҡарағас — бер өйлө ағас. Ата башаҡтар йомро — йомортҡа һымаҡ, төҫө һары, оҙонлоғо 5-тән — 10 мм-ғаса. Һеркәһе ике һеркәлекле. Һеркәләрендә һауа моҡсалары юҡ. Инә тубырсыҡтар ҡыҙғылт-алһыу йәки йәшел төҫтә. Һеркәләнеү осоро ылыҫын ярған ваҡытта йәки ярып бөткәс башлана. Көньяҡта апрель — майҙарға тура килһә, төньяҡта — июндә. Тубырсыҡтары сәскә атҡан йылдың көҙөнә өлгөрә. Ул йомортҡа формаһында йәки оҙонса түңәрәк рәүешендә булырға мөмкин. Оҙонлоғо 5-тән 10 мм-ғаса. Орлоҡ ҡабырсыҡтары ҡаты, ҡаплағыстарынан оҙонораҡ. Тубырсыҡтар өлгөрөп етеү менән йәки яҙғыһын асыла. Орлоҡтары ваҡ, йомортҡа формаһында, ян-яҡта тығыҙ йәбешкән япраҡтары була. Ағас 15 йылдан һуң ғына емешләнә башлай. Иң емешле йылдары 6 — 7 йыл аша ҡабатланып тора. Орлоҡтарының шытымы түбән. Ағастың тамыры ғәҙәти шарттарҙа бик көслө, тармаҡлы. Үҙәк тамыры бик үҫешмәгән, әммә ян тамырҙары тәрәнгә китә, улар көслө елдәргә ҡаршы тороуға ярҙам итә. Үтә еүеш тупраҡта, шулай уҡ мәңгелек туң ерҙәрҙә тамырҙары өҫтә. Ундай ағастар елгә бирешеп бара, көслө ел ваҡытында ауып барыусан. Ҡарағас — яҡты яратыусы ағас. [[Яҡтылыҡ]] етерлек булған урындарҙа ул тиҙ үҫә, яңыра. Яҡшы шарттар булғанда ла, улар етеҙ үҫә. 20 йәшлек ағастар йылына 50 — 100 см-ғаса үҫергә мөмкин. Яҙғы ҡырауҙарға бирешмәй. Ҡышҡы түбән температуралы һыуыҡтарға тотороҡло. Йылыға талымһыҙ, шуға ла [[Поляр түңәрәк]] аръяғында ла, бейек тауҙарҙа ла киң таралған. [[Файл:Put'.JPG|thumb|Царское Селола ҡарағас аллеяһы]] Тупраҡҡа ла бик талымһыҙ. Мүк баҫҡан һаҙлыҡта ла, үтә дымлы ерҙәрҙә лә, мәңгелек туңлыҡта ла, ҡоро ҡаялы тау итәктәрендә лә берҙәй үҫә. Әлбиттә, ундай уңайһыҙ ерҙәрҙә зәғиф һәм кәрлә булалар. Яҡшы тупраҡтар ҡарағасҡа матур булып үҫеүгә уңайлы шарттар тыуҙыра. Бындай урындар — һөҙәк тау итәктәре һәм йылға үҙәнлектәре. Йәш үҫентеләр кимереүселәргә бирешеп бармай<ref>[https://www.booksite.ru/fulltext/rusles/xvporody/text.pdf Каппер О. Г. Хвойные породы. Лесоводственная характеристика. Гослесбумиздат, Москва-Ленинград, 1954.]</ref><ref>[http://dendrology.ru/forest/item/f00/s00/e0000012/index.shtml ЛИСТВЕННИЦА. Лесная энциклопедия: В 2-х т., т.2/Гл.ред. Воробьев Г. И.; Ред.кол.: Анучин Н. А., Атрохин В. Г., Виноградов В. Н. и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1986.-631 с., ил.]</ref><ref>[http://industrial-wood.ru/listvennichnye-lesa/5536-listvennica-na-territorii-rossii.html Лиственница на территории России. Ремонт. Строительство. Интерьер. Лесное дело и деревообработка.]</ref><ref>[http://givoyles.ru/articles/poroda-nomera/listvennica/ Лиственница — Интернет-журнал «Живой лес»]</ref><ref>[https://www.booksite.ru/fulltext/rusles/dylislistv/text.pdf Дылис Н. В. Лиственница. — М.: Лесная пром-сть, 1981. — 96 с. ил.— (Б-чка «Древесные породы»).]</ref>. == Ҡулланыу == [[Файл:Осенний лес в горах Восточных Саян, Бурятия, Россия.jpg|thumb|Көнсығыш Саян тауҙарында көҙгө ҡарағас урманы, [[Бүрәт Республикаһы]], Рәсәй]] {{main|Ҡарағас (ағас материалдар)}} Ағастың үҙәге ([[үҙағас]]) тар сөсөклө һәм ҡыҙыл бурҙат йәҙрәле, һығылмалы, ҡаты, ныҡлы, [[ыҫмала]]лы, сереүгә ҡаршылығы ныҡ тотороҡло. Яңы ғына киҫелгән сағында ауырлыҡ күләме массаһы — 0,9—1,1, асыҡ һауала ятып кипкәс, 0,7—0,8. Ныҡлығы һәм оҙаҡ ваҡыт бер нимәгә бирешмәй һаҡланыуы сәбәпле, ул һәр ерҙә киң ҡулланыла. Төҙөлөш эштәренән башлап химия сәнәғәтенә тиклем ҡулланылыш тапҡан. Ҡатылығы буйынса ул тик имәндән генә бер аҙға ғына, 1 пунктҡа ҡалыша. Бринелль шкалаһы буйынса имән 110 берәмек булһа, ҡарағас 109 берәмек тәшкил итә<ref>{{Cite web|url = http://lesok.by/poleznoe/46-listvennitsa-svojstva-drevesiny|title = Лиственница: свойства древесины|author = Крук Н.К., Пальченко А.К., Шараг Е.И., Янушко А.Д.|work = Научно-техническая информация в лесном хозяйстве|date = 2006 г.|publisher = Министерство лесного хозяйства Республики Беларусь}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402150300/http://lesok.by/poleznoe/46-listvennitsa-svojstva-drevesiny |date=2015-04-02 }}</ref>. Ағас материалы булараҡ, үҙенсәлеге буйынса сағыштырмаса тотороҡло булыу сәбәпле, уны башҡа төрҙәргә ҡарағанда йышыраҡ сей килеш файҙаланалар. Әлбиттә, ыҫмалалығы юғары булғанға, төҙөлөш материалы булараҡ файҙаланыу мәшәҡәттәр тыуҙыра. Ҡарағас тулыһынса кибеп етеп, ыҫмалаһы тығыҙланһа, ҡағылған ҡаҙауҙы кире һурып сығарып булмай. Мәғдән (металл) [[ҡаҙау]] өҙөлөп ҡала. Шулай уҡ унан ярылған таҡта бик ауыр һәм ыҫмалалы. Берәй конструкция төҙөргә булһа, мотлаҡ өҫтәлмә технологик операциялар уйлап табыу талап ителә. Саморездар йәки резьбалы тоташтырғыстар һәм өҫтәлмә ҡорамалдар кәрәк буласаҡ. Ҡарағастың ҡайыры 18 % [[Таннин|таннидтар]]ҙан тора. Ул бурҙат-алһыу төҫтә, һәм туҡымалар, күн материалдар буяуҙа файҙаланыла. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * Анненков|Pinus Larix * {{ВТ-ЭСБЕ|Лиственница}} * Книга:Биологический энциклопедический словарь|с=324 * {{книга|автор=Бобров Е. Г.|заглавие=История и систематика лиственниц|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/bobrov1972_istor_sist_listvennits.djvu|место=Л.|год=1972}} * ''Авров Ф. Д.'' Экология и селекция лиственницы. — Томск: Спектр, 1996 * {{статья|автор=Андриянова Е., Мочалова О., Фирсов Г.|заглавие=Глухариные сады : Видоизменение кроны лиственницы под воздействием экстремальных факторов|ссылка=|издание=Цветоводство|тип=журнал|год=2008|номер=5|страницы=28—29}} * ''Воробьёв Д. П.'' Дикорастущие деревья и кустарники Дальнего Востока. — М.: Наука, 1968. * ''Дылис Н. В.'' Сибирская лиственница. (Материалы к систематике, географии и истории). — М.: изд-во МОИП, 1948. — Нов. сер., бот., вып. 2. — 139 с. * ''Дылис Н. В.'' Лиственница Восточной Сибири и Дальнего Востока. Изменчивость и природное разнообразие. — М., 1961. — 210 с. * {{книга|автор=Дылис Н. В.|заглавие=Лиственница|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/dylis1981_listvennitsa.djvu|место=М.|издательство=Лесн. пром-сть|год=1981|серия=Б-течка «Древесные породы»|страниц=96}} — УДК 630* 174.753 * ''Кабанов Н. Е.'' Хвойные деревья и кустарники Дальнего Востока. — М.: Наука, 1977. * {{статья|автор=Орлова Л. В.|заглавие=Конспект дикорастущих и некоторых интродуцированных видов рода Larix Mill. (Pinaceae) флоры Восточной Европы|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/novosti_sistematiki_visshih_rasteniy_2011_43.pdf|издание=Новости систематики высших растений|год=2011|том=43|страницы=5—18}} * ''Солодухин Е. Д.'' Деревья, кустарники и лианы советского Дальнего Востока. — Уссурийск, 1962. * ''Усенко Н. В.'' Деревья, кустарники и лианы Дальнего Востока. — Хабаровск: Кн. изд-во, 1984. * Цветоводство: журнал. — 2007. — № 5. — С. 38—41. [[Категория:Алфавит буйынса үҫемлектәр]] [[Категория:Евразия флораһы]] [[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]] [[Категория:Ҡарағай һымаҡтар]] p21hyqdccpvzzq8r546hjke6wqt1p9s 0 160632 1301725 1295134 2026-08-04T07:41:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301725 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғағауздар''' (гаг. <span lang="gag" style="font-style:italic;">Gagauzlar</span>) — Балҡан ярымутрауында тарихи формалашҡан [[Төрки халыҡтар|төрки]] халыҡ. Ғағауздарҙың хәҙерге территорияһы башлыса Бессарабияла тупланған (көньяҡҡа [[Молдова|Молдавия]]ның көньяғы һәм Украинаның [[Одесса өлкәһе]]). Шулай уҡ ҙур булмаған һанда [[Болгария]], [[Греция]], [[Румыния]] һәм башҡа илдәрҙә йәшәй. Хәҙерге ғағауздарҙың дөйөм һаны — 250 мең кеше самаһы. Дине: — православие. Молдавия составында Ғағауз Автономиялы территориаль берәмек бар, баш ҡалаһы [[Комрат]] == Сығышы == Ғағауздарҙың килеп сығышы тураһында бик күп төрлө гипотезалар бар: * Ғағауздарҙың ата-бабалары булып [[уғыҙҙар]], [[бәшнәктәр]], кумандар тора; * [[Төркиә]]лә сәлжүктәр теорияһы таралған: ғағауздар XIII быуатта Добруджаға күсеп килгән төрөк-сәлжүктәр тоҡомона ҡарай һәм ҡыпсаҡтар менән бергә унда уғыҙҙар дәүләтенә нигеҙ һала{{Sfn|Губогло, Фейгина, Колса|2006|с=|name=БРЭ}}; * Болгарияла ғағауздар төрөкләшкән болғарҙар тигән гипотеза киң таралған<ref>Маринов, В. [http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksBG/V_Marinov_Gagauzite_proizchod.pdf По въпроса за произхода на гагаузите в България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160707121239/http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksBG/V_Marinov_Gagauzite_proizchod.pdf |date=2016-07-07 }} // Сборник в чест на Йордан Захариев, София 1964, с. 157—158, 166—167</ref><ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Гагаузы}}</ref>; * Ғағауздар —VII быуатта Волга һәм Балҡан ярҙарынан күсеп килгән төрөк-[[болғарҙар]] һәм IX быуатта улар христиан динен ҡабул итә. Хәҙерге лингвистик нигеҙләүе юҡ. Үрҙә аталған барлыҡ төркөмдәр ғағауз халҡының этногенезында ҡатнашыуы бар === Генетик сығышы === Төрлө тораҡ пункттарҙа үткәрелгән ғағауздар генетикаһының һуңғы тикшеренеүҙәре уларҙың сығышына асыҡлыҡ индермәй. Тикшеренеүселәр ғағауздарҙың генетикаһы бер төрлө түгеллеген билдәләй. Бер тикшеренеүҙә ғағауздарҙың балҡан тамырҙары, икенсеһендә төрөк (сәлжүк) тамырҙары асыҡлана<ref name=":0">{{Мәҡәлә|автор=Alexander Varzari, Vladimir Kharkov, Wolfgang Stephan, Valentin Dergachev, Valery Puzyrev|заглавие=Searching for the origin of Gagauzes: inferences from Y-chromosome analysis|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19107901|издание={{нп3|American Journal of Human Biology|American Journal of Human Biology: The Official Journal of the Human Biology Council||American Journal of Human Biology}}|год=2009-5|том=21|выпуск=3|страницы=326—336|issn=1520-6300|doi=10.1002/ajhb.20863}}</ref><ref name=":1">{{Мәҡәлә|автор=Alena Kushniarevich, Olga Utevska, Marina Chuhryaeva, Anastasia Agdzhoyan, Khadizhat Dibirova|заглавие=Genetic Heritage of the Balto-Slavic Speaking Populations: A Synthesis of Autosomal, Mitochondrial and Y-Chromosomal Data|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26332464|издание={{нп3|PloS One}}|год=2015|том=10|выпуск=9|страницы=e0135820|issn=1932-6203|doi=10.1371/journal.pone.0135820}}</ref>. Был ғағауздарҙың тышҡы, шулай уҡ физик һыҙаттарында күҙгә ташлана. Ғағауздар Y-ДНК гаплотөркөмөнә ҡарай: I2 (23.6 %), R1a (19.1 %), G (13.5 %), R1b (12.4 %), E1b1b1a (11.1 %), J2 (5 .6 %) һәм N (2.2 %). Y-ДНК филогенетик анализы ғағауздарҙың македондар, болгарҙар, [[сербтар]] һәм башҡа балҡан халҡы менән туғанлығына күрһәтә. Гаплотиптарының ентекле тикшерелеүе ғағауздар һәм төрөк тармаҡтарының ҡайһы бер бәйләнештәрен асыҡлай, был сәлжүк гипотезаһын күпмелер дәлилләй === Лингвистик үҙенсәлектәре === Ғағауздарҙың халыҡ булараҡ берләштереүсе факторҙары булып төрки теле һәм христиан дине тора, улар ғағауздарҙы башҡа Балҡан халҡынан айырып тора. Тикшеренеү авторҙары шулай уҡ төрөк телен үҙләштерелгән, ә ғағауздарҙың ата — бабалары Балҡандың аҫаба халҡы тигән гипотезаны алға ҡуя<ref name=":1"/>. Был гипотеза күп һорауҙар тыуҙыра: әгәр ҙә, ғағауз теле үҙләштерелгән тип фраза ителһә, кемдән икәнлеге бөтөнләй аңлашылмай. Сөнки төрөк теленә һәм ҡырым-татарҙарының көньяҡ диалектына яҡынлығы булыуға ҡарамаҫтан, ғағауз теле уларҙан грамматик, лексик һәм семантик яҡтан ныҡ ҡына айырыла.  Башҡа төрки телле вәкилдәр менән ғағауздар туранан-тура бер нисек тә бәйләнешкә инмәһә лә, ул үҙендә шуларҙың үҙенсәлекле элементтарын таба Әзербайжан теле миҫалында - был хәҙерге ваҡытта ҡылымдарҙың күпкә оҡшаш формалары һәм төрөк телендәге һымаҡ хәҙерге оҙайлы ваҡыттың тулыһынса юҡлығы (-yor). Шулай уҡ ғағауздар, төрөктәрҙән айырмалы рәүештә «ğ» өнөн ҡулланмай, уны «g» өнө йәки икеләтә һуҙынҡы менән алмаштыра<ref>''Саая, Оюмаа Маадыр-оол.''Долгие гласные тувинского языка(рус.).— Новосибирск, 2005.</ref>, был ғағауз телен тыва теле менән яҡынлаштыра, ә үҙенә генә хас -maa/mää ялғауы менән ғағауз инфинитвы төрөк төркөмөнөң бөтә телдәре араһында уникаль феномен булып тора. Былар бөтәһе лә ғағауздарҙың Балҡанға төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйынан X быуатта килгән ата-бабаларының төрөк күскенселәре булғанлығына һәм урындағы халыҡ араһында юҡҡа сығыуына ишара яһай, шуның менән ғағауздарҙың балҡан халҡына яҡынлығы аңлатыла<ref>''Варзарь А. М.''Этногенез гагаузов по данным аутосомных ДНК-маркеров(рус.)// Кишинев, 2010.</ref>. == Тарихы == Бөгөнгө көнгә ғағауз халҡының атамаһы телгә алыныусы XIX быуаттан алда даталанған бер тарихи документтарҙың да табылмауы менән бәйле, ғағауздарҙың тарихы әлегә тиклем тарихсыларҙың бәхәс өлкәһе булып ҡала. Түбәндә төп фараз итеүҙәр килтерелә: XIII быуат (1259—1320) — Балҡан ярымутаруында ғағауздарҙың ата-бабаларын христианлаштырыу осоро, ул легендар Сара Салтыктың күп йыллыҡ миссионерлыҡ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә мөмкин була, Сара Салтык төрлө балҡан легендаларында изге Георгий, изге Илья, изгеләндереүсе Николай, изге Симеон, изге Наум йәки изгеләндереүсе Спиридон менән тиңләштерелә. XIV быуат (1320—1347) — ғағауздарҙың ата-бабалары ҡыпсаҡ сығышлы төрөк телле христианин Балыҡ бей етәкселеге аҫтында бойондороҡһоҙ болғар Карвун кенәзлегендә урынлаша. Карвун ере (Karvunum Terra) хәҙерге Болгарияның төньяҡ-көнсығышында үҙәге менән Карвун ҡалаһында урынлаша. XIV быуат (1347—1400) — ғағауздар Добрич (Балыҡтың улы) етәкселеге аҫтында бойондороҡһоҙ болғар Добруджа кенәзлегендә урынлаша, ә Добричтан һуң 1386 йылдан Иванко (Добричтың улы) етәкселегендә. Добруджа — хәҙер төньяҡ-көнсығыш Болгария һәм көньяҡ-көнсығыш Румынияның географик өлкәһе. XIV—XIX быуаттарҙа (1400—1812) — ғағауздар [[Ғосман империяһы]] эсендә, шул уҡ Добруджала, уның территорияһы тарихи документтарҙа Уз Эйалети исеме аҫтында телгә алына, урыҫ теленә тәржемәлә ул «уз халҡының провинцияһы» тигәнде аңлата. 1597 йылда Ғосман Империяһы эсендә Варна ҡалаһында йәшәгән халыҡ һанының статистикаһы буйынса: * төрки христиандар — 582 йорт, * мосолман төркиҙәр — 410 йорт, * гректар — 120 йорт, * коптар — 31-се йорт. Бирелгән статистика буйынса 1597 йылда Варнала йәшәгән халыҡтар араһында болгарҙар булмағанлыҡтан, болгарҙар Варнала сағыштырмаса яңыраҡ йәшәй башлаған тигән һығымта яһарға мөмкин. Икенсе һығымта буйынса Варна ҡалаһының төп халҡы булып ғағауздар тора, сөнки Балҡан ярымутрауында төрки телле христиандар тик ғағауздар була. XVIII быуат аҙағында һәм XIX быуат башында Ғосман империяһының көсһөҙләнеүе менән бәйле Балҡан ярымутрауы территорияһы анархияға бирелә. Был осор Балкан тарихында Балҡан ярымутрауы халҡын ҡурҡытыу аҫтында тотоҡан Кырджалы бандаһы буйынса ҡырджалылыҡ һымаҡ билдәле була. Ошо күренеш, шулай уҡ Балҡанда Рәсәй һәм Ғосман империяһы араһында барған оҙайлы һуғыш менән бәйле, ә Рәсәй Бессарабияла уңайлы тормош шарттары тәҡдим итә, крәҫтиәндәрҙең өлөшө, шул иҫәптән ғағауз халҡының өлөшө Балҡан ярымутрауынан Бессарабия территорияһына күсеп ултыра. Бессарабияға китмәгән ғағауздарҙың төп өлөшө артабан тарихи Добруджа сиктәрендә Румыния һәм Болгария араһында бүленә һәм яйлап румындарға һәм болгарҙарға ярашлы ассимиляцияға дусар була. XIX—XX быуат (1812—1917) — Рәсәй империяһынан Бессарабия территорияһына эмиграциялаған ғағауздар XX быуат: * 1906 йылдың ғинуары — Бессарабияла бойондороҡһоҙ Комрат республикаһы иғлан ителә, ул 5 көн йәшәй. * 1918—1940 йылдарҙа — ғағауздар Бессарабияның Румыния менән берләшеүе һөҙөмтәһендә Румыния территорияһында була. * 1940—1941 йылдарҙа — Риббентроп -Молотов пакты буйынса бер өлөш ғағауз халҡы менән Бессарабия СССР-ҙан китә (Аккерман өлкәһенә инә, 1940 йылдың 7 декабренән Измаил өлкәһенә). 1940 йылдың август айында Молдавия АССР-ынан Молдавия Совет Социалистик Республикаһы (МССР) формалаша. Ғағауздарҙың күп өлөшө уның территорияһында йәшәй * 1941—1944 йылдарҙа — [[Икенсе донъя һуғышы]]. Бессарабия территорияһы Румыния составына инә. * 1944 йыл — 1990 йыл — ғағауздар Молдавия Совет Социалистик Республикаһында. * 19.08.1990 йыл — 23.12.1994 йыл — танылмаған Ғағауз республикаһы осоро * 23.12.1994 — хәҙерге ваҡытта тиклем күпселек территорияһында йәшәүсе күпселек ғағауздар Молдова эсендәге Гагауз Ериндә. Ғағауздарҙың әҙ өлөшө әлегә тиклем хәҙерге Болгарияның Көньяҡ Добруджа районында йәшәй, йәш быуын күбеһенсә болгар телендә һөйләшә. === Ғағауздар XIX—XX быуаттарҙа === [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]] башында баҫылып сыҡҡан Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге ғағауздарҙы төрөкләшкән болғарҙар тип атай, ''«улар православие динен тота, ләкин ҡорамдарҙа байрам көндәрендә мәжүсиҙәрҙең ҡорбан килтереү төрөн — ҡорбан ҡыла» тип билдәләй''<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Гагаузы}}</ref>. Варна ҡалаһы болғар халҡының этник составын Һүрәтләп, Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге хәбәр итә: <br /><blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Варна Болгарияның диңгеҙ буйы ҡалалары иҫәбенә инә, унда күп гректар йәшәй; һуңғылары бөтә ҡала халҡының ⅓ кешеһен тәшкил итә, улар иҫәбенә православие динен тотҡан, әммә төрөк телендә һөйләшкән боронғо кумандарҙың тоҡомо — ғағауздар ҙа үҙҙәрен индерә<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Варна}}</ref>. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote>1877—1878 йылдарҙа Рәсәй менән һуғышта [[Ғосман империяһы]] еңелгәндән һуң [[Болгария]] Ғосман империяһы составында административ [[автономия]] хоҡуғын ала 1878 йылға тиклем Варна ҡалаһында һәм уның тирә -яғында ғағауздар халҡы статистикаһы: * 1871 йылда болгар «Отечество» (№ 85) гәзитендә Градешлиев Варна халҡының күп өлөшөн ғағауздар тәшкил итә тип яҙа. * 1876 йылда Иречек Варнаға йәнәш бөтә райондарҙа һалым түләүсе эшкә һәләтле ирҙәрҙең һаны 21 359 кеше, һәм күбеһе уларҙың ғағауздар, тип яҙа. 1878 йылдан һуң Варнала ғағауздар халҡы статистикаһы (Градешлиев статистикаһы): * 1880 й. — 12 000 кеше * 1905 й. — 10 175 кеше * 1910 й. — 9329 кеше * 1920 й. — 3669 кеше 1897 йылда Бессарабия губернаһында халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ғағауздар 2,9 % тәшкил итә<ref>{{Книга:История Республики Молдова|2002||страницы=146}}</ref>. [[1990 йыл]]да Бессарабия территорияһында ғағауздарҙың компактлы йәшәү урынында Ғағауз Республикаһы иғлан ителә, ул дүрт йылдан һуң тыныс берләшә. [[1994 йыл]]дың 23 декабрендә Молдавия составында автономия — Гагаузия Автономиялы территориаль берәмек ойошторола<ref>{{Cite web|url=http://www.minelres.lv/NationalLegislation/Moldova/Moldova_Gagauzia_Russian.htm|title=Закон Республики Молдова «Oб особом правовом статусе Гагаузии (Гагауз Ери)» Nr.344-XIII от 23.12.94|publisher=www.minelres.lv}}</ref>. == Теле == Ғағауз теле төрөк телдәренең көньяҡ-көнбайыш тармағының уғыҙҙар төркөмөнә ҡарай. Ғағауз теле ике диалектҡа эйә—чадырлгун-комрат (төп) һәм вулканешт (көньяҡ) Төп һәм көньяҡ диалекттар араһында айырмалар асыҡлана. Фонетика өлкәһендә: 1. Алғы рәт ä и е һуҙынҡыларын ҡулланыу йәһәтенән Төп диалектта ä һуҙынҡыһы исем һәм ҡылым формаларының аҙаҡҡы асыҡ ижегендә (мәҫәлән: gecä ‘ночь’) һәм алғы рәт һуҙынҡылар менән нигеҙҙән һуң баҫым аҫтында аффикстарҙа (köklär ‘тамырҙар’, evdän evä ‘йорттан йортҡа’, gidän ‘уходящий’, gidärdi ‘ул китте’ һ.б..). Көньяҡ һөйләшендә ä һуҙынҡыһына күрһәтелгән осраҡтарҙа е һуҙынҡыһы тап килә (maale, gece, hergele / kökler, evden eve, giden, giderdi). 2. 1-се һәм 2-се заттың берлегендә зат алмаштары варианттары. Bän [an b'] // sän [an s'] үҙәк диалектта һәм ben // sen көньяҡ диалектта. 3. ää и её оҙон һуҙынҡыларын ҡулланыу һәм һүҙ аҙағында ҡулланыу. Комрат-чадыр диалектында оҙон ää һуҙынҡы ҡулланыла, мәҫәлән: gezmää 'баран', gülmää 'көлөү', gözçääz 'глазки', köpää 'эт' (төбәү килеш, төшөм килеш. һуҙынҡылар араһындағы k тартынҡыһы төшөп ҡалыуы һөҙөмтәһендә), ә вулкэнешт диалектынгда ошо уҡ позицияла — оҙон её һуҙынҡыһы: gezmee, gülmee, gözçeez, köpee. 4. у (йот) тартынҡыһының һәм с (дже) аффриката менән алдағы киң а и е һуҙынҡыларына йоғонтоһо Комрат һәм чадыр-лунга һөйләштәрендә а, е һуҙынҡылары у (йот) һәм с (дже) аффрикатаһы алдында тарая һәм редукцияға бирелә, вулкэнешт диалектында был күренеш әҙ һиҙелә (Сағыштыр: burdêim — burdayım 'мин бында', sobıêi — sobayı 'һауыт' (төшөм килеш), alıcek — alacak 'ул ала', gidicek (gicek) — gidecek ' ул бара' һ.б. 5. Көньяҡ диалектта күплектә аффикста һуңғы r төшөп ҡала: Мәҫәлән: Kızla(r) topladıla(r) da ördüle çiçek(r) feneţ. 'Ҡыҙҙар сәскә йыя һәм таж үрә'. 6. Һүҙ башында тартынҡы h төшөп ҡала. Ғағауз телендә еңел тын алған кеүек яңғыраған һ тартынҡыһы вулкэенешт диалектында төшөп ҡала һәм комрат-чадыр диалектында һаҡлана. Мәҫәлән: (h)ava 'һауа торошо', (h)ayvan 'хайуандар', (h)asta 'ауырыу' һ.б. Дөйөм алғанда, үҙәк һәм көньяҡ диалекттарҙы сағыштырғанда көньяҡ диалект боронғораҡ һәм төрөк телдәре төҙөлөшөн күберәк һаҡлаған булып күренә. Совет осоронда ғағауз мәҙәниәте үҫешә. Кириллица нигеҙендә алфавит барлыҡҡа килә, һүҙлектәр төҙөлә, мәктәп дәреслектәре, «Легенданын изи» (След легенд, 1974), «Узун керван» (Длинный караван, 1985), «Жанавар йортулары» (Праздники волка, 1990) һ.б. китаптар баҫылып сыға. XX быуат уртаһына тиклем ғағауз теле яҙмаһыҙ була. 1957 йылдың 30 июлендә Молдавия ССР-ы Юғары Советы Президиумының Указы менән рус графикаһы нигеҙендә ғағауз теле өсөн булған яҙыу индерелә<ref name="Языки народов СССР">{{Китап|автор=|заглавие=Языки народов СССР: в 5-ти томах. Тюркские языки|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М|том=2|год=1966|страницы=112—113|isbn=}}</ref>. Хәҙерге ваҡытта рәсми рәүештә латин графикаһы нигеҙендә алфавит ҡулланыла. == Гагауздарҙың бөтә донъя конгресы == === Кейеме === [[Файл:Gagauz-children.jpg|мини|300x300пкс|Ғағауздар милли кейемдә]] XIX быуат аҙағында ҡатын-ҡыҙҙар киндер күлдәк, алъяпҡыс менән еңһеҙ күлдәк кейгәндәр, йоҡа аҡ яулыҡ өҫтөнән ҙур ҡара яулыҡ (чемьберь) ябынғандар. Ҡышҡы ваҡытта еңле күлдәк, буҫтау кофта һәм тиренән еңһеҙ кейем кейгәндәр. Алҡалар, беләҙектәр, мунсаҡтар, шул иҫәптән алтын тәңкәләрҙән муйынсаҡ та мотлаҡ булған. Ирҙәр кейеме: күлдәк, киң буҫтау салбар, киң ҡыҙыл билбау (кушак), эшләпә - йәй көнө, ҡаракүл тире башлыҡ (ҡалпаҡ) - ҡышын. Көтөүселәрҙең ғәҙәти күлдәге һарыҡ тиреһенән салбар менән аралаша; тиренән еңһеҙ кейем һәм һарыҡ тиреһенән ҡыҫҡа куртка (кюрк), ул ҡайһы саҡта ҡыҙыл йәки йәшел юл менән биҙәлә. === Милли аш-һыуы === Туҡланыуҙа мөһим урынды икмәк биләй, ул сөсө һәм әсе ҡамырҙан бешерелә. Ҡул икмәге боронғо иген продукттарының береһе һанала. Әсетелгән ҡамырҙан бәлештәр (karmyarik) әҙерләйҙәр, уның эслегенә майҙа ҡыҙҙырылған брынза, кәбеҫтә, эремсек һалалар. Шулай уҡ сөсө ҡамырҙан ҡатлы бәлештәр ҙә популяр, уның эслегенә шулай уҡ брынза, эремсек (pidä/pide, kivirma, plaçinta, kirdä) ҡулланыла<ref>''Никогло Д. Е.'' Система питания гагаузов в XIX — начале XX века. — Кишинев, 2004. — С. 66—70.</ref>. Ит ризыҡтарынан kaurma — укроп, петрушка һәм башҡа үләндәр ҡушып ҡарындары менән ҡыҙҙырылған сусҡа ите менән һарыҡ ите. Сусҡа һәм тауыҡ башы һәм боттарынан ҡойҡа paça (пача) әҙерләйҙәр. Дөйөм мanca (манджа) исеме аҫтында төрлө соутар — һуған соусы, ҡуҙғалаҡ менән соус, ҡаймаҡ соусы, брынза менән йомортҡа соусы, һ.б. билдәле.<ref>''Никогло Д. Е.'' Традиции питания // История и культура гагаузов. — Кишинев, 2006. — С. 717, 723—724.</ref>. === Дине === Гагауздар ата-бабалары, бөтә күсмә төрки халыҡтары кеүек, күрәһең, [[тәңреселек]] динен тотҡан. Балҡан төрөктәрен христианлаштырыу (грек православие) бик ауыр һәм яй бара. 20-се быуат аҙағына тиклем ғағауздар ҡайһы бер мәжүсилек йолаларын һаҡлап алып ҡала, мәҫәлән, «Пипируда» (күбәләк) — ямғыр саҡырыу йолаһы. Бындай йолалар йыш ҡына христиан символикаһы менән аралаша һәм христиандарҙың дини мәғәнәһе бирелә. Бессарабияға күсеп килгәнгә тиклем ғағауздар Балҡанда болгар һәм грек православие сиркәүҙәре менән эш итә. XIX быуат башында ғағауз халҡының өлөшө көньяҡ Добруджа территорияһынан Бессарабияға күскәндән һуң ғағауздар яңы урында башҡа күскенселәр менән бергә рус православие сиркәүенә күсә. Молдавияның күпселек ғағауздары хәҙерге ваҡытта православие динен тота. Шулай уҡ протестант ойошмалары: баптистар һәм инжил христиандары - киң таралған. Ғағауздарҙың икенсе өлөшө, «гаджалдар», айырым этнодини төркөм булып тора һәм сөнниселәр мәғәнәһендәге ислам динен тота. Ғағауздарҙың был өлөшө Греция һәм Болгариянан Бессарабияға күсенгән, артабан, мәҙәни яҡтан тулыһынса тиерлек болгарҙар, гректар һәм төрөктәр тарафынан ассимиляцияға дусар булған. === Никахтары === Молдавия ғағауздары өсөн моноэтник никахтар хас булған: 1970 йылда төҙөлгән 100 никахтан 73 моноэтник була, ә 2003 йылда төҙөлгән 100 никахтан шундай 77 никах тора{{Sfn|Остапенко, Субботина, Нестерова|2012|страницы=131}}. 2003 йылда Молдавияла ғағауз ир-егеттәре йышыраҡ үҙ милләтендәге ҡатын-ҡыҙҙар менән никахҡа инә (78 %), молдаван ҡатын-ҡыҙҙары менән һирәгерәк (9 %), болгар ҡатын-ҡыҙҙары менән (5 %), урыҫтар менән (4 %) һәм украин ҡатын-ҡыҙҙары менән (3 %){{Sfn|Остапенко, Субботина, Нестерова|2012|страницы=133}}. 2003 йылда Молдавияның ғағауз ҡатын-ҡыҙҙары өсөн был күрһәткес ярашлы рәүештә: 75 %, 8 %, 5 %, 4 % һәм 5 %. Кишинев ғағауздары өсөн, киреһенсә, башлыса милли-ҡатнаш никахтар хас, 2000 йылда ике енес ғағауздарҙың бөтә никахтарының 97 % тура килә{{Sfn|Остапенко, Субботина, Нестерова|2012|страницы=137}}. 2018 йылда моноэтник никахтар һаны кәмей бара. === Исемдәре === Ғағауз исеме шәхси исемдән, атаһының исеме һәм фамилиянан тора. Иң танылған формаһы, ҡағиҙә булараҡ, исем һәм фамилияһын тора. Бындай система ғағауздарҙа XX быуаттың икенсе яртыһында нығына. Хәҙерге шәхси ғағауз исемдәре төрлө дәүерҙәргә ҡарай. Барлыҡ исемдәр ҙә христианлыҡҡа ҡарай. Исемдәр нигеҙҙә грек, болгар, латин сығышлы. Һуңғы ваҡытта ғағауздар йыш ҡына сит ил исемдәрен үҙләштерә. Балаға исем ике ысул менән бирелә: * өләсәһе йәки олатаһы исеме буйынса * крестный исеме буйынса Ғағауз фамилияһы [[Балҡан ярымутрауы|балҡан]] сығышлы. Башлыса улар ғағауз, болғар, грек телендә. Бынан тыш, фамилиялар һөнәр, урам ҡушаматтарынан, атаһының исемдәренән килеп сыҡҡан. Гражданлыҡ никахын төҙөү ваҡытында ҡатын-ҡыҙҙар ирҙәренең фамилияһын ҡабул итә. == Ғағауздарҙың бөтә донъя конгресы == [[Файл:Конгресс_гагаузов9.JPG|мини|Гагауздар]] Ғағауздарҙың конгресы өс йылға бер тапҡыр (2006 йылдан алып) Ғағауз Ериның баш ҡалаһы [[Комрат]]та үтә. Ул бөтә донъянан ғағауздарҙы йыя. == Йәшәүе == * [[Молдова|Молдавияла]] 2004 йылда халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса 147,5 мең ғағауз йәшәй<ref>{{Cite web|url=http://www.statistica.md/recensamint/Nationalitatea_de_baza.xls|title=アーカイブされたコピー|accessdate=2007-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071124181912/http://www.statistica.md/recensamint/Nationalitatea_de_baza.xls|archivedate=2007-11-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071124181912/http://www.statistica.md/recensamint/Nationalitatea_de_baza.xls |date=2007-11-24 }}</ref>. Шуларҙың [[Гагауз Ери]]ндә — 127,8 мең, [[Кишинёв]]та — 6,4 мең, Кагуль районында — 3,6 мең, Тараклий районында — 3,5 мең, Бессарабия районында — 2,2 мең гагауз йәшәй. Днестр буйында — 4,1 мең кеше (2004 й. халыҡ иҫәбен алыу буйынса)<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0213/panorm01.php#2 2. Население Приднестровья по переписи 2004 года - 555,5 тысячи человек] ("Оливия-пресс" (Тирасполь) и собственная информация "Демоскопа", 7 сентября) // [[Демоскоп Weekly]]. № 213—214 от 12—25 сентября 2005</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/pmr-ethnic-loc2004.htm Национальный состав население ПМР 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730110107/http://pop-stat.mashke.org/pmr-ethnic-loc2004.htm |date=2013-07-30 }}</ref>; 3,6 мең кеше (2012)<ref>{{Cite web|url=http://www.mepmr.org/pechatnye-izdaniya/statisticheskij-ezhegodnik-pmr|title=Статистический ежегодник ПМР 2013|accessdate=2014-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140513010551/http://www.mepmr.org/pechatnye-izdaniya/statisticheskij-ezhegodnik-pmr|archivedate=2014-05-13}}</ref> * [[Украина]]ла 2001 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 31,9 мең гагауз, шуларҙың 27,6 меңе — [[Одесса өлкәһе]]ндә<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/ Всеукраїнський перепис населення 2001 | Русская версия | Результаты | Основные итоги переписи | Национальный состав населения:]</ref>. * [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 13,7 мең гагауз йәшәгән<ref>{{Cite web|url=http://www.rusnations.ru/etnos/gaga/|title=«Лица России» — этносы и народы|accessdate=2014-09-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070822111942/http://www.rusnations.ru/etnos/gaga/|archivedate=2007-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070822111942/http://www.rusnations.ru/etnos/gaga/ |date=2007-08-22 }}</ref>. Шуларҙан [[Төмән өлкәһе]]ндә — 2,5 мең (шул иҫәптән 1,6 меңе [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Ханты-Манси автономиялы округы]] һәм 0,8 меңе [[Ямал-Ненец автономиялы округы]]нда); [[Мәскәү өлкәһе]]ндә — 1,5 мең кеше, [[Мәскәү]] ҡалаһында — 1,2 мең кеше * Башҡа илдәрҙә: [[Төркиә]]лә— 5 меңдән 15 меңгә тиклем, [[Греция]]ла — 3 мең, [[Болгария]]ла — 540 кеше (2001 й. халыҡ иҫәбен алыу)<ref>[http://www.nccedi.government.bg/page.php?category=83&id=247 Национален съвет за сътрудничество по етническите и демографските въпроси. Етнически малцинствени общности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604173613/http://www.nccedi.government.bg/page.php?category=83&id=247 |date=2020-06-04 }}{{ref-bg}}</ref> йәки төрлө мәғлүмәттәр буйынса 1,4 мең<ref name="josh">[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?rop3=103132&sf=population&so=asc Joshua Project. Gagauzi Turk]{{ref-en}}</ref> 10 меңгә тиклем. Румынияла 1,2 меңдән алып 3 меңгә тиклем, 1 меңгә яҡын ғағауз [[Ҡаҙағстан]]да, (1989 йылда 978 кеше<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=5 Национальный состав Казахстана по переписи 1989 г. Демоскоп]</ref>), [[Үзбәкстан]], [[Төркмәнстан]], [[Беларусь|Белоруссия]], [[Латвия]]ла (108 кеше<ref name="pmlp1">[http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf Распределение населения ЛР по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160918010058/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf |date=2016-09-18 }}{{ref-lv}}</ref>), [[Эстония]], [[Грузия]]ла йәшәй. Ғағауздар шулай уҡ [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Канада]] һәм [[Бразилия]]ла йәшәй. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ғағауздар Бразилияла * Ғағауздар Болгарияла * Ғағауздар Грецияла * Ғағауздар Румынияла * Ғағауздарҙың бөтә донъя конгресы * Ғағауз әҙәбиәте * Ғағауз музыкаһы * [[Ғағауз фольклоры]] * Ғағауз фамилиялары исемлеге * [https://www.gagauzlar.md История гагаузов] * [https://www.gagauzlar.md/index.php/17-rol-grecheskoj-pravoslavnoj-tserkvi-v-istorii-gagauzskogo-naroda Религия гагаузов] * [[Герман (йола)]] * [[Хызыр Ильяс]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == ; урыҫ телендә * {{Китап|автор=|год=2008|тираж=|isbn=978-5-98624-092-3|серия=|страниц=224|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Платина (PLATINA)|часть=Гагаузы|место=Красноярск|издание=2-е изд., перераб. и доп|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|викитека=|ссылка=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|оригинал=|заглавие=Этноатлас Красноярского края|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/128|ref=Этноатлас Красноярского края}} Архивная копия от 29 ноября 2014 на Wayback Machine * {{Китап|автор=[[Губогло, Михаил Николаевич|Губогло М. Н.]]|часть=Гагаузы|ссылка часть=https://web.archive.org/web/20071029061551/http://enc.mail.ru/article/1900020242|заглавие=[[Народы и религии мира: Энциклопедия]]|ответственный=Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая Рос. Акад. Наук (Москва); Гл. ред. [[Тишков, Валерий Александрович|В. А. Тишков]]; Редкол.: [[Артемова, Ольга Юрьевна|О. Ю. Артемова]], [[Арутюнов, Сергей Александрович|С. А. Арутюнов]], [[Кожановский, Александр Николаевич|А. Н. Кожановский]], [[Макаревич, Владимир Михайлович|В. М. Макаревич]] (зам. гл. ред.), [[Попов, Владимир Александрович (этнограф)|В. А. Попов]], [[Пучков, Павел Иванович|П. И. Пучков]] (зам. гл. ред.), [[Ситнянский, Георгий Юрьевич|Г. Ю. Ситнянский]]|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая рос. энцикл.]]|год=1998|страницы=|страниц=928|серия=|isbn=5-85270-155-6|тираж=100000|ref=Губогло}} * {{БРЭ|автор=Губогло М. Н., [[Фейгина, Екатерина Витальевна|Фейгина Е. В.]], Колса М. М.|заглавие=Гагаузы|том=6|страницы=242—243|ref=Губогло, Фейгина, Колса}} * {{Китап|автор=Остапенко Л. В., [[Субботина, Ирина Алексеевна|Субботина И. А.]], Нестерова С. Л.|заглавие=Русские в Молдавии. Двадцать лет спустя… (этносоциологическое исследование)|ссылка=http://static.iea.ras.ru/books/Russkie_v_Moldavii.pdf|место=М.|издательство=[[ИЭА РАН]]|год=2012|страниц=403|isbn=978–5–4211–0067–6|ref=Остапенко, Субботина, Нестерова}} ; башҡа телдәрҙә * ''[[Занет Фёдор Иванович|Zanet T.]]'' Gagauzluk: Kultura, ruh, adetlär: Gagauz folkloru / Inst. de Filologie al Acad. de Ştiinţe a Moldovei, Inst. de Folclor al Acad. Naţ. de Ştiinţe a Azerbaidjanului. — Ch.: Pontos, 2010. — 554, [6] p. * Metin Omer, «Agenda politică a unui intellectual din Turcia kemalistă: Hamdullah Suphi Tanrıöver, turcismul şi găgăuzii», ''Intelectuali Politici şi Politica Intelectualilor'', Cetatea de Scaun, 2016, p. 345—362 (ISBN  978-606-537-300-6). * Dimitris Michalopoulos, «The Metropolitan of the Gagauz: Ambassador Tanrıöver and the problem of Romania’s Christian Orthodox Turks», ''Turkey & Romania. A history of partnership and collaboration in the Balkans'', Istanbul: Union of Turkish World Municipalities and Istanbul University, 2016, p. 567—572. ISBN 978-605-65863-3-0 .(http://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2016/12/ibac_2016_romanya_BASKI.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110162658/http://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2016/12/ibac_2016_romanya_BASKI.pdf |date=2017-01-10 }}) == Һылтанмалар == * [http://aif.md/pochemu-v-shkolah-gagauzii-ne-izuchajut-istoriju-gagauzov/ Почему в школах Гагаузии не изучают историю гагаузов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123223845/http://aif.md/pochemu-v-shkolah-gagauzii-ne-izuchajut-istoriju-gagauzov/ |date=2019-01-23 }} * [http://www.gagauzy.com Гагаузы. Биографии гагаузов. История гагаузов. Гагаузия. Gagauzia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208062408/http://www.gagauzy.com/ |date=2011-02-08 }} * {{Cite web|url=http://ethnogagauz.pochta.ru/|title=Календарная обрядность гагаузов|description=работы Е. Н. Квилинковой по истории и культуре гагаузов|accessdate=2007-09-07|archiveurl=https://archive.today/20130417084712/http://ethnogagauz.pochta.ru/|archivedate=2013-04-17}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130417084712/http://ethnogagauz.pochta.ru/ |date=2013-04-17 }} * {{Cite web|url=http://gemusic.narod.ru|title=Гагаузская народная музыка|description=Gagauz music|archiveurl=|archivedate=}} * [https://www.turantoday.com/2011/04/nikolai-huseinov-kratkaya-istoria.html Краткая история гагаузского народа] * [https://www.gagauzlar.md/ Подробная история гагаузского народа] * "Гагаузский угол. Народ и автономия"[https://mejdurecie.md/video/gagauzskij-ugol-narod-i-avtonomija.html] Первый полнометражный документальный фильм о гагаузах. [[Категория:Украина халыҡтары]] [[Категория:Гагаузия]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] sezcn7xbunxd9a66vjvutuj2bdhexq3 0 164817 1301706 974018 2026-08-03T22:18:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301706 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иван Максимович Цыбин''' ([[12 август]] [[1922 йыл]] — [[26 июль]] [[1996 йыл]]) — ҡыҙылармеец, 254-се Суворов, Кутузов, Богдан Хмельницкий, Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Черкасск дивизияһының 936-сы уҡсылар полкы 1-се батальоны уҡсыһы, [[Советтар Союзы Геройы]]. == Биографияһы == Цыбин Иван Максимович<ref>{{Warheroes|id=1774}}</ref> [[1922 йыл]]дың 12 авгусында [[Ырымбур өлкәһе]] [[Шарлыҡ районы]]ның Новофедоровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. [[Урыҫ]]. 1943 йылдан ВЛКСМ ағзаһы. Үҙ ауылында башланғыс мәктәпте, һуңынан Путятин тулы булмаған урта мәктәбен һәм ФЗО тамамлай. Хәрби хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем колхозда балта оҫтаһы, төҙөүсе булып эшләй. [[1942 йыл]]дан Ҡыҙыл Армия сафында, полк мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың июленән Германияны еңгәнгә тиклем Төньяҡ-Көнбайыш, Воронеж, Ялан һәм [[2-се Украин фронты|2-се Украина]] фронттарында һуғыша, Курск һуғышында, Украинаны азат итеүҙә, Польша, Германия һәм Австрия һәм Венгрия территорияһында дошманды тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Ике тапҡыр яралана. И. М. Цыбинға [[Советтар Союзы Геройы]] [[1944 йыл]]дың февралендә [[Днепр өсөн алыш|Днепр]]ҙы аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы, йылғаның һул ярында плацдармды яулауған һәм тотоп торған өсөн бирелә<ref name="ГСС">{{Подвиг Народа|46245636|title=Указ Президиума Верховного Совета СССР|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686043|дело=22|лист=37}}.</ref>. Һуғыштан һуң Цыбин [[Башҡорт АССР-ы]] [[Федоровка районы]]ның «Ҡыҙыл йондоҙ» колхозында эшләй һәм йәшәй. Иҙәк-Никитинский ауыл советы рәйесе була. 1967 йылдан Иван Максимович йылдан ошо уҡ райондың [[Урыҫ Ҡоро Иҙәге]] һәм [[Покровка (Фёдоровка районы)|Покровка]] ауылдарында йәшәй һәм янғын һүндереү һағы хеҙмәткәре, начальнигы вазифаһында эшләй. 1996 йылдың 26 июлендә вафат була. Ырымбур өлкәһе Новоорский районының Добровольский ауылында ерләнә. == Батырлығы == «1943 йылдың 30 сентябрендә Цыбин хеҙмәт иткән полк Днепрға сыға. Йылға ашаһында Черкассы һәм Ирдын урмандары беленә. 1 октябрь төнөндә өлкән лейтенант Караулов ротаһы Днепрҙы аша сыға башлай. Комсомолец Иван Цыбин балыҡсылар кәмәһендә уң яҡ ярға сыға башлай. Йылға уртаһына тиклем тыныс була, шунан ҡапыл дошман яғынан пулемет уты яуа башлай. Кәәмә бер нисә урындан тишелә, Цыбиндың ҡулы яралана. ауыртыуын онотоп, ул ярға сығып етә һәм отделениеһы менән нығынып, ротаның сығыуын ҡаплап тора. Төнгө көслө алышта десантсылар дошманды беренсе позицияһынан ҡыуып сығара. Иртән гитлерсылар, резерв көстәре килеп текәс, контрһөжүм үткәрә. Совет һалдаттары дошманды өҙлөкһөҙ кире ҡаға. Фашистарға беҙҙең позицияға өс танкы һәм бер рота самаһы пехота ебәрә. Гитлерсылар оборона тотоусылар сылбырын өҙөп йылға ҡарай йүнәлде. 20 яугир ротаның төп көстәренән айырыла. Рядовой Цыбин, хәлде баһалап, уҡсыларҙы атакаға күтәрә, дошман пехотаһынт танкыларҙан айыра, пулемет ала һәм уны дошманға ҡаршы бора. Шулай итеп Цыбин командованиеһындағы төркөм пехотаның артабанғы һөжүменән туҡтата. Йылғаға сыҡҡан танкыларҙы совет һалдаттары танкыларға ҡаршы гранаталар яуҙыра. Уларҙың икеһен яндыра. Тиҙҙән беҙҙең позицияларҙы артиллерия һәм миномет утына тотҡандан һуң дошман танкылар һәм үҙйөрөшлө орудиелар ярҙамында ике рота автоматсыны контрһөжүмгә ебәрә. Рядовой Цыбин станок пулеметы уты менән тағы ла дошман пехотаһынан танкыларҙан айыра. Ҡырҡ самаһы гитлерсыны юҡ итә, пулемет утын баҫтыра. Дошман атакаһы кире ҡағыла һәм батальон һөжүмгә күсә»<ref name="нлГСС">{{Подвиг Народа|150035295|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=52|лист=67, 68}}.</ref>. == Наградалары == * [[Советтар Союзы Геройы]]ның [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]], (22.02.1944)<ref name="ГСС">{{Подвиг Народа|46245636|title=Указ Президиума Верховного Совета СССР|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686043|дело=22|лист=37}}.</ref><ref name="нлГСС">{{Подвиг Народа|150035295|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=52|лист=67, 68}}.</ref>; * [[Ленин ордены]] (22.02.1944); * 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Несокрушимые. — Уфа, 1985. / стр. 174—204. * Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4. / стр. 31—34. * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15675-tsybin-ivan-maksimovich}} == Һылтанмалар == * [http://kraeved.opck.org/zemlaki/geroi_ss/c/cibin.php История Оренбуржья. Иван Максимович Цыбин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225235602/http://kraeved.opck.org/zemlaki/geroi_ss/c/cibin.php |date=2019-12-25 }}. {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:Шарлыҡ районында тыуғандар]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 августа тыуғандар]] clbqgf9hwg1550cpu2yt8grhwxfmwt3 0 164985 1301704 1264212 2026-08-03T22:08:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301704 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Цезий''' ({{lang-lat|Caesium}}, Cs) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 6-сы осор, 1-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 55. {{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=55}} Ябай матдә '''цезий''' — йомшаҡ, һелтеле металдар, көмөшһыу-һары төҫтә. Атамаһын эмиссия спектрындағы сағыу күк төҫтәге ике һыҙаты буйынса алған ({{Lang-la|caesius}} — күк йөҙөндәй зәңгәр) == Символы == Цезий элементының символы — Cs (''Цезий'' тип уҡыла). == Тарих == [[1860 йыл]]да немец ғалимдары ''Р. В. Бунзен'' һәм ''Г. Р. Кирхһоф'' тарафынан [[Германия]]лағы Бад-Дюркһайм минераль сығанағы һыуҙарында оптик спектроскопия ысулы менән асыла, шулай итеп, ул спектраль анализ ярҙамында асылған беренсе элемент була. Цезий таҙа килеш беренсе тапҡыр 1882 йылда швед химигы ''К. Сеттерберг'' тарафынан электролиз үткәргән ваҡытында цезий цианиды (CsCN) һәм барий ҡатнашмаһын айырып алған. == Тәбиғәттә == Төп цезий минералы булып поллуцит тора . Цезий ҡушылмалар сифатында ҡайһы бер алюмосиликаттарға инә:[[лепидолит]], [[флогопит]], [[биотит]], [[амазонит]],[[петалит]], [[берилл]], [[циннвальдит]], [[лейцит]],[[карналлит]]. Шулай уҡ һирәк осрай торған минерал [[авогадрит]]та бар. [[Сеймал]] сифатында [[сәнәғәт]]тә [[поллуцит ]] һәм лепидолит файҙаланыла. Цезийҙың раҫланған донъя запасы 2012 йыл башына {{Num|70000|тонн}}{{Sfn|Рынок цезия, 2013}}. Цезий мәғдәне (поллуцит) сығарыу буйынса [[Канада]] алдынғы — уның ятҡылыҡтарында донъя цезий миҡдарының яҡынса 70 проценты тупланған. Поллуцит шулай уҡ [[Намибия]] һәм [[Зимбабве|Зимбабвела сығарыла]]. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] поллуцит ятҡылыҡтары Кольск ярымутрауында, Көнсығыш Саянда һәм Байкал аръяғында.бар. Бындай поллуцит ятҡылыҡтары шулай уҡ [[Ҡаҙағстан]], [[Монголия]] һәм [[Италия]] дәүләттәрендә (Эльба утр.) бар, әммә запастары әҙ, һәм уларҙың мөһим иҡтисади әһәмиәте юҡ{{Sfn|Рынок цезия, 2013}}. Донъяла байытылған цезий мәғдәнен сығарыу йылына 20 тонна самаһы тәшкил итә. Металл (таҙа) цезий етештереү күләме — донъяла йылына 9 тонна самаһы {{Sfn|Рынок цезия, 2013}}. Ҡайһы бер сығанаҡтар<ref>[http://www.centrrns.ru/cvetmet/caesium О цезии на сайте Российского нефтяного союза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415111626/http://www.centrrns.ru/cvetmet/caesium |date=2016-04-15 }}</ref> раҫлауынса, цезийға ихтыяж сығарылғанына ҡарағанда {{Num|8.5}} тапҡырға күберәк, цезий металлургияһында борсолорға урын бар. == Ҡулланыу == Цезий бары тик XX быуат башында ғына ҡулланыла башлай, шул ваҡытта уның минералдары табыла һәм саф килеш табыу технологияһы етештерелә. Хәҙерге ваҡытта цезий һәм уның ҡушылмалары [[электроника]]ла, [[Радиотехника|радио-]], [[Электротехника|электро-]], рентгенотехникала, химия сәнәғатендә, оптикала, [[медицина]]ла, [[ядро энергетикаһы]]нда ҡулланыла. Дөйөм алғанда, тотороҡло тәбиғи цезий-133, сикләнгән рәүештә - уның атом электростанциялары реакторҙарында [[Уран (элемент)|уран]], [[плутоний]], торийҙы ҡушыуҙан бүлеп сығарылған цезий-137 радиоактив изотобы ҡулланыла. == Биологик әһәмиәте == Рубидий хлориды һәм хлорид цезий хлориды газ алмашыуҙа ҡатнаша, окислаусы ферменттарҙың эшсәнлеген активлаштыра, был элементтарҙың тоҙҙары организмдың гипоксияға тотроҡлолоғон арттыра. === Цезий тере организмдарҙа === Цезий-137 — цезийҙың радиоактив изотобы, бета-нурланыш һәм гамма-кванттар сығарып, биосфераның техноген һәм радиоактив бысраныуында төп сәбәптәрҙең береһе. Радиоактив яуым-төшөм, радиоактив ҡалдыҡтар, атом электр станцияһы ҡалдыҡтарын эшкәртеүсе завод ташландылары тупраҡта һәм һыу төбө ултырмаларында әүҙем туплана; һыуҙа башлыса ион төрҙәре йыйыла. Кеше, хайуан һәм үҫемлектәрҙең организмдарында бар. Хайуандарҙың организмында Cs-137 башлыса бауыр һәм мускулдарында туплана. Төньяҡ боландары төньяҡ американың һыу ҡоштарында күп тупланыуу коэффициенты асыҡланған. Бәшмәктәр радиоцезий «аккумулятор»ҙары тип һанала<ref>{{Cite web|author=А. Г. Шишкин|datepublished=2003|url=http://asdemo.iatp.by/4ernobil_1.html|title=Чернобыль|description=Радиоэкологические исследования грибов и дикорастущих ягод|accessdate=2009-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222001309/http://asdemo.iatp.by/4ernobil_1.html|archivedate=2014-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222001309/http://asdemo.iatp.by/4ernobil_1.html |date=2014-02-22 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Перельман Ф. М.. Рубидий и цезий. М., Изд-во АН УССР, 1960. 140 стр. с илл. * Кульварская Б. С., Соболева Н. А., Татаринова Н. В. Композиционные соединения щелочных металлов — новые эффективные источники ионов и электронов. Изв. АН СССР. Сер. физич.; 1988. Т.52. № 8. С.1509-1512. * Лидин Р. А. и др. Химические свойства неорганических веществ. — 3-е изд., испр. — Москва: Химия, 2000. — 480 с. — ISBN 5-7245-1163-0. * Плющев В. Е., Степин Б. Д. Химия и технология соединений лития, рубидия и цезия.- М.-Л.: Химия, 1970.- 407 с * Солодов Н. А., Рубидий и цезий, М., 1971; * Плющев В. Е., Степин Б. Д., Аналитическая химия рубидия и цезия, М., 1975 * Коган Б. И., Названова В. А., Солодов Н. А., Рубидий и цезий, М., 1971; * Моисеев А. А., Рамзаев П. В., Цезий-137 в биосфере, М., 1975; * Редкол.: Зефиров Н. С. (гл. ред.). Химическая энциклопедия: в 5 т. — Москва: Большая Российская энциклопедия, 1999. — Т. 5. — 783 с. — ISBN 5-85270-310-9. * Audi G., Kondev F. G., Wang M., Huang W. J., Naimi S. The Nubase2016 evaluation of nuclear properties (англ.) // Chinese Physics C. — 2017. — Vol. 41, iss. 3. — P. 030001-1—030001-138. — doi:10.1088/1674-1137/41/3/030001. — Bibcode: 2017ChPhC..41c0001A. * Mattsson S., Radionuclides in lichen, reindeer and man, Lund, 1972. * Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu. Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report) (англ.) // Pure and Applied Chemistry. — 2013. — Vol. 85, no. 5. — doi:10.1351/PAC-REP-13-03-02. == Һылтанмалар == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cs/key.html Цезий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509150118/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cs/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb055.htm Цезий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216101308/http://n-t.ru/ri/ps/pb055.htm |date=2008-12-16 }} * [http://ecoperestroika.ru/radioaktivny-griby-v-leningradskoi-oblasti Накопление радиоцезия в грибах, предельно допустимые уровни] * {{cite web|url=http://www.metalresearch.ru/world_rus_cesium_analysis.html|title=Краткий обзор рынка цезия России|author=|date=2013-12|work=Мировой и российский рынок цезия 2013|publisher=MetalResearch. Металлургические исследования|accessdate=2016-03-31|ref=Рынок цезия, 2013}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Һелтеле металдар]] [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 57tswe0ofgzu5xsmlj20ftmtlqdmt03 0 165062 1301713 1263588 2026-08-04T03:00:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301713 wikitext text/x-wiki {{Ук}}{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=68}}'''Эрбий''' ({{lang-lat|Erbium}}, Er) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 6-сы осор [[химик элемент]]ы. Тәртип номеры — 68. [[Лантаноидтар]]ға һәм һирәк ер элементтарына (иттрий төркөмсәһе) ҡарай. == Символы == Эрбий элементының символы — Er (''Эрбий'' тип уҡыла). == Тарих == Эрбий [[1842 йыл]]да [[Мосандер Карл Густав]] тарафынан асыла. Эрбийҙы [[1843 йыл]]да швед химигы Карл Густав Мосандер Иттербю ауылы эргәһендә табылған гадолинит минералынан айырып ала. Ул Y₂O₃ концентратында ҡушылмалар таба һәм уларҙы өс фракцияға бүлә: [[иттрий]], алһыу ''terbia'' (ул хәҙерге заманда эрбий элементы тип атала) һәм төҫһөҙ ''erbia'' (быныһы [[тербий]] элементы булған). ''Эрбий'' менән ''тербийҙы'' күпмелер ваҡыт бутап та йөрөтәләр. Тербийҙы эрбий тип [[1860 йыл]]дан һуң үҙгәртәләр, эрбийҙы иһә тербий тип [[1877 йыл]]дан һуң атай башлайҙар. == Исеменең килеп сығышы == Эрбий элементы атамаһын рәттән өс (эрбий, иттербий, иттрий) менән бергә — [[Стокгольм архипелагы]]на ингән Ресарё утрауында урынлашҡан Иттербю ауылы хөрмәтенә исем алған. == Тәбиғәттә == [[Файл:MonaziteUSGOV.jpg|слева|мини|Монацит ҡом]] Эрбийҙың кларкы ер ҡабығында (Тэйлор буйынса) — 3,3 г/т, океан һыуҙарындә йөкмәткеһе — 2,4{{E|−6}}<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>. Был концентрациялар эрбийҙы Ер ҡабығында химик элементтар араһында таралыу буйынса 45-се урында билдәләү өсөн етерлек (йәғни, ул ҡурғашҡа ҡарағанда күберәк таралған). === Ятҡылыҡтары === Эрбий [[лантаноидтар]] составына инә, улар иһә бик һирәк осрай. Лантаноидтар [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ҡаҙағстан]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]][[Украина]], [[Австралия]], [[Бразилия]], [[Һиндостан]], [[Скандинавия]]ла осрай. == Сығарып алыу == [[Файл:Erbium(III)chloride_sunlight.jpg|мини|Эрбий (III) хлориды алһыу ҡояш нурҙары аҫтында алһыу булып күренә]] Металлик эрбийҙы эрбий хлориды иретмәһе ErCl3 (ErF3) электролизы ярҙамында, шулай уҡ был тоҙҙарҙы кальцийтермик тергеҙеү юлы менән алалар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Эрбий|[[Кремлёв, Александр Михайлович|Кремлёв А. М.]], [[Менделеев, Дмитрий Иванович|Менделеев Д. И.]],}} * {{книга|заглавие=Handbook of the Physics and Chemistry of Rare Earths|ссылка=http://copac.jisc.ac.uk/search?isn=978-0-444-87080-3&rn=2|ответственный=Ed.: Karl A. Gschneidner, Jr.; LeRoy Eyring|издание=Vol. 11|издательство=Elsevier Science Publishers B.V.|год=1988|allpages=594|isbn=9780444870803|ref=Handbook of the Physics and Chemistry of Rare Earths}} == Һылтанмалар == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Er/key.html Эрбий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041010192230/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Er/key.html |date=2004-10-10 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb068.htm Эрбий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930163821/http://n-t.ru/ri/ps/pb068.htm |date=2007-09-30 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Лантаноидтар]] [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] mmnw2738npt7md2lonf2zbieg72fgnd 0 165067 1301695 1264202 2026-08-03T17:54:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301695 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Фермий''' ({{lang-lat|Fermium}}, Fm) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 100. Радиоактив трансуран, актиноидтар төркөмөнә ҡарай. [[Плутоний]]ҙан ауырыраҡ башҡа элементтар кеүек, тәбиғәттә табылмай, бөтә билдәле изотоптары яһалма юл менән алынған. == Символы == Фермий элементының символы — Fm (''Фермий'' тип уҡыла). == Тарихы == Был трансуран элемент 1953 йылда көтмәгәндә тиерлек асылған. 1952 йылдың ноябрендә [[Тымыҡ океан]] утрауҙарының береһендә [[АҠШ]] ғалимдары ҙур масштаблы термоядро шартлатыуы («Майк» операцияһы) үткәрәләр. Был шартлау продукттарының ҡайһы берҙәре шартлау болото аша осоусы пилотһыҙ осҡостарға ҡуйылған ҡағыҙ фильтрҙар менән тотола, ҡалған өлөшө шартлау урыны янындағы соҡорға төшә. Ике продукт та АҠШ-тың бер нисә лабораторияһында анализланған. Соҡорҙа бик юғары молекуляр ауырлыҡтағы уран атомдары табыла, сөнки уран шартлау ваҡытында шунда уҡ 17 нейтронға тиклем эләктереп ала<ref>[http://www.chem.msu.su/rus/history/element/Fm.html Фермий, Fermium, Fm (100)]</ref>. [[:ru:Эниветок|Эниветок]] атоллында үткәрелгән беренсе термоядро шартлауынан һуң ҡалған туҙандан беренсе тапҡыр фермийҙы 1952 йылдың аҙағында америкалы А. Гиорсо һәм Лос-Аламо лабораторияһының башҡа ғалимдары айырып алған ²⁵⁵Fm изотобы рәүешендә алынған. == Исеменең килеп сығышы == Исеме италия-америка физигы [[Энрико Ферми]] хөрмәтенә бирелгән. == Сығарып алыу == Фермийҙы циклотронда алыу барышында торий, [[Уран (элемент)|уран]] йәки [[плутоний]] иондары сәптәрен [[неон]], [[кислород]] йәки [[углерод]] иондары менән нурландырып алалар. Фермий алыуҙың икенсе ысулы булып атом реакторында [[плутоний]], [[кюрий]] йәки [[калифорний]] изотоптары ҡатнашмаһы нейтрондары менән нурландырыу тора. Иң ҙур күләмдәрҙә, йылына 10⁹ атом, ²⁵⁷Fm изотобы етештерәләр<ref> {{Китап|заглавие=Химическая энциклопедия|ответственный=Под ред. Н.С. Зефирова|место=М.|издательство=Большая российская энциклопедия|год=1998|том=5|страницы=84|страниц=783|isbn=5-85270-310-9}} </ref>. == Биологик әһәмиәте == Бөтә билдәле фермий изотоптары радиоактив ағыулы. == Ҡулланыу == Fm атомдарынан сәптәр атом физикаһында ауырыраҡ элементтар алыу өсөн ҡулланыла. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fm/key.html Фермий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517091212/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fm/key.html |date=2008-05-17 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb100.htm Фермий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200630022228/http://n-t.ru/ri/ps/pb100.htm |date=2020-06-30 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Радиоактив элементтар]] [[Категория:Металдар]] [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] eknppc0g83umfwljksenkfsizxgufpe 0 165154 1301705 1286670 2026-08-03T22:11:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301705 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Церий''' ({{lang-lat|Cerium}}, Ce) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 6-сы осор элементы. Тәртип номеры — 58. [[Лантаноидтар|лантаноид]] химик элементтар төркөмө, көмөшһыу металл<ref>[https://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/TSERI.html Церий// Энциклопедия Кругосвет.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920050449/https://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/TSERI.html |date=2020-09-20 }}</ref> == Символы == Церий элементының символы — Ce (''Церий'' тип уҡыла). == Тарих == Церий [[1803 йыл]]да [[фон Хисингер Берцелиус]] тарафынан асыла. Бәләкәй планеталарҙың иң ҙурыһы [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] (Ceres) хөрмәтенә аталған, ә уныһы үҙ сиратында, рим уңыш алиһәһе хөрмәтенә аталған. 1803 йылда швед хеҙмәттәштәре В. Хейзенгер һәм Й. Я. Берцелиус менән бер ваҡытта тиерлек церийлы ерҙе асҡан немец химигы [[:ru:Клапрот, Мартин Генрих|М. Г. Клапрот]] «церий» исеменә ҡаршы сыға, «церерий» тәҡдим итә. Ләкин Берцелиус, исемде әйтеү ҡыйынлыҡтарына һылтаныпп, үҙе биргән исемде һаҡлап ҡалған. == Тәбиғәттә == Ер ҡабығында церий йөкмәткеһе — 70 г/т, океан һыуҙарында — 5,2{{E|−6}} мг/л<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>. === Ятҡылыҡтары === Церийҙың төп ятҡылыҡтары Ҡытай, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ҡаҙағстан]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Украина]], [[Австралия]], [[Бразилия]], [[Һиндостан]], Скандинавияла урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|1972|автор=Абрагам А., Блини Б.|заглавие=Электронный парамагнитный резонанс переходных ионов. Том I|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1972|том=|страниц=652|серия=|isbn=|ref=Абрагам А., Блини Б., Электронный парамагнитный резонанс переходных ионов, т. 1}} == Һылтанмалар == * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ce/key.html Церий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516042515/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ce/key.html |date=2008-05-16 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb058.htm Церий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170115084052/http://n-t.ru/ri/ps/pb058.htm |date=2017-01-15 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Лантаноидтар]] [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] isi6s2hzbs3iv4jiilnf94lyntahbnw 0 177897 1301734 1171820 2026-08-04T11:49:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301734 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаһарман''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] [[Башҡорт ир-ат исемдәре|ир-ат исеме]]. Башҡа [[Төрки халыҡтар|төрки халыҡтарҙа]] ла был исемде осратырға мөмкин. == Этимологияһы == Ҡаһарман исеме ғәрәп теленән батыр, ир; көслө, ҡеүәтле тигән мәғәнәлә килә<ref>[[Таңһылыу Күсимова]]. [https://www.bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516203613/http://bashklip.ru/site/kitap/isembashklip_ru.pdf |date=2018-05-16 }}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * [[Ҡыуатов Ҡаһарман Буранғол улы|Ҡаһарман Буранғол улы Ҡыуатов]] ([[1787]]—[[1828]]) — башҡорт кантоны башлығы, яугир. 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)|1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында]] ҡатнашыусы. * [[Ғайсин Ҡаһарман Ғәлләм улы]] ([[ғинуар]] [[1910 йыл]] —?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, ҡыҙылармеец, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60-сы гвардия полкында ҡылыссы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/883-gajsin-kagarman-gallyamovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Гайсин Кагарман Галлямович{{ref-ru}}]</ref>. * [[Хисмәтуллин Ҡаһарман Ильяс улы]] ({{lang-ru|Хисматуллин Кагарман Ильясович}}) ([[1916 йыл]] — [[28 ноябрь]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, лейтенант<ref name="Список потерь">[https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}</ref>. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 294-се кавалерия полкының огневой взводы командиры. * [[Сәйетғәлин Ҡаһарман Сәйетғәли улы]] — ([[18 август]] [[1908 йыл]] — [[24 сентябрь]] [[1990 йыл]]), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1681-saitgalin-kagarman-saitgaleevich?Itemid=104 Шаймуратовцы]</ref>. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50895218/ Память народа. Саитгалин Кагарман Саитгалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724174153/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50895218/ |date=2021-07-24 }}</ref>. * [[Иҫәнаманов Ҡаһарман Иҫәнгилде улы]] ([[1922 йыл]] — [[18 февраль]] [[1945 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 15-се айырым гвардия кавалерия элемтәселәр эскадроны яугиры<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/18-lichnyj-sostav-divizii/bukva-i/232-isanamanov-kagarman-isangil-dinovich?Itemid=104 ИСАНАМАНОВ Кагарман Исангильдинович. Шаймуратовцы]</ref>. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1945), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары<ref name="Башкавдивизия"></ref> кавалеры. * [[Ҡаһарман Суҡбаев]] ([[1789]]—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз кампанияһында, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы. * Ҡаһарман Кәрәй улы Аширов — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы ветераны. == Ауылдар == * [[Ҡаһарман]] ({{lang-ru|Кагарманово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]]ндағы ауыл. * [[Күҙәбай]] (Ҡаһарман) ({{lang-ru|Кузябаево}}) — [[Һарытау өлкәһе]]нең [[Перелюб районы (Һарытау өлкәһе)|Перелюб районы]]ндағы башҡорт ауылы. == Сәнғәттә == * [[Ҡаһарман кантон (йыр)]] — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] 0cicwt9e61vieixevh0o3436g2w6s22 0 178560 1301697 1247546 2026-08-03T19:09:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301697 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Фәхретдин''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] ир-ат исеме. Башҡа [[төрки телдәр|төрки телдәрҙә]] лә ҡулланыла. == Этимология == Фәхретдин [[башҡорт теле|башҡорт теленә]] [[ғәрәп теле|ғәрәп теленән]] ингән: фәхри (дан) һүҙенә дин һүҙе ҡушылып, ҡушма исемен барлыҡҡа килтерә<ref>[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431 Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.</ref> == Билдәле кешеләр == [[Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы]] ([[1906 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] менән бүләкләнгән<ref name="Заинутдинов Фахрытдин Ялалович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33069104/ Память народа. Заинутдинов Фахрытдин Ялалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020062122/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33069104/ |date=2021-10-20 }}</ref><ref name="ЗАЙНУТДИНОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/61-zajnutdinov-fakhretdin-fakhrytdin-yalalovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАЙНУТДИНОВ Фахретдин (Фахрытдин) Ялалович]</ref> == Фамилияла == [[Ризаитдин Фәхретдинов|'''Ризаитдин Фәхретдин''' (''Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов']]'; [[4 ғинуар]] [[1859 йыл]] — [[11 апрель]] [[1936 йыл]]) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. [[1923 йыл|1923]]—[[1936 йыл]]дарҙа [[Рәсәй Үҙәк диниә назараты|Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты]] [[мөфтөй]]ө һәм рәйесе.<br> [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы]]([[15 ғинуар]] [[1887 йыл]] — [[1936 йыл]]) — [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] эшмәкәрҙәренең береһе, «[[Башҡорт хөкүмәтенең теле]]» гәзите мөхәррире. Сәйәси золом ҡорбаны.<br> [[Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы]] ([[1889]]—[[1938]]) — иҡтисадсы, Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы. <br> [[Фәхретдинов Тимерйән Йыһанша улы]] ([[20 март]] [[1919 йыл]] — [[27 ноябрь]] [[1979 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие тоҫҡаусыһы, кесе сержант. [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның тулы кавалеры.<br> [[Фәхретдинов Иршат Юнир улы]] ([[1 февраль]] [[1965 йыл]]) — отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, ғалим-хоҡуҡ белгесе. [[Афған һуғышы]]нда һәм Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Запастағы полковник. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 5-се һәм 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт думаһы|Дәүләт Думаһы]] депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ([[1988 йыл|1988]]), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ([[2010 йыл|2013]]) ордендары кавалеры, 2-се дәрәжә Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн орденының миҙалы менән бүләкләнгән ([[2014 йыл|2014]]).<br> [[Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы]] ([[1 август]] [[1938 йыл]]) — дерматовенеролог - ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы ([[2000 йыл|2000]]), профессор ([[2004 йыл|2004]]). [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]] почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре ([[2003 йыл|2003]]). Төкән ауылынан.<br> [[Фәхретдинов Ривал Нуретдин улы]] ([[3 март]] [[1946 йыл]]) — ғалим-биолог. [[2010 йыл]]дан [[Мәскәү |Мәскәү ҡалаһы]]ндағы «„ХимСервисИнжинирг“ киң профилле компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры. Химия фәндәре докторы ([[1994 йыл|1994]]), профессор ([[1996 йыл|1996]]). [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] комсомолы ([[1979 йыл|1979]]) һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] нефть һәм газ инженерҙарының «Золотой РОСИНГ» йәмғиәте премияһы лауреаты ([[2004 йыл|2004)]].<br> [[Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы]] ([[1 ғинуар]] [[1947 йыл]]) — физик, ғалим, педагог, физика‑математика фәндәре докторы ([[1998 йыл|1998]]), профессор ([[1999 йыл|1999]]), Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре [[2007 йыл|(2007)]].<br> [[Фәхретдинова Дилара Әхәт ҡыҙы]] ([[1923 йыл|1923]]—?) — сәнғәт ғилеме белгесе. Сәнғәт ғилеме докторы ([[1988 йыл|1988]]). [[Үзбәкстан]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорттар|Башҡорт]] ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге булып сәнғәт ғилеме кандидаты дәрәжәһен ала.<br> [[Фәхретдинов Әнүәр Нуретдин улы]] ([[13 февраль]] [[1928 йыл]] — [[2 апрель]] [[1987 йыл]]) — бейеүсе, балетмейстер, педагог. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]-ҙың ([[1969]]) һәм [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы|Башҡорт АССР -ының атҡаҙанған]] ([[1953 йыл|1953]]) , [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] ([[1959 йыл|1959]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] 13dflfjic1yuhwt9228rf8ww6mavzm6 0 181767 1301715 1282953 2026-08-04T04:07:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301715 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Юлдашбаев}} '''Юлдашбаев Юлай Хәйрулла улы''' ([[18 апрель]] [[1962 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының Милли архивы директоры урынбаҫары, тарих фәндәре кадидаты. == Биографияһы == Юлай Хәйрулла улы Юлдашбаев 1962 йылдың 18 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Башҡорт Үргене]] ауылында тыуа. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. 1979 йылда [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]н тамамлай. 1979—1984 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡый һәм комсомолда эшләй. 1980 йылдан — университеттың ВЛКСМ комитетының хеҙмәт эштәре штабы етәксеһе, 1982 йылда [[Германия Демократик Республикаһы]]ның Галле-Нойштадт ҡалаһында хеҙмәт семестры үткәргән БДУ-ның интернационал студент төҙөлөш отряды комиссары. 1984 йылдан — СССР Фәндәр академияһының (Мәскәү) Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге Этнография институтында Балтика буйы, Волга буйы һәм СССР-ҙың Европа төньяғы секторында стажер-тикшеренеүсе. 1997 йылда «тарих фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай<ref>[http://www.dslib.net/etnografia/nacionalno-russkoe-dvujazychie-v-respublike-bashkortostan-v-sovremennyh-uslovijah.html Национально-русское двуязычие в Республике Башкортостан в современных условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220202153806/http://www.dslib.net/etnografia/nacionalno-russkoe-dvujazychie-v-respublike-bashkortostan-v-sovremennyh-uslovijah.html |date=2022-02-02 }}</ref>. 1986 йылда һәм 1990 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1999 йылдан —Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының Эштәр идаралығының социаль-гуманитар бүлек етәксеһе урынбаҫары. 2000 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының гуманитар мәсьәләләр һәм милләттәр эштәре буйынса бүлегендә эшләй. 2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт берләшмәләренең үҙәк архивы директоры, 2015 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Милли архивы директоры урынбаҫары<ref>[https://eos.ru/eos_delopr/eos_delopr_intesting/113/15946/ Юлай Юлдашбаев: архивы — национальное достояние нашего государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220202153818/https://eos.ru/eos_delopr/eos_delopr_intesting/113/15946/ |date=2022-02-02 }}</ref>. == Фәнни хеҙмәттәре == Фәнни эшмәкәрлеге этносоциологияға, Башҡортостан халыҡтарының рухи мәҙәниәте проблемаларына һәм башҡаларға арналған. 50-нән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы. Мөхәррирлек эше алып бара<ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23208983 Проблемы духовной культуры тюркских народов СССР. Тезисы докладов тюркологической научной конференции молодых ученых]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [http://www.dslib.net/etnografia/nacionalno-russkoe-dvujazychie-v-respublike-bashkortostan-v-sovremennyh-uslovijah.html Национально-русское двуязычие в Республике Башкортостан в современных условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220202153806/http://www.dslib.net/etnografia/nacionalno-russkoe-dvujazychie-v-respublike-bashkortostan-v-sovremennyh-uslovijah.html |date=2022-02-02 }} * Первый секретарь обкома: М. З. Шакиров / ИИЯЛ УНЦ РАН. — Уфа: Китап, 2016. — 400 с.: ил. (Юлдашбаев Юлай Хайруллович, Башҡортостан Республикаһы Милли архивы директоры урынбаҫары, тарих фәндәре кандидаты, — дүртенсе бүлектең «Шәкировтың фекерҙәштәре» ''(«Соратники Шакирова»)'' өлөшөн төҙөүсе (авторҙаш) == Ғаиләһе == * Ҡыҙы Лариса, Башҡорт дәүләт университетын тамамлап, экономист һөнәре буйынса эшләй. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ә. Харисов исемендәге премия лауреаты (1995) * «Комсомолда әүҙем эшләгәне өсөн» билдәһе (1981) * «Германияның социалистик хеҙмәт ударнигы» ордены миҙалы * ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы (1982) * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Архив эштәре буйынса идаралыҡтың Почёт грамотаһы (2009) * Башҡортостан Республиканың Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы (2012) * Федераль архив агентлығының Почёт грамотаһы (2012) * 2-се дәрәжә Бөйөк Петр ордены<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD.png 2-се дәрәжә Бөйөк Петр ордены]</ref> * Намыҫлы хеҙмәте өсөн миҙалы. 18 апрель 1923 йыл. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://bashenc.online/ru/articles/51312/ Башкирская энциклопедия — Юлдашбаев Юлай Хайруллович]{{ref-ru}}{{V|16|04|2022}} * Башкирская республиканская гимназия-интернат № 1 имени Рами Гарипова. Энциклопедия. Научно-издательский комплекс «Башкирская энциклопедия», 2014. 335-се бит. Юлдашбаев Юлай Хайруллович. * [https://www.ye02.ru/jaylytar-arhivy/4620-12101241r-1171ail1241ne1187-11991177-arxivy-bulyp-ul-118512411177erl1241p-1211a1185lanyr1171a-balalar-ej1241nd1241rg1241-mira11951185a-i1195t1241lekk1241-1185alyr1171a-tejesh.html «Һәр ғаиләнең үҙ архивы булып, ул ҡәҙерләп һаҡланырға, балалар-ейәндәргә мираҫҡа, иҫтәлеккә ҡалырға тейеш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220202164347/https://www.ye02.ru/jaylytar-arhivy/4620-12101241r-1171ail1241ne1187-11991177-arxivy-bulyp-ul-118512411177erl1241p-1211a1185lanyr1171a-balalar-ej1241nd1241rg1241-mira11951185a-i1195t1241lekk1241-1185alyr1171a-tejesh.html |date=2022-02-02 }} pv19eevwjm16erhe0fi64fh40lbxz7n 0 182315 1301714 1296394 2026-08-04T03:49:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301714 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Юлалы''' ({{lang-ru|Юлалы}}) — бөткән ауыл. [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Ишмырҙа ауыл Советы (Баймаҡ районы)|Ишмырҙа ауыл Советы]]на ҡараған ауыл. 1870-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән. 1968 йылдан иҫәп документтарынан алынған<ref name="Баймакский край">{{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8 124 бит}}</ref>. == Исеменең килеп сығышы == Рудник [[Таналыҡ]] йылғаһының уң ҡушылдығы Юлалы йылғасығы буйында урынлашҡан була. Ауылға әлеге йылға исеме бирелә<ref name="Баймакский край"></ref>. == Географик урыны == Район үҙәге [[Баймаҡ]]тан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған<ref name="Баймакский край"></ref>. == Тарихы == 1912—1913 йылдарҙа Көньяҡ-Урал тау сәнәғәте акционерҙар йәмғиәте (ЮУГАО) хәҙерге [[Баймаҡ районы]] биләмәләрендә алтын һәм баҡыр эҙләп разведкалау эштәрен киң йәйелдерә. Һөҙөмтәлә таналыҡ үҙәнендә, Сибай, Ирәндек, Юлыҡ райондарында һәм Һаҡмар округында мәғдән ятҡылыҡтары булыуы билдәләнә. Рудниктар янында ҡасабалар ([[Байҡара]], [[Баҡыртау]], [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]]) барлыҡҡа килә, шулар араһында — Юлалы руднигы (32 йортта 261 башҡорт) һәм Юлалы ауылы. Әлеге ауылда [[1925 йыл]]да 20 хужалыҡ теркәлгән<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }} </ref>. Баймаҡ мәғдән районында үҙенсәлекле баймаҡ тибына ҡараған ваҡ, әммә мәғдәндәргә бай ''барит'' һәм ''галенит'' менән [[баҡыр]]-[[цинк]]-[[алтын]] колчеданы ятҡылыҡтары табыла<ref>{{БЭ2013|87753}}</ref>. Ошо тирәләге рудниктар (Түбә, Троицк, Граф, Таналыҡ-Баймаҡ, Ыуараш, Япай, Баҡыртау, Таштау) араһында Юлалы руднигында әлеге ятҡылыҡтар үҙләштерелә. Юлалы руднигының ауылы бик ныҡ үҫешә: 1915—1942 йылдарҙа ауылда 1560 кеше йәшәй<ref name="Баймакский край"></ref>. Ауыл халҡы шул уҡ ваҡытта [[малсылыҡ]], айырыуса [[йылҡысылыҡ]] менән, шөғөлләнә<ref name="Баймакский край"></ref>. Ауыл 1968 йылға тиклем иҫәп документтарында теркәлә. == Юлалы бөгөнгө көндә == Хәҙерге көндә 02:06:090201:35, 02:06:090201:37, 02:06:090201:148 кадастр номерҙары менән Юлалы ятҡылығын эшкәртеү, мәғдән минералдарын сығарыу буйынса хужалыҡ эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәт бар. Төҙөлөш объектының тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһон баһалау проект документацияһы сиктәрендә үткәрелгән. «Семеновский Рудник» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте фекер алышыуҙарҙың заказсыһы булып тора<ref>[https://o-v-o-s.ru/02/12244 Разработка золоторудного месторождения «Юлалы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813145030/https://o-v-o-s.ru/02/12244 |date=2022-08-13 }}</ref>. 2017 йылдың 8 сентябрендә «ЮЛАЛЫ РЕСУРСТАРЫ» ЯСЙ-ҺЫ теркәлгән (директоры Ершов В. П.). Төп эшмәкәрлек төрө — Ҡиммәтле металдарҙың мәғдәндәрен һәм ҡомдарын сығарыу (алтын, көмөш һәм платина төркөмө металдары)<ref>[https://www.list-org.com/company/9919133 Организация ООО «РЕСУРСЫ ЮЛАЛЫ»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Билдәле кешеләре == — [[Әхмәтшин Фазылйән Әхмәтйән улы]] (1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ефрейтор, ике тапҡыр «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1107-akhmetshin-fazyl-yan-akhmet-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Фазыльян Ахметьянович]</ref><ref>[http://112bkd.ru/pdf/2012_Berkuty_Irandyka.pdf Беркуты Ирандыка]</ref>; — [[Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы]] ([[15 ноябрь]] [[1930 йыл]] — [[6 март]] [[2017 йыл]]) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965)<ref name="Бикметов">[https://sworker.rbsmi.ru/articles/pamyat/uchitel-kraeved-pryamoy-potomok-buranbaya-sesena УЧИТЕЛЬ. КРАЕВЕД. ПРЯМОЙ ПОТОМОК БУРАНБАЯ-СЭСЭНА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200625002832/https://sworker.rbsmi.ru/articles/pamyat/uchitel-kraeved-pryamoy-potomok-buranbaya-sesena |date=2020-06-25 }}</ref>. Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты<ref name="Библиографик күрһәткес">Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Икенсе баҫма. Баймаҡ, 2010 йыл.</ref>. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010). Юлалы мәктәбендә уҡытҡан. === Былар ҡыҙыҡлы === — Юлалы-8, Баймаҡ районындағы ҡурған, боронғо ҡәберлек, «Ирәндек» тарихи-археологик һәм ландшафт музей-ҡурсаулығының буфер зонаһы — мәҙәни мираҫ объекты<ref>[http://rud.exdat.com/docs/index-783754.html?page=4 Приволжский федеральный округ Республика Башкортостан паспорт культурной жизни]{{Недоступная ссылка|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. — Миҙалһыҙ һалдат. Повестан өҙөк. Р. Байгилдин. «Башҡортостан ҡыҙы», май 2020 йыл<ref>[https://bashkizi.ru/articles/common_material/2020-05-09/mi-al-y-aldat-93417 Миҙалһыҙ һалдат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118004642/https://bashkizi.ru/articles/common_material/2020-05-09/mi-al-y-aldat-93417 |date=2022-01-18 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} * {{БЭ2013|87753}} * [https://o-v-o-s.ru/02/12244 Разработка золоторудного месторождения «Юлалы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813145030/https://o-v-o-s.ru/02/12244 |date=2022-08-13 }} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — [[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]], Уфа, 1953. C.284 * {{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница =92 }} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Баймаҡ районы ауылдары}} [[Категория:Баймаҡ районының бөткән тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:1870 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] 8v8utdu9nlsxsvznmiqj6wkrorxqt1t 0 183468 1301707 1279024 2026-08-03T22:26:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301707 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Владимир Николаевич Челомей | Оригинал имени = | Изображение = Vladimir Chelomey.jpg | Научная сфера = [[механика]], Идара итеү теорияһы процестары | Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|технических наук}}&nbsp;(1951) | Учёное звание = [[профессор]],<br>{{Учёное звание|АН СССР|0}}&nbsp;(1962) | Место работы = | Альма-матер = [[Киев авиация институты]] | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль Серп и Молот|1959}}{{!!}}{{Медаль Серп и Молот|1963}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Ленина|1945}}{{!!}}{{Орден Ленина|1959}}{{!!}}{{Орден Ленина|1964}}{{!!}}{{Орден Ленина|1974}} {{!}}- {{!}}{{Орден Ленина|1984}}{{!!}}{{Орден Октябрьской Революции|1971}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ленинская премия|1959}}{{!!}}{{Государственная премия СССР|1967}}{{!!}}{{Государственная премия СССР|1974}}{{!!}}{{Государственная премия СССР|1982}}{{!!}}{{Премия имени Н. Е. Жуковского|1964}} {{!}}} }} '''Влади́мир Никола́евич Челоме́й''' ({{OldStyleDate|30|июня|1914|17}}, [[Рәсәй империяһы]] [[Седльце]]<ref>С 1917 года город отошёл в состав [[Польша|Польши]]</ref> ауылында — [[8 декабрь]] [[1984 йыл]], [[Мәскәү]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — СССР ракета-космос техникаһы конструкторы, [[механика]] һәм процестар идаралығы өлкәһендәге ғалим, СССР Фәндәр Академияһы академигы ([[1962 йыл|1962]]). Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1959 йыл|1959]], [[1963 йыл|1963]]). [[Ленин премияһы]] һәм өс [[СССР Дәүләт премияһы|СССР дәүләт премияһы]] лауреаты. Ғәмәлдә [[1961 йыл|1961]]-[[1964 йыл]]дарҙа баш конструкторҙар советын етәкләй. == Биографияһы == [[1914 йыл]]дың 30 июнендә [[Рәсәй империяһы]] (хәҙерге [[Польша]]) Привислинский крайы [[Седльце]] губерна ҡалаһында халыҡ мәктәбе уҡытыусылары ғаиләһендә тыуған. [[1937 йыл]]да Киев авиация институтын тамамлай, һәм уҡытыусы булып эшләй. [[1941 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә Авиация моторҙары төҙөү үҙәк институтында (Центральный институт авиационного моторостроения — ЦИАМ) эшләй башлай. [[1944 йыл]]да унан алда Поликарпов Николай Николаевич етәкләгән Тәжрибә конструктор бюроһы — ОКБ-51 директоры итеп тәғәйенләнә. Бөгөнгө көндә Мәскәү өлкәһе Реутов ҡалаһындағы «Машиналар төҙөү фәнни-етештереү берекмәһе (НПО)». 1952 йылда [[Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты]] профессоры, [[1962 йыл]]да — АН СССР Фәндәр Академияһы академигы. [[1974 йыл]]дан — [[СССР Юғары Советы]] депутаты. [[1984 йыл]]дың [[8 декабрь|8 декабренд]]ә йөрәк өйәнәгенән кинәт вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән<ref>{{Cite web |url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?id=13582 |title=Могила В. Н. Челомея на Новодевичьем кладбище |access-date=2014-06-08 |archive-date=2014-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708104520/http://warheroes.ru/hero/hero.asp?id=13582 |deadlink=no }}</ref>. == Ҡаҙаныштары == Ракета, йыһан һәм авиация техникаһының бер нисә двигателен һәм башҡа мөһим объекттарын төҙөүҙә ҡатнаша. Уның етәкселегендә ракета-ташыусылар, Ерҙең яһалма юлдаштары «Протон» һәм «Полёт» («Протон» әле лә әүҙем ҡулланыла), «Алмаз» космик программаһы сериялы орбиталь станциялар, идара ителеүсе Тәьмин итеү транспорт карабы (ТКС) һ.б. уйлап табыла. Совет "ядро ҡалҡаны"н төҙөүселәрҙең береһе булған. Әммә ғалимдың иң ҙур проекттарының береһе — берләштерелгән оборона-һөжүм итеү океан-ҡоро ер-йыһан комплексы — тормошҡа ашырылмай ҡалған — Рәсәй оборона сәнәғәтендә талап ителмәгән. Машиналарҙың конструкцияһы һәм динамикаһы, тирбәлеүҙәр теорияһы, һығылмалы системаларҙың динамик тотороҡлолоғо, сервомеханизмдар теорияһы буйынса төп фәнни хеҙмәттәре. Академик В. Н. Челомей 1986 йылда (үлгәндән һуң) О. Н. Кудрин һәм А. В. Квасников менән берлектә «Явление аномально высокого прироста тяги в газовом эжекционном процессе с пульсирующей активной струей» асышының авторҙашы тип таныла. Асыш СССР асыштары Дәүләт реестрында 314-се һан аҫтында теркәлгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (26.06.[[1959 йыл|1959]]; 28.04.[[1963 йыл|1963]]) * 5 [[Ленин ордены]] (16.09.[[1945 йыл|1945]]; 26.06.[[1959 йыл|1959]]; 29.06.[[1964 йыл|1964]]; 28.06.[[1974 йыл|1974]]; 29.06.[[1984 йыл|1984]]) * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (26.04.[[1971 йыл|1971]]) * медали * [[Ленин премияһы]] ([[1959 йыл|1959]]) * өс СССР Дәүләт премияһы ([[1967 йыл|1967]], [[1974 йыл|1974]], [[1982 йыл|1982]]) == Хәтер == [[Файл:Памятник Челомею (Байконур).JPG|180px|thumb|[[Байконур]] ҡалаһында, уның исемен йөрөткән мәктәп ихатаһында В. Н. Челомей бюсы]] === В. Н. Челомей исемендәге миҙал === «Роскосмос» дәүләт корпорацияһы башҡа ведомство миҙалдары менән бер рәттән * В. Н. Челомей исемендәге миҙал булдырҙы Был миҙал менән дәүләт корпорацияһы, шулай уҡ ракета-космос сәнәғәтенең башҡа учреждениелары хеҙмәткәрҙәре бүләкләнә. * ракета-йыһан техникаһы өлгөләрен эшләгәндә ҡатмарлы техник проблемаларҙы хәл итеүгә шәхси ижади өлөш индергән һәм етештереү эшмәкәрлегендә юғары күрһәткестәр өсөн; * инновацион эшкәртмәләрҙә әүҙем ҡатнашҡаны, шулай уҡ математика һәм механика өлкәһендәге теоретик тикшеренеүҙәр менән бәйле проекттарҙа юғары һөҙөмтәләре өсөн<ref>[https://www.roscosmos.ru/24966/ О медали им. В. Н. Челомея госкорпорации «РосКосмос»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200830101654/https://www.roscosmos.ru/24966/ |date=2020-08-30 }} на портале учреждения</ref>. === Ғалим исеме менән аталған объекттар === В. Н. Челомей исеме менән аталған: * Мәскәүҙә Академик Челомей урамы * Реутов ҡалаһында Академик Челомей урамы һәм майҙаны * Ҡырым астрофизик обсерваторияһы асҡан Астероид 8608. * Чебоксар ҡалаһындағы урам * VQ-BCN борт һанлы «Аэрофлот» самолёты Airbus A320-240<ref>{{Cite web |url=https://www.aeroflot.ru/ru-ru/new/1340 |title=Новость на сайте «Аэрофлота» |access-date=2017-08-31 |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831174407/https://www.aeroflot.ru/ru-ru/new/1340 |deadlink=no }}</ref> * Байконур ҡалаһында урынлашҡан «В. Н. Челомей исемендәге халыҡ-ара космик мәктәп» лицейы * Академик Челомей исемен Латвия Диңгеҙ Пароходлығының рефрижератор судноһы йөрөткән. === Һәйкәлдәре һәм мемориаль таҡталары === В. Н. Челомей иҫтәлегенә ҡуйылған: * Реутов ҡалаһында: Академик Челомей майҙанында һәйкәл<ref>{{Cite web |url=http://reutov.net/news/index.php?id_4=12680 |title=В Реутове открыли памятник академику В. Н. Челомею |access-date=2014-06-30 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222111702/http://reutov.net/news/index.php?id_4=12680 |deadlink=no }}</ref>, доска на улице его имени,<ref>{{Cite web |url=https://proreutov.ru/news/2015/09/18/2980 |title=На улице Академика Челомея в Реутове открыли мемориальную доску |access-date=2021-06-09 |archive-date=2021-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609205448/https://proreutov.ru/news/2015/09/18/2980 |deadlink=no }}</ref> бюст в центральном сквере «НПО машиностроения». * Мәскәү ҡалаһында Лефортов яр буйында Бауман урамында, Аллея Космонавтар Аллеяһында Владимир Челомей һәйкәле, [[Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты]] бинаһында мемориаль таҡта («Махсус машиналар төҙөлөшө» корпусында, «Аэрокосмик системалар» СМ2-се кафедраһында), [[Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты]]на ингән ерҙә, Новодевичье зыяратындағы ҡәберлегендә бюсы. * [[Байконур]] ҡалаһында: Академик В. Н. Челомей исемендәге халыҡ-ара космик мәктәп ихатаһында бюсы<ref>{{Cite web |url=http://wikimapia.org/6082434/ru/%D0%9B%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9-%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0-%D0%B8%D0%BC-%D0%92-%D0%9D-%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%8F |title=«Международная космическая школа им. В. Н. Челомея» |access-date=2022-02-15 |archive-date=2022-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207131754/http://wikimapia.org/6082434/ru/%D0%9B%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9-%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0-%D0%B8%D0%BC-%D0%92-%D0%9D-%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%8F |deadlink=no }}</ref>. * Полтава ҡалаһында: 10-сы һанлы мәктәп бинаһында мемориаль таҡта<ref>{{Cite web |url=http://fotki.yandex.ru/next/users/shyrokykh-sergiy/album/137971/view/449211 |title=Яндекс. Фотки<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-06-30 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714173720/http://fotki.yandex.ru/next/users/shyrokykh-sergiy/album/137971/view/449211 |deadlink=no }}</ref>. * Киев ҡалаһында: Игорь Сикорский исемендәге Киев политехник институтының дан аллеяһында бюсы һәм Киев граждандар авиацияһы инженерҙары институты (хәҙер — Милли авиация университеты) бинаһы фасадында бронза мемориаль таҡта. == Фильмдарҙа кәүҙәләнеше == * Млечин Леонид Михайлович. Советский космос: Четыре короля (2012). * Звёздные войны Владимира Челомея. ВГТРК, 2014. == Ғаиләһе == * Ҡатыны — Челомей Нинель Васильевна (1926—1989) * Улы — Челомей Сергей Владимирович (1952—1999) * Ҡыҙы — Талызина Евгения Владимировна (1957—2017){{sfn|Бодрихин|2014|loc=«Семья»}}<ref>[http://www.npomash.ru/press/ru/podrobnee270217.htm Талызина Евгения Владимировна (01.08.1957 — 27.02.2017). Официальный сайт ВПК «НПО машиностроения». 27 февраля 2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626141814/http://www.npomash.ru/press/ru/podrobnee270217.htm |date=2017-06-26 }}.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Бодрихин, Николай Георгиевич|Бодрихин Н. Г.]] |заглавие=Челомей |ответственный= |ссылка=http://gvardiya.ru/shop/books/zh_z_l/812 |место=М. |серия=[[Жизнь замечательных людей]], вып. 1476|издательство=Молодая гвардия |год=2014 |том= |страниц=490 |страницы= |isbn=978-5-235-03718-2 |ref=Бодрихин }} * {{книга |автор = |часть = Челомей, Владимир Николаевич |ссылка часть = |заглавие = [[Биографический словарь деятелей естествознания и техники]]: В 2 томах |ссылка = |ответственный = Отв. ред. [[Зворыкин, Анатолий Алексеевич|А. А. Зворыкин]]; Ред. кол.: [[Аничков, Николай Николаевич|Н. Н. Аничков]], [[Бардин, Иван Павлович|И. П. Бардин]], [[Благонравов, Анатолий Аркадьевич|А. А. Благонравов]] и др.; [[Институт истории естествознания и техники]] [[АН СССР|Академии наук СССР]] |издание = |место = М. |издательство = Гос. науч. изд-во «Большая Советская Энциклопедия» |год = 1959 |том = 2 (М—Я); Дополнения и изменения |страницы = 441 |страниц = 468 |серия = |тираж = 30000 }} (в пер.) * {{статья|автор=Афанасьев И.|заглавие=Леонардо XX века. К столетию со дня рождения Владимира Челомея|язык=ru|издание=Новости космонавтики|место=М.|год=2014|том=24|выпуск=377|номер=06|страницы=1—5|issn=1561-1078}} * Берег Вселенной. // Под ред. [[Болтенко, Александр Сергеевич|Болтенко А. С.]] — Киев: Феникс, 2014. — ISBN 978-966-136-169-9 * ''Задонцев В. А.'' [http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/aktit_2009_9_3.pdf Академик В. Н. Челомей — Генеральный конструктор ракетно-космических систем] * {{книга|автор= |заглавие= Военный энциклопедический словарь ракетных войск стратегического назначения|ответственный= Министерство обороны РФ; Гл. ред.: [[Сергеев, Игорь Дмитриевич|И. Д. Сергеев]], [[Яковлев, Владимир Николаевич (военачальник)|В. Н. Яковлев]], [[Соловцов, Николай Евгеньевич|Н. Е. Соловцов]]|место= М.|издательство= [[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год= 1999|страниц= 632|isbn= 5-85270-315-X|тираж= 8500}}. — С.581. == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Владимир Николаевич Челомей}} * {{warheroes|id=12733|star=Labor}} * [http://www.npomash.ru Веб-сайт ФГУП «НПО Машиностроения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125135201/http://www.npomash.ru/ |date=2009-11-25 }} * [http://www.testpilot.ru/russia/chelomei/chelomei.htm История ОКБ В. Н. Челомея] * ''М. Згуровский.'' [https://web.archive.org/web/20120705213927/http://zn.ua/SOCIETY/zasekrechennyy_konstruktor__k_95-letiyu_so_dnya_rozhdeniya_vladimira_chelomeya-57493.html Засекреченный конструктор] * ''Окара О. И.'' [http://gazeta.zn.ua/SCIENCE/dogonyat__znachit_otstavat.html Догонять — значит отставать!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160507045707/http://gazeta.zn.ua/SCIENCE/dogonyat__znachit_otstavat.html |date=2016-05-07 }} * [https://web.archive.org/web/20080113031704/http://rutube.ru/tracks/380896.html?v=51625ed0ca5cc50519acbfdabfd28825 Видео: Биография конструктора] * [http://www.stoletie.ru/territoriya_istorii/tovarishh_stalin_schitajet_vas_fantazerom_2009-07-03.htm О знаменитом конструкторе авиационной и ракетной техники В. Н. Челомее] {{вс}} {{Русские конструкторы ракетно-космических систем}} {{refless}} [[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Машина төҙөүселәр]] [[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Милли авиация институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса механиктар]] [[Категория:СССР механиктары]] [[Категория:Рәсәй механиктары]] [[Категория:XX быуат механиктары]] [[Категория:СССР конструкторҙары]] [[Категория:Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Совет космонавтикаһына нигеҙ һалыусылар]] [[Категория:СССР-ҙа теркәлгән асыштар авторҙары]] [[Категория:А. М. Ляпунов исемендәге алтын миҙал менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Н. Е. Жуковский премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ракета-космик системалар конструкторҙары]] [[Категория:Авиация моторҙары төҙөү үҙәк институты хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:1914 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 июндә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Новодевичье зыяратында ерләнгәдәр]] [[Категория:1984 йылда вафат булғандар]] [[Категория:8 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] bz4kzs1ipg2b818z9bw7zlk1il2m5lr 0 184273 1301726 1301467 2026-08-04T07:54:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301726 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғосман империяһы тарихы '''600-ҙән ашыу йылды үҙ эсенә ала. Ғосман империяһы 1299 йылдан [[1923 йыл|1923 йылға]] тиклем йәшәгән. == Империяның барлыҡҡа килеүе == [[Файл:OttomanEmpireIn1683.png|мини|[[Ғосман империяһы]] 1683 йылда, иң ҙур территория баҫып алған осоронда]] Империя ойошторор алдынан Ғосмандар тарихи аренала әллә ни билдәле булмаған. Сәлжүктәрҙең 1071 йылда Манцикерт эргәһендәге византийҙарҙы еңеүе төрөк һәм төркмәндәрҙең малсылыҡ менән шөғөлләнгән ҡәбиләләренә Анатолий буйлап таралып ултырырға мөмкинлек бирә. Төрөк-сельджуктар баш ҡалаһы Никеяла урынлашҡан Рум солтанлығына, ә 1097 йылда ҡаланы тәре йөрөтөүселәр яулап алғандан һуң, — Иконияла, хәҙерге Коньяла нигеҙ һала.{{sfn|Гугенхейм|2021|loc= ВОИНЫ ПРИГРАНИЧЬЯ|с= 144—145|name= "gug_144-145"}} XIII быуаттың беренсе сирегендә монголдарҙың Үҙәк Азияға һәм Иранға һөжүме уғыҙ төрки ҡәбиләләрен Көнбайышҡа күсенергә мәжбүр итә. Анатолийға барып еткән кешеләр араһында Кайиҙар ҙа булған. Был ҡәбилә башында Эртоғрул Ғәзи үҙе торған, сәлжүк солтаны Алаетдин Кей-Ҡобад I уға Сөгүт ҡалаһын бирә. 1243 йылда монголдар Кесе Азияға барып етә һәм Көседағ янындағы һуғышта Рум солтанлығы хакимы Кей-Хосров II армияһын тар-мар иткән, һәм уны вассал дәүләткә әйләндергән. Бынан тыш, 1261 йылда византийҙар латиндарға ҡаршы һуғышып, Константинополде яулай, үҙҙәренең баш ҡалаһы булып хеҙмәт иткән Никеяны ҡалдыра. Палеологтарҙың яңы династияһына ҡараған императорҙар өсөн Вифинияның элекке әһәмиәте булмаған<ref name="gug_144-145" />. XIII быуат аҙағында Анатолийҙа монгол власы көсһөҙләнә башлай, ә 1308 йылда Сәлжүкиҙәр нәҫеле өҙөлә. Сик буйында, шулай уҡ солтанаттың эске биләмәләрендә йәшәгән төркмән ҡәбиләләре башлыҡтары был мөмкинлекте монгол иҙеүен алып ташлау һәм үҙҙәренең Коньянан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү өсөн файҙалана<ref name="gug_144-145" />. Ғосман I Ғәзи (идара ителеү йылдары 1288—1326), Уж-бей Сөгүттың һәм кайи ҡәбиләһе башлығы Эртоғрулдың улы һәм вариҫы, Византия менән көрәштә өлкә артынан өлкәне ҡуша, ләкин, ҡеүәте үҫә барыуына ҡарамаҫтан, үҙенең Ликаонияға буйһоноуын таный. 1299 йылда, Румдың сәлжүк солтаны Алаэддин Кейкубад II, боласыларҙан һаҡланып баш ҡаланан ҡасҡанда, Ғосман «солтан» титулын ҡабул итә һәм сәлжүк вариҫтары власын таныуҙан баш тарта. Уның исеме менән төрөктәр ғосман төрөктәре йәки ғосманлылар тип атала башлаған. Уларҙың Кесе Азияла идара итеүе тарала һәм нығына, Конья солтандары быға ҡамасаулай алмай. Ошо ваҡыттан алып уларҙың, үҙ аллы булып етмәһә лә, үҙ әҙәбиәте барлыҡҡа килә һәм бик тиҙ арта. Улар яулап алынған өлкәләрҙә сауҙа, игенселек һәм сәнәғәткә булышлыҡ итеү хаҡында хәстәрлек күрә, яҡшы ойошторолған армия булдыра. Хәрби, ләкин мәҙәниәткә дошманлыҡ ҡылмаған, көслө дәүләт үҫешә; теоретик яҡтан абсолютистик булып тора, ләкин ғәмәлдә полководецтар (уларға солтан төрлө өлкәләр менән идара итеү мөмкинлеге бирә ине) йыш ҡына солтандың юғары власын теләр-теләмәҫ кенә таныған. Йыш ҡына Кесе Азиялағы грек ҡалалары үҙ ирке менән ҡеүәтле Ғосман ҡурсалауына бирелгән. Ғосман улы һәм вариҫы Орхан I (1326—1359) атаһының сәйәсәтен дауам итә. Ул хаҡ динле халыҡтарҙы берләштереү маҡсатын ҡуйһа ла, ысынында иһә, көнсығышҡа, мосолмандар йәшәгән илдәргә ҡарағанда гректар йәшәгән илдәргә йүнәлтә. Ул Византиялағы эске ыҙғыштар менән бик оҫта файҙаланған. Бәхәсләшеүселәр уға третей судьяһы һымаҡ мөрәжәғәт иткән. 1330 йылда ул Азиялағы Византия ҡәлғәләренән иң мөһимен — Никеяны яулай. Уның артынса Никомедия һәм Кесе Азияның бөтә төньяҡ-көнбайыш өлөшө Ҡара диңгеҙ, Мәрмәр һәм Эгей диңгеҙҙәренә тиклемге өлөшө төрөктәр власына аҫтына инә. Ниһайәт, 1356 йылда Орхандың улы Сөләймән етәкселегендәге төрөк ғәскәре Дарданеллдың Европа ярына сыға, Галлиполины һәм уның тирә-яғын баҫып ала. [[Файл:Enterance to Divan - Thomas Allom (165186748).jpg|thumb|left|''Bâb-ı Âlî'', Бейек Порта]] Орхандың дәүләт менән эске идара итеү эшмәкәрлегендә уның даими кәңәшсеһе булып ағаһы Аладдин тора, ул (Төркиә тарихында берҙән-бер миҫал) үҙ ирке менән тәхеткә барыуҙан баш тарта һәм уның өсөн махсус булдырылған, әммә унан һуң да һаҡланып ҡалған бөйөк вәзир вазифаһын ҡабул итә. Сауҙаны еңеләйтеү өсөн тәңкә эше яйға һалына. Орхан үҙенең исеменән һәм Ҡөрьән шиғыры менән көмөш тәңкә — аҡса һуҡтыра. Ул үҙенә яңы ғына яулап алынған, үҙе үлгәнгә тиклем бер нисә йыл элек Ғосман — бей ҡамаған Бурсала (1326) затлы һарай төҙөтә, уның бейек ҡапҡаһы менән бәйле Ғосман хөкүмәте лә йыш ҡына «Бөйөк Порта» (һүҙмә-һүҙ тәржемәһе: Bab-ı Âlî — «бейек ҡапҡа») исеме менән йөрөтөлгән. 1328 йылда Орхан үҙ биләмәләренә яңы, ниндәйҙер кимәлдә үҙәкләштерелгән идаралыҡ бирә. Улар округтарға, [[санжак]]тарға бүленгән 3 провинцияға (пашалыҡ) бүленгән. Граждандар идаралығы хәрби хеҙмәт менән берләштерелгән һәм уға буйһонған. Орхан христиан балаларынан сыҡҡан янычар ғәскәренә башланғыс һалған (тәүҙә 1000 кеше; һуңыраҡ уларҙың һаны шаҡтай артҡан). Диндәре (мәсихселәрҙән һалымдар алынһа ла) эҙәрлекләнмәгән, мәсихселәргә түҙемлек һаҡланыуына ҡарамаҫтан, улар күпләп ислам диненә күскән == Константинополде алғанға тиклемге Европалағы баҫып алыуҙары (1352—1453) == * 1352 й. — Дарданеллды баҫып алыу. * 1356 й. — Галлиполиҙы баҫып алыу. == Бөйөк империя осоро == Галлиполины алғандан һуң, төрөктәр Эгей диңгеҙе, Дарданелл һәм Мәрмәр диңгеҙенең Европа ярында нығынған. Сөләймән 1358 йылда вафат була, һәм Орхандың икенсе улы Морат I (1359—1389) тәхет вариҫы була, ул Ангораны яулап, Кесе Азия тураһында онотмаһа ла, үҙенең эшмәкәрлеге үҙәген Европаға күсерә. Фракияны яулап алғас, 1365 йылда ул баш ҡалаһын Адрианополгә күсерә. Константинополь һәм уның тирә-яғында ғына Византия империяһы һаҡланып ҡала, ләкин ул тағы ла йөҙ йылға яҡын яулап алыуға ҡаршы тороуын дауам итә. Фракианы яулап алыу төрөктәрҙең Сербия һәм Икенсе Болғар батшалығы менән яҡындан аралашыуына килтерә. Ике дәүләт тә феодаль ваҡланыу осорон кисергән һәм туплана алманы. Бер нисә йыл дауамында улар икеһе лә территорияһының ярайһы уҡ ҙур өлөшөн юғалтҡан, яһаҡ түләү менән килешеп, солтанға буйһонған. Әммә был дәүләттәр, мөмкинлектән файҙаланып, өлөшләтә үҙ позицияларын тергеҙеүгә өлгәшкән осорҙары булған. [[Файл:BASA-516K-1-2080-3-Murad I.JPG|мини|Морат I]] Ғосмандар Сербия хакимдары менән бәрелешә һәм Черномен (1371) менән Савра алыштарында (1385) еңеү яулай. === Косово ҡырындағы алыш === 1389 йылдың йәйендә ғосман солтаны Морат Сербияға ҡаршы поход башлай<ref>{{книга |автор = Чиркович Сима. |заглавие = История сербов |место = М. |издательство = Весь мир |год = 2009 |страницы = 109 |isbn = 978-5-7777-0431-3 }}</ref>. 1389 йылдың 28 июнендә Косово яланында 12-33 мең яугиры булған Сербия армияһы 27-40 мең кешенән торған Морат армияһы менән бәрелешә. Сербия армияһы ҡыйратыла, кенәз үлтерелә; һуғышта Морат та һәләк була. Сербия формаль рәүештә үҙенең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалған, әммә ул һалым түләгән һәм ярҙамсы ғәскәр ебәрергә йөкләмә алған. ==== Моратты үлтереү ==== Яуҙа ҡатнашҡан сербтарҙың береһе (йәғни кенәз Лазарь яғынан) Сербия кенәзе Милош Обилич була. Ул сербтарҙың был бөйөк алышта еңеүенә өмөт ҙур түгеллеген аңлаған һәм ғүмерен ҡорбан итергә булған. Ул хәйләкәр операция уйлап тапҡан. Һуғыш ваҡытында Милош Морат сатырына инеп, үҙен ҡасып сығыусы, тип таныта. Йәшерен серҙе әйткәнгә һалышып, Моратҡа яҡынлаша һәм уны сәнсә[http://www.srpska.ru/articles/8476/murat_kerdyk.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250221170431/https://www.srpska.ru/articles/8476/murat_kerdyk.jpg |date=2025-02-21 }}. Морат I үлер алдынан ярҙам саҡырып өлгөрә. Солтандың һаҡсылары Милошты үлтерә. Ошо мәлдән алып Сербия һәм Төркиә фараздары айырымлана. Сербия фаразы буйынса, солтандың үлтерелеүе хаҡында белгәс, Төркиә армияһы паникаға бирелеп тарала башлаған, һәм ғәскәрҙәр менән идара итеүҙе Мораттың улы Баязит I үҙ ҡулына алғандан һуң ғына, Төркиә ғәскәрҙәре еңелеүҙән ҡотолған. Төрөк фаразы буйынса, солтанды үлтереү төрөк яугирҙәренең асыуын ғына килтергән. Әммә, ғәскәрҙең төп өлөшө солтандың һәләк булыуын алыш тамамланғандан һуң ғына белеп ҡалған, тигән фараз ысынға яҡын булып сыға. === XV быуат башы === Мораттың улы Баязит (1389—1402) Лазарҙың ҡыҙына өйләнә һәм бының менән Сербияла династия мәсьәләләрен хәл итеү хоҡуғын ала (Стефандың улы вариҫһыҙ үлә). 1393 йылда Баязит Тырновоны ала (улы ислам динен ҡабул итеп үлемдән ҡотолоп ҡалған болгар батшаһы Шишманды быуып үлтерә), бөтә Болгарияны яулай, Валахияны һалым түләргә мәжбүр итә, Македония менән Фессалияны яулап ала һәм Грецияға инә. Кесе Азияла уның биләмәләре көнсығышҡа Ҡыҙылырмаҡ аръяғына табан киңәйгән. 1396 йылда ул Никополь янында Венгрия короле Сигизмунды тарафынан тәре походына йыйылған мәсихселәр ғәскәрен ҡыйрата. Аҡһаҡ Тимерҙең Азия биләмәләренә бәреп инеүе уны Константинополь ҡамауын туҡтатып, етди көс менән Тимурға шәхсән ҡаршы сығырға мәжбүр итә. 1402 йылда Ангора янындағы алышта Баязит еңелгән һәм әсирлеккә эләккән, бер йылдан һуң (1403) шунда вафат булған. Был һуғышта ҙур ғына Серб ярҙамсы отряды ла (40 000 кеше) һәләк була. Әсиргә төшөүе һәм Баязиттың үлеме дәүләткә емерелеү һәм бүленеү менән янаған. Адрианополдә Балҡан ярымутрауындағы төрөк биләмәләрендә власҡа эйә булған Баязиттың улы Сөләймән (1402—1410), Брусста — Иса, Кесе Азияның көнсығышында — Меһмет I үҙҙәрен солтан тип иғлан итә, Тимер өс дәғүәсенең дә илселәрен нән ҡабул итә һәм, ғосманлыларҙы көсһөҙләндерергә теләп микән, ярҙам вәғәҙә итә, әммә яулау һуғыштарын дауам итмәйсә, Көнсығышҡа борола. Меһмет Исаны үлтерә (1403) һәм бөтә Кесе Азия өҫтөнән батшалыҡ итте. 1413 йылда, Сөләймән вафат булғандан (1410) һәм вариҫы Муса үлгәндән һуң, Меһмет Балҡан ярымутрауында ла үҙ власын урынлаштыра. Уның батшалыҡ итеүе сағыштырмаса тыныс булған. Ул күршеләре, Византия, Сербия, Валахия һәм Венгрия менән татыу мөнәсәбәттәр һаҡларға тырышҡан һәм улар менән килешеүҙәр төҙөгән. Замандаштары уны ғәҙел, йыуаш, тыныс һәм белемле хаким тип билдәләй. Әммә уға эске ихтилалдарҙы баҫтырырға тура килә. [[Файл:BASA-516K-1-2080-6-Murad II.JPG|мини|Морат II]] Улы Мораттың (1421—1451) батшалығы ла ошоға оҡшаш ихтилалдар менән башлана. Ағай-энеләре, үлемдән ҡасып, Константинополгә ҡасҡан һәм унда яҡшы ҡабул ителгән. Морат кисекмәҫтән Константинополгә юллана, әммә ни бары 20 меңлек ғәскәр йыйып өлгөрә һәм шуға еңелә. Әммә һатып алыу кеүек хәйләләр менән, бер туғандарын быуып үлтерткән. Константинополде ҡамауҙы туҡтатҡан. Һәм Морат иғтибарын Балҡан ярымутрауының төньяҡ өлөшөнә, ә һуңынан көньяҡ өлөшөнә йүнәлткән. Төньяҡта Трансильвания воеводаһы Матьяш Хуньяди көс туплаған, ул Моратты Германштадта (1442) һәм Нишала (1443) еңгән була, әммә көсө бер аҙ кәмерәк булыу сәбәпле, Косов яланында ҡаты еңелә. Морат элегерәк тә төрөктәр ҡулында булған Фессалоникиҙы, Коринф, Патрас һәм Албанияның байтаҡ өлөшөн яулай. Ғосман һарайында тәрбиәләнгән һәм Морат элек яратҡан яугире албанлы Искәндәрбәк (йәки Скандербег) уға көслө ҡаршылыҡ күрһәткән. Ул ислам динен Албанияла таралыуға булышлыҡ иткән. Артабан ул хәрби мөнәсәбәттә хәүеф тыуҙырмаһа ла, географик урыны буйынса бик әһәмиәтле булған Константинополгә яңы һөжүм яһарға планлаштыра, ләкин вафат була. Атаһының хыялын улы Меһмет II (1451-81) тормошҡа ашырған. '''Константинополде алыу''' [[Файл:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|Меһмет II Фәтих армияһы менән Константинополгә инә]] Һуғышҡа Константин XI Палеолог, визнтий императоры, туғаны Орханды (Сөләймән улы Баязиттың ейәнен) Меһметҡа бирергә теләмәүе сәбәпсе булған. Босфор яры буйындағы бәләкәй генә ер һыҙаты Византия императоры ҡарамағында була; ғәскәренең һаны 6000—дән артмай, ә империя менән идара итеү характеры уны тағы ла көсһөҙөрәк итә. Ҡалала төрөктәр күп йәшәгән; Византия хөкүмәтенә 1396 йылдан башлап православие ҡорамдары эргәһендә мосолман мәсеттәре төҙөргә рөхсәт бирергә тура килгән. Константинополдең географик яҡтан ифрат уңайлы урынлашыуы һәм көслө нығытмалары ғына уға ҡаршы тороу мөмкинлеген биргән. Меһмет II ҡалаға ҡаршы 150 000 кешенән торған армия һәм Алтын Мөгөҙгә инеү юлын бикләгән 420 бәләкәй елкәнле суднонан торған флот ебәрә. Гректарҙы ҡоралланыуы һәм хәрби сәнғәте төрөктәрҙекенә ҡарағанда бер аҙ сифатлыраҡ булған, әммә ғосмандар ҙа ярайһы уҡ яҡшы ҡоралланырға өлгөргән була. Морат II ислам динен ренегатлыҡ өсөн ҡабул иткән венгр һәм башҡа христиан инженерҙары етәкселек иткән бер нисә пушка һәм дары етештереү заводы ойоштора. Төркиә туптарының күбеһе, дошманға ҙур зыян килтермәгән, әммә шау-шыу тыуҙырған; ҡайһы берҙәре шартлап байтаҡ төрөк һалдатын юҡ иткән. Меһмед ҡамау эштәрен алдан, 1452 йылдың көҙөндә, башлаған, ә 1453 йылдың апрелендә ысын ҡамау башлаған. Византия хөкүмәте ярҙам һорап христиан державаларына мөрәжәғәт итә; әгәр Византия сиркәүҙәрҙе берләштереүгә ризалашһа, папа төрөктәргә ҡаршы тәре походын вәғәзләргә әҙерлеген вәғәҙәләй; Византия хөкүмәте был тәҡдимде асыулы кире ҡаға. Башҡа державаларҙан бер Генуя Джустиниани етәкселегендә 6000 кешенән торған ҙур булмаған эскадра ебәргән. Эскадра ҡыйыу рәүештә төрөк блокадаһын йырып, Константинополдең ярына десант ултырта, шуның менән ҡамауҙа ҡалғандарҙың көсө икеләтә арттырыла. Ҡамау ике ай буйына дауам иткән. Грек һәм генуэз армияһы ҡыйыу ҡаршылыҡ күрһәткән. Император Константин Палеолог өмөтһөҙлөккә бирелеп һуғыша һәм бәрелештә һәләк була. 29 майҙа ғосмандар ҡалаға инә === Баҫып алыуҙары === Ғосман империяһының ҡеүәтле дәүере 150 йылдан ашыу дауам иткән. 1459 йылда бөтә Сербия яулап алына (Белград һуңыраҡ, 1521 йылда, алынған) һәм Ғосман пашалығына әйләндерелгән. 1460 йылда Афина герцоглығы һәм уның артынан, Венеция власы аҫтында ҡалған ҡайһы бер диңгеҙ буйы ҡалаларынан тыш, бөтә Греция тиерлек баҫып алынған. 1462 йылда — Лесбос һәм Валахия утрауҙары, 1463 йылда Босния короллеге яуланған. Грецияны яулап алыу Төркиәнең Неаполь, папа һәм Ҡараман (Кесе Азиялағы Оҙон Хәсән хан хакимлыҡ иткән үҙ аллы мосолман ханлығы) менән коалицияға ингән Венеция менән бәрелешеүенә килтергән. Һуғыш Мореяла, Архипелагала һәм Кесе Азияла 16 йыл дауам иткән (1463-79) һәм Ғосман дәүләтенең еңеүе менән тамамланған. 1479 йылда Константинополь килешеүе буйынса Венеция Ғосмандарға Мореяла бер нисә ҡалаһын, Лемнос утрауына һәм архипелагтың башҡа утрауҙарын биргән (Негропонтты төрөктәр 1470 йылда баҫып алған); Ҡараман ханлығы солтан власын таныған. Скандербег (1467) вафат булғандан һуң, төрөктәр Албанияны, һуңынан Герцеговинаны баҫып ала. 1475 йылда улар ҡырым ханы Миңлеғәле I Гәрәй менән һуғыш алып барған һәм солтанға буйһонорға мәжбүр иткән. Был еңеү төрөктәр өсөн ҙур хәрби әһәмиәткә эйә булған, сөнки ҡырым татарҙары уларға ярҙамсы ғәскәр, ваҡыты менән 100 мең кеше, килтергән; ләкин һуңынан, Рәсәй һәм Польша менән бәрелешергә тура килгәнлектән, ғосмандар яҙмышында һәләкәтле боролош алған. 1476 йылда ғосмандар Молдавияны бөлдөргән һәм вассал бойондороҡлолоҡҡа килтергән. 1479 йылда ғосмандар, Венеция республикаһы менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм уны шулай нейтралләштергәндән һуң, Урта диңгеҙ буйына хужа булған. 1480 йылда ҡамауҙар Родосты ҡамай, был уларҙа үҙ көсөнә тағы ла ҙурыраҡ ышаныс тыуҙыра. 1480 йылдың йәйендә Неаполитан короллегендәге Отранто ҡәлғәһен ҡамап баҫып алалар. Ғосман флоты күрше ҡалаларға — Лечче, Таранто, Бриндизи һәм Вьестеға һөжүм итә башлаған. [[Рим]]да паника башланған. Папа Сикст IV ҡаланы эвакуациялау планын уйлаған һәм Европа илдәрен төрөктәргә ҡаршы тәре походы ойошторорға саҡырған. Төрөктәргә ҡаршы көрәшеү өсөн 1600 самаһы яугир ебәргән Венгрия һәм ойошҡан ополчение йыйған Неаполь ғына был тәҡдимде әүҙем яҡлаған. Ғосмандар 1481 йылда Меһмет II вафат булғас ҡына Отрантоны ҡалдырған. Ошоноң менән күпмелер ваҡытҡа яулап алыу осоро тамамланған. Ғосмандарға Дунай менән Саваға тиклем бөтә Балҡан ярымутрауы, Архипелаг һәм Кесе Азияның Трапезундҡа һәм Евфратҡа тигеләй бөтә утрауҙары утрауҙары ҡараған, Дунай аръяғында Валахия менән Молдавия уларға көслө буйонған булған. Һәр ерҙә Порта тарафынан раҫланған һәм уға тулыһынса буйһонған ғосман чиновниктары йәки урындағы хакимдар идара итә. === Баязит II һәм Сәлим I хакимлығы === Бынан алдағы солтандарҙың береһе лә Ғосман империяһының сиктәрен киңәйтеү өсөн «Баҫып алыусы» тигән ҡушамат тағылып, тарихта ҡалған Меһмет II кеүек күп эшләмәгән. Улы Баязит II (1481—1512) сыуалыштар заманында вариҫы булып ҡалған. Бөйөк вәзир Могамет-Ҡараманиға таянған һәм атаһы үлгән ваҡытта Константинополдә Баязит булмауынан файҙаланып, энеһе Джем үҙен солтан тип иғлан иткән. [[Файл:BASA-516K-1-2080-8-Bayezid II.JPG|мини|Баязит II]] Баязит үҙенә тоғро ҡалған ғәскәрен йыйған; дошман армиялары Ангора янында осрашҡан. Баязит еңгән, Джем Родосҡа, унан Европаға ҡасҡан һәм оҙайлы сәйәхәттәрҙән һуң, рим папаһы Александр VI ҡулына килеп эләгә, ул Баязит 300 000 дукат түләһә, ҡустыһын ағыуларға тәҡдим итә. Баязит тәҡдимде ҡабул итә, аҡса түләй һәм Джемды ағыулап үлтерәләр (1495). Баязит батшалығы уның улдарының аталарына ҡаршы бер нисә ихтилал менән билдәләнә, иң һуңғыһынан башҡаһы уңышлы тамамланған; Баязит баш күтәреүселәрҙе ҡулға алған һәм язалаған. Шуға ҡарамаҫтан, Төркиә тарихсылары Баязитты тыныслыҡ яратыусы һәм йыуаш кеше, сәнғәт һәм әҙәбиәтте ҡурсалаусы тип билдәләй. Ысынлап та, Ғосман яулауҙары, хөкүмәттең тыныслыҡ һөйөүенә ҡарағанда уңышһыҙлыҡҡа тарыуы менән бәйле, бер аҙ туҡталып торған. Босний һәм серб пашалары күп тапҡыр Далмацияға, Штирияға, Каринтияға һәм Крайнаға һөжүм иткән һәм уларҙы ҡаты бөлгөнлөккә дусар иткән; бер нисә тапҡыр Белградты алырға маташып ҡарағандар, ләкин һөҙөмтәһеҙ үткән. Матьяш Корвиндың үлеме (1490), ғосмандарҙың был дәүләткә ҡаршы ниәттәрен хуплағандай, Венгрияла анархия тыуҙырған. Бер аҙ ял менән алып барылған оҙайлы һуғыш төрөктәр өсөн бик үк уңайлы тамамланмаған. 1503 йылда төҙөлгән килешеү буйынса, Венгрия бөтә биләмәләрен һаҡлап ҡалған, Ғосман империяһының Молдавия менән Валахияның һалым түләүгә хоҡуғын танырға тейеш булһа ла, был ике дәүләткә юғары хоҡуҡтарҙан баш тартмаған (теорияла ғына, ысынбарлыҡта түгел). Грецияла Наварин (Пилос), Модон һәм Корон (1503) яуланған. Ғосман дәүләтенең Рәсәй менән тәүге мөнәсәбәттәре Баязит II дәүеренә тура килгән: Рус сауҙагәрҙәрен Ғосман империяһында ҡаршылыҡһыҙ сауҙа менән тәьмин итеү өсөн 1495 йылда Константинополгә бөйөк кенәз Иван III илселәре килгән. Баязит менән Европалағы башҡа илдәр ҙә, бигерәк тә Неаполь, Венеция, Флоренция, Милан менән папа дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре булдыра; Баязит һәр береһе менән тигеҙ һәм оҫта аралашҡан. Шул уҡ ваҡытта Ғосман империяһы Урта диңгеҙ өсөн Венеция менән һуғыш алып бара, һәм 1505 йылда уны еңә. Уның төп иғтибары Көнсығышҡа йүнәлтелә. Ул Фарсы иленә ҡаршы һуғыш башлай, ләкин уны тамамлап өлгөрмәй; 1510 йылда янычарҙар ярҙамында иң кесе улы Сәлим уға ҡаршы фетнә күтәрә, уны еңә һәм тәхетенән ҡолата. Баязит, күрәһең, ағыулап үлтерелә; Сәлимдең башҡа туған-тыумасаһы ла юҡ ителгән. Азияла һуғыш Сәлим I (1512-20) осоронда дауам итә. Яулап алыу ынтылышынан тыш, был һуғыштың дини сәбәбе лә була: төрөктәр — сөнниҙәр, Сәлим, сөннилектең сикке яҡлаусыһы булараҡ, фарсы [[шиғыйҙар]]ҙы ярһып күрә алмаған, уның бойороғо буйынса Ғосман ерендә йәшәгән 40 000-гә тиклем шиғый юҡ ителә. Һуғыш үҙгәреүсән уңыш менән барған, ләкин һуңғы еңеү, тулы булмаһа ла, төрөк яғында булған. 1515 йылғы тыныслыҡ килешеүе буйынса Чалдыран һуғышынан һуң Иран шаһы Исмаил Беренсе булып Тир йылғаһының үрге ағымында ятҡан Диярбаҡыр һәм Мосул өлкәләренең Ғосман империяһына биргән. Мысыр солтаны Кансу-Гаври, тыныслыҡ тәҡдим итеп, Сәлимгә илселек ебәрә. Сәлим бөтә илселек вәкилдәрен дә юҡ итергә ҡуша. Кансу уға ҡаршы сыға, һуғыш Дольбек үҙәнендә була. Үҙенең артиллерияһы арҡаһында Сәлим еңеү яулай; мәмлүктәр ҡаса, Кансу ҡасып барғанда һәләк була. Дамаск еңеүсегә ҡапҡаһын аса; уның артынан бөтә Сүриә солтанға буйһона, ә Мәккә менән Мәҙинә уның ҡурсалауына күсә (1516). Мысырҙың яңы солтаны Томан Бей, бер нисә тапҡыр еңелгәндән һуң, Төркиә авангардына бирелергә тейеш була; әммә төндә ул ҡалаға килеп инә һәм төрөктәрҙе юҡ итә. Сәлим, Ҡаһирәне ныҡышмалы көрәшһеҙ ала алмағас, халыҡҡа, мәрхәмәт вәғәҙә биреп, капитуляцияға бирелергә тәҡдим итә; халыҡ бирелә — һәм Сәлим ҡалала ҡот осҡос һуйыш ойоштора. Томан Бей ҙә сигенгән ваҡытта тар-мар ителә һәм әсирлеккә алына (1517). Беҙ уны үҙенә, хаҡ динлеләр башлығына, буйһонорға теләмәүе өсөн шелтәләгән һәм, Константинополь хакимы булараҡ, Көнсығыш Рим империяһының вариҫы булыуын һәм, тимәк, ҡасандыр уның составына ингән бөтә ерҙәргә лә хоҡуғы булыуын раҫлаған мосолман ауыҙынан сыҡҡан ҡыйыу теория үҫтергән. [[Файл:BASA-516K-1-2080-9-Selim I.JPG|мини|Сәлим I]] Мысыр менән үҙҙәренең пашалары аша ғына идара итеп булмаясағын аңлап, Сәлим улар эргәһендә 24 мәмлүк башлығын һаҡлап ҡалған, улар пашаға буйһонған, тип һаналған әммә билдәле бер үҙаллылыҡ менән файҙаланған һәм паша өҫтөнән Константинополгә ялыу ебәрә алған. Сәлим иң аяуһыҙ Ғосман солтандарының береһе булған; атаһы менән ағай-энеләренән башҡа, һанап бөткөһөҙ күп әсирҙәрҙән тыш, ул һигеҙ йыл дауамында батшалығында үҙенең ете бөйөк вәзирен язалап үлтергән. Шуның менән бергә ул әҙәбиәтте яратҡан һәм үҙенең байтаҡ төрөк һәм ғәрәп шиғырҙарын ҡалдырған. Ул Яуыз ҡушаматы (бөгөлмәҫ, иҫ китмәле ҡаты) менән төрөктәрҙең хәтерендә ҡалған. === Сөләймән I хакимлығы === [[Файл:Tughra Suleiman.jpg|thumb|[[Күркәм Сөләймән I]] туғраһы — шәхсән исеме һәм титулы билдәһе (1520)]] Сәлимдең улы [[Сөләймән I]] (1520−1566), христиан тарихсылары тарафынан һоҡланғыс йәки бөйөк тип аталған, атаһына ҡапма-ҡаршы холҡло булған. Ул аяуһыҙ булмаған һәм ғәҙеллектең сәйәси ҡиммәтен яҡшы аңлаған; батшалыҡ итеүен ул Сәлим тарафынан бығаулап тотолған күренекле мысыр ғаиләләре әсирҙәренән бер нисә йөҙ кешене иреккә ебәреүҙән башлаған. Батшалыҡ итә башлаған осоронда осман территорияһында ебәктәре талап алынған Европа сауҙагәрҙәре унан аҡсалата йомарт бүләк алған. Үҙенән элгәре хакимлыҡ иткән солтандарҙан ул [[Истанбул]]дағы батша һарайының ҡупшылығы менән европалыларҙы хайран иткән. Яулап алыуҙан баш тартмаһа ла, һуғышты яратмаған, бик һирәк осраҡта ғәскәр башында торған. Айырыуса мөһим еңеүҙәр килтергән дипломатия сәнғәтен юғары баһалаған. Тәхеткә ултырған тәүге көнөнән үк [[Венеция]] менән тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр башлай һәм 1521 йылда килешеү төҙөп, төрөк территорияһында венециялыларҙың сауҙа итеү хоҡуғын таный һәм уларҙың именлеген һаҡлау вәғәҙә бирә; ике яҡ та бер-береһенә ҡасҡын енәйәтселәрҙе бирергә һүҙ бирешә. Шул ваҡыттан алып Венеция Истанбулда даими илсе тотмаһа ла, Венециянан Истанбулға һәм унан кире даими рәүештә илселәр ебәрелеп торған. 1521 йылда, [[Венгрия]] короле Лайош Икенсе Ғосман илсеһен үлтерергә мөмкинлек биргәндән һуң, ғосман ғәскәрҙәре [[Белград]]ты ала. 1522 йылда Сөләймән күп һанлы ғәскәрен Родоста ултырта. Рыцар-иоанниттарҙың төп цитаделен алты айлыҡ ҡамау уның капитуляцияһы менән тамамлана, һуңынан төрөктәр Төньяҡ Африкала [[Триполи]]ны һәм [[Алжир (ҡала)|Алжирҙы]] яулап алыуға тотона. [[Файл:Battle of Mohacs 1526.png|thumb|left|Мохач янындағы алыш (1526)]] 1526 йылда Сөләймән I етәкселек иткән ғосман ғәскәрҙәре Венгрияға һөжүм итә һәм Мохач һуғышында Венгрия короле Лайош Ягеллондың армияһын ҡыйрата. Тәүҙә төрөктәр ярайһы уҡ ҙур уңыштарға өлгәшә: Венгрияның көнсығыш өлөшөндә улар Ғосман империяһының вассалы булған марионет дәүләтен булдыра, Буданы баҫып ала, [[Австрия империяһы|Австрияла]] ҙур территорияларҙы бөлгөнлөккә төшөрә. 1529 йылда солтан Австрияның баш ҡалаһын баҫып алырға ниәтләп, үҙ ғәскәрен [[Вена]]ға йүнәлтә, ләкин быға өлгәшә алмай. 27 сентябрҙә '''Венаны ҡамау''' башлана, төрөктәр һаны ҡамауҙа ҡалғандарҙан кәмендә 7 тапҡырға күберәк була. Ләкин һауа торошо төрөктәргә ҡаршы тора — йонсоу көндәр арҡаһында улар Венаға барғанда күпләп туптарҙы һәм йөк ташыусы хайуандарҙы юғалта, уларҙың лагерында сирлеләр арта. Ә австрийҙар ваҡытын бушҡа уҙғармай — улар ҡала стеналарын алдан нығытҡан, ә Австрия эрцгерцогы [[Фердинанд I (Изге Рим империяһы императоры)|Фердинанд I]] ([[Изге Рим империяһы]] императоры), немец һәм испан ялсыларын (уның өлкән ағаһы [[Карл V (Изге Рим империяһы императоры)|Карл V Габсбург]] бер үк ваҡытта Изге Рим империяһы императоры һәм [[Испания]] короле булған) ҡалаға алып ҡайта. Төрөктәр Вена стеналарын шартлата алырына ышанған, ләкин ҡамап алынғандар даими рәүештә бөтә төрөк траншеяларын һәм ер аҫты юлдарын юҡ итеп торған. Яҡынлашып килгән ҡыш, ауырыу һәм күпләп дезертирлау сәбәпле, төрөктәр ҡамау башланғандан һуң 17 көн үткәс, 14 октябрҙән китергә мәжбүр булған. ==== Франция менән союз ==== Ғосман дәүләтенең яҡын күршеһе һәм уның иң ҡурҡыныс дошманы Австрия монархияһы булған, һәм бер ярҙамһыҙ, уның менән етди көрәшкә инеү хәүефле булған. Был көрәштә ғосмандарҙың тәбиғи союздашы [[Франция]] була. Ғосман империяһы менән Франция араһындағы тәүге мөнәсәбәттәр 1483 йылда уҡ башлана; шул ваҡыттан алып ике дәүләт тә бер нисә тапҡыр илселәр менән алмаша, ләкин был практик һөҙөмтәләргә килтермәй. 1517 йылда француз короле [[Франциск I]] герман императорына һәм Фердинанд Католикҡа төрөктәрҙе Европанан ҡыуыу һәм уларҙың биләмәләрен бүлеү маҡсатында уларға ҡаршы союз төҙөү кәрәклеген тәҡдим итә, әммә, үрҙә билдәләнгән Европа державаларының мәнфәғәттәре бер-береһенә ныҡ ҡаршы килгәнлектән, бындай союз барып сыҡмай. Киреһенсә, Франция менән Ғосман империяһы бер ҡайҙа ла дошманлашмаған һәм дошманлашыр өсөн бер ниндәй сәбәп тә булмаған. Шуға күрә ҡасандыр тәре походтарында ҡатнашып йөрөгән Франция ҡыйыу аҙымға бара: христиан державаһына ҡаршы мосолман державаһы менән хәрби союз төҙөй. Француздарҙың Павия эргәһендәге уңышһыҙ һуғышы, уның барышында батшаның әсирлеккә эләгеүе һуңғы этәргес була. Регентша Луиза Савойская 1525 йылдың февралендә Истанбулға илселек ебәргән, ләкин илселәрҙе [[Босния]]ла төрөктәр туҡмай. Франциск I был ваҡиға буйынса ла һағайыуын күрһәтмәй, әсирлектә тотолған илсеһен солтанға союз тәҡдиме менән ебәрә; солтан Венгрияға һөжүм итергә тейеш була, ә Франциск Испанияға ҡаршы һуғыш вәғәҙә итә. Бер үк ваҡытта Карл V, Изге рим империяһы короле, Ғосман солтанына шундай уҡ тәҡдимдәр индерә, ләкин солтан Франция менән союзды өҫтөн күргән. Күп тә үтмәҫтән, Франциск Истанбулға бер католик сиркәүен булһа ла тергеҙергә рөхсәт итеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә христиандарға һәр төрлө ҡурсалау һәм уларҙың именлеген һаҡлау вәғәҙәһе менән бергә, солтан ислам принциптары хаҡына был тәҡдимде ҡәтғи рәүештә кире ҡаға (1528). ==== Хәрби уңыштары ==== 1547 йылғы татыулашыу буйынса Венгрияның Офенға тиклем бөтә көньяҡ өлөшө 12 санжакка бүленгән осман провинцияһына әүерелә; төньяҡ өлөшө Австрия власына күсә, ләкин солтан шуның өсөн йыл һайын 50 000 дукат яһаҡ түләү йөкләмәһе бирә (килешеүҙең немец тексында яһаҡ почетлы бүләк — Ehrengeschenk тип атала). Ғосман империяһының Валахия, Молдавия һәм Трансильванияға ҡарата юғары хоҡуҡтары 1569 йылғы килешеү менән раҫлана. Был килешеү Австрияның төрөк вәкилдәрен һатып алыуға ғәйәт ҙур сумма аҡса бөтөргәне өсөн генә үткәрелеүе ихтимал ине. Ғосмандарҙың Венеция менән һуғышы 1540 йылда Венецияның Грецияла һәм Эгей диңгеҙендәге һуңғы биләмәләренең Ғосман империяһы власына күсеүе менән тамамлана. Фарсы иле менән яңы һуғышта улар 1536 йылда Багдад ҡалаһын, 1553 йылда Грузияны баҫып ала. Шуның менән улар сәйәси ҡеүәтенең апогеяһына етте. Ғосман флоты Гибралтар ҡалаһына тиклем бөтөн Урта диңгеҙ буйлап иркен йөҙгән һәм Һинд океанында йыш ҡына португал колонияларын талаған. Шуның менән бергә солтан Сөләймән үҙе 1566 йылда Австрия менән сираттағы һуғышын башлай, әммә Сигетвар походында вафат була. 1535 йәки 1536 йылда Ғосман империяһы менән Франция араһында «тыныслыҡ, дуҫлыҡ һәм сауҙа» тураһында яңы килешеү төҙөлә; Хәҙер Францияның Истанбулда даими вәкиле һәм Александрияла консулы була. Францияла солтандың подданныйҙарына һәм Ғосман дәүләте территорияһында король подданныйҙарына ил буйлап иркен йөрөү, тиң хоҡуҡлылыҡ нигеҙендә урындағы властар һаҡлауына таянып, тауарҙар һатып алыу, һатыу һәм алмашыу хоҡуғы гарантиялана. Ғосман империяһында француздар араһындағы дәғүәләшеүҙе француз консулдары йәки вәкилдәре хәл итергә тейеш була; төрөк менән француз араһындағы бәхәс булған осраҡта, француздарға уларҙың консулы тарафынан яҡлау рөхсәт ителә. Сөләймән ваҡытында эске идара итеү тәртибендә ҡайһы бер үҙгәрештәр булды. Элек солтан һәр ваҡыт тиерлек диванда (министрҙар советында) ҡатнашҡан була: Сөләймән унда һирәк күренә, шул рәүешле үҙенең вәзирҙәренә ҙурыраҡ мөмкинлек бирә. Быға тиклем вәзир (министр) һәм бөйөк вәзир, шулай уҡ пашалыҡ наместнигы вазифалары ғәҙәттә идара итеүҙә йәки хәрби эштә күпмелер тәжрибәһе булған кешеләргә бирелә ине; Сөләймән осоронда был тәғәйенләүҙәрҙә һәрәм, шулай уҡ юғары вазифаларға дәғүә итеүселәр аҡсалата бүләктәр биреү юлы менән килә башлай. Был хөкүмәттең аҡсаға ихтыяжы арҡаһында барлыҡҡа килгән, ләкин тиҙҙән, хоҡуҡ нормаһына әйләнгән, һәм Портаның емерелеүенең төп сәбәбе булған. Хөкүмәттең сығымлылығы бығаса булмаған күләмдәргә барып етте; дөрөҫ, яһаҡты уңышлы йыйыу арҡаһында хөкүмәттең табышы ла ярайһы уҡ артты, әммә шуға ҡарамаҫтан, солтанға йыш ҡына тәңкәне боҙоу юлына баҫырға тура килде. Бер үк ваҡытта бөйөк вәзирҙәр империя менән идара итергә тырышҡан, атап әйткәндә, Паргала пашаһы Ибраһим шундай юлға баҫа, һәм ул 1536 йылда язалап үлтерелә. === Сәлим II хакимлығы === [[Файл:BASA-516K-1-2080-11-Selim II.JPG|мини|Сәлим II]] Күркәм Сөләймәндең улы һәм вариҫы Сәлим II (1566—1574) тәхеткә баҫҡанда, ағаларын язалау ихтыяжы булмай, сөнки атаһы һөйөклө ҡатынының шул улына тәхет биреү хәстәрлегенә ҡаршыкилмәй. Сәлим имен-аман батшалыҡ итә һәм улына ҙур биләмәле дәүләт ҡалдыра; бының менән ул үҙенең кейәүе бөйөк вәзир Меһмед Соколлуҙың аҡылы һәм энергияһына бурыслы була. Соколлу, бығаса Портаға әллә ни бәйле булмаған Ғәрәбстанды яулап алыуҙы тамамлай. [[Файл:Battle of Lepanto 1571.jpg|thumb|left|Лепанто янындағы алыш (1571)]] Ул Венециянан Кипр утрауын биреүҙе талап итә, һөҙөмтәлә Ғосман империяһы менән Венеция араһында һуғыш башлана (1570—1573); ғосмандар Лепанто эргәһендәге диңгеҙ һуғышында еңелеүгә дусар ителә (1571), шуға ҡарамаҫтан, һуғыш аҙағында Кипрҙы баҫып ала һәм уны һаҡлап ҡала ала; бынан тыш, улар Венецияға 300 мең дукат хәрби һалым һәм Занте утрауына эйә булған өсөн 1500 дукат күләмендә яһаҡ түләргә ҡуша. 1574 йылда ғомандар быға тиклем испандарҙыҡы булған Тунисты ҡулға төшөрә; Алжир һәм Триполи алдан уҡ Ғосман бойондороҡлоғон таныған. Соколлу ике бөйөк эш башҡарырға ниәтләнгән була: Дон менән Волганы канал менән тоташтырыу, уның фекеренсә, Ғосман империяһының Ҡырымдағы власын нығытырға һәм Мәскәү яулап алған Әстерхан ханлығын уға ҡабаттан буйһондорорға тейеш була — һәм Суэц муйынын ҡаҙҙырыу. Быны тормошҡа ашырыу Ғосман хөкүмәтенең хәленән килмәне. Сәлим II осоронда Ғосман империяһы менән алыҫтағы малай солтанлығы араһында оҙайлы ваҡытлы бәйләнештәр урынлаштырыуға килтергән Ачехҡа ғосман экспедицияһы бойошторола. Шул уҡ ваҡытта Ғосман династияһының ошо солтаны дәүерендә «ҡатын-ҡыҙ солтанлығы» осоро башлана, ул саҡта Ғосман империяһында һәрәм ҡатын-ҡыҙҙары ысын власҡа эйә булған. === Морат III һәм Меһмет III хакимлығы === Морат III батшалыҡ иткән ваҡытта (1574—1595) Ғосман империяһы, Көнбайыш Иранды һәм Кавказды баҫып алып, Фарсы иле менән көсөргәнешле һуғышта еңеүсе булып сыға. Ләкин империялағы ғәмәли хакимлыҡ уның әсәһе Нурбаныу ҡулында булған һәм ғосман империяһының емерелеүе артҡан. Мораттың улы Меһмет III (1595—1603) тәхеткә ултырғанда 19 ағай-энеһен язалай. Ләкин ул дәүләт эштәре менән ҡыҙыҡһынмай тиерлек. Уның осоронда дәүләт менән башлыса бер-береһен йыш алмаштырған бөйөк вәзирҙәр ярҙамында уның әсәһе Сафия — солтан идара иткән. Металл аҡсаның нығыраҡ боҙолоуы һәм һалымдарҙың артыуы дәүләттең төрлө ерҙәрендә ихтилалдарға, атап әйткәндә, Жәләли болаһына килтерә. Меһмет батшалығы дәүерендә Австрия менән оҙайлы һуғыш барған, 1593 йылда Морат ослронда уҡ башлана һәм 1606 йылда, Әхмәт I (1603—1617) ваҡытында ғына тамамлана. Ул Ғосман империяһы менән Европа араһындағы мөнәсәбәттәрҙәге үҙгәрештәрҙе сағылдырған 1606 йылғы Ситваторок килешеүе менән тамамлана. Австрияға бер ниндәй ҙә яңы яһаҡ һалынмаған; киреһенсә, ул 200 000 флоринға бер тапҡыр контрибуция түләп, Венгрия өсөн элекке яһағынан ҡотола. Трансильванияла Австрияға дошман булған Стефан Бочкай ир-ат тоҡомо менән бергә хаким тип танылған. Бер нисә тапҡыр вассалитеттан сығырға маташҡан Молдавия Речь Посполитая һәм Габсбургтар менән сик буйы конфликттары барышында һаҡлап алып ҡалына. Ошо ваҡыттан алып Ғосман дәүләтенең биләмәләре башҡаса киңәймәгән. 1603—1618 йылдарҙағы Фарсы империяһы менән һуғыш Ғосман империяһы өсөн ҡайғылы эҙемтәләргә килтерә, унда төрөктәр бер нисә тапҡыр етди еңелә һәм Көнсығыш Грузия ерҙәрен, Көнсығыш Әрмәнстанды, Ширванды, Ҡарабахты, Әзербайжан менән [[Тәбриз]]де һәм башҡа ҡайһы бер урындарҙы бирергә тейеш була. == Империяның бөлгөнлөккә төшөүе (1617—1757) == Жәләли ихтилалы баҫтырыла һәм Әхмәт I тәхеткә килеүенә бәйле бәхәс тоҡана. Уның ҡустыһы Мостафа I (1617—1618), психик сирле кеше, тиҙҙән төшөрөлә һәм тәхеткә Әхмәттең өлкән улы Ғосман II (1618—1622) ултыра. Польша менән уңышһыҙ Хотин һуғышынан һуң ул янычар корпусын алмаштырырға һәм башҡа реформалар үткәрергә маташа, әммә 1622 йылда уны ҡолатыла һәм үлтерелә. Тәхеткә яңынан Мостафа I ултыртыла һәм бер нисә айҙан йәнә тәхеттән ҡолатыла, ә бер нисә йылдан кафес тотҡонлоғонда, моғайын, ағыулап үлтерелә. Ғосмандың кинйә ҡустыһы Морат IV (1623—1640) Ғосман империяһының элекке бөйөклөгөн тергеҙергә тырыша. Уның идара итеүенең тәүге йылдары тыныс булмаһа ла, ә империялағы хакимлыҡ 1632 йылға тиклем уның әсәһе Кёсем — солтан ҡулында була. Ул Яуыз Сәлимде хәтерләткән аяуһыҙ һәм ҡомһоҙ тиран булһа ла, шул уҡ ваҡытта һәләтле администратор һәм энергияһы ташып торған яугир була. Дөрөҫлөгөн раҫлап булмаған иҫәпләүҙәр буйынса, ул идара иткән саҡта 25 000-гә тиклем кеше язалап үлтерелгән. Йыш ҡына ул, мөлкәтен тартып алыр өсөн, бай кешеләрҙе язалаған. Атап әйткәндә, Ғосман дәүләте тарихында тәүге тапҡыр [[Шәйех-үл-Ислам]]ды язалап үлтертә. Ул 1633—1634 йылдарҙа Польша менән һуғыш була. Ул фарсыларға (1623—1639) ҡаршы һуғышта Тәвриз, Ереван һәм Бағдадты ҡабат яулаған; венециялыларҙы еңгән һәм улар менән уңайлы тыныслыҡ килешеүе ҡорған. Ул Левант друздарының ҡурҡыныс ихтилалын (1623—1637) баҫтыра; ләкин ҡырым татарҙарының ихтилалы уларҙы бөтөнләй тиерлек Ғосман власынан азат итә. Ҡара диңгеҙ буйында казактар һөжүме килтергән бөлгөнлөк язаланмай ҡалған. Эске идаралыҡта Морат ҡайһы бер тәртип индерергә һәм финанстарҙы экономияларға тырыша; әммә уның бөтә тырышлыҡтары тормошҡа ашмай ҡала. Шуның менән бергә ул үҙенең ағай-энеләре Баязитты, Ҡасим менән Сөләймәнде язалап үлтерә, ғосмән тәхетен ҡырым ханына тапшырырға ниәтләй. Уның ҡустыһы һәм вариҫы Ибраһим I Тиле (Аҡылһыҙ) (1640—1648), уның осоронда дәүләт эштәрен һәрәм етәкләгән һәм үҙенән элгәре хакимлыҡ иткән солтандың бөтә ҡаҙаныштары юҡҡа сыҡҡан. Атап әйткәндә, уның идаралығы ваҡытында Венеция менән оҙайлы Кандий һуғышы башлана. Солтан үҙе Кёсем солтан ҡарамағында ҡолатыла һәм, ете йәшлек улы Меһмет IV (1648—1687) тәхеткә ултыртҡандан һуң, янычарҙар тарафынан быуып үлтерелә. Һуңғыһы батшалыҡ иткән осорҙа дәүләттең ысын хакимы Кёсем һәм уның килене Турхан булған; бөтә дәүләт вазифаларына улар һайлап ҡуйған кешеләр тәғәйенләнгән, идара итеү тулы ҡаҡшау кисергән, финанс системаһы бөлгөнлөккә төшкән. Шуға ҡарамаҫтан, ғосман флоты Венецияны диңгеҙ алыштарында еңгән һәм 1654 йылға тиклем Дарданелл блокадаһы уңышлы асыла. === 1686—1700 йылдрҙағы урыҫ-төрөк һуғышы === [[Файл:Vienna Battle 1683.jpg|thumb|Вена алышы (1683)]] 1656 йылда бөйөк вәзир вазифаһын энергиялы кеше — Меһмет паша Көпрүлү баҫып ала. Ул армияла дисциплинаны көсәйтә һәм бер нисә тапҡыр дошмандарҙы тар-мар итә. 1664 йылда Австрия Васварҙа бик отошло булмаған килешеү төҙөргә тейеш булған; 1669 йылда төрөктәр Критты яулаған, ә 1672 йылда, Бучач килешеүе буйынса, Речь Посполитаянан Подолияны һәм хатта Украинаның бер өлөшөн алған. Был килешеү халыҡтың һәм Речь Посполитая сеймының ризаһыҙлығын тыуҙыра, һәм һуғыш яңынан башлана. Унда Рәсәй ҙә ҡатнаша; уның ҡарауы, гетман Дорошенко етәкселегендәге казактарҙың күбеһе ғосмандар яҡлы булған. Һуғыш ваҡытында, 15 йыл ил менән идара иткәндән һуң (1661—1676), бөйөк вәзир Әхмәт-паша Көпрүлү вафат була (1661—1676). Аралаш уңыш менән барған һуғыш 1681 йылда, статус-кво башланғысында, 20 йылға төҙөлгән Баҡсаһарай тыныслыҡ килешеүе менән тамамлана; Көнбайыш Украина һуғыштан һуң ысын сүллеккә оҡшап ятҡан һәм Подолия төрөктәр ҡулында ҡалған. Ғосмандар тыныслыҡҡа еңел генә ризалашты, сөнки сиратта Әхмәт паша урынына ҡалған вариҫы Ҡара Мостафа Көпрүлү башлаған Австрия менән һуғыш тора ине. Ғосмандар Венаға үтеп инеп, уны ҡамаған (1683 йылдың 24 июленән 12 сентябренә тиклем), ләкин поляк короле Ян Собеский Австрия менән союз төҙөп, Венаға ярҙамға ашыҡҡан һәм ҡала янында ғосман ғәскәрен еңгән, шуға ҡамауҙы алырға тура килгән, Белградта Ҡара Мостафаны һәләтһеҙ полководецтың башын Константинополгә килтерергә бойороҡ алған солтан илселәр ҡаршы алған, шулай итеп бойороҡ үтәлгән. 1684 йылда Австрия менән Речь Посполитая Ғосман империяһына ҡаршы коалицияһына Венеция, һуңынан Рәсәй ҙә ҡушыла. Ғосмандарға һөжүм итергә түгел, ә үҙ территорияһында һаҡланырға тура килгән, 1687 йылда бөйөк вәзир Сөләймән паша Мохач эргәһендә ҡыйратыла. Ғосман ғәскәрҙәренең еңелеүе Константинополдә бола ҡуптарып, талау менән мәшғүл янычарҙарҙың асыуын килтергән. Ихтилал ҡурҡынысы аҫтында, Меһмет IV уларға Сөләймәндең башын ебәргән, әммә был уны ҡотҡармаған: янычарҙар уны мөфтөй фәтүәһе ярҙамында бәреп төшөрөп, эскелеккә бирелгән һәм идаралыҡҡа бөтөнләй һәләтһеҙ ҡустыһы Сөләймән II (1687—1691) тәхеткә ултыртҡан. Һуғыш уның идаралығы осоронда ла, уның туғандары Әхмәт II (1691—1695) һәм Мостафа II (1695—1703) ваҡытында ла дауам иткән. Венециялылар Морейҙы яулаған; австриялылар Белградты (тиҙ арала йәнә османдарға күскән) һәм Венгрияның, Славонанияның, Трансильванияның бөтә мөһим ҡәлғәләрен алған; поляктар Молдавияның байтаҡ өлөшөн биләгән. 1699 йылда һуғыш Карловицкий тыныслыҡ килешеүе менән тамамлана, һәм был килешеү буйынса Ғосман империяһы бер ниндәй ҙә һалым, ваҡытлыса контрибуция алмаған тәүге килешеү булған. Уның әһәмиәте Ситваторокский тыныслыҡ килешеүенән күпкә өҫтөнөрәк булған. Ғосмандарҙың хәрби ҡеүәте ҙур булмауы һәм эске тәртипһеҙлектәрҙең уларҙың дәүләтен тағы ла нығыраҡ ҡаҡшатыуы барыһына ла мәғлүм булған. Империяның үҙендә Карловицкий тыныслыҡ килешеүе халыҡ араһында ҡайһы бер реформаларҙың кәрәклеген аңлау тыуҙыра. Быға тиклем XVII быуаттың 2-се яртыһында һәм XVIII быуат башында Ғосман империяһының иң һоҡланғыс дәүләт эшмәкәрҙәре тип танылған 5 бөйөк вәзирен биргән Көпрүлү ғаиләһе быны аңлай ине. 1690 йылда уҡ бөйөк вәзир Көпрүлү Мостафа мәсихселәрҙән алынған һалымдың максималь нормаларын билдәләгән Низами-Йәдит (Nizam-ı Cedid — «Яңы тәртип») баҫтырып сығара; әммә был закон ғәмәлдә ҡулланылмаған. Карловицкий килешеүенән һуң Сербия һәм Банат мәсихселәренә йыллыҡ һалымдары ғәфү ителгән. Константинополдәге юғары хөкүмәт, ваҡыты — ваҡыты менән христиандарҙы һалымдарҙан һәм башҡа ҡыҫырыҡлауҙарҙан һаҡлауҙы хәстәрләй башлаған. Төрөк иҙеүе аҫтындағы мәсихселәрҙе татыулаштырыр өсөн етерлек саралар булмауы янычарҙарҙың һәм төрөктәрҙең асыуын ҡабартҡан. === Төньяҡ һуғышында ҡатнашыуы === [[Файл:Jean Baptiste Vanmour - Dinner at the Palace in Honour of an Ambassador - Google Art Project.jpg|thumb|200px|Илселәр [[Топҡапы]] һарайында]] Янычарҙар ихтилалы һөҙөмтәһендә тәхеткә ултыртылған Мостафаның ағаһы һәм вариҫы Әхмәт III (1703—1730) көтөлмәгән ҡыйыулыҡ һәм үҙаллылыҡ күрһәтә. Ул ғәскәрҙең бик күп офицерҙарын ҡулға алып, ашығыс рәүештә язалап үлтерә лә, үҙе ултыртҡан бөйөк вәзир (саҙр-азам) Әхмәт пашаны вазифаһынан бушата. Яңы бөйөк вәзир Дамадғассан паша дәүләттең төрлө урындарында ихтилалдарҙы тынысландыра, сит ил сауҙагәрҙәрен ҡурсалай, мәктәптәргә нигеҙ һала. Оҙаҡламай ул һәрәмдән сыҡҡан интрига арҡаһында ҡолатыла, һәм вәзирҙәр иҫ киткес тиҙлек менән алмашына башлай; ҡайһы берҙәре власта ике аҙнанан артыҡ ҡала алмай. Ғосман империяһы хатта Төньяҡ һуғышта Рәсәй күргән ауырлыҡтарҙы ла үҙе өсөн отошло файҙаланмай. 1709 йылда ғына ул Полтаванан ҡасҡан Швеция короле Карл XII ҡабул итә һәм уның инаныуҙары йоғонтоһонда Рәсәйгә ҡаршы һуғыш башлай. Был ваҡытҡа ғосмандарҙың хакимлыҡ итеүсе даирәләрендә Рәсәйгә ҡаршы һуғыш түгел, ә уның менән Австрияға ҡаршы союз тураһында хыялланған бер партия бар ине; был партияға башлыҡ итеп вәзир Номан Көпрүлү тәғәйенләнгән була, һәм уның әүәлге ҡолауына Карл XII ҡыҫылышы һуғышҡа сигнал булып хеҙмәт итә. Прутта төрөк һәм татарҙарҙың 200 000—дән ашыу ғәскәре уратып алған Пётр I батшаның хәле бик ҡурҡыныс ине. Петрҙың үлеме ҡотолғоһоҙ була, ләкин бөйөк вәзир Балтажи-Меһмет, батша Пётр I-нең Азов буйынса сағыштырмаса бик аҙ ғына ташламаһына алданып (1711), уны сығара. Һуғыш партияһы Балтажи-Меһметты ҡолата һәм Лемносҡа һөргөнгә ебәрә, ләкин Рәсәй консуллыҡ юлы менән Ғосман империяһынан Карл XII алып сығыуға өлгәшә, бының өсөн уға көс ҡулланырға тура килә. Ғосмандар 1714—1718 йылдарҙа Венеция һәм 1716—1718 йылдарҙа Австрия менән һуғыш алып бара. Пассаровицкий тыныслыҡ килешеүе (1718 йыл) буйынса Ғосман империяһы Мореяны кире ҡайтара, әммә Сербияның күпселек өлөшө, Банат, Валахияның бер өлөшө менән бергә Белградты Австрияға бирә. 1722 йылда, династияны туҡтауы һәм һуңынан Фарсы болаларынан файҙаланып, Европала юғалтҡандары өсөн үҙҙәрен бүләкләргә өмөтләнеп, ғосмандар шиғыйҙарға ҡаршы дини һуғыш башлай. Был һуғышта бер нисә тапҡыр еңелеүе һәм фарсыларҙың Ғосман биләмәһенә баҫып инеүе Константинополдә яңы ихтилалға сәбәпсе була: Әхмәт ҡолатыла, һәм тәхеткә уның ағаһы Мостафа II-нең улы Мәхмүт I ултыра. === Мәхмүт I хакимлығы === Йомшаҡлығы һәм кешелеклелеге менән ғосман солтандары араһында айырылып торған Мәхмүт I (1730—1754) (ул ҡолатылған солтанды һәм уның улдарын үлтермәй һәм ғөмүмән язалау ҡулланмай) дәүерендә Фарсы иленә ҡаршы мәғәнәһеҙ һуғыш дауам иткән. Австрия менән һуғыш Белград тыныслыҡ килешеүе менән тамамлана (1739), уға ярашлы төрөктәр Белград һәм Орсова менән Сербияны кире ҡайтара. Рәсәй ғосмандарға ҡаршы уңышлы эш итә, әммә австрийҙарҙың сепарат килешеү төҙөүе урыҫтарҙы ла юл ҡуйырға мәжбүр итә; Рәсәй яулағандарынан, нығытмаларҙы йәшереү йөкләмәләрен алып, Азовты ғына һаҡлап ҡала. Мәхмүт батшалыҡ иткән осорҙа Ибраһим Басмажи беренсе төрөк типографияһын ойоштора. Мөфтөй бер ни тиклем икеләнгәндән һуң, мәғрифәтселек мәнфәғәте өсөн был башланғысҡа фатихаһын раҫлап, фәтүә бирә, ә солтан ғәтти-шәриф менән рөхсәт итә. Ҡөрьән һәм башҡа изге китаптарҙы баҫтырыу ғына тыйылған. Типографияның тәүге осоронда унда 15 китап (ғәрәп һәм фарсы һүҙлектәре, Ғосман дәүләте тарихы һәм дөйөм география буйынса бер нисә китап, хәрби сәнғәт, сәйәси экономия һ. б.) баҫыла. Ибраһим Басмажи үлгәндән һуң, типография ябыла, яңыһы [[1784 йыл]]да ғына барлыҡҡа килә. Мәхмүт I йәше еткәс донъянан китә, уны энеһе һәм вариҫы Ғосман III (1754—1757) алмаштыра. Ғосман III-нөң идаралыҡ йылдары тыныс үткән һәм хоҙай биргән ғүмерен йәшәп вафат булған. == Реформаларға ынтылыш (1757—1839) == Ғосман III солтан урынына Әхмәт III-нөң улы Мостафа III (1757-74) тәхет вариҫы була. Ул Ғосман империяһы сәйәсәтен үҙгәртергә һәм уның ҡоралының көсөн ҡайтарырға теләүен белдерә. Ул ярайһы уҡ ҙур реформалар (Суэц муйыны һәм Кесе Азия аша каналдар ҡаҙыу) башҡарырға ниәт итә, асыҡтан-асыҡ ҡоллоҡто күрә алмай һәм байтаҡ әсирҙе иреккә сығара. Элек Ғосман империяһында ғүмерҙә булмаған ике осраҡ дөйөм ризаһыҙлыҡты айырыуса арттыра: Мәккәнән ҡайтҡан хаҡ диндарҙарҙың каруаны талана һәм юҡ ителә, һәм грек милләтле диңгеҙ юлбаҫарҙары төрөк адмирал карабын баҫып ала. Былар барыһы ла дәүләт власының сиктән тыш көсһөҙ булыуын раҫлай. Финанстарҙы көйләү өсөн, Мостафа III үҙенең һарайында экономиянан башлай, ләкин шуның менән бергә тәңкәнең боҙолоуына ла юл ҡуя. Мостафа ҡурсалауында Константинополдә тәүге асыҡ китапхана, бер нисә мәктәп һәм дауахана асыла. 1761 йылда ул Пруссия менән бик теләп килешеү төҙөй, уға ярашлы прус сауҙа караптарына ғосман һыуҙарында иркен йөҙөргә мөмкинлек бирелә; Ғосман империяһындағы прус подданныйҙары үҙ консулдарының юрисдикцияларына буйһона. Рәсәй һәм Австрия Мостафаға Пруссия бирелгән хоҡуҡтарҙы ғәмәлдән сығарғаны өсөн 100 000 дукат тәҡдим итә, әммә һөҙөмтәһе булмай: Мостафа үҙ дәүләтен Европа цивилизацияһы менән яҡынайтырға теләгән. Реформалар ниәттән ары китмәгән, башланмаған да. 1768 йылда солтан 6 йыл дауам иткән һәм 1774 йылда Көсөк-Кайнаржи тыныслыҡ килешеү менән тамамланған 1768—1774 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышын иғлан итергә тейеш була. Тыныслыҡ килешеүе Мостафаның энеһе һәм вариҫы Абдулхәмит I осоронда (1774—1789) төҙөлә. === Абдулхәмит I хакимлығы === Империя бөтә биләмәһендә лә ризаһыҙлыҡ хөкөм һөрә ине. Орлов ҡуҙғытҡан гректар тулҡынланған, әммә, урыҫтар ярҙамһыҙ ҡалдырғанлыҡтан, сағыштырмаса тиҙ һәм еңел тынысландырыла һәм аяуһыҙ язалана. Бағдад Әхмәт-пашаһы үҙен бойондороҡһоҙ тип иғлан итә; Ғәрәп күсмә халыҡтары хуплаған Таһер Галилея һәм Акра шәйехе дәрәжәһен алған; Мөхәммәт Бей Әбү әл-Даһаб хакимлығы аҫтында торған [[Мысыр]] яһаҡ түләргә уйламаған да; Бушатлия Мәхмүт, Скутарий пашаһы идара иткән Төньяҡ Албания ҡаты ихтилал хәлендә; Али, Янинский пашаһы, үҙ аллы батшалыҡ төҙөүгә ныҡ ынтылған. Абдулхәмит I бөтә батшалыҡ итеү дәүерендә был ихтилалдарҙы тынысландырыу менән мәшғүл була, әммә Ғосман хөкүмәтенең ихтилалдарҙы йүгәнләрлек аҡсаһы һәм тәртипле ғәскәре лә булмай. Етмәһә, быға төрөктәргә уңышһыҙлыҡ килтергән Рәсәй һәм Австрия менән яңы һуғыш (1787—1791) ҡушыла. Ул Рәсәй менән Яссы килешеүе (1792) менән тамамлана. Был тыныслыҡ килешеүе буйынса Ҡырым ярымутрауы һәм Буг менән Днестр араһындағы биләмәләр бөтөнләйгә Рәсәйгә бирелә. Шулай уҡ Төркиә Австрия менән Систов килешеүен (1791) төҙөй. Һуңғыһы Ғосман империяһы өсөн сағыштырмаса уңайлы булған, сөнки уның төп дошманы Изге Рим империяһы императоры Иосиф II вафат була, ә Леопольд үҙенең бөтә иғтибарын Францияға йүнәлткән. Австрия һуғышта яулаған биләмәләренең күп өлөшөн ғосмандарға кире ҡайтарған. Тыныслыҡ килешеүе Абдулхәмидтең бер туғанының улы Сәлим III менән төҙөлгән (1789—1807). Территориаль юғалтыуҙарҙан тыш, һуғыш Ғосман дәүләте тормошона тағы бер етди үҙгәреш индерә: ул башланыр алдынан (1785) империя үҙенең дәүләт килемдәре менән гарантияланған беренсе (тәүҙә эске) дәүләт бурысы буйынса килешеү төҙөй. === Сәлим III хакимлығы === Солтан [[Сәлим III]] тәүгеләрҙән булып Ғосман империяһының тәрән көрсөктә икәнен аңлай һәм илдең хәрби һәм дәүләт ойошмаһын реформалаштырыуға тотона. Хөкүмәт көслө саралар менән Эгей диңгеҙен пираттарҙан таҙарта; ул сауҙа һәм халыҡ мәғарифын ҡурсалай. Уның төп иғтибары армияға йүнәлтелә. Янычарҙар һуғышта үҙҙәренең файҙаһыҙ булғанын, шул уҡ ваҡытта илде тыныслыҡ осоронда илде анархия хәлендә тотоуын иҫбатлай. Янычар формированиеларын солтан Европа өлгөһөндәге армия менән алмаштырырға ниәтләнгән ләкин шул арала ғына иҫке системаны алмаштырып булмаясағы билдәле булғанлыҡтан, реформаторҙар традицион формированиеларҙың торошон яҡшыртыуға айырым иғтибар бүлгән. Башҡа реформаларҙа солтан артиллерия һәм флоттың һуғышҡа һәләтлеген көсәйтеү буйынса саралар була. Хөкүмәт тактика һәм фортификация буйынса иң яҡшы сит ил әҫәрҙәрен ғосман теленә тәржемә итеүҙе хәстәрләй; француз офицерҙарын артиллерия һәм диңгеҙ училищеларында уҡытыусы урындарына саҡыра; тәүгеһендә хәрби фәндәр буйынса сит ил әҫәрҙәре китапханаһын аса. Туп ҡойоу оҫтаханалары яҡшыртыла; яңы өлгөләге хәрби судноларға Францияла заказ бирелә. Былар барыһы ла яҡынса саралар ине. [[Файл:Konstantin Kapidagli 002.jpg|thumb|Солтан [[Сәлим III]]]] Солтан армияның эске ҡоролошон үҙгәртеп ҡороуға күсергә теләгән; армияла яңы форма һәм ҡәтғиерәк тәртип индерә башлаған; яңылыҡ янычарҙарға ҡағылмаған. Шул арала Порта алдына ике етди һынау килеп баҫа: беренсенән, хөкүмәт биргән бойороҡтарҙы кире ҡағыусы видин пашаһы Пасван-Оғлу ихтилалы (1797), икенсенән — Наполеон I-нең Мысыр экспедицияһы. Көсөк-Хөсәйен Пасван-Оғлуға ҡаршы хәрәкәт итә һәм уның менән асыҡ һөҙөмтәһе булмаған ысын һуғыш алып бара. Хөкүмәт, ниһайәт, фетнәсе наместник менән һөйләшеүҙәргә тотона һәм уның тулыһынса тиерлек бойондороҡһоҙлоҡ нигеҙендә Видин пашалығы менән идара итеүгә ғүмерлек хоҡуҡтарын таный. 1798 йылда Франция генерал Бонапарт етәкселегендә Мысырға, артабан Сүриәгә һөжүм итә башлай. Бөйөк Британия Абукир янындағы һуғышта (1798) француз флотын юҡ итеп, Ғосман империяһын яҡлай. Экспедиция ғосмандар өсөн етди һөҙөмтәгә эйә булмай. Формаль яҡтан, Мысыр — Ғосман империяһы, ысынында иһә мәмлүктәр ҡулында ҡала. Француздарға ҡаршы һуғыш бөтөүгә (1801), Белградта армияла барған реформаларға риза булмаған янычарҙар ихтилалы башлана. Сербияла янычарҙар яғынан ҡыҫырыҡлауҙарҙан тамам йонсоу Карагеоргий етәкселегендәге халыҡ хәрәкәте (1804) башланыуға сәбәпсе була. Хөкүмәт тәүҙә хәрәкәтте яҡлап сыға, ләкин тиҙҙән ул ысын халыҡ ихтилалы формаһына әүерелә һәм Ғосман империяһына һуғыш хәрәкәттәрен башларға тура килә (ҡара: Иванковац эргәһендәге һуғыш). Рәсәй башлаған урыҫ-төрөк һуғышы (1806—1812) хәлде ҡатмарлаштыра. Бөйөк вәзир һәм башҡа юғары чиновниктар, хәрбиҙәр һуғыш хәрәкәттәре театрында булғанлыҡтан, реформаларға тотоноу артҡы планға ҡалдырыла. ==== Түңкәрелеш булдырырға маташыу ==== Истанбулда ҡаймаҡам (бөйөк вәзир ярҙамсыһы) һәм министр урынбаҫарҙары ғына ҡалған була. Шәйех-үл-ислам был мәл менән файҙаланып, солтанға ҡаршы фетнә ҡорорға була. Заговорҙа солтандың янычарҙарҙы регуляр армия полктарына бүлеп таратырға ниәтләүе тураһында имеш-мимештәргә ышанған имләмдәр һәм янычарҙар башлай. Заговорға ҡаймаҡам да ҡушыла. Билдәләнгән көндө янычар отряды көтмәгәндә баш ҡалалағы даими ғәскәрҙең гарнизонына һөжүм итә һәм һуйыш ойоштора. Янычарҙарҙың икенсе өлөшө Сәлимдең һарайын уратып алған һәм унан күрә алмаған кешеләрен язаға тарттырыуҙы талап иткән. Сәлим был талапты тормошҡа ашырыуға ҡыйыу ҡаршы тора. Ул ҡулға алына һәм һаҡ аҫтына ултыртыла. Солтан итеп Абдулхәмиттең улы, Мостафа IV (1807—1808) иғлан ителә. Ҡалала һуйыш ике көн дауам итә. Көсһөҙ Мостафа исеменән Шәйех-үл-ислам һәм ҡаймаҡам идара иткән. Әммә Сәлим яҡлылар ҙа ҡалған була. Ҡабаҡсы Мостафа түңкәрелеше ваҡытында Әлимдәр Мостафа паша Байраҡтар (Болгар ҡалаһы Рущук пашаһы) һәм уның яҡлылар солтан Сәлим III-нө тәхеткә ҡайтарыу тураһында һөйләшеүҙәр башлай. Ниһайәт, 16 меңлек армия менән Мостафа Байраҡтар Истанбулға юллана. Башта ул Хажи Али Ағаны алдан ебәрә, һәм (1808 йылдың 19 июлендә) Ҡабаҡсы Мостафа үлтерелә. Мостафа Байраҡтар армияһы менән, байтаҡ фетнәселәрҙе тар-мар итеп, Юғары Портаға килеп етә. Солтан Мостафа IV, Мостафа тәхеткә Сәлим III солтанды улының ҡайтарырға теләүен белгәс, Сәлимде һәм шаһзаданың энеһе Мәхмүтте үлтерергә бойора. Солтан шунда уҡ үлтерелә, ә шаһзада Мәхмүт үҙенең ҡолдары һәм хеҙмәтселәре ярҙамында иреккә сығарыла. Мостафа Байраҡтар Мостафа IV-не тәхеттән ҡолата һәм Мәхмүт II-не солтан итеп иғлан итә. Һуңғыһы уны бөйөк вәзир — садр-и-азам тип иғлан итә. === Мәхмүт II идаралығы === Мәхмүт II энергия кимәле һәм реформалар кәрәклеген аңлауы яғынан Сәлим III солтандан ҡалышмаған, Сәлимгә ҡарағанда уҫалыраҡ һәм үс алыусан кеше булған. Күп осраҡта илдең именлегенә ынтылыуға ҡарағанда, сәйәси алдан күреүсәнлеге менән үлсәнгән шәхси теләктәренә таянған. Яңылыҡтар өсөн бер ни тиклем әҙерлек була, аҡса өҫтөндә уйламау һәләте лә Мәхмүткә ярҙам иткәндер. Шуға күрә уның эшмәкәрлеге Сәлим эшмәкәрлегенә ҡарағанда нығыраҡ эҙ ҡалдырған. Үҙенең бөйөк вәзире итеп ул Сәлимгә һәм башҡа сәйәси дошмандарға ҡаршы фетнә күтәреүҙә ҡатнашҡандарҙы туҡмарға ҡушҡан Байраҡтарҙы тәғәйенләгән. Мостафаның ғүмере ваҡытлыса аялып торған. Янычар корпусын үҙгәртеп ҡороуҙы Байраҡтар иң тәүге реформаларҙың береһе итеп билдәләгән, ләкин ул һаҡһыҙлығы арҡаһында, 7000 һалдаты ғына ҡалған ғәскәренең бер өлөшөн хәрби хәрәкәттәр театрына ебәреп, яңылыша. 6000 янычар көтмәгәндә һөжүм итә һәм Мостафа IV-не азат итеү маҡсатында һарайға йүнәлә. Байраҡтар, бәләкәй генә отряды менән һарайға бикләнеп, уларға Мостафаның мәйетен сығарып ташлай, һарайҙың бер өлөшөн шартлата һәм үҙе лә емереклектәр эсендә һәләк була. Бер нисә сәғәттән башында Рәмимз паша торған хөкүмәткә тоғро өс меңлек ғәскәр килеп етә, янычарҙарҙы тар-мар итә һәм уларҙың байтаҡ өлөшөн юҡ итә. Мәхмүт, 1812 йылда Бухарест килешеүе менән тамамланған Рәсәй менән һуғыш бөткәнгә тиклем, реформаларын кисектереп торорға ҡарар итә. Вена конгресы Ғосман империяһының хәленә ҡайһы бер үҙгәрештәр индерә йәки, дөрөҫөрәге, ғәмәлдә булғанды теорияла һәм географик карталарҙа нығыта. Далмация менән Иллирия Австрия составына, Рәсәйгә Бессарабия раҫлана; ете Ионик утрауы инглиз протектораты аҫтында үҙидаралыҡҡа эйә була; инглиз суднолары Дарданелл боғаҙы аша ирекле үтеү хоҡуғына эйә була. Хатта империяның үҙендә ҡалған ерҙәрҙә лә хөкүмәт үҙен ышаныслы тоймаған. 1817 йылда Сербияла ихтилал башлана, ул, 1829 йылда үҙ кенәзе идаралығына эйә Сербияны Адрианополь килешеүе буйынса танығандан һуң ғына, тамамлана. 1820 йылда Али паша Янинский ихтилалы башлана. Үҙ улдарының хыянаты арҡаһында уның ғәскәре еңелә, үҙе әсирлеккә алына һәм язалап үлтерелә; ләкин армияһының байтаҡ өлөшө грек баш күтәреүселәре кадрҙарын барлыҡҡа килтерә. 1821 йылда бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышҡа әйләнгән Греция ихтилалы башлана. Рәсәй, Франция һәм Англияның ҡыҫылғанлыҡтан, Төркиә һәм Мысыр флоты һәләк булған Ғосман империяһы өсөн бәхетһеҙ Наварин диңгеҙ алышынан (1827) һуң, ғосмандар Грецияны юғалтҡан. ==== Хәрби юғалтыуҙар ==== Янычарҙарҙан һәм дәрүиштәрҙән ҡотолоу ҙа (1826) төрөктәрҙе сербтар менән һуғышта ла, гректар менән һуғышта ла еңелеүҙән ҡотҡара алмай. Ошо ике һуғыш һәм уларға бәйле 1829 йылда Адрианополь килешеүе менән тамамланған урыҫ-төрөк һуғышы (1828—1829) башлана. Ғосман империяһы бөтә Сербияны тиерлек, Молдавияны, Валахияны, Грецияны, Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш ярын юғалта. Унан һуң Ғосман империяһынан Мысыр хедивы (вице-солтаны) Мөхәммәт Али 1831—1833 һәм 1839) айырымлана. Мысырға ҡаршы көрәштә шундай һөжүмдәр кисерә, Ғосман империяһына бөтөнләй юҡҡа сығыу янаған; ләкин уны ике тапҡыр (1833 һәм 1839), батша Николай I Ғосман дәүләтенең тарҡалыуы арҡаһында яңы Европа һуғышы хәүефен һиҙенгәнгәлер, моғайын, Рәсәйҙең көтөлмәгән яҡлауы ҡотҡара. Хәйер, Төркиә яҡлы булыуы Рәсәйгә реаль файҙа килтерә: Гункьяр Скелесси килешеүе буйынса (1833), Ғосман империяһы, Дарданелл боғаҙы аша юлды Англия өсөн ябып, рус судноларына үтеү рөхсәтен бирә. Бер үк ваҡытта француздар ғосмандарҙан элек тә империяға номиналь бәйлелектә генә йөрөгән (1830 йылдан) Алжирҙы тартып алырға булған. ==== Гражданлыҡ реформалары ==== [[Файл:Sultan Mahmud II.jpg|thumb|180px|[[Мәхмүт II]] 1839 йылда яңыртыуын башлай.]] Һуғыштар Мәхмүттең реформаторлыҡ ниәтен туҡтатмай; уның батшалыҡ итеү осоронда армияла шәхси үҙгәртеп ҡороуҙар дауам иткән. Ул шулай уҡ халыҡтың белем кимәлен күтәреү хаҡында хәстәрлек күрә; уның ҡарамағында (1831) француз телендә Ғосман империяһында рәсми характерҙағы тәүге гәзит («Moniteur ottoman») сыға башлай. 1831 йылдың аҙағынан төрөк телендә «Таквим-и векаи» тигән исем аҫтында тәүге рәсми гәзит сыға башлай. Бөйөк Пётр кеүек, бәлки, аңлы рәүештә унан өлгө алып, Мәхмүт халыҡты Европа йолаларына яҡынайтырға ынтылған; үҙе лә Европа костюмын кейгән һәм чиновниктарынан да талап иткән, сәллә кейеүҙе тыйған Константинополдә һәм башҡа ҡалаларҙа фейерверклы, европа музыкаһын яңғыратып, европа өлгөһөндә байрамдар ойошторған. Үҙе ниәт иткән гражданлыҡ ҡоролошоноң мөһим реформаларына тиклем йәшәй алмай; уларын вариҫы тормошҡа ашырырға тейеш була. Әммә ул эшләгәндең бәләкәй генә өлөшө лә мосолман халҡының дини тойғоларына ҡаршы килгән. Ул Ҡөрьән рөхсәт итмәгән аҙым яһаған: үҙенең һүрәте төшөрөлгән тәңкә сүкеткән (элекке солтандар ҙа портреттарын эшләткән тигән хәбәрҙәр ҙә ҙур шик тыуҙыра). Уның батшалығы осоронда дәүләттең төрлө тарафтарында, бигерәк тә Константинополдә, мосолмандарҙың дини тойғолары ниеҙендә башланған баш күтәреүҙәр бер туҡтауһыҙ барған; хөкүмәт уларҙы аяуһыҙ баҫтырған: ҡайһы берҙә бер нисә көндә Босфорға 4000-әр мәйет ташланған. Шул уҡ ваҡытта, Мәхмүт үҙенең аяуһыҙ дошмандарын, [[ғөләмә]]ләрҙе һәм [[дәрүиш]]тәрҙе, үлтерергә лә оялмаған. Мәхмүт батшалығы осоронда Истанбулда йыш ҡына махсус ут төртөү арҡаһында тоҡанған янғындар айырыуса күп булған; халыҡ уларҙы солтандың гонаһтары өсөн Алла тарафынан ебәрелгән яза тип аңлатҡан. ==== Хакимлығы йомғаҡтары ==== Янычарҙарҙы юҡ итеү башта Ғосман империяһына зыян килтергән, насар булһа ла, кәрәкле ғәскәрҙән мәхрүм иткән. Бер нисә йыл үткәндән һуң был үҙгәрештең ыңғай яғы ла беленгән: Порта ҡораллы көстәре Европаның регуляр армиялары менән тиңләшкәнлеге 1877—1878 йылдарҙа урыҫ-төрөк һуғышында һәм 1897 йылда Греция менән һуғышта ла асыҡ иҫбатлаған. Грецияны юғалтыу йәки биләмәне ҡыҫҡартыу империя өсөн зыянлыға ҡарағанда отошло булды. Тарихи яҡтан ғосмандар христиандарҙы хәрби хеҙмәткә бер ҡасан да алмаған; ә тотош христиан халҡы йәшәгән өлкәләр (Греция һәм Сербия) төрөк армияһын арттырмаһа ла, шул уҡ ваҡытта унан үтә ныҡ кәрәк булған осраҡта файҙалана алырлыҡ әһәмиәтле хәрби гарнизондарҙы талап иткән. Был бигерәк тә диңгеҙ сиктәре ныҡ һуҙылған булыуы арҡаһында диңгеҙгә ҡарағанда ҡоро ерҙә көслөрәк Ғосман империяһына стратегик отошло түгел Грецияға ҡарата ҡулланырлыҡ. Территорияларын юғалтыу сократила государственные доходы империяның дәүләт килемен ҡыҫҡартты, ләкин Мәхмүт батшалыҡ иткән осорҙа Ғосман империяһының европа дәүләттәре менән сауҙаһы йәнләнә, илдең етештереүсәнлеге ([[икмәк]], [[тәмәке]], [[виноград]], [[рауза майы]] һ. б.) күтәрелә. Шулай итеп, тышҡы еңелеүҙәргә, хатта Низиб янындағы ҡаты алышта Мөхәммәт Али Мысырлы ҙур ғосман армияһын һәм тотош флотын юғалтыуына ҡарамаҫтан, Мәхмүт Абдулмәжиткә көсһөҙләндерелгән түгел, дөрөҫөрәге, көсәйтелгән дәүләт ҡалдырҙы. Был ваҡыттан башлап европа державалары араһында Ғосман дәүләте һаҡланып ҡалыуына ынтылышы барлыҡҡа килгән. [[Босфор]] һәм [[Дарданелл боғаҙы|Дарданелл]]дың әһәмиәте ғәҙәттән тыш арта; европа державалары, уларҙың ҡайһыһылыр Константинополде яулаған осраҡта, был ҡалғандарына төҙәтеп булмаҫлыҡ һөжүм булырын аңлаған, һәм шуның өсөн көсһөҙ Ғосман империяһының һаҡланыуын үҙҙәре өсөн отошло тип һанаған. == Абдулмәжит хакимлығы (1839—1861) == Мәхмүттең вариҫы, улы 16 йәшлек Абдулмәжит, атаһы кеүек энергиялы һәм ныҡлы булыуы менән айырылып тормаһа ла, мәҙәниәтле һәм холҡо буйынса йомшағыраҡ кеше була. Әгәр Рәсәй, Англия, Австрия һәм Пруссия Портаны һаҡлап ҡалыу буйынса союз төҙөмәһә ([[1840]]), Низиб янындағы алышта еңелеүе, Ғосман империяһын тамам бөлдөрөр һәм Мәхмүттең бөтә эшләгәне лә юҡҡа сығыр ине; мысыр вице-короле вариҫлыҡ нигеҙендә Мысырҙы һаҡлап ҡала, ләкин ашығыс рәүештә Сүриәнән китә, әгәр баш тарта ҡалһа, бөтә биләмәләренән дә баш ҡағырға тейеш була тигән трактат ҡабул итәләр. Мөхәммәт Алиҙы хуплаған Франция был союзға ризаһыҙлыҡ менән ҡарай, һәм Тьер хатта һуғышҡа әҙерләнеү эштәрен дә алып барған; әммә [[Луи-Филипп]] был тәүәккәл аҙымды яһаманы. Көстәр тигеҙ булмаһа ла, Мөхәммәт Али ҡаршы торорға әҙер була; ләкин инглиз эскадраһы [[Бейрут]]ты бомбаға тота, мысыр флотын яндыра һәм, марониттар ярҙамына таянып, Сүриәгә 9000 кешенән торған корпус төшөрә һәм мысырлыларҙы бер нисә тапҡыр тар-мар итә. Мөхәммәт Али бирешә; Ғосман империяһы ҡотҡарыла, һәм Хозрев паша, Рәшит паша һәм атаһының башҡа тарафдаштары хуплауы менән, Абдулмәжит реформаларға тотона. === Гөлхана хатт-шәрифе. Танзимат === 1839 йылдың 3 ноябрендә Абдулмәжит Гөлхана хат-и-шәрифе (Гөлхана — «раузалар торлағы», хат-и-шәриф иғлан ителгән майҙан исеме) тип аталған бойороҡ — хөкүмәт барырға ниәтләгән принциптарҙы билдәләүсе дөйөм империя бойороғон иғлан итә: * бөтә подданныйҙарҙы, уларҙың ғүмере, намыҫына һәм мөлкәтенә ҡағылышлы, тулыһынса хәүефһеҙлек менән тәьмин итергә; * һалым бүлеү һәм тәғәйенләүҙең дөрөҫ ысулын раҫларға; * шулай уҡ һалдатҡа алыуҙың да дөрөҫ алымын ҡулланырға. Йән башына һалымды тигеҙләү нигеҙендә бүлеүҙе үҙгәртергә һәм уларҙы йоломға биреү системаһынан баш тартырға, ер һәм диңгеҙ ғәскәрҙәренә сығымдарҙы билдәләргә; хөкөм атҡарыуҙы асыҡ башҡарырға. Дин тотоуҙағы айырымлыҡтарына ҡарамай, солтандың бөтә подданныйҙары ла был ташламалар менән файҙаланырға тейеш. Солтан үҙе лә хат-и-шәрифкә тоғро булырға ант иткән. Вәғәҙәне ысынбарлыҡта тормошҡа ашырыу шарты ғына ҡалған. === Гумайюн === [[Ҡырым һуғышы]]нан һуң, солтан, тәүгеһенең принциптары раҫланған һәм ентекле үҫтерелгән [[гумайюн]] тип аталған яңы хат-и-шәриф ([[1856]]) иғлан итә; дингә мөнәсәбәте һәм милләтенә ҡарамай, бөтә подданныйҙарҙың да социаль тигеҙлеген булдырыуға баҫым яһала. Был хат-и-шәрифтән һуң, мсламдан башҡа дингә күскән өсөн ҡаралған элекке үлем язаһы юҡҡа сығарыла. Әммә был ҡарарҙарҙың күбеһе бары тик ҡағыҙҙа ғына ҡалған. Юғары хөкүмәт өлөшләтә түбәндә торған чиновниктарҙың башбаштаҡлығына, өлөшләтә үҙе хат-и-шәрифтә вәғәҙә ителгән сараларға, мәҫәлән, христиандарҙы төрлө вазифаларға тәғәйенләүгә, күсергә теләмәгән. Бер әҙер хөкүмәт христиандарҙан һалдат алырға маташҡанда, мосолмандарҙың да, христиандарҙың да ризаһыҙлығына килтергән, хөкүмәт офицерҙарға күтәргәндә дини принциптарҙан ([[1847]]) баш тарта алмаған; тиҙҙән был сара бөтөрөлгән. Сүриәлә марониттарҙы күпләп үлтереү ([[1845]] һ. б.) дини төрлөлөккә түҙемле ҡарау Ғосман империяһында һаман да булмағанлығын дәлилләгән. Абдулмәжит батшалыҡ иткән осорҙа юлдар, бик күп күперҙәр төҙөлгән, телеграф линиялары үткәрелгән, почта европалағыса эшләгән. [[1848]] йылғы ваҡиғалар Ғосман империяһында сағылыш тапманы; тик Венгриялағы 1848—1849 йылдарҙағы революция ғосман хөкүмәтенең Дунайҙа үҙҙәренең власын тергеҙергә тырышыу теләген тыуҙырған. Лайош Кошут иптәштәре менән төрөк территорияһында йәшеренеп йәшәгән сағында, Австрия һәм Рәсәй Абдулмәжит солтанға уларҙы биреүен талап итеп мөрәжәғәт иткән. Солтан уларға дин ҡунаҡсыллыҡ бурысын боҙоуҙы тыя, тип яуап биргән. === Ҡырым һуғышы === [[1853]]—[[1856]] йылдарҙа яңы Көнсығыш һуғышы барған һәм 1856 йылда Париж тыныслыҡ килешеүе менән тамамланған. Тиң хоҡуҡлылыҡ нигеҙендә Париж конгресында Ғосман империяһы вәкиле лә индерелә, һәм шуның менән бергә империя европа концерны ағзаһы ип таныла. Әммә был таныу ысын түгел, ә формаль характерҙа була. Төрөк армияһы, XIX быуаттың беренсе сиреге йәки XVIII быуат аҙағында күҙәтелгән хәрби әҙерлегенә ҡарағанда, үҙенең хәрби мөмкинлектәренең үҫеүен күрһәтте, тимәк, был яҡтан Ғосман империяһының һуғышта ҡатнашыуы әһәмиәтле булды, ысынында иһә, империя был һуғыштан бик аҙ алды; Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яр буйында урыҫ ҡәлғәләрен ҡаҙыуҙың әһәмиәте аҙ ине, ә Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙҙә флот тотоу хоҡуғын юғалтыуы оҙаҡҡа бармаған һәм 1871 йылға юҡҡа сығарылған. Артабан, консул юрисдикцияһы һаҡланған, һәм был Европа Ғосман империяһын вәхшиҙәр дәүләте тип һанауын раҫлаған. Һуғыштан һуң, европа державалары империя территорияһында үҙҙәренең ғосмандарҙан бойондороҡһоҙ почта учреждениеларын булдырған. Һуғыш Ғосман империяһының вассал дәүләттәр өҫтөнән власын арттырыу түгел, көсһөҙләндерә генә; дунай кенәзлектәре [[1861]] йылда бер [[Румыния]] дәүләтенә берләшә, Сербияла Төркиә менән дуҫлыҡ мөнәсәбәтендә булған Обреновичтар түңкәрелә һәм Рәсәйҙең дуҫтары Карагеоргиевичтар менән алмаштырыла; бер аҙ һуңғараҡ Европа империяны Сербиянан үҙҙәренең гарнизондарын алырға ҡуша ([[1867]]). Көнсығыш кампания осоронда Ғосман империяһы Англиянан 7 млн фунт стерлинг күләмендә заём ала; 1858, 1860 һәм 1861 йылдарҙа тағы яңы бурыстар өҫтәлә. Шул уҡ ваҡытта хөкүмәт күп һанлы ҡағыҙ аҡса сығара, тиҙҙән аҡса курсы түбәнәйә. Башҡа ваҡиғалар менән бәйле, был [[1861]] йылда сауҙа көрсөгө тыуҙыра, һәм был халыҡтың тормошон ҡыйынлаштыра. == Абдулғәзиз (1861—1876) һәм Морат V (1876) == Абдулғәзиз ике йөҙлө, ирһәк һәм ҡан эскес тиран, XVII һәм XVIII быуаттарҙағы солтандарын хәтерләтә ине; ләкин был шарттарҙа реформалар юлында туҡталып булмауын аңланы. Ул тәхеткә ултырғанда, баҫылып сыҡҡан гатти-шәрифкә таянып тантаналы рәүештә үҙенән элгәре килгән солтандарҙың сәйәсәтен дауам итергә вәғәҙә бирә. Ысынлап та, ул үткән батшалыҡта ҡулға алынған сәйәси енәйәтселәрҙе төрмәнән сығарған һәм ағаһының министрҙарын һаҡлап ҡалған. Бынан тыш, ул һәрәмдән баш тартыуын һәм бер ҡатын менән ҡәнәғәт буласағын белдерҙе. Вәғәҙәләр үтәлмәй: бер нисә көндән һуң һарай интригаһы арҡаһында бөйөк вәзир Меһмет Ҡыбрыслы паша ҡолатыла һәм Аали пашаға (ул үҙ сиратында бер нисә айҙан ҡолатыла) алмаштырыла, ә һуңынан шул уҡ вазифаны 1867 йылда ҡабаттан биләй. Ғөмүмән, бөйөк вәзирҙәр һәм башҡа чиновниктар, яңынан барлыҡҡа килгән һәрәм интригалары арҡаһында, ғәҙәттән тыш тиҙлек менән алмашынған. Тәнзимат рухында ҡайһы бер саралар күрелә, әлбиттә. Шуларҙың иң мөһимдәре — Ғосман дәүләт бюджетын билдәләү (1864). Иң аҡыллы һәм сос ғосман дипломаттарының береһе Аали паша (1867—1871) министрлығы ваҡытында ваҡифтарҙы өлөшләтә секулярлаштырыу үткәрелә, Европа халҡына Ғосман империяһы сиктәрендә күсемһеҙ милеккә эйә булыу хоҡуғы бирелә (1867), дәүләт советы үҙгәртеп ҡорола (1868), халыҡ мәғарифы тураһында яңы закон сығарыла (1868), ләкин, формаль метрик һәм үлсәмдәр системаһы индерелә, әммә ҡулланылмай (1869). Ошо уҡ министрлыҡҡа цензура (1867) ойошторолған, уны төҙөү Константинополдә һәм башҡа ҡалаларҙа, ғосман һәм сит телдәрҙә ваҡытлы һәм ваҡытлы булмаған матбуғаттың артыуы менән аңлатыла. Аали паша ҡарамағындағы цензура үтә ваҡлығы һәм тупаҫлығы менән айырылып торған; ул Ғосман хөкүмәтенә уңайһыҙ күренгән нәмәләр тураһында яҙыуҙы тыйыуҙан тыш, солтандың һәм хөкүмәттең тәрән аҡыллылығын маҡтауҙы нәшер итергә ҡуша; 1876—1877 йылдарҙа Миҙхәт паша эшләгән осорҙа ғына цензура бер аҙ омшара төшкән. === Абдулғәзиз осоронда хәрби-диңгеҙ флотын төҙөү === Ҡырым һуғышын тамамлаусы 1856 йылғы Париж тыныслыҡ килешеүе еңелгән Рәсәйгә лә, Европа державалары тарафынан «ҡотҡарылған» Төркиәгә лә Ҡара диңгеҙҙә хәрби флот тотоуҙы тыйған. Әммә Истанбулда үҙеңә генә ышанырға мөмкин, тигәнде аңлаған һәм заманса ҡоралдарһыҙ һәм хәрби техникаһыҙ Рәсәй империяһы яғынан реванш ҡотолғоһоҙ буласағы хаҡында онотмаған. Боронғо заманда ҡеүәтле диңгеҙ державаһы булған Ғосман империяһы, [XIX быуат уртаһына, диңгеҙҙәрҙә хакимлығын тулыһынса тиерлек юғалта. Ағас елкәнле караптар күптән үҙ хәрби әһәмиәтен юғалтҡандан һуң, дәртле һәм амбициялы Абдулғәзиз сит ил, башлыса француз верфтәренә иҫә тотоп, парлы бронялы флот төҙөү программаһын ҡабул иткән. Был карап төҙөү программаһын ваҡытында һәм өҙлөкһөҙ финанслау арҡаһында 1870-се йылдар башына Порта ул заманға алдынғы тип һаналған парлы батареялы броненосецтар, шул иҫәптән 5 — беренсе ранглы һәм 9 — икенсе ранглы ҡеүәтле флотҡа эйә була алған<ref>{{Cite web |url=http://tsushima.su/forums/viewtopic.php?id=611 |title=Турецкие Броненосцы / Цусимские форумы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-01-14 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116111806/http://tsushima.su/forums/viewtopic.php?id=611 |deadlink=no }}</ref>. 1875 йылда уларға Бөйөк Британияла төҙөлгән, әлеге ваҡытта Рәсәйҙең «Бөйөк Петр» флотында эшләгән берҙән-бер диңгеҙҙә йөрөүсе башня броненосецынан (1876) ҡалышмаған «Мессудие» ҡаҙемат броненосецы ҡушыла. 1877 йылда ғосмандар Ҡара диңгеҙ һәм Көнсығыш Урта диңгеҙ буйында Рәсәйҙән абсолют өҫтөнлөккә эйә була. Был яңы Рус-төрөк һуғышы (1877—1878) барышында, Төркиә Кавказдың Кара диңгеҙ ярын ҡайтарырға маташҡанында күренгән. 1877 йылдың 2 майында үҙ эсенә 2 рангылы 5 броненосец индергән Әхмәт-пашаның төрөк эскадраһы Сухумды бомбаға тота һәм 5 майға унан рус гарнизонын тулыһынса бәреп сығара. Генералдар П. Д. Бабич, Я. К. Алхазов һәм Б. М. Шелковниковтың рус отрядтарына Сухумды 1877 йылдың 20 авгусында ғына, өс ай ярымдан һуң, ҡайтара алалар. Төркиә броненосецтары һәм ҡоралланған пароходтар Кара диңгеҙ буйына ултырған таулы мөһәжирҙәрҙең бихисап десантын артиллерия уты менән әүҙем яҡланы. === Черногориялағы һуғыш === 1862 йылда Черногория, Ғосман империяһынан бөтөнләй бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшеп, Герцеговина баш күтәреүселәрен яҡлап һәм Рәсәй ярҙамына иҫәп тотоп, империя ҡаршы һуғыш башлай. Рәсәй уны яҡламай, төрөктәр көсө артығыраҡ булғанлыҡтан, һуңғылары тиҙ арала хәл иткес еңеү яулай: Ғүмәр Лотфый паша ғәскәрҙәре баш ҡалаға тиклем барып етте, ләкин уны алмай, сөнки Черногорскиҙа йәшәүселәр Ғосман империяһынан тыныслыҡ һорай һәм был үтенестәренә ҡолаҡ һалына. === Криттағы ихтилал === 1866 йылда гректарҙың Криттағы ихтилалы башлана. Ихтилал Грецияла ҡайнар һөйөү тыуҙыра, ул һуғышҡа ашығып әҙерләнә башлай. Ғосман империяһына ярҙамға Европа державалары килә, улар Грецияға критлыларға ярҙам итеүҙе ҡәтғи рәүештә тыя. Критҡа ҡырҡ мең ғәскәр ебәрелә. Үҙ утрауҙары тауҙарында партизандар һуғышы алып барған крит халҡының ғәҙәттән тыш батырлығына ҡарамаҫтан, улар оҙаҡ ҡаршы тора алмай һәм өс йыл көрәштән һуң ихтилал баҫтырыла; баш күтәреүселәр язалап үлтерелә һәм мөлкәте тартып алына. Али-паша үлгәндән һуң, бөйөк вәзирҙәр яңынан ғәҙәттән тыш тиҙлек менән алмашына башланы. Һәрәм интригаларынан тыш, бының өсөн тағы бер сәбәп була: солтан һарайы эргәһендә Англия һәм Рәсәй илселәре күрһәтмәһе буйынса эш иткән инглиз һәм урыҫ партиялары көрәшкән. 1864—1877 йылдарҙа Константинополдә рус илсеһе граф Николай Павлович Игнатьев була, ул императорға ризаһыҙлыҡ белдергән төрөктәргә урыҫ яҡлауын вәғәҙә иткән. Шуның менән бергә ул солтанды Рәсәй менән «дуҫлыҡ» кәрәклегенә ышандырған һәм тәхеттең тәхеткә ултырыу тәртибен үҙгәртеүҙә (вариҫлыҡты нәҫелдәге иң өлкәненә түгел, ә атаһынан улына тапшырыу) булышлыҡ итергә вәғәҙә итеп, ҙур йоғонто яһаған. Ә солтан үҙенең улы Йософ Изединды тәхет вариҫы итергә бик теләгән. === Дәүләт түңкәрелеше === 1875 йылда Герцеговинала, Боснияла һәм Болгарияла ғосман финанстарына хәл иткес һөжүм яһаған ихтилал башланған. Хәҙер Ғосман империяһы үҙенең сит ил бурыстары буйынса аҡса менән икенсе яртыһының ғына — 5 йылдан һуң ғына купондар менән түләргә тейешле, тип иғлан ителә. <!-- От этого банкротства Турция не оправилась и доныне. --> Империяның күп кенә юғары чиновниктары һәм уларҙың башында торған Миҙхәт паша етдиерәк үҙгәрештәр кәрәклеген таныған; ләкин көйһөҙ һәм деспотик Абдулғәзиз хакимлығы осоронда быны үткәреү бөтөнләй мөмкин булмай. Шул арҡала бөйөк вәзир Меһмет Рушди министрҙар Миҙхәт паша, Хөсәйен Әүни паша һ.б. һәм шәйхелислам менән солтанды бәреп төшөрөү маҡсатында фетнә ҡорған. Шәйхелислам бындай фәтүә биргән: «Әгәр хаҡ динлеләр хакимы үҙенең аҡылһыҙлығын дәлилләй, дәүләт менән идара итеү өсөн кәрәкле сәйәси белеме юҡ икән, әгәр дәүләт күтәрә алмаҫлыҡ зыян башҡара икән, уның тәхеттә ултырыуынан һәләкәт ҡурҡынысы янай икән, уны төшөрөргә кәрәкме? Закон: эйе ти». 1876 йылдың 30 майына ҡарата төндә Хөсәйен Әүни паша, тәхет вариҫы Мораттың күкрәгенә револьвер ҡуйып, тажды ҡабул итергә мәжбүр итә. Шул уҡ ваҡытта пехота отряды Абдулғәзиздең һарайына үтеп инә һәм уға батшалыҡ итеүҙән туҡтауы тураһында иғлан ителә. Тәхеткә Морат V ултырҙы тиелә. Бер нисә көндән, Абдуллғәзиз ҡайсы менән ҡан тамырҙарын асып үлде, тип хәбәр ителә. Элек тә нормаль булмаған Морат V, бабаһын, шунан Миҙхәт паша йортонда солтан өсөн үс алыусы черкес Хәсән бейҙең бер нисә министрҙы үлтереүе һәм башҡа ваҡиғалар тәьҫире аҫтында аҡылдан яҙған һәм үҙенең алдынғы министрҙарына шулай уҡ ҡулай булмай башлаған. 1876 йылдың авгусында мөфтөй фәтүәһе ярҙамында төшөрөлә һәм тәхеткә уның ҡустыһы Абдулхәмит II ултыртыла. == Абдулхәмит II == Абдулғәзиздең хакимлығы аҙағында уҡ шәхсән ирекле, ләкин бөтөнләй хоҡуҡһыҙ һәм күтәргеһеҙ талау менән иҙелгән, эре ер биләүсе мосолмандарҙың баҫыуҙарында барщина хеҙмәтен башҡарыу менән бәйле сиктән тыш ауыр хәленә сыҙамлығы бөткән һәм төрөктәрҙе күрә алмауын тағы ла көсәйткән күрше Черногория кешеләренең азат йәшәүенә күҙе ҡыҙған Босния һәм Герцеговина халҡының ихтилалы башлана. [[1875]] йылдың яҙында ҡайһы бер общиналар солтанға тәкәләргә һалымды һәм христиандарҙан хәрби бурысҡа алмашҡа түләәнгән һалымды кәметеү үтенесе менән һәм христиандарҙан полиция ойоштороу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итәләр. Уларҙың үтенесенә хатта яуап та бирмәйҙәр. Шул ваҡытта халыҡ ҡулына ҡорал алған. Хәрәкәәт тиҙ арала Герцеговинала һәм яйлап Боснияла тарала; Баш күтәреүселәр Никшичты ҡамауға алған. Черногориянан һәм Сербиянан баш күтәреүселәргә ярҙамға үҙ ирке менән ҡушылыусылар отряды ҡуҙғала. Был көрәш сит илдәрҙә, бигерәк тә [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]]ҙә һәм [[Австрия]]ла ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра; Австрия, дини ҡараштар буйынса тигеҙлекте, һалымдарҙы кәметеүҙе, күсемһеҙ милек тураһындағы закондарҙы яңынан ҡарауҙарын һ. б. талап итеп, [[Порта]]ға мөрәжәғәт итә. Солтан шунда уҡ бөтәһен дә үтәргә вәғәҙә бирә (февраль 1876), ләкин баш күтәреүселәр, Герцеговинанан ғосман ғәскәрҙәре сығарылмайса тороп, ҡорал һалмаясаҡтарын белдерә. Ризаһыҙлыҡ, бөтә Европала нәфрәт тыуҙырған ғосмандарҙың бик күп болғарҙың ғүмерен өҙгән ҡурҡыныс һуйышынан (Уильям Эварт Гладстондың Болгариялағы йыртҡыслыҡтар тураһында брошюраһы — ауылы-ауылы менән, имсәк балаларға тиклем һуйып сыҡҡандар) һуң, Болгарияға ла күскән. Болгар ихтилалы ҡанға батырыла, әммә герцеговина һәм босния ихтилалы 1876 йылда ла дауам иткән һәм ахырҙа Сербя һәм Черногорияның ҡыҫылыуына алып килгән (1876—1877 йй. ҡара: Серб-черногор-төрөк һуғышы). <!-- 6 мая 1876 г. в [[Салоники|Салониках]] фанатической толпой, в которой находились и некоторые должностные лица, были убиты французский и германский консулы. Из участников или попустителей преступления Селим-бей, начальник полиции в Салониках, был приговорён к 15 годам крепости, один полковник к 3 годам; но эти наказания, приведённые в исполнение далеко не в полном объёме, никого не удовлетворили, и общественное мнение Европы было сильно возбуждено против страны, где могут совершаться подобные преступления. В декабре 1876 года по почину Англии была созвана для улажения затруднений, вызванных восстанием, конференция великих держав в Константинополе, не достигшая своей цели. Великим визирем в это время (с [[13 декабря]] н. ст. [[1876]] г.) был Мидхад-паша, либерал и англофил, глава младотурецкой партии. Считая необходимым сделать Османскую империю страной европейской и желая представить её таковой уполномоченным европейских держав, он в несколько дней выработал конституцию и заставил султана Абдул-Хамида подписать и опубликовать её (23 дек. 1876 г.). [[Файл:Ottoman Parliament 1877.jpg|left|thumb|Османский парламент, 1877]] Конституция была составлена по образцу европейских, в особенности бельгийской. Она гарантировала права личности и устанавливала парламентский режим; парламент должен был состоять из двух палат, из коих палата депутатов избиралась всеобщей закрытой подачей голосов всех османских подданных без различия вероисповедания и национальности. Первые выборы были произведены во время управления Мидхада; выбраны были почти повсеместно его кандидаты. Открытие первой парламентской сессии произошло только 7 марта 1877 г., а ещё раньше, 5 марта, Мидхад вследствие дворцовых интриг был свергнут и арестован. Парламент был открыт тронной речью, но через несколько дней распущен. Произведены были новые выборы, новая сессия оказалась столь же краткой, и затем без формальной отмены конституции, даже без формального роспуска парламента он более не собирался. === 1877—1878 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышы === В апреле [[1877]] г. началась [[Русско-турецкая война 1877—1878|война с Россией]], в феврале 1878 г. она окончилась [[Сан-Стефанский мир|Сан-Стефанским миром]], потом (13 июня — 13 июля 1878 г.) изменённым Берлинским трактатом. Османская империя потеряла всякие права на Сербию и Румынию; Босния и Герцеговина отданы Австрии для водворения в ней порядка (de facto — в полное обладание); Болгария составила особое вассальное княжество, Восточная Румелия — автономную провинцию, вскоре (1885) соединившуюся с Болгарией. Сербия, Черногория и Греция получили территориальные приращения. В Азии Россия получила [[Карс]], [[Ардаган]], [[Батум]]. Османская империя должна была уплатить России [[контрибуция|контрибуцию]] в 800 млн франков. === Криттағы һәм әрмәндәр йәшәгән өлкәләрҙәге ихтилалдар === Тем не менее внутренние условия жизни остались приблизительно те же самые, и это проявлялось в восстаниях, которые постоянно возникали то в одном, то в другом месте Османской империи. В 1889 году началось восстание на Крите. Повстанцы требовали реорганизации полиции так, чтобы она состояла не из одних мусульман и покровительствовала не одним мусульманам, новой организации судов и т. д. Султан отверг эти требования и решил действовать оружием. Восстание было подавлено. [[Файл:Armenia22hamidian.jpg|мини|250x250пкс|Жертвы армянских погромов. Братская могила армян на [[эрзерум]]ском кладбище, 1895 год]] В 1887 году в [[Женева|Женеве]] и в 1890 году в [[Тифлис]]е армянами были организованы политические партии [[Гнчак]] и [[Дашнакцутюн]]. В августе 1894 года начались армянские волнения в [[Сасун (область)|Сасуне]]. Эти события обясняются бесправным положением армян, в особенности разбоями [[курды|курдов]], из которых состояла часть войск в Малой Азии. Турки и курды отвечали [[Массовые убийства армян в 1894—1896 годах|страшной резнёй, напомнившей болгарские ужасы]]; были убиты многие армяне, взятые в плен. Все эти факты были удостоверены европейскими (преимущественно английскими) газетными корреспонденциями которые очень часто выступали с позиций христианской солидарности и вызвали взрыв негодования в Англии. На представление, сделанное по этому поводу английским послом, [[Порта]] ответила категорическим отрицанием справедливости «фактов» и заявлением, что дело шло об обычном усмирении бунта. Тем не менее, послы Англии, Франции и России в мае 1895 года предъявили султану требования о реформах в областях, населённых армянами, опираясь на постановления [[Берлинский трактат|Берлинского трактата]]<ref>{{БСЭ3|статья=Берлинский конгресс 1878}}</ref>; они требовали, чтобы чиновники, управляющие этими землями, по крайней мере наполовину состояли из христиан и чтобы назначение их зависело от особой комиссии, в которой христиане тоже были бы представлены; Порта ответила, что она не видит никакой надобности в реформах для отдельных территорий, но что она имеет в виду общие реформы для всего государства. 14 августа 1896 года члены партии Дашнакцутюн в самом Стамбуле [[Захват Оттоманского банка в Стамбуле (1896)|напали на Оттоманский банк]], убили охрану и вступили в перестрелку с прибывшими армейскими частями. В тот же день в результате переговоров российского посла Максимова с султаном дашнаки покинули город и направились в [[Марсель]], на яхте генерального директора Оттоманского банка Эдгарда Винсента. Европейские послы сделали по этому поводу представление султану. На этот раз султан счёл нужным ответить обещанием реформ, которое не было исполнено; было введено только новое управление вилайетами, санджаками и нахиями (см. [[Государственное устройство Османской империи]]), весьма мало изменившее существо дела. [[Файл:“Le Rire”, Number 134, May 29, Paris, 1897.jpg|thumb|345x345px|Карикатура на султана [[Абдул-Хамид II|Абдул-Хамида II]], «Le Rire», 1897 год]] В 1896 году начались [[Критское восстание (1897—1898)|новые волнения на Крите]] и сразу приняли более опасный характер. Открылась сессия национального собрания, но оно не пользовалось ни малейшим авторитетом у населения. На помощь Европы никто не рассчитывал. Восстание разгоралось; отряды повстанцев на Крите тревожили турецкие войска, не раз причиняя им сильные потери. Движение нашло живейший отголосок в Греции, из которой в феврале 1897 года на остров Крит отправился военный отряд под начальством полковника [[Вассос, Тимолеон|Вассоса]]. Тогда европейская эскадра, состоявшая из германских, итальянских, русских и британских военных судов, находившаяся под командой итальянского адмирала [[Каневаро, Феличе Наполеоне|Каневаро]], приняла угрожающее положение. 21 февраля 1897 года она начала бомбардировать военный лагерь повстанцев близ город [[Канея]] и заставила их разойтись. Через несколько дней, однако, повстанцам и грекам удалось взять город [[Кадано]] и захватить в плен 3000 турок. В начале марта произошёл на Крите бунт турецких жандармов, недовольных неполучением жалованья в течение многих месяцев. Бунт этот мог бы быть весьма полезен для повстанцев, но европейский десант обезоружил их. 25 марта повстанцы произвели нападение на Канею, но подверглись обстрелу с европейских судов и должны были отступить с большими потерями. В начале апреля 1897 года Греция [[Первая греко-турецкая война|двинула свои войска на османскую территорию, но в течение одного месяца греки были наголову разбиты]]. Греки принуждены были просить о мире, который и был заключён в сентябре 1897 года под давлением европейских великих держав. Территориальных изменений не произошло, кроме небольшого стратегического исправления границы между Грецией и Османской империей в пользу последней; но Греция должна была уплатить военную контрибуцию. Осенью 1897 года прекратилось и восстание на острове Крите, после того как султан ещё раз обещал острову Криту самоуправление. Действительно, по настоянию держав генерал-губернатором острова был назначен принц греческий [[Георг, граф Корфский|Георгий]], остров получил самоуправление и сохранил только вассальные отношения к Османской империи. В начале XX века на Крите обнаружилось заметное стремление к совершённому отделению острова от империи и к присоединению к Греции. В 1901 году Франция потребовала от Османской империи удовлетворения притязаний некоторых своих капиталистов, кредиторов; последняя ответила отказом, тогда французский флот занял [[Митилене]] и османы поспешили удовлетворить все требования. --> == XX быуат == XX быуатта империя төбәктәрендә сепаратистик кәйефтәр көсәйҙе. Ғосман империяһы, Көнбайыштың технологик өҫтөнлөгөнә юл ҡуйып, үҙенең территорияларын әкренләп юғалта башлай. === Йәш төрөктәр революцияһы === [[Файл:Ottoman-Empire-Public-Demo.png|thumb|200px|[[Солтанәхмәт]] районында демонстрация, Истанбул, 1908 йыл]] [[Файл:1908-mesrutiyet.jpg|thumb|right|Йәш төрөктәр революцияһын тәбрикләүсе ғосман асылмаһы]] XX быуат башында [[Ғосман империяһы]]нда, 1831 йылда Йәш Италия йәшерен ойошмаһы тарафынан дәртләндерелгән йәш төрөктәр сәйәси хәрәкәте барлыҡҡа килә. 1908 йылда «Иттихад ве таракки» («Единение и прогресс», ''иттихадсылар'') ойошмаһы етәксе роль уйнаған йәш төрөктәр революцияһы була. Солтан Абдулхәмит II 1876 йылғы конституцияны тергеҙергә һәм парламент саҡырырға ризалаша. 1909 йылда контрболасылар тарафынан монархтың абсолют власы ҡайтарылған, ләкин улар тиҙҙән тар-мар ителә һәм парламент Абдулхәмит II-нең энеһе Меһмет V-не яңы солтан итеп һайлай. Буласаҡ триумвир Әнүәр паша Исмаил 1908 йылғы революцияла әүҙем ҡатнаша һәм «Иттихад ве таракки» («Единение и прогресс») ойошмаһының лидерҙарының береһе була. Әхмәт Жемал паша шулай уҡ революция ваҡытында айырылып торҙо һәм 1909 йылғы контртүңкәрелеште баҫтырыуҙа ҡатнашты. Меһмет Тәлғәт паша Әнүәр Исмаилдың дуҫы була һәм революциянан һуң [[Эдирне]]нан парламент ''(мәжлис-и умуми)'' депутаты итеп һайлана. Йәш төрөктәр революцияһынан һуң килеп сыҡҡан хәл менән файҙаланып, 1908 йылдың ктябрендә [[Австро-Венгрия]] [[Босния һәм Герцеговина]]ны аннексиялай, һәм был артабан Босния көрсөгөнә алып килгән. 1911 йылда Италия һәм Ғосман империяһы араһында һуғыш була, һәм уның һөҙөмтәһендә төрөктәр Триполитанияны, Киренаиканы һәм Эгей диңгеҙендәге Додеканес архипелагын юғалтҡан. Төрөк армияһының көсһөҙлөгөн күрһәткән был һуғыштан һуң, Ғосман империяһының Балҡан союзы илдәре менән һуғышы башлана. === Беренсе Балҡан һуғышы һәм 1913 йылғы дәүләт түңкәрелеше === 1912 йылдың октябрендә Ғосман империяһы менән Балҡан союзы ағзалары — Өсөнсө Болгар батшалығы, Сербия короллеге, Греция короллеге һәм Черногория короллеге араһында [[Беренсе Балҡан һуғышы]] башлана. Союздың һан яғынан өҫтөнлөккә эйә ғәскәрҙәре стратегик яҡтан отошһоҙ хәлдә булған төрөктәр өҫтөнән тиҙ уңышҡа өлгәшә. [[Файл:Lieut.-Colonel Tyrrell and Enver Bey after 1913 Ottoman coup d'état.png|thumb|1913 йыл. Ғосман империяһындағы дәүләт түңкәрелешенән һуң Әнүәр паша сит ил вәкилдәрен ҡабул итә]] 1913 йылдың ғинуарында бөйөк вәзир Меһмет Камил паша һәм министрҙар кабинеты Балҡан союзы менән түбәнселекле килешеү төҙөүгә әҙер тип ышанған иттихадсы Әнүәр паша Исмаил дәүләт түңкәрелеше ойоштора. Әнүәрҙең талабы буйынса, Меһмет V солтан Мәхмүт Шәфҡәт пашаны яңы бөйөк вәзир итеп тәғәйенләй. Яңы хөкүмәттә «Единение и прогресс» партияһының бары тик өс уртансыл позицияла тороусы вәкиле генә портфелгә эйә була. 1913 йылдың февралендә, ваҡытлыса килешеү срогы үтеү менән, Балҡан һуғышы дауам итә. Үҙенең Европалағы ҡалаларына ярҙам итергә хәле етмәгән Ғосман империяһы уларҙың союздаштар ҡулына күсеүен күҙәтә генә алған. Март аҙағында [[Эдирне]] һаҡсылары ҡаланы болгарҙарға бирә. Илдә тәрән милли көрсөк барлыҡҡа килтергән еңелеүҙән һуң, бөйөк вәзир шундуҡ тыныслыҡ килешеү төҙөргә әҙерлеген иғлан итә. Нәтижәлә Ғосман империяһы, бөтә европа биләмәләрен тиерлек, үҙенең 4 миллион халҡы булған 155,4 мең м² территорияһын, Балҡан союзы ағзаларына бирә. === Йәш төрөктәр триумвириатының власҡа килеүе һәм Икенсе Балҡан һуғышы === 1913 йылғы дәүләт түңкәрелешен империя составында Эдирнены һаҡлап ҡалыу менән аҡлаған иттихадсылар уңайһыҙ хәлгә юлыға һәм улар бәреп төшөргән либералдар хәҙер оппоненттары менән ҡаты көрәшергә әҙер була. 1913 йылғы Лондон тыныслыҡ килешеүен төҙөгәндән һуң, һуғышмандар (боевик) бөйөк вәзир Мәхмүт Шәфҡәт пашаны атып үлтерә. «Берләшеү һәм прогресс» ағзалары, хәл менән оҫта файҙаланып, «таҙартыу» барышында либералдарҙы сәйәси аренанан ала. 1913 йылдың июнендә солтан иттихадсы Сәйет Хәлим пашаны бөйөк вәзир итеп тәғәйенләй һәм уға яңы хөкүмәт формалаштырырға ҡуша. Әнүәр паша, Меһмет Тәлғәт паша һәм Әхмәт Жемал паша «паша» титулына эйә була. Әнүәр паша хәрби министр итеп, Тәлғәт паша — эске эштәр министры итеп тәғәйенләнә, ә Жемал паша баш ҡала губернаторы вазифаһында ҡала. Ошо мәлдән алып был өсаяҡ ағзалары Ғосман империяһының ысын хакимдары булып китә, һәм уларҙың власы солтандың үҙенең һәм уның бөйөк вәзиренең власынан да өҫтөн кимәлгә күтәрелә. Беренсе Балҡан һуғышы тамамланыуға ике ай үтеүгә элекке союздаштар араһында яңы һуғыш тоҡана. Һуғыш башлаған Өсөнсө Болгар батшалығына бөтә күрше илдәр ҡаршы сыға. Әнүәр паша, болгарҙар үҙ ғәскәрен ғосман сигенән ситкә күсергәне менән файҙаланып, Эдирне янына ғәскәре менән килеп, гарнизонды ҡаланы ҡаршылашмай биреүгә күндерә. Еңелгән Болгария менән тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң, Көнсығыш Фракияның күп өлөшө яңынан Ғосман империяһы составына ингән. Был һуғыштағы еңеү Әнүәр пашаны милли геройға әйләндергән, ә [[йәш төрөктәр]] ысынбарлыҡта илдәге берҙән-бер сәйәси көскә әйләнгән. === Беренсе донъя һуғышы === Ғосман империяһы [[Бөйөк Британия]] менән көслө дипломатик һәм Өсөнсө Француз республикаһы менән иҡтисади яҡтан бәйләнгән булһа ла, 1914 йылға төрөк хөкүмәте прогерман характерлы була. Триумвираттың икеһе — Әнүәр паша һәм Тәлғәт паша германофил була. Илдең армияһы герман хәрби системаһы моделенә нигеҙләнеп төҙөлгән була. 1914 йылдың 2 авгусында Ғосман империяһы Германия менән йәшерен килешеү төҙөй, һәм был килешеү буйынса ғосмандарға Үҙәк державалар яҡлы булып һуғышта ҡатнашыу йөкләмәһе һалынмай. Шуға ҡарамаҫтан, ғосман хәрби министрлығы илдә дөйөм мобилизация иғлан итә. Ғосман империяһының Беренсе донъя һуғышына йәлеп ителеүендә кайзер хәрби-диңгеҙ көстәренең (Кайзерлихмарине) Ҡара диңгеҙҙә Рәсәй империяһына ҡаршы операциялары менән етәкелек иткән немец адмиралы Вильгельм Сушондың агрессив позицияһы мөһим роль уйнай<ref>{{книга|автор=Edward J. Erickson|заглавие=Gallipoli: Command Under Fire|ссылка=https://books.google.kz/books?id=04CXCwAAQBAJ&pg=PA32|издательство=Bloomsbury Publishing|год=2015|pages=32|allpages=288|isbn=9781472813404}}</ref>. [[Файл:Turkish trenches at Gallipoli.jpg|thumb|200px|[[Мостафа Кәмал Ататөрк]] Дарданелл операцияһы барышында Галлиполи окоптарында (1915)]] Оҙайлы һәм ауыр һуғыш Ғосман империяһында һанап бөткөһөҙ бәләләргә алып килгән. Хеҙмәткә яраҡлы күп халыҡты армияға саҡырыу һәм артабанғы хәрби хәрәкәттәрҙә күп кешенең һәләк булыуы ил иҡтисадына кире йоғонто яһаны. Төрөк ғәскрҙәренә бер үк ваҡытта дүрт фронтта — на [[Балҡан ярымутрауы]]нда, на [[Кавказ]]да, [[Месопотамия]]ла һәм [[Синай ярымутрауы]]нда һуғышырға тура килгән. Беренсе донъя һуғышы осоронда Ғосман империяһы контролдә тотҡан территорияларҙа христиан аҙсылығына ҡаршы геноцид — [[әрмәндәр геноциды]], [[ассирийлылар геноциды]] һәм [[гректар геноциды]] башлана. Геноцид физик юҡ итеү һәм депортация юлы менән тормошҡа ашырылған, һәм граждан халҡы үлем һәләкәтенә илтә торған шарттарҙа күсерелгән. Геноцидты төп ойоштороусылар — Тәлғәт паша, Жемал паша һәм Әнүәр паша, шулай уҡ руководитель «Тешкилят-и Махсуса» («Особая организация») етәксеһе Бехаэтдин Шакир була. 1916 йылдың йәйе майор Жәмил Яҡуп (Yakub Cemil) триумвириатты ҡолатыу һәм сепарат килешеүе маҡсатында заговор төҙөй. Жемил ҡулға алына һәм, Берлинға кәңәшмәгә йүнәлгән Әнүәр паша ҡайтҡансы приговорҙы үтәмәй торорға ҡушыуына ҡарамаҫтан, Жемилде 1916 йылдың 11 сентябрендә язалайҙар<ref>{{Cite web |url=https://www.executedtoday.com/2019/09/11/1916-yakub-cemil-ottoman-putschist/ |title=1916: Yakub Cemil, Ottoman putschist |access-date=2022-02-12 |archive-date=2022-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212130035/https://www.executedtoday.com/2019/09/11/1916-yakub-cemil-ottoman-putschist/ |deadlink=no }}</ref>. Ғосман командованиеһының уңышһыҙ хәрәкәте 1918 йылдың сентябрь-октябрендә [[Дамаск]] һәм [[Һалаб]]ты инглиздәр баҫып алыуына килтерә. [[Антанта]] ғәскәрҙәренең Салоники фронтында һөжүм итеүе һәм Болгарияның капитуляцияһы Ғосман империяһын союздаштарынан айыра. Министрҙар кабинетының отставкаһы һәм тыныслыҡ һөйләшеүе юлдарын эҙләргә тотонған яңы хөкүмәт формалашыуы өлгөргән сәйәси көрсөктөң йомғағы булып тоҙо. 1918 йылдың 30 октябрендә союздаштар менән Мудрос ваҡытлыса килешеүенә ҡул ҡуйылды. 3 ноябргә ҡаршы төндә йәш төрөктәр лидерҙары, шул иҫәптән Әнүәр паша, Тәлғәт паша һәм Жемал паша триумвираты герман хәрби судноһында [[Одесса]]ға йүнәлә, унан Германияға сыға<ref name="петросян">{{книга|автор=[[Петросян, Юрий Ашотович|Петросян, Ю. А.]]|заглавие=Османская империя. Великолепный султанат|ссылка=https://books.google.kz/books?id=HAFfDAAAQBAJ&pg=PT360|год=2016|страницы=360—361|isbn=9785906842060}}</ref>. === Империяның тарҡалыуы === 1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос ваҡытлыса килешеүе, артабан Севр тыныслыҡ килешеүе төҙөлә ([[10 августа]] [[1920]]). Уға ҡул ҡуйған яҡтарҙың бөтәһе лә ратификацияланмағанлыҡтан (бары тик Греция ғына ратификациялай), көсөнә инмәй. Был килешеү буйынса, Ғосман империяһы бүленергә тейеш була, һәм Кесе Азияның иң ҙур ҡалаларының береһе [[Измир]]ҙе (Смирна) Грецияға бирергә вәғәҙә ителгән була. Грек армияһы уны [[1919 йыл]]дың [[15 май]]ында яулай, шунан һуң Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш башлана. Мостафа Кемал Ататөрк паша етәкселегендәге төрөк хәрби-дәүләтселәре тыныслыҡ килешеүен таныуҙан баш татра һәм үҙҙәренең командалығындағы ҡораллы көстәр менән гректарҙы илдән ҡыуған. [[1922]] йылдың 18 сентябренә Төркәиәнән бөтә сит ил ғәскәрҙәре ҡыуып сығарыла, һәм был 1923 йылда Төркиәнең яңы сиктәрен таныған [[Лозанна тыныслыҡ килешеүе]]ндә яҙыла. [[Файл:Sultanvahideddin.jpg|thumb|Ғосман империяһының һуңғы солтаны Меһмет VI-ның китеүе, 1922 йыл]] [[1923 йыл]]дың [[29 октябрь|29 октябренд]]ә Төрөк Республикаһы иғлан ителә, һәм Мостафа Кәмал артабан Ататөрк (төрөктәр атаһы) фамилияһы менән, уның тәүге президенты була. [[1924 йыл]]дың [[3 март]]ында Төркиә парламенты (Бөйөк Милли Йыйылышы) [[Хәлифәлек]]те юҡҡа сығара. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор= Сильвен Гугенхейм|заглавие= Империи Средневековья: от Каролингов до Чингизидов|оригинал= Sylvain Gouguenheim. Les empires médiévaux|язык= ru|ссылка=|ответственный = пер. Алексей Изосимов |место = М.|издательство = Альпина нон-фикшн |год = 2021|страниц = 508|isbn = 978-5-00139-426-6  |ref = Гугенхейм}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Турция|[[Воейков, Александр Иванович|Воейков А. И.]], [[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]], [[Рихтер, Дмитрий Иванович|Рихтер Д. И.]]}} * [https://www.youtube.com/watch?v=cnirm48r6iQ История Османской империи: образование, развитие и распад] на [[YouTube]] * [http://histerl.ru/itoria_vizantii_osmanskoi_imperii/glavnaia/soderganie.htm История византийской и османской империи]. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} {{Османская империя в темах}} {{История Турции}} [[Категория:Урта диңгеҙ буйы тарихы]] [[Категория:Ғосман империяһы тарихы]] berp426iwwpmm1pqs2vlg5ilz8lwb31 0 188455 1301701 1278727 2026-08-03T20:54:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301701 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Хәкимйәнова Айгөл Мөжәүир ҡыҙы''' (10.07.[[1973 йыл|1973]]) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты ([[2015 йыл|2015]])<ref> [http://bashenc.online/ru/articles/104721/ ХАКИМЬЯНОВА Айгуль Мужавировна]</ref>. == Биографияһы == Айгөл Мөжәүир ҡыҙы Хәкимйәнова [[1973 йыл]]дың 10 июлендә [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]] [[Әзекәй (Белорет районы)|Әзекәй]] ауылында тыуған. [[1991 йыл]]да 2-се һанлы Өфө педагогия училищеһының музыка бүлеген тамамлай. [[1997 йыл]]да «Филолог. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. [[1999 йыл]]да [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның фольклористика бүлегендә эшләй. == Фәнни эшмәкәрлеге == Хәкимйәнова (Мостафина) Айгөл Мөжәүир ҡыҙының фәнни эшмәкәрлеге [[башҡорт фольклоры]]ның текстологияһын, музыкаль һәм йыр фольклорының жанр үҙенсәлеген һәм поэтикаһын, башҡорт фольклорының хәҙерге торошон өйрәнеүгә, ҡыр тикшеренеүҙәренә арналған. [[Башҡорт халыҡ ижады (китап серияһы)|«Башҡорт халыҡ ижады»]] йыйынтығына инеш мәҡәлә һәм комментарийҙар яҙа. Экспедиция материалдары йыйынтыҡтарын төҙөүселәрҙең һәм авторҙарҙың береһе. [[2016 йыл]]да ҡырғыҙ халҡының [[Манас (эпос)|«Манас»]] героик эпосын башҡорт теленә тәржемә итеү эшендә ҡатнаша. 15-тән ашыу фольклор экспедицияһы ҡатнашыусыһы, фольклор экпедициялары материалдары йыйынтығын төҙөүсе. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы<ref> ][http://bashenc.online/ru/articles/104721/ ХАКИМЬЯНОВА Айгуль Мужавировна]</ref><ref> [http://rihll.com/employee/hakim-yanova-ajgul-muzhavirovna.html?ysclid=ldvr9bo9de192634776 Старший научный сотрудник отдела фольклористики ИИЯЛ УФИЦ РАН Хакимьянова Айгуль Мужавировна]</ref>. == Хеҙмәттәре == * Башкирские свадебные песни (текст и практика). Уфа, 2018 (авторҙаш). * Лирические песни башкир. Поэтика. Концептосфера. Уфа, 2019<ref>Хакимьянова А. М., Лирические песни башкир. Поэтика. Концептосфера. Монография. Уфа: Китап, 2019. 160 с.</ref>. == Төп баҫмалары == * Жемчужины земли давлекановской / Сост. Хакимьянова А. М., Мухаметгалин Р. Г. Уфа, 2008. 328 с. (башҡорт телендә). * Башкирский народный кубаир «Урал-батыр»: Библиографический указатель (авторҙаш, 2011). * Манас. Героический эпос кыргызов (на кыргызском и башкирском языках) // ИИЯЛ УФИЦ РАН (Перевод. Сиразитдинов З. А., Хусаинова Г. Р., Хакимьянова А. М., Хуббитдинова Н. А., Юлдыбаева Г. В. Уфа: Китап, 2016. 388 с. * Хакимьянова А. М., Султангареева Р. А. Башкирские свадебные песни (текст и практика). Уфа: Мир печати, 2018. 176 с. с ил. (урыҫ һәм башҡорт телендә). * Хакимьянова А. М., Лирические песни башкир. Поэтика. Концептосфера. Монография. Уфа: Китап, 2019. 160 с. * Башҡорт халыҡ ижады. XIV том: Бөйөк Ватан һуғышы фольклоры" / Төҙөүселәре Хәкимйәнова А. М., Хөсәйенова Г. Р. Яуаплы редакторы Ф. А.Нәҙершина. Өфө: Китап, 2020. 376 б. (Башкирское народное творчество. Том XIV: Фольклор Великой Отечественной войны / Төҙөүселәре: Хакимьянова А. М., Хусаинова Г. Р. Ответ. ред. Ф. А. Надршина. Уфа: Китап, 2020. 376 с). * Хусаинова Гульнур Равиловна: Биобиблиографический указатель. Уфа: ИИЯЛ УФИЦ РАН, 2019. 88 с. с илл. (Төҙөүсеһе Хәкимйәнова А. М.). * Хусаинова Г. Р. Избранные научные труды. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2019. 240 с. с илл. (Төҙөүсеһе Хәкимйәнова А. М.). * Хакимьянова А. М. Словесно-поэтический репертуар башкирской свадьбы: прошлое и настоящее (Scopus) / Oriental Studies. Элиста, 2020. № 13 (5). С. 1476—1487 (doi.org/10.22162/2619-0990-2020-51-5-1476-1487). * Хакимьянова А. М. Современное состояние песенного фольклора башкир (XXI быуат экспедиция материалдары буйынса) (Scopus) / Oriental Studies. Элиста, 2021;14(2). С. 409—419 (doi.org/10.22162/2619-0990-2021-54-2-409-419)<ref> [http://rihll.com/employee/hakim-yanova-ajgul-muzhavirovna.html?ysclid=ldvr9bo9de192634776 Старший научный сотрудник отдела фольклористики ИИЯЛ УФИЦ РАН Хакимьянова Айгуль Мужавировна]</ref>. == Һылтанмалар == * [http://bashenc.online/ru/articles/104721/ ХАКИМЬЯНОВА Айгуль Мужавировна] * [http://rihll.com/employee/hakim-yanova-ajgul-muzhavirovna.html?ysclid=ldvr9bo9de192634776 Старший научный сотрудник отдела фольклористики ИИЯЛ УФИЦ РАН Хакимьянова Айгуль Мужавировна] * [http://www.dslib.net/folklor/bashkirskie-narodnye-liricheskie-pesni-pojeticheskoe-svoeobrazie-zhanra.html?ysclid=ldvr8r6eof43666132 диссертация на тему: «Башкирские народные лирические песни: поэтическое своеобразие жанра»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230208144711/http://www.dslib.net/folklor/bashkirskie-narodnye-liricheskie-pesni-pojeticheskoe-svoeobrazie-zhanra.html?ysclid=ldvr8r6eof43666132 |date=2023-02-08 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Башҡорттар}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Фән кандидаттары]] [[Категория:Башҡортостан фольклорсылары]] [[Категория:Башҡорт фольклорсылары]] [[Категория:Фольклорсылар]] 7tb261ew9vlgvrmqlb4bihcxhrkbg79 0 188680 1301718 1280959 2026-08-04T06:21:19Z Баныу 28584 1301718 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}}) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәт бар. Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла. == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] qpusnm6r7dwwfnp1028uogmdqwerpty 1301719 1301718 2026-08-04T06:25:13Z Баныу 28584 1301719 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref>[{{БЭ2013|51647|Ерян-кашка}}]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәт бар. Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла. == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] byo8xv7oknt03phl95wj3xp5th7ksk9 1301720 1301719 2026-08-04T06:25:49Z Баныу 28584 /* Сығанаҡтар */ 1301720 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref>[{{БЭ2013|51647|Ерян-кашка}}]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәт бар. Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] t57tt4v4q887yh0m1z62uc5h2psf23p 1301721 1301720 2026-08-04T06:26:28Z Баныу 28584 1301721 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref>{{БЭ2013|51647|Ерян-кашка}}</ref> — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәт бар. Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] njjgzg1x83b43ugcoophpzpuxiw7tu3 1301722 1301721 2026-08-04T06:28:27Z Баныу 28584 1301722 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref>[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка»]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәт бар. Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] 13pb6ry3tba3wq5dbspg8lhvkzwb7ut 1301723 1301722 2026-08-04T06:29:25Z Баныу 28584 1301723 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref>[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәт бар. Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] 7rw6b2y4qyvlf8wa7k7kfcjkntwv9l7 0 191443 1301724 1236996 2026-08-04T07:30:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301724 wikitext text/x-wiki {{фш|Ғаспыралы}} {{Ук}} '''Ғаспыралы Рифат (Рефат, Ғабделрафия) Исмәғил улы''' ({{Lang-crh|Refat Gaspıralı}}; [[14 апрель]] [[1886 йыл]]—[[5 декабрь]] [[1925 йыл]] — йәмәғәт һәм мәҙәниәт эшмәкәре, журналист. «Тәрджиман» гәзитенең мөхәррире (1909—1918) һәм нәшриәтсеһе (1914—1918). [[Баҡсаһарай|Баҡсаһарайҙа]] [[Исмәғил Ғаспыралы]] музейы һәм китапханаһы мөдире, [[Хан һарайы (Баҡсаһарай)|Хан һарайы]] музейы директоры урынбаҫары. == Биографияһы == Рифат Исмәғил улы Ғаспыралы 1886 йылдың 14 апрелендә Таврия губернаһының Баҡсаһарай ҡалаһында [[Мәғрифәтселек дәүере|мәғрифәтселәр]] [[Исмәғил Ғаспыралы]] һәм [[Аҡсурина Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы|Зөһрә Аҡсурина]] ғаиләһендә тыуған . Бер туғандары: Хәҙисә (ата бер,, әсә башҡа), Нағар, [[Ғаспыралы Шәфиҡа Исмәғил ҡыҙы|Шәфика]], Хәйҙәр һәм Мансур. 1894 йылда [[Симферополь]] ир балалар ҡаҙна гимназияһына уҡырға инә һәм уны уңышлы тамамлай. 1904 йылда Император [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты|Ҡазан университетының]] юридик факультетына уҡырға инә, һуңынан [[В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университеты]]на. күсә.1909 йылдың 25 апреленән «Тәрджиман» гәзитенең рәсми мөхәррире, 1914 йылда атаһы вафат булғандан һуң, «Тәрджиман» мираҫ буйынса Рифатҡа күсә, мөхәррир вазифаһына Әсән Сабри Айвазов тәғәйенләнә.<ref>''Fahri Solak''. [http://ismailgaspirali.org/ismailgaspirali/?p=147 . TERCÜMAN GAZETESİ BİBLİYOGRAFYASI]. ismailgaspirali.org{{ref-tr}}</ref><ref>[http://www.crimea.ru/item_info_big.htm?id=1295 Айвазов Асан Сабри] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120820202017/http://www.crimea.ru/item_info_big.htm?id=1295 |date=2012-08-20 }}. crimea.ru{{ref-ru}}</ref> 1918 йылдың 23 февралендә, большевиктарҙың ҡырым татар милли хәрәкәтенә ҡарата репрессияларына яуап итеп, «Тәрджиман» үҙ эшен туҡтата. Революциянан һуң уның бөтә туғандары эмиграцияға китә. Рифат Ҡырымда бер үҙе ҡала. Өсәйен Боданинский менән бергә Исмәғил Ғаспыралының Йорт-музейын ойоштора. 1921 йылдың 21 мартынан Рифат Ғаспыралы был музейҙың директоры итеп тәғәйенләнә. [[Баҡсаһарай|Баҡсаһарайҙа]] Исмәғил Ғаспыралы исемендәге китапхана мөдире, һуңыраҡ [[Хан һарайы (Баҡсаһарай)|Хан һарайы]] музейы директоры урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1925 йылдың 5 декабрендә 41 йәшендә бөйөр ауырыуынан вафат була. [[Сынйырлы мәҙрәсә|Сынйырлы мәҙрәсәһе]] ҡәберлегендә атаһы һәм әсәһе янында ерләнә. == Ғаиләһе == Рифат Ғаспыралы ике тапҡыр өйләнә. Беренсе ҡатыны Фатима (Фатиманың әсәһе Сембер губернаһы Сенгилеевский өйәҙенән, Зөһрә Аҡсуринаның яҡын дуҫы һәм яҡташы була). Ҡыҙы Зөһрәне (1914) 1903 йылда вафат булған әсәһе хөрмәтенә атай. Икенсе ҡатыны — Тәнзилә. Был никахтан ике бала (ҡыҙ һәм малай) тыуа, икеһе лә сабый сағында вафат була.<ref>''Евгений Пажитнов''. [https://www.proza.ru/2017/06/11/5 Родословная Исмаила Гаспринского]</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ғаспыралы, Исмәғил|Ғаспыралы Исмәғил]]; * [[Ғаспыралы Шәфиҡа Исмәғил ҡыҙы]]; * [[Аҡсурина Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы]] == Галерея == <gallery> Файл:Gaspıralı İsmail Bey ailesi ve yakın dostları ile.jpg|Ғаспыралы Исмаил Бей ғаиләһе һәм яҡын дуҫтары менән Файл:Above the coffin of Ismail Bey Gasprinsky.jpg|Исмәғил Ғаспыралыны һуңғы юлға оҙатыу Файл:Похороны Исмаила Гаспринского.jpg|Исмәғил Ғаспыралыны һуңғы юлға оҙатыу </gallery> == Әҙәбиәт == * ''Абдулваапов Н.'' Ҡырым татар мәҙәниәте эшмәкәрҙәре (19211944): Библиографик һүҙлек. Симферополь: Доля, 1999, 69-сы бит. * ''Сәйетваниева Г. Ю.'' Исмәғил Гаспринскийҙың вариҫтары тураһында ҡайһы бер мәғлүмәттәр. Ульяновск: Сембер ғилми хәбәрсеһе", 2016, № 1(23). * ''Д. П. Урсу''. Ҡырым-татар мәҙәниәте эшмәкәрҙәре (1921—1944 йй.). Симферополь. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://www.ismailgaspirali.org/fotograflar/ailesi / Ғаспыралы Исмәғилғә бағышланган портал] * ''Евгений Пажитнов''. [https://www.proza.ru/2017/06/11/5 Исмәғил Ғаспыраның Шәжәрәһе]. Проза Портал. ру [[Категория:Рәсәй империяһы журналистары]] [[Категория:Рәсәй империяһы нәшриәтселәре]] [[Категория:Баҡсаһарайҙа вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда вафат булғандар]] [[Категория:9 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Баҡсаһарайҙа тыуғандар]] [[Категория:1884 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 июндә тыуғандар]] [[Категория:17 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһының йәмәғәт эшмәкәрҙәре]] 81ma5lavoldx6qfl0nzl92tc2mxdtys 10 201387 1301733 2026-08-04T11:45:20Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: HMS Belfast with rainbow.jpg 1301733 wikitext text/x-wiki HMS Belfast with rainbow.jpg b3fygkesx1flopax5wq0gjdxze355mg