Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 3812 1301759 1279817 2026-08-04T20:26:22Z Заяц Павел 47008 1301759 wikitext text/x-wiki {{Халыҡ | название = '''Татарҙар''' | изображение = {{image array|perrow=5|width=60|height=70 | image1 = Ҡолшәриф батыр.jpg| caption1 = [[Ҡол Шәриф|Ҡолшәриф]] | image2 = Gabdulla_Tukay,_1908.jpg| caption2 = [[Ғабдулла Туҡай]] | image3 = Галиәсгар Камал.jpg| caption3 = [[Ғәлиәскәр Камал]] | image4 = Ğayaz Ishaqi, 1911.jpg| caption4 = [[Ғаяз Исхаҡи]] | image5 = Sadretdin Maksudov.jpeg| caption5 = [[Садри Маҡсуди]] | image6 = Yusuf akcura.jpg| caption6 = [[Аҡсурин Йософ Хәсән улы|Йософ Аҡсура]] | image7 = Musa Dzhalil, 1930s.jpg| caption7 = [[Муса Йәлил]] | image8 = Salikh Saydashev.jpg| caption8 = [[Сәлих Сәйҙәшев]] | image9 = Sara Sadíqova Mäskäw konservatoriäsendä uqığan çaqta 1924.jpg| caption9 = [[Садыҡова Сара Ғариф ҡыҙы|Сара Садыҡова]] | image10 = Вахитов-мулланур-муллазянович.jpg| caption10 = [[Мулланур Вахитов]] | image11 = Marat Safin, 2006.jpg| caption11 = [[Марат Сафин]] | image12 = Ruslan Nigmatullin.jpg| caption12 = [[Руслан Ниғмәтуллин]] | image13 = Hadi Taktash-2.jpg| caption13 = [[Һаҙый Таҡташ]] | image14 = Şihabetdin_Märcani_Elder.jpg| caption14 = [[Шиһабетдин Мәржәни]] | image15 = Rustam Minnikhanov official photo 01 (cropped).jpg| caption15 = [[Рөстәм Миңлеханов]] }} | ширина = | подпись = | самоназвание =''Татар'' | численность = 7 млн тирәһе | расселение = {{Флагификация|Россия}}: <br /> &nbsp;5&nbsp;310&nbsp;649 (пер. 2010)<ref name="пер.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>, 5&nbsp;554&nbsp;601 (пер. 2002)<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России]</ref><br /> * {{флагификация|Татарстан}}: 2&nbsp;012&nbsp;571 (2010)<ref name="пер.2010"/> * {{флагификация|Башҡортостан}}: 1&nbsp;009&nbsp;295 (2010)<ref name="пер.2010"/> * {{флагификация|Челябинская область}}: 180&nbsp;913 (2010)<ref name="пер.2010"/> * {{флагификация|Оренбургская область}}: 151&nbsp;492 (2010)<ref name="пер.2010"/> * {{флагификация|Ульяновская область}}: 149&nbsp;873 (2010)<ref name="пер.2010"/> * {{флагификация|Москва}}: 149&nbsp;043 (2010)<ref name="пер.2010"/> * {{флагификация|Свердловская область}}: 143&nbsp;803 (2010)<ref name="пер.2010"/> * {{флагификация|Самарская область}}: 126&nbsp;124 (2010)<ref name="пер.2010"/> * {{флагификация|Пермский край}}: 115&nbsp;544 (2010)<ref name="пер.2010"/> * {{флагификация|Ханты-Мансийский автономный округ}}: 108&nbsp;899 (2010)<ref name="пер.2010"/> * {{флагификация|Тюменская область}} (юг): 102&nbsp;587 (2010)<ref name="пер.2010"/> * {{флагификация|Нижегородская область}}: 44&nbsp;103 (2010)<ref name="пер.2010"/> {{Флагификация|Узбекистан}}: 324&nbsp;080 (2002)<ref>Этнический атлас Узбекистана. Ташкент — 2002 г.</ref><br /> {{Флагификация|Казахстан}}: 204&nbsp;229 (перепись 2009)<ref>[http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9A%D1%80%D0%9F%D0%9D2009_161110%D1%80%D1%83%D1%81.doc Итоги переписи населения Казахстана 2009 г.]</ref><br /> {{Флагификация|Украина}}: 73&nbsp;304 (перепись 2001)<ref name="укр2001">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=75&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20&n_page=4 Всеукраїнський перепис населення 2001 (русская версия)]</ref><br /> {{Флагификация|Туркмения}}: 61&nbsp;000<br /> {{Флагификация|Киргизия}}: 31&nbsp;491 (2009)<br /> {{Флагификация|Азербайджан}}: 25&nbsp;900 (2009)<ref name="ЭР2009">[http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm Ethnic composition of Azerbaijan 2009]</ref> <br /> {{Флагификация|Турция}}: 26&nbsp;000<ref name=joshua /><br /> {{Флагификация|Таджикистан}}: 19&nbsp;300 (2000)<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы]</ref><br /> {{Флагификация|США}}: 11&nbsp;000<br /> {{Флагификация|Китай}}: 7&nbsp;500<ref name=joshua /><br /> {{Флагификация|Белоруссия}}: 7&nbsp;316 (перепись 2009) <ref>[http://web.archive.org/web/20100917234113/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/bul_republic.rar Белстат. Предварительные итоги переписи 2009]</ref> <br /> {{Флагификация|Грузия}}: 3&nbsp;700<ref name=joshua /><br /> {{Флагификация|Литва}}: 3&nbsp;235 (перепись 2001)<ref>[http://pop-stat.mashke.org/lithuania-ethnic2001.htm Национальный состав населения Литвы. Перепись 2001]</ref> <br /> {{Флагификация|Молдавия}}: 2&nbsp;900<ref name=joshua /> <br /> {{Флагификация|Латвия}}: 2&nbsp;739 (2010) <ref name="LV.01,07,11">[http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVN_Latvija_pec_TTB_VPD.pdf Распределение населения ЛР по национальному составу и государственной принадлежности на 01.07.2010.] {{ref-lv}}</ref> <br /> {{Флагификация|Эстония}}: 2&nbsp;445 (2010)<ref>[http://pop-stat.mashke.org/estonia-ethnic2010.htm Национальный состав населения Эстонии. 2010]</ref> <br /> {{Флагификация|Польша}}: &nbsp;495 (перепись 2002)<ref>[http://pop-stat.mashke.org/poland-ethnic2002.htm Нациоанльный состав населения Польши. Перепись 2002]</ref> | вымер = | архкультура = | язык = [[татар теле]], [[урыҫ теле]] | раса = күпселек европеоидтар, монголоидтар | религия = [[ислам]] [[суннизм]], [[кряшендәр]] — [[православие]] | родственные =[[төрки халыҡтар]] | входит = [[Алтай ғаиләһе]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Төрки төркөмө]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ҡыпсаҡ телдәре]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp; | включает = | происхождение = }} '''Татарҙар''' ({{lang-tt|татарлар}}) — Рәсәй Федерацияның Волга-Урал буйында йәшәгән төрки халыҡ. Күпселек өлөшө [[Татарстан]]да һәм [[Башҡортостан]]да, шаҡтай өлөшө [[Рәсәй]]ҙең башҡа өлкәләрендә йәшәй. == Халыҡ төркөмө == Татар халҡы бүленә. * Иҙел татарҙары ** Ҡазан татарҙары == Дин == Татарҙарҙың күпселеге мосолман-сөнниҙәр. Милләт вәкилдәре араһында көсләп суҡындырылған өлөш тә бар: [[керәшен татарҙары]], [[нуғайбәктәр]]. Шул уҡ ваҡытта фәндә «Был халыҡтар көсләп суҡындырылмаған, электән христиан динен ҡабул иткән» тигән ҡараш та бар. == Этногенез == Татар халҡының килеп сығышы тураһында фәндә 3 төп концепция йәшәй. ;Иҙел-Урал концепцияһы Уның буйынса татарҙың килеп сығышының төп нигеҙе — [[болғарҙар]] һәм төркиләшкән ерле [[Фин-Уғыр халҡы]]. [[Ә. Вәлиди]], Х. Ғәбәши, М. Зәки, Ф. Урмансы х. б. ғәлимдәр Болғарҙарҙың килеп сығышында иң боронғо осорҙан билдәле күсмә [[Скиф]], [[Сармат]], [[Алан]] һәм башҡаларҙың ҡатнашы бар тип иҫәпләйҙәр. ;Татар-Монгол концепцияһы Был концепция Көнсығыш Европаға [[Монголдар|татар-монгол ҡәбиләләре]] менән бергә күсеп килеп, ерле [[ҡыпсаҡтар]] менән ҡушылып һәм [[Алтын Урҙа]] дәүләтендә [[Ислам]] динен ҡабул итеп татар мәҙәниәтен һәм дәүләтселеген барлыҡҡа килтергәндәр тигән ҡарашҡа нигеҙләнә. Был ҡараш ҡайһы бер урыҫ, башҡорт, сыуаш ғәлимдәре Н. А. Мәзитов, В. Ф. Кахавский, В. Д. Дмитриев, Н. И. Егоров, М. Р. Федотов һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан. ;Төрки-Татар концепцияһы Был концепция татар халҡының килеп сығышында [[болғарҙар]] менән бергә [[Ҡыпсаҡтар|Ҡыпсаҡ]] дәүләте берләшмәләренә кергән халыҡтар ҡатнашыуына ҙур урын бирә. Татар халҡының милли тарихының төп үҫеш дәүере [[Алтын Урҙа]] осорона тура килә. Был ваҡытта урындағы Болғар һәм Ҡыпсаҡтар менән Төрки ҡәбиләләргә ҡушыла. Төрки нигеҙҙә уртаҡ әҙәби тел барлыҡҡа килә. == Тормош һәм көнкүреш == [[Файл:Татар националь костюмы.jpg|мини|Татар националь костюмы]] Татарҙарҙың тормош һәм көнкүрештә иң мөһим урын тотҡан шөғөлдәре: игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ һәм һунарсылыҡ. == Диаспора == Хәҙерге көндә татарҙар бөтә донъяла йәшәй тип әйтергә була. [[Алмания]]ла, [[Финляндия]]ла, [[Польша]]ла, [[Литва]]ла, [[Эстония]]ла татарҙар күп. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан Республикаһының татар тарихи-мәҙәни үҙәге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * ''Закиев М. З. ''История татарского народа (Этнические корни, формирование и развитие). — М.: ИНСАН, 2008. — 560 с. ISBN 978-5-85840-013-4 == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14859-tatar-ar|автор=Яҡупов Р. И.}} * [http://history-doc.ru/kto-takie-tatary/?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com Долгов В. В. Кто такие татары? Сайт «Исторический документ», 28.12.2018]{{ref-ru}}{{V|12|01|2019}} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5dc1d42d5ba2b500ae6b9dd6/etnonim-tatar-uspeshnyi-konstrukt-xix-v-5eafe4599d34f26843d9e499?&utm_campaign=dbr Этноним «татар» — успешный конструкт XIX в.]{{ref-ru}}{{V|05|05|2020}} {{Төрки халыҡтар}} [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] [[Категория:Төрки халыҡтар]] [[Категория:Мосолман халыҡтары]] [[Категория:Ҡаҙағстан халыҡтары]] [[Категория:Үзбәкстан халыҡтары]] [[Категория:Рәсәй халыҡтары]] [[Категория:Татарҙар]] [[Категория:Азия халыҡтары]] [[Категория:Европа халыҡтары]] [[Категория:Украина халыҡтары]] [[Категория:Волга буйы халыҡтары]] sqrrernbttuh42dsub94xqisze01oas 0 44860 1301735 1164084 2026-08-04T12:29:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301735 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Ҡорйылға |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 10 |Площадь бассейна = 27,6 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Ереуз]] |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = [[Ырымбур өлкәһе]], |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Ырымбур өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Ҡорйылға''' ({{lang-ru|Курелга}}) — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. [[Ырымбур өлкәһе]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға [[Ирәүес]] йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Түбәнге Волга һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Оло Кенәле (Һамар ҡушылдығы)|Оло Кенәле]] башынан тамағына тиклем, [[Көтөүлек (йылға)|Көтөүлек]] йылғаһы башынан [[Көтөүлек һыуһаҡлағысы]]на тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=185208|title=РФ һыу реестры: Курелга}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100007794 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100779 * Бассейн коды — 11.01.00.008 * ГӨ буйынса томы — 12 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Һамар дәүләт унивеситеты менән Һамар муниципаль идара итеү институты, В.И.Ленин ис. өлкә фәнни китапханаһы берлектә әҙерләгән "Урта Волга буйы тарихы" тигән белешмәлә аңлатылыуынса, гидроним был йылғаның ныҡ һайығыусан булыуынан сығып бирелгән, йәғни, ''ҡоро'' һәм ''йылға'' һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән<ref>http://povolzje.yartel.ru/toponimika/202-2010-11-05-09-12-24 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117120341/http://povolzje.yartel.ru/toponimika/202-2010-11-05-09-12-24 |date=2020-11-17 }} История Среднего Поволжья</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Самарский муниципальный институт управления Савельев Петр Иванович - доктор ист. наук, ректор Областная научная библиотека им. В.И.Ленина: Александр Никифорович Завальный}} [[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Һамар өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{hydro-stub}} fb9iv1eyqtmsswwar918v30hyssoi3g 0 47506 1301798 1181916 2026-08-05T06:23:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301798 wikitext text/x-wiki {{Карточка химического элемента | имя = Алюминий / Aluminium (Al) | символ = Al | номер = 13 | вверху = [[Бор (элемент)|B]] | внизу = [[Галлий|Ga]] | внешний вид = [[Файл:Aluminium-4.jpg|200px|Алюминий]]<br />Йомшаҡ, еңел, көмөш-аҡ төҫтәге [[металл]] | группа = 13 | период = 3 | блок = | атомная масса = 26,981539 | конфигурация = [Ne] 3s² 3p¹ | электронная оболочка = 2, 8, 3 | радиус атома = 143 | ковалентный радиус = 118 | радиус Ван-дер-Ваальса = 140 | энергия ионизации 1 = 577,2 (5,98) | энергия ионизации 2 = 577,2 (5,98) | радиус иона = 51 (+3e) | электроотрицательность = 1,61 | электродный потенциал = -1,66 в | степени окисления = 3 | фаза = Ҡаты | плотность = 2,6989 | температура плавления = 660&nbsp;°C, 933,5 | температура кипения = 2518,82&nbsp;°C, 2792 | критическая точка К = | критическая точка МПа = | насыщенный пар = (по ITS-90) | теплоёмкость = 24,35<ref>{{книга |заглавие = Химическая энциклопедия. В 5-ти т |ответственный = Редкол.: Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |место = М. |издательство = Советская энциклопедия |год = 1988 |том = 1 |страницы = 116 |страниц = 623 |тираж = 100&nbsp;000 }}</ref> | теплота плавления = 10,75 | теплота испарения = 284,1 | молярный объём = 10,0 | структура решётки = кубик | параметры решётки = 4,050 | отношение c/a = | температура Дебая = 394 | теплопроводность = 237 | скорость звука = 5200 | регистрационный номер CAS = }} {{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=13}} '''Алюми́ний''' — [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]]тың химик элементтарҙың периодик системаһыда 13 һанлы химик элемент. Периодик таблицала өсөнсө периодтың өсөнсө төркөмөнөң төп подгруппаһында (кесе төркөмсәһендә) тора. '''Al''' билдәһе менән билдәләнә. [[Еңел металдар]] төркөмөнә ҡарай. Киң таралған металл. Ер ҡабығында [[кислород]]тан һәм [[кремний]]ҙан ҡала өсөнсө урында тора. ''Алюминий'' [[ябай матдә]] ([[CAS Registry Number|CAS-номер]]: 7429-90-5) — еңел, [[парамагнетиктар|парамагнитлы]] [[металл]], көмөш аҡ [[төҫ]]тә, механик эшкәртеүгә, иретеп ҡойоп формалаштырыуға еңел бирелә. Алюминий йылы һәм электр ағымын (ток) яҡшы үткәрә. Сөнки уны эшкәрткән саҡта яҡшы һаҡлаусы тышсаһы барлыҡҡа килә. == Тарих == Иң беренселәрҙән булып уны дат физигы [[Эрстед, Ганс Христиан|Ганс Эрстед]] таба. [[1825 йыл]]да [[Калий]] [[амальгама]]һының алюмин хлоридына тәьҫиренән һәм унан [[терегөмөш]]тө айырып алыуҙан һуң килеп сыҡан. Атамаһы {{lang-la|aluminis}} — [[асыуташ]], [[әсеүташ]] һүҙенән барлыҡҡа килгән. Беренсе тапҡыр алюминды 1854 йылда ярым сәнәғәттә ''Фёлер ысул''ы менән Сент-Клер Девиль ала, ул [[калий]]ҙы хәүефһеҙерәк [[натрий]]ға алмаштыра. Бер йылдан һуң, 1855 йылда, Париж күргәҙмәһендә металл киҫәген күрһәтә, ә 1856 йылда алюмин-натрий хлоридының икеләтә тоҙо электролизлау ярҙамында алюмин алыуға өлгәшә. Глиноземдан (тупраҡта булған алюмин оксиды) [[электролиз]] ярҙамында алюмин алыу ысулын сәнәғәт кимәлендә үҙләштергәнгә тиклем был металл алтынға ҡарағанда ҡиммәтерәк була. 1889 йылда инглиздәр рәсәй химигы [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеевҡа]] бай бүләк бүләк бирергә теләп, уға аналитик үлсәүдәр бүләк итә, үлсәүҙең бер стаканы [[алтын]], икенсе алюмин була.<ref>{{книга |автор=[[Фиалков, Юрий Яковлевич|Фиалков Ю. Я.]] |заглавие=Девятый знак |издательство=[[Детгиз]] |место=М. |год=1963 |страницы=133 |ссылка=http://fialkov.multima.net/download/Devyatyj-znak.djvu }} {{Cite web |url=http://fialkov.multima.net/download/Devyatyj-znak.djvu |title=Архивированная копия |access-date=2015-03-13 |archive-date=2015-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150401135300/http://fialkov.multima.net/download/Devyatyj-znak.djvu |deadlink=unfit }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401135300/http://fialkov.multima.net/download/Devyatyj-znak.djvu |date=2015-04-01 }}</ref><ref>[https://sites.google.com/site/himulacom/zvonok-na-urok/9-klass---vtoroj-god-obucenia/urok-no49-aluminij-polozenie-aluminia-v-periodiceskoj-sisteme-i-stroenie-ego-atoma-nahozdenie-v-prirode-fiziceskie-i-himiceskie-svojstva-aluminia Урок № 49. Алюминий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150228073807/https://sites.google.com/site/himulacom/zvonok-na-urok/9-klass---vtoroj-god-obucenia/urok-no49-aluminij-polozenie-aluminia-v-periodiceskoj-sisteme-i-stroenie-ego-atoma-nahozdenie-v-prirode-fiziceskie-i-himiceskie-svojstva-aluminia |date=2015-02-28 }}.</ref> Ул ваҡытты Рәсәйҙә алюминды «балсыҡтан алынған көмөш» тип атайҙар, сөки балсыҡтың төп өлөшө глинозем Al₂O₃ була. Al₂O₃ иретмәһенән криолитта сәнәғәт масштабында алюмин алыу ысулын1886 йылда бер юлы Ч. Холл һәм П. Эру аса. Алюмин һәм калий ҡушма тоҙҙары боронғо замандан уҡ билдәле [[әсеүуташ]] KAl(SO₄)₂ • 12H₂O. == Эшкәртеү ысулы == Яңыса эшкәртеү ысулы американлы [[Холл, Чарльз Мартин|Чарльз Холл]] һәм француз [[Эру, Поль Луи Туссен|Пол Эру]] тарафынын 1886 йылда эшкәртелә. Ул алюмин оксидын Al₂O₃ [[криолит]] Na₃AlF ₆ иретмәһендә эҙмә эҙлекле электролиз ярҙамында [[кокс]] йәки [[графит]] электродтарын файҙаланыуҙан барлыҡҡа килә. Былай эшкәртеү бик күп электр энергияһын талап итә. Шуға күрә ул [[XX быуат]]та ғына файҙаланыла. 1000 кг сеймал алюмин алыу өсөн 1920 кг балсыҡ, 65 кг криолит, 35 кг алюмин фториды, 600 кг анод массаһы һәм 17 мең кВт сәғәт электр энергияһының даими ағымы (ток) кәрәк була.<ref>Краткая химическая энциклопедия. Т. 1 (А—Е). — М.: Советская энциклопедия. 1961</ref> ==Таралыу== Ер ҡабығында таралыуы буйынса металдар араһында 1-се һәм элементтар араһында 3-сө урынды биләй, [[кислород]] һәм [[кремний]]ҙарҙан ғына ҡалыша. Төрлө тикшеренеүселәр фекеренсә, ер ҡабығында алюминдың күпләп концентрацияһы 7,45 проценттан 8,14 %-ҡа тиклем баһалана<ref>''Короновский Н. В., Якушова А. Ф.'' [http://www.geo.com.ru/db/msg.html?mid=1163814&uri=tabl%2f2-1.htm Основы геологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524002145/http://www.geo.com.ru/db/msg.html?mid=1163814&uri=tabl%2f2-1.htm |date=2009-05-24 }}.</ref>. === Тәбиғи алюмин берләшмәләре === Тәбиғәттә алюмин химик әүҙемлеге юғары булыу сәбәпле, тик ҡушылмалар рәүешендә генә барлыҡҡа килә. Алюминдың ҡайһы бер тәбиғи файҙалы ҡаҙылмалары: * [[Боксит]] — Al₂O₃ · H₂O (SiO₂, Fe₂O₃, CaCO₃ ҡушылмаһы менән) * [[Нефелин]] — KNa₃[AlSiO₄]₄ * [[Алунит]] — (Na,K)₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·4Al(OH)₃ * [[Глинозём]] ([[каолин]] менән ҡом ҡ SiO₂, [[эзбизташ]] CaCO₃, [[магнезит]] MgCO₃ иҙмәләре) * [[Корунд]] ([[сапфир]], [[рубин]], [[наждак]]) — Al₂O₃ * [[Ҡыр шпаты]] — (K,Na)₂O·Al₂O₃·6SiO₂, Ca[Al₂Si₂O₈] * [[Каолинит]] — Al₂O₃·2SiO₂ · 2H₂O * [[Берилл]] ([[зөбәржәт]], [[аквамарин]]) — 3ВеО · Al₂О₃ · 6SiO₂ * [[Хризоберилл]] ([[александрит]]) — BeAl₂O₄. [[Вулкан]] ауыҙында {{comment|ҡайтарыу реакцияһы|реакция восстановительная}} һөҙөмтәһендә алюмин самородогы табылған осраҡтар бар.<ref>Олейников Б. В. и др. [http://rruff.info/uploads/ZVMO113N2_210.pdf Алюминий — новый минерал класса самородных элементов] // Записки ВМО. — 1984, ч. CXIII, вып. 2, с. 210—215.</ref> Тәбиғи һыуҙарҙа алюмин аҙ ағыулы химик берләшмәләр, мәҫәлән, ''алюмин фториды'' рәүешендә була. Катион йәки аниондың төрө, беренсенән, һыуҙың {{comment|әселегенә|кислотность}} бәйле. Рәсәй һыу объекттарында алюмин концентрацияһы от 0,001 — 10 мг/л тиклем тәшкил итә. [[Диңгеҙ]] һыуында уның концентрацияһы 0,01 мг/Л<ref>J. P. Riley, G. Skirrow. Chemical Oceanography, V. 1, 1965.</ref>. === Алюмин изотобы === Тәбиғи алюмин тулыһынса тиерлек берҙәм тотороҡло ²⁷Al изотобынан тора, [[Алюминий-26|²⁶Al]] эҙҙәре бар. Был иң оҙаҡ йәшәгән радиоактив изотоп, ярым тарҡылыу ваҡыты 720 000 йыл, атмосферала [[аргон-40|⁴⁰Ar]] юғары энергиялы космис нурланышы протондары менән бәрелешкәндә барлыҡҡа килә. == Лаборатор шарттарҙа == Алюминий-тәбиғәттә киң таралған элементарҙын береһе. <references/> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{commons|Aluminium}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Алюминий}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Al/key.html Алюминий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411213958/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Al/key.html |date=2008-04-11 }} на Webelements * [http://n-t.ru/ri/ps/pb013.htm Алюминий] в Популярной библиотеке химических элементов * [http://www.uralgold.ru/otherPI_Al.html Алюминий в месторождениях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014404/http://www.uralgold.ru/otherPI_Al.html |date=2007-09-28 }} * 128.13330.2012 һанлы «Алюминий ҡоролмалары» [[Ҡәғиҙәләр йыйынтығы]] (Aluminium structures) {{Периодик таблица}} [[Категория:Химик элементтар]] gm9hjc0zbyxbw4gme91xnriognwysx3 0 59478 1301800 1280553 2026-08-05T08:06:14Z ~2026-29347-88 48491 /* */ ллл 1301800 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме=Юнан Йөмһүриәте |Оригиналь исеме=Ελληνική Δημοκρατία |Эйәлек килеш=Грецияның |Герб=Coat of arms of Greece.svg <!--|Герб урынына=--> |Девиз={{Polytonic|Ἐλευθερία ἢ Θάνατος}} (Свобода или смерть) |Гимн исеме=Азатлыҡҡа гимн (Ύμνος εις την Ελευθερία) |Аудио =Greece national anthem.ogg |Государственный строй=[[Республика]] |Картала=EU-Greece.svg |картаға яҙыу = Расположение '''Грецияның''' (ҡара-йәшел):<br>— в [[Европа]]ла (яҡты-йәшел һәм ҡара-аҡбуҙ)<br>— в [[Европа берлектә]] (яҡты-йәшел) |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 18|lat_sec = 4 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 44|lon_sec = 28 |region = GR |CoordScale = |Рәсми тел=[[Грек теле|грек]] |Бойондороҡһоҙлок датаһы=[[25 март]] [[1821]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ=[[Ғосман империяһы]]нан |Баш ҡала=[[Афина]] |Эре ҡала=[[Афина]], [[Салоники]], [[Пирей (город)|Пирей]] |Идара итеү төрө=[[Парламент республикаһы]] |Етәкселәрҙең вазифалары=[[Президент]]<br>[[Премьер-министр]] |Етәкселәр=[[Каролос Папульяс]]<br>[[Алексис Ципрас]] |Дәүләт дине= |Территория буйынса урыны=96 |Территория=131 957 |Границы=1228 км. |Береговая линия=13676 км. |% һыу өҫтө=0,86 |Халҡы буйынса урыны= |Халыҡ =10 787 690<ref>http://www.tovima.gr/files/1/2011/07/22/apografh22.pdf</ref> |Баһа йылы =2011 |Иҫәп алыу буйынса халҡы= |Иҫәп алыу йылы= |Халыҡ тығыҙлығы=85,3 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны =88 |ЭТП (ҺАМП)=294, 339 млрд.<ref name="мвфввп">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=5&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=174&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= Report for Selected Countries and Subjects<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы=2011 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны= |Йән башына ЭТП (ҺАМП)=24,543<ref name="мвфввп"/> |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны= |ЭТП (номинал) = 292,065<ref name="мвфввп"/> |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2011 |ЭТП (номинал) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (номинал) = 24,073 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ=0,861 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы=2011 |КПҮИ буйынса урыны=29 |КПҮИ-ны кимәле=очень высокий |Этнохороним=грек,<br>гректар |Валюта=[[Евро]]<ref name="%49">[[2001]] йылға тиклем— [[грек драхмаһы]].</ref> ([[ISO 4217|EUR, код 978]]) |ISO = GR |МОК = GRE |Домендар=[[.gr]], [[.eu]] |Телефон коды=30 |Сәғәт бүлкәтендә=+2 (йәйҙә +3) }} '''Юнанстан''' (үҙатамаһы — ''Илаҙа'', {{lang-el|Ελλάδα}} {{IPA|[eˈlaða]}} тип атайҙар), рәсми исеме — '''Юнан Йөмһүриәте''' ({{lang-el|Ελληνική Δημοκρατία}} {{IPA|[eliniˈci ðimokraˈtia]}}); тарихи исеме — {{lang-grc|[[Эллада (этимология)|Ἑλλάς]]}} {{IPA|[helːˈas]}}) — Аурупаның көньяғындағы дәүләт. Халыҡ һаны — 10,8 миллион кеше (2017 йылдың 1 һыуығайына), аланы — 131 957 км. Халыҡ һаны буйынса донъяла 84-се һәм аланы буйынса 95-се урынды биләй. Универсаль, парламент йөмһүриәте. 13 өлкәгә бүленә. Баш ҡала — [[Афина|Аҫина]] ҡалаһы. Дәүләт теле — [[грек теле|юнан теле]]. Юнанстан [[Балҡан ярымутрауы]]нда һәм күп һанлы утрауҙарҙа урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта [[Албания]], [[Төньяҡ Македония]] һәм [[Болгария|Болғариә]] менән төньяҡ-көнсығышта, [[Төркиә]] менән ҡоро юл сигенә эйә. [[Эгей диңгеҙе|Әгәй диңгеҙе]] — көнсығыш, [[Ион диңгеҙе]] — көнбайышта, [[Урта диңгеҙ]] һәм [[Крит диңгеҙе]] диңгеҙендә. Хәҙерге Юнанстан — [[Боронғо Греция|Боронғо Юнанстан]] мәҙәниәтенең мираҫы, Көнбайыш донъяһының бишеге, [[демократия]]ның һәм<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Pravo/Leist/_03.php Лейст О. История политических и правовых учений. Гл. 13.]</ref> һәм көнсығыш [[философия]]һының<ref>[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Antica/_01.php Реале Дж., Антисери Д. Западная философия от истоков до наших дней.]</ref> , [[Физика]]-[[Математика]] фәндәренең нигеҙ принциптары, [[театр]]<ref>[http://dsc.discovery.com/news/2007/02/16/greektheater_arc.html Ancient Greek Theater Discovered — Discovery Channel]</ref> һәм хәҙерге [[Олимпия уйындары|Олимпия уйындарының]]<ref>[http://www.grekomania.ru/greek-articles/ancient-greece/221-olimpijskie-igry-velikij-prazdnik-antichnosti Олимпийские игры — великий праздник античности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210141824/http://www.grekomania.ru/greek-articles/ancient-greece/221-olimpijskie-igry-velikij-prazdnik-antichnosti |date=2013-02-10 }}</ref> тыуған ере. [[Грек теле]] иң оҙон тарихлы, (34 быуат яҙыу осоро менән)<ref>[http://annals.xlegio.ru/greece/lencman.htm Я. А. Ленцман. Расшифровка крито-микенских надписей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028104455/http://annals.xlegio.ru/greece/lencman.htm |date=2008-10-28 }}</ref>. [[Грек алфавиты]] нигеҙендә [[кириллица]] һәм [[латиница]] булдырылған. Юнанстандың бай мәҙәниәт мираҫы һәм уның яҡшы географик урынлашыуы илде ҡунаҡтарға иң бай ил тип таныта<ref>[http://www.go-worldwide.ru/Greece.html Международное консалтинговое агентство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228083848/http://www.go-worldwide.ru/Greece.html |date=2012-12-28 }}</ref>. Илдең бойондороҡһоҙлоғо 1821 йылдың 25 мартында иғлан ителгән. Быға тиклем ул [[Ғосман империяһы]] составында булған. Ныҡ үҫешкән илдәр исемлегенә ингән. [[Европа берлеге]], [[НАТО]], [[БМО]], [[Европа Советы]], [[ОБСЕ]] ағзаһы. Юнанстанда демократия һәм дөйөм һайлау хоҡуғы бар. Юнанстан — индустриаль-аграр ил. 2011 йылда эске тулайым продукт күләме 294,339 миллиард [[АҠШ доллары]] тәшкил иткән (йән башына 24 543 АҠШ доллары самаһы). Аҡсалата берәмеге — [[евро]]. 2001 йылдан алып башлап евро зонаһының бер өлөшө. Халыҡтың 97 % самаһы [[православие дине]]н тота. 2020 йылдың мартында президент вазифаһын Катерина Сакелларопулу башҡара. Хөкүмәт башлығы — премьер-министр Кириакос Мицодовс. == Этимология == «Греция» һүҙе [[Латин теле]]нән ингән һәм грек телендә ҡулланылмай. Юнандар үҙ илен — '''Эллаҙа''' ({{lang-el|Ελλάδα}}){{sfn|Поспелов|2002|с=125}} тип атай. Иң тәүҙә Һумырҙың «[[Илиада]]»һында Эллада тип [[Фессалия]] — [[Фтиотида]]ның көньяҡ өлкәһен атағандар, әкренләп кенә был исем бөтә илгә таралған<ref>{{книга |часть = Эллада |заглавие = Словарь античности : Пер. с нем. |оригинал = Lexikon der Antike |ответственный = Редкол.: В. И. Кузищин (отв. ред.) и др |место = М. |издательство = Прогресс |год = 1989 |страниц = 704 |isbn = 5-01-001588-9 }}</ref>. Барлыҡ гректар өсөн ''[[эллин]]'' терминын ҡабул иткәс, Юнанстандың барлыҡ архипелагтары, утрауҙары һәм өлкәләре өсөн Эллада һүҙе ҡулланыла<ref>{{книга |автор = Щеглов Г. В., Арчер В. |часть = Эллада |заглавие = Словарь античности : ок. 3600 ст. |место = М. |издательство = АСТ : Астрель |год = 2006 |страницы = 394 |страниц = 415 |isbn = 5-17-037310-4 }}</ref>. Әлеге ваҡытта Юнанстанда ''Эллада'' һүҙе илдең рәсми исеме булып иҫәпләнә, ә грек ({{lang-la|Graecus}}) йәки ''Греция'' ({{lang-la|Graecia}}) халыҡты танылмай һәм сит ил кешеләре менән аралашыуҙа ғына ҡулланыла. Башҡа илдәрҙә Эллада дәүләте [[Боронғо Греция|Боронғо Юнанстан]] дәүләте синонимы булараҡ ҡулланыла. == Дәүләт символдары == '''Дәүләт байрағы''' — тәре төшөрөлгән 9 аҡлы-зәңгәрле һыҙат — «Ихтыяр йәки үлем» милли девиз ижектәренә тура килә. Беренсе милли флаг 1821 йылда генерал Александр Ипсиланти тарафынан ҡабул ителгән. 1833 йылдан ҡыҙыл төҫ урынына зәңгәр төҫтә алмаштырып ҡуйылған. '''Дәүләт гербы''' — Юнанстанда төп диндең символы — православие символы булараҡ ике зәйтүн ботағы менән уратып алынған зәңгәр ҡалҡан. 1860 йылдан алып '''Юнанстандың гимны''' — 1823 йылда яңы грек шиғриәтенә нигеҙ һалыусы Дионисиосом Соломос яҙған һәм музыкаға тәүге билдәле грек композиторы Николай Мандзаросом яҙған «Азатлыҡ гимны». == Тарихы == {{main| Греция тарихы|Боронғо Греция}} [[Файл:Greek Colonization Archaic Period.png|thumb|left|Боронғо Юнанстан ерҙәре]] Юнанстан Көнбайыш цивилизацияһының бишеге тип иҫәпләнә. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 3 мең йыл элек Крит утрауында юғары үҫеш алған миной цивилизацияһы барлыҡҡа килә, уның мәҙәниәте һуңғараҡ бөтә материкка йәйелә. Уның артынан крит-микена йәки эгей цивилизацияһы барлыҡҡа килә. Шунан грек полистары, шулай уҡ Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы, [[Бөйөк Греция|Бөйөк Юнанстан]] һәм [[Кесе Азия]] колониялары булдырыла. Мәҙәни үҫеш кимәле бөтә Урта диңгеҙ төбәгенә тарала, бы, үҙ сиратында, [[архитектура]], [[театр]], [[фән]] һәм [[философия]] өлкәләрендә сағылыш таба. Афина һәм Спарта полистары [[Персия]]ны яулауҙа хәл иткес роль уйнай. Әммә һуңғараҡ уларҙы башта — Фивалар, шунан Македонский батшалығы еңә. Филипп II Македонский һәм уның улы Бөйөк Александр етәкселегендә әлеге батшалыҡ ифрат ҙур көс йыя, был ҡеүәт Эллинизм дәүеренең башы булып тора. Әммә б.э.т. 146 йылда Македония римляндар тарафынан ҡыйратыла, һәм Эллада Рим Республикаһы буйһоноуына эләгә. Артабанғы эллин һәм рим мәҙәниәттәренең үҙ-ара йоғонтоһо [[Византия империяһы]] мәҙәниәте сиктәрендә формалаша. Ул меңәр йыл дауамында, 1453 йылда [[Ғосман империяһы]] ҡыҫымы аҫтында ҡолатылғанға тиклем, төп мәҙәни үҙәк булып ҡала. Ғосман имерияһы хакимлығы ососронда ғосман милләттәре системаһы була, ул православие динен тотҡан гректарға үҙ традицияларын 4 быуат дауамында һаҡлап ҡалырға ярҙам итә һәм заманса грек үҙ-аңы формалашыуҙа мөһим роль уйнаған дин нигеҙендә уларҙың берҙәмлегенә булышлыҡ итә. === Яңы Юнанстан осоро === [[Файл:Ioannis Kapodistrias (1776-1831).jpg|мини|160px|[[Иоанн Каподистрия]], Юнанстандың беренсе президенты]] {{main|Хәҙерге Греция тарихы}} [[Файл:Marsigli Filippo - The Death of Markos Botsaris - Google Art Project.jpg|thumb|left|[[Грек революцияһы]]]] Ғосман империяһынан бойондороҡһоҙлоҡто Юнанстан 1830 йылда, 1821—1829 йылдарҙағы милли-азатлыҡ һуғыштан һуң, ала. Бойондороҡһоҙ Юнанстандың беренсе президенты Иоанн Каподистрия була, әммә тиҙҙән Юнанстанда монархия урынлаштырыла һәм тәхеткә Виттельсбах династияһынан бәлиғ булмаған Оттон Баварский саҡырыла. 1843 йылдың 3 сентябрендәге ихтилалда король Оттондан Конституцияны ҡабул итеүҙе һәм Милли йыйылышты булдырыуҙы талап итәләр. 1863 йылда Оттон ҡолатыла, ә грек тәхетенә Дания принцы Вильгельм саҡырыла. 1877 йылда ул осорҙағы грек сәйәсәтенең иң сағыу фигураларҙың береһе Харилаос Трикупис башланғысы буйынса король, ышанмауҙы белдергән вотум аша, Милли йыйылышҡа йоғонто яһау мөмкинлегенән мәхрүм ителә. [[Файл:Ελευθέριος Βενιζέλος.jpg|мини|160px|Премьер-министр Элефтериос Венизелос]] 1912—1913 йылдарҙағы Балкан һуғыштарынан һуң [[Греция|Юнанстан]] үҙ территорияһын байтаҡҡа ҙурайта. Артабанғы йылдарҙа король Константин I һәм премьер-министр Элефтериос Венизелос араһындағы сәйәси көрәшарҡаһында [[Беренсе донъя һуғышы]] алдынан грек йәмғиәтен тарҡата. Һуғыш тамамланғас, Юнанстан [[Төркиә]] менән һуғышҡа инә, ул ваҡытта Төркиәне [[Мостафа Кемал Ататөрк]] етәкләй. Әлеге һуғыш Юнанстан территорияһының бер өлөшөн юғалтыуға алып килә, шулай уҡ 1923 йылдың 24 июлендәге Лозанна килешеүе сиктәрендә ҡаралған ике ил араһында халыҡтар менән алмашыныу үткәрелә. 1940 йылдың 28 октябрендә фашистик [[Италия]] Юнанстанға үҙенең хәрби көстәрен урынлаштырыу өсөн плацдарм биреүҙе талап итә. Премьер-министр Иоаннис Метаксас ҡәтғи рәүештә баш тарта. 1944 йылдa ил территорияһынан немец ғәскәрҙәре сығарылыуға ҡарамаҫтан, совет армияһының Югославия йүнәлешендәге һөжүме барышында 1942 йылдың 28 октябрендә Италия һәм Германия күсәре илдәре ултиматумына яуап итеп Юнанстан «Юҡ» байрамы ойоштора (Όχι грек теленән  — «юҡ»). 1946 йылғы Граждандар һуғышы ваҡытында Юнанстан Коммунистик партияһы тулыһынса еңелә. 1949 йылда Юнанстанда монархия тергеҙелә, 1967 йылдың 21 апрелендә «ҡара полковниктар» хәрби түңкәрелеше барышында бөтөрөлә, түңкәрелешкә [[Америка Ҡушма Штаттары]] теләктәшлек күрһәтә. 1975 йылда хәрби хунта һөҙөмтәһендә яңы Конституция ҡабул ителә. Илгә [[Париж]]дан элекке премьер-министр Константинос Караманлис әйләнеп ҡайта, ә бөтә халыҡ референдумы һөҙөмтәһендә монархия бөтөрөлә һәм Юнанстан парламент республикаһы тип иғлан ителә. Караманлистың Яңы демократияһына ҡаршы ҡуйыу өсөн Андреас Папандреу бөтә грек социалистик хәрәкәтен (ПАСОК) ойоштора; был партиялар хәҙерге көндә лә ил сиктәрендә иң абруйлыларҙан һанала. 1980 йылда Юнанстан ҡабаттан [[НАТО]] хәрби союзына ҡушыла (1974 йылда ул төньяҡ Кипр оккупацияһына ҡаршы протест йөҙөнән унан сыға. 1981 йылдың 1 ғинуарында Юнанстан [[Евросоюз]] ағзаһы булып китә. 2008 йылдың декабрендә [[Афина]]ла массауи тәртипһеҙлектәр тоҡана, улар тиҙ арала бөтә [[Европа]]ға тарала. Тәртипһеҙлектәргә ошо уҡ йылда башланған Бөтә донъя иҡтисад көрсөгө менән ҡатмарлашҡан иҡтисади хәл менән ҡәнәғәтһеҙлек алып килә. Күмәк протест акциялары йәйелеүенә Афина полицияһы патрульныйы тарафынан 15-йәшлек үҫмерҙең үлтерелеүе сәбәп була, акциялар йыш ҡына погромдарға һәм тәртипһеҙлектәргә әүерелә<ref>[http://ru.euronews.net/2010/05/05/deaths-in-athens-shock-greeks/ Народный протест в Греции привёл к гибели людей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708012924/http://ru.euronews.net/2010/05/05/deaths-in-athens-shock-greeks/ |date=2010-07-08 }}</ref>. 2010 йылдың яҙынан туҡтауһыҙ тиерлек дөйөм милли забастовкалар, тәртипһеҙлектәр һәм терактар хөкүмәт өсөн ҙур һынау булып тора. 2015 йылдың 25 ғинуарында сиратттан тыш парламент һайлауҙары үткәрелә. Радикаль һулдар коалицияһы (СИРИЗА) еңеү яулай, уның өсөн һайлаусыларҙың 36,34 % тауыш бирә<ref>{{cite web |url = https://ria.ru/world/20150125/1044243089.html/ |deadlink = yes |title = Данные МВД Греции: СИРИЗА набирает 36,5 %, «Новая демократия» — 27,7 % |accessdate = 2019-11-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180826150346/https://ria.ru/world/20150125/1044243089.html |archivedate = 2018-08-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826150346/https://ria.ru/world/20150125/1044243089.html |date=2018-08-26 }}</ref>. Парламенттағы 300 урындан Радикаль һулдар коалицияһы (СИРИЗА) 149 урынды ала. 2020 йылда Юнанстан президенты итеп Катерина Сакелларопулу һайлана. Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге президент була. == Сәйәсәт == Юнанстан 52 административ берәмектән — өлкәләрҙән (ном) торған унитар дәүләт. 1983 йылда, халыҡтың туранан-тура һайлау юлы менән һайланған советтар урындағы әһәмиәткәле мәсьәләләр менән идара итә, тип билдәләнә. Ғәмәлдәге Конституция 1975 йылдың 11 июнендә көсөнә ингән. Юнанстанда дәүләт менән идараһы формаһы буйынса — парламент республикаһы. Сәйәси режим — [[демократия]]. [[Файл:Hellenic Parliament from high above.jpg|thumb|left|Юнанстан парламенты Афина үҙәгендә.]] Закондар сығарыу власы 4 йылға дөйөм туранан-тура һайлауҙар юлы менән һайланған парламентҡа, бер палаталы вәкиллекле органға ҡарай. Уның составына 200-ҙән кәм булмаған һәм 300-ҙән күберәк булмаған кеше инергә тейеш. Палата йылына бер тапҡыр 5 айҙан да кәм булмаған сираттағы сессияға йыйына. Һәр сессия башында ул закон проекттарын һәм закондар сығарыу тәҡдимдәрен әҙерләү һәм өйрәнеү маҡсатында парламент комиссиялары ағзаларын йыя. Закондар сығарыу эшмәкәрлеге, ҡағиҙә булараҡ, пленар ултырыштар барышында тормошҡа ашырыла. Әммә закон проекттарының бер өлөшө ҡарала һәм 2-нән артыҡ булмаған секцияларҙа ҡабул ителә. [[Конституция]] закон проекттарының ниндәй мәсьәләләр буйынса пленар ултырышта ҡабул ителеүе мөмкин булыуын, ә секцияларға ниндәй үҙгәрештәр индерелеүен билдәләй. Парламенттың ҡабул ителгән закон проекттары президент тарафынан хупланырға тейеш, ә президент [[тыйыу|ветоһы]] депутаттарҙың абсолют дөйөм һанынан күпселек тауыш менән кире ҡағыла ала, йәғни яраҡһыҙ тип табыла. Дәүләт башлығы — парламент тарафынан 5 йылға һайланып ҡуйылған Президент. Конституция президентҡа киң вәкәләттәр бирә, уға башҡарма власты тормошҡа ашырыу йөкмәтелә. Президент премьер-министрҙы тәғәйенләй һәм уның тәҡдиме буйынса хөкүмәттең башҡа ағзаларын тәғәйенләй һәм саҡыра. [[Файл:Prokopis Pavlopoulos 2016-01-15.jpg|мини|Прокопис Павлопулос, Республика Президенты ([[2015]]—[[2020]])]] Конституцияла ҡаралған осраҡтар буйынса Президент янында консультатив орган — Республика Советы булдырыла, уның һығымтаһы буйынса президент парламент ышанысын юғалтҡан хөкүмәтте урынынан төшөрә ала. Айырым осраҡтарҙа ул Министрҙар Советында рәйеслек итә ала. Президент парламентты йылына 4 тапҡыр — сираттағы сессияларға һәм, кәрәк тип тапһа, ғәҙәттән тыш сессияларға саҡыра. Ул парламент сессияһын 30 көнгә тиклем кисектереп тора ала. Президент вәкәләттәренә шулай уҡ парламент ҡабул иткән закондарҙы раҫлау һәм промульгация һәм закон проектын ҡабаттан ҡарау өсөн парламентҡа ҡайтарыу мөмкинлеге инә. Президент референдумды тәғәйенләй һәм милләткә мөрәжәғәт итә ала. Ниһайәт, ул ҡораллы көстәрҙең башлығы булып тора. Бынан тыш, президенттың министр контрсигнацияһы менән бер нисә хоҡуҡ башҡара. Улар араһында илде тышҡы сәйәсәттә ил исеменән сығыш яһау, һуғыш иғлан итеү һәм тыныслыҡ килешеүен төҙөү, шулай уҡ, әгәр өс тапҡыр тауыш биреүҙән һуң Президентты һайлай алмаһа йәки йәмәғәт фекере менән ҡапма-ҡаршылыҡҡа килһә, йәки хөкүмәттең тотороҡлоғон тәьмин итә алмаһа, парламентты тарҡатыу хоҡуғына эйә. В марте 1986 йылдың мартында Президентты бер нисә мөһим вәкәләттәренән, шул иҫәптән премьер-министрҙы вазифаһынан бушатыу хоҡуғынан, мәхрүм итеү буйынса төҙәтмәләр индерелә. Хөкүмәттең бер-бер артлы ике отставкаһы сәйәси тотороҡлоҡҡа килтермәгән осраҡта ғына президент парламентты тарҡата ала. Референдум иғлан итеүҙә уның хоҡуғы сикәлән, ә ғәҙәттән тыш хәлде иғлан итеү хоҡуғы парламентҡа тапшырыла. Башҡарма власть Юнанстан хөкүмәте тарафынан башҡарыла, ул премьер-министрҙан һәм министрҙарҙан тора (улар араһынан бер йәки бер нисә министр вице-премьер тарафынан тәғәйенләнә ала). Хөкүмәтте парламентта күпселек тауыш алған партия булдыра. Әлеге партияның лидеры премьер-министр итеп тәғәйенләнә. Ант килтергәндән һуң 15 көн үтеүгә хөкүмәт парламент алдында ышаныс тураһында мәсьәлә күтәрергә тейеш. Депутаттар палатаһы хөкүмәткә йәки уның берәй ағзаһына ҡарата «ышанысын кире алырға» хоҡуҡлы. Шелтә биреү (порицание) резолюцияһы Палата тарафынан алдағы резолюцияны кире ҡаҡҡандан һуң 6 ай үткәс кенә индерелә. Шелтә биреү резолюцияһына депутаттарҙың кәмендә 1/6 өлөшө ҡул ҡуйырға тейеш. Хөкүмәт Конституция һәм закондар менән ярашлы рәүештә дәүләттең дөйөм сәйәсәтен билдәләй һәм үткәрә. Минстрҙар Советы ағзалары һәм яуаплы секретарҙар үҙ функцияларын үтәгән саҡта ебәрелгән иғтибарһыҙлыҡтары өсөн минстрҙар яуаплылығы тураһындағы закондар положениеларына ярашлы яуалыылҡҡа тарттырыла. Өлкәләрҙә урындағы үҙидараны халыҡ тарафынан һайланған губернаторҙар (грек. Περιφερειάρχης), вице-губернаторҙар (грек. αντιπεριφερειάρχες) һәм өлкә советтары (грек. περιφερειακό συμβούλιο) башҡара. Номдарҙа урындағы үҙидараны префекттар (грек. Νομάρχης) һәм номдар советтары (грек. Νομαρχιακό συμβούλιο) тормошҡа ашыра. Һәр бер муниципалитетта урындағы үҙидараны мэр (грек. Δήμαρχος), 15-20 муниципаль советниктан (грек. Δημοτικοί Σύμβουλοιι) торған муниципаль совет (грек. Δημοτικό Συμβούλιο) башҡара. Ареопаг (Άρειος Πάγος) — юғары суд инстанцияһы, эфетийҙар (Εφετείο) — аппелляция инстанцияһы судтары, беренсе судтар (Πρωτοδικείο) — беренсе судтар инстанциялары, мировой судтар (Ειρηνοδικείο) — суд системаһының иң түбәнге быуыны, Дәүләт советы — (Συμβούλιο της Επικρατείας) — административ юстицияның аппеляция суд инстацияһы, административ эфетийҙар (Διοικητικό Εφετείο) — административ юстицияның юғары суд инстацияһы, — административ тәүге судтар (Διοικητικό Πρωτοδικείο) — административ юстицияның тәүге судтар инстацияһы. == Сәйәси партиялар == '''Профсоюздар''' Иң эре профсоюз үҙәге — Юнанстан дөйөм хеҙмәт конфедерацияһы (Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδας). Әммә иҡтисади көрсөк осоронда Юнанстан коммунистар партияһы менән бәйле профсоздар берләшмәһе — Юнанстандың Бөтә эшселәр хәрби фронты (ПАМЕ; Πανεργατικό Αγωνιστικό Μέτωπο) һаны буйынса бер миллионға яҡынланы. Иң эре дәүләт хеҙмәткәрҙәре профсоюздары конфдерацияһы — АДЕДИ (Ανώτατη Διοίκηση Ενώσεων Δημόσιων Υπαλλήλων). Шулай уҡ йыйыштырыусылар һәм урам һепереүселәр союзы (секретары — Константина Кунева) һәм анархо-синдикал профсоюздары бар. == Географияһы == {{main|Греция географияһы}} {{Греция картаһы}} Юнанстан Балкан ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә һәм уның яҡын-тирәһендәге һәм [[Кесе Азия]] яр буйындағы утаруҙарҙа урынлашҡан һәм 132 тыс. км² майҙанды биләй, шул иҫәптән, утрауҙар майҙаны — 25,1 тыс. км². [[Албания]], [[Төньяҡ Македония]], [[Болгария]] һәм [[Төркиә]] менән сиктәш. Урта диңгеҙ һыуҙары менән ҡойона, шул иҫәптән: [[Ион диңгеҙе|Ион]], [[Эгей диңгеҙе|Эгей диңгеҙҙәре]], ә көньяҡ [[Крит]] яр буйы — Ливия диңгеҙе менән. Юнанстан составына яҡынса 2 мең утрау инә, улар илдең 20 % тирәһе тәшкил итәләр. Ҡоро ер сиктәренең оҙонлоғо — 1110 км<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html Europe :: Greece — The World Factbook — Central Intelligence Agency<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825033157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html |date=2016-08-25 }}</ref>. Юнанстан территорияһы өс өлөшкә бүленә: Материк Юнанстан, уның составына Македония ([[Салоники]], Флорина, Пелла, Кавала, Кастория, Халкидики һәм башҡалар), Фракия (Родопи, Ксанти һәм Эврос), Эпир (Теспротия, Превеза, Янина һәм башҡалар), Фессалия (Лариса, Магнисия һәм башҡалар) һәм Үҙәк Юнанстан (Фтиотида, Фокида, Аттика һәм башҡалар). Шулай уҡ географик йәһәттән ошо төбәккә Ион утраҙарын да индерергә була; Пелопоннес — Юнанстандың иң эре ярымутрауы һәм Европаның боронғо цивилизацияһы үҙәге, үҙ эсенә Аркадия, Лакония, Мессиния һәм башҡа номдарҙы индерә. Бында бөтә донъяға билдәле Коринф каналы инә, уны [[XIX быуат]]та бер француз фирмаһы Юнанстан дәүләте өсөн ҡаҙый; Эгей диңгеҙе утрауҙары, улар араһында иң эреләре: — Крит — территорияһы буйынса европала 8 урын биләй (8259 км²); — Эвбея (3654 км²) Эврип боғаҙы аша һалынған күпер аша континент менән тоташа; — Лесбос (1630 км²) Төркиә яр буйҙарында урынлашҡан. Шулай уҡ бында бик күп ваҡ утрауҙар — Төньяҡ Спорад, Киклад, Додеканес урынлашҡан. '''Рельефы''' [[Файл:Olympus National Park 30.jpg|мини|230px| [[Олимп]] тауы]] [[Файл:Greece meteora monasteries.JPG|мини|справа|230px|Метеора монастырҙары. Үҙәк Юнанстан]] Грек ppландшафт[[ы — ғәҙәттә урманһыҙ ҡаялы тауҙар, халыҡ тығыҙ ултырған үҙәндәр, күп һанлы утрауҙар, боғаҙҙар һәм диңгеҙ ҡултыҡтары сиратлап алмашынf. Йәмле ҡаялар, пляждар, экзотик гроттар диңгеҙҙә ял итеү һәм тау [[туризм]]ы өсөн ҙур мөмкинлектәр аса. [[Эзбизташ]]тың күплеге, бигерәк тә илдең көнбайыш өлөшөндә, спелеологияла үҙҙәрен һынап ҡарарға йөрьәт итеүселәр өсөн карст соҡорҙарҙың, мәмерйәләрҙең барлыҡҡҡа килеүенә алып килә. Тау массивтары ил территорияһының бер сиреген тиерлек биләй. Башлыса был тауҙар уртаса бейеклектә (1200—1800 метрға тиклем). Юнанстандың иң юғары нөктәһе — [[Олимп]] тауы (2917 м). Шулай уҡ Пинд, [[Парнас]], Үҙәк Юнанстандың тау сылбыры һәм Тайгет 2 мең метрҙан бейегерәк. Тигеҙлектәр бик аҙ, улар башлыса илдең көнсығыш өлөшөндә ята, тик Пелоплинестың көнбайыш ярында тигеҙлектәр өҫтөнлөк ала. === Климаты === Юнанстан климатын өс төргә бүлеп була: урта диңгеҙ, альп һәм уртаса, уларҙың һәр береһе билдәле бер территорияға йоғонто яһай. Пинд тау һырты илдең материк өлөшөнә бик ныҡ тәьҫир итә: Пинд (Эпир) битләүҙәренән көнбайыштараҡ урынлашҡан төбәктәрҙә һырттың көнсығыш яғында урынлашҡан төбәктәргә (Фессалия) ҡарағанда күберәк яуым-төшөм була. === Утрауҙар === {{seealso|Греция утрауҙарының исемлеге}} [[Файл:Panagiotis wreck.jpg|мини|300px| [[Закинф]] утрауы, [[Навайо]] пляжы]] Юнанстан составына 2000-дән ашыу утрау инә: эреләрҙән (Крит, Эвбея) бик бәләкәйҙәргә тиклем (Патмос, Хриси, Мейисти). Уларҙың өлөшөнә бөтә грек территорияһының 20 % тура килә. Утрауҙар бер нисә төркөмгә бүленәләр: — Ион утрауҙары — Юнанстандың көнбайыш ярҙарында. Иң эре утрау — Кефалиния. — Төньяҡ Эгей утрауҙары — расположены на севере Эгей диңгеҙеңе төньяғында, төркиә ярҙарында урынлашҡан. Иң эре утрау — Лесбос. — Төньяҡ Спорад һәм Эвбея утрауы — Юнанстандың көнсығыш ярҙарында урынлашҡан. — Киклад — Эгей диңгеҙнең үҙәгендә ята. Боронғо Киклад мәҙәниәте үҙәге. Бында башлыса ҙур булмаған утрауҙар урынлашҡан: Андрос, Наксос, Миконос, Санторини. — Додеканес — Эгей диңгеҙең көньяғында, төркиә ярҙарында, ятҡан утрауҙар төркөмө. Ҡайһы берҙә уларҙы Көньяҡ Спорад тип атайҙар. Юнанстандағы мөһим туризм үҙәге. Иң эре утрау — Родос. — Крит — Юнанстандың иң эре утрауы. Боронғо Крит цивилизацияһының үҙәге. Утаруға яҡын ғына бик күп ваҡ юлдаш-утрауҙар урынлашҡан (Хриси һәм башҡалар). Көньяҡтан Ливия диңгеҙе менән ҡойона. === Файҙалы ҡаҙылмалар === {{main|Грецияның файҙалы ҡаҙылмалары}} === Флора һәм фауна === Юнанстан территорияһында ҡыр хайуандары бик күп һаҡланмаған, уларҙың популяциялары ҙур түгел. Был илдең күп меңлек тарихы менән бәйле — 8000 йылдан ашыу кешеләр Юнанстан территорияһһында хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе күпләп ҡырған. Ғәҙәттә бында кәүҙәһе ҙур булмаған хайуандар көн күрә: [[ҡуяндар]], [[бурһыҡ]]тар, дикобраздар һәм [[сысҡандар]]ҙың күп төрө. Эре һөтимәрҙәр араһынан [[айыу]]ҙар, шакалдар, [[төлкө]]ләр, [[һеләүһен]]дәр һәм ҡыр ҡабандары айырыуса йыш осрайҙар. Хайуандарҙың күпселеге [[Ҡыҙыл китап]]ҡа индерелгән, шул иҫәптән диңгеҙ гөбөргәйеле (каретта) һәм тюлень-монах. Юнанстанда бик күп [[йыландар]] һәм [[кеҫәрткеләр]]. Ҡоштар араһында йышыраҡ ҡыр [[өйрәк]]тәрен, боҙ тишкестәрҙе һәм [[ағуна]]ларҙы осратып була, ә шулай уҡ йыртҡыс йәнлектәрҙе — [[өкө]]ләр, [[бөркөт]]тәр һәм [[төйлөгән]]дәр. Һыуға яҡын территорияларҙа бик күп [[аҡсарлаҡ]]тарҙы, ә Юнанстан һыуҙарында, аҙаҡҡы ваҡытта байтаҡ кәмегән булһа ла, моллюскаларҙың һәм [[балыҡ]]тарҙың бик күп төрҙәрен күреп була. Юнанстан территорияһында 5000-дән ашыу үҫемлектәр төрҙәре таралған. Юнанстанда киң таралған ҙур булмаған ҡыуаҡлыҡтар һәм үҫемлектәр: маквис һәм фригана. Халкидики ярымутрауында [[ҡарағай]] урмандары йыш осрай, шулай уҡ кипаристар һәм платандар. Уларҙың ҡайһы берҙәренең йәше бер нисә меңгә еткән. Бик ныҡ олива ағасы таралған — Юнанстандың һәм бөтә Урта диңгеҙ яғының иң ҡиммәтле ағастарының береһе. <!--В целом бедная растительность Греции объясняется широким распространением коз в [[Древняя Греция|Древней Греции]], которые объедали кору деревьев, вследствие чего они погибали, а мелкие побеги просто вытаптывались. Существует даже поговорка — «Грецию съели козы».--> == Административ бүленеше == Төп мәҡәлә: Юнанстандың административ бүленеше Элегерәк Юнанстан 13 административ округка бүленә ине, улар 54 номға (йәки префектураға) бүленә. шулай Юнанстан составында бер автономиялы төбәк була — Афон тауы тирәһендә Афон (Изге тау) монах дәүләте, уның менән 20 Афон монастырҙары вәкилдәренә торған совет идаралыҡ итә. Ысынбарлыҡтағы үҙидара номдар һәм ваҡ берекмәләр — муниципалитеттар кимәлендә була. Муниципалитет менән — мэр, ном менән губернатор етәкселек итә. Әммә 2011 йылдың 1 ғинуарынан алып, Калликратис (Закон 3852/2010) Программаһына ярашлы[20], Юнанстандың административ системһы ҡәтғи рәүештә үҙгәртелә. 13 төбәктән , 54 префектуранан һәм 1033 муниципалитеттан һәм общиналарҙан торған элекке система 7 үҙәкләштерелмәгән администрациялар менән алмашына. Төбәктәр һәм муниципалитеттар, 2010 йылдың 7 — 14 ноябренә тәғәйенләнгән тәүге һайлауҙарҙан алып, тулыһынса үҙаллылыҡ алалар. Үҙәкләштерелмәгән администрациялар генераль секретарь тарафынан идара ителә, уны Юнанстан Хөкүмәте тәғәйенләй. Изге Тау автономиялы монах дәүләте был реформаларҙан азат ителә. <div align="center"> {| class="wikitable sortable" border="1" align="center" style="text-align:left; font-size: 90%;" |- !№ !width=25| !Үҙәкләштерелмәгән администрация !Адм. үҙәк !Ингән перифериялар !Майҙаны,<br>км² !Халҡы,<br>чел. (2011)<ref name=statistics>{{cite web|title=Announcement of the demographic and social characteristics of the Resident Population of Greece according to the 2011 Population - Housing Census.|url=https://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/nws_SAM01_EN.PDF|deadlink=yes|publisher=Hellenic Statistical Authority|accessdate=24 August 2013|lang=en|location=Piraeus|format=PDF|date=2013-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225192921/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/nws_SAM01_EN.PDF|archivedate=2013-12-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131225192921/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/nws_SAM01_EN.PDF |date=2013-12-25 }}</ref> !Тығыҙлығы,<br>чел./км² !Картаһы |- |1 |style="background: #FFCD00"| |'''[[Аттика (Үҙәкләштерелмәгән администрация)|Аттика]]''' |[[Афины]] |[[Аттика (периферия)|Аттика]] |align="right" |3808 |align="right" |3 827 624 |align="right" |1005,15 |rowspan="8"|[[Файл:GreeceDioikiseis.png|175px]] |- |2 |style="background: green"| |'''[[Македония и Фракия]]''' |[[Салоник]] |[[Үҙәк Македония]], [[Көнсығыш Македония һәм Фракия]] |align="right" |32 968 |align="right" |2 490 051 |align="right" |75,53 |- |3 |style="background: red"| |'''[[Эпир һәм Көнбайыш Македония]]''' |[[Янина (ҡала)|Янина]] |[[Эпир (периферия)|Эпир]], [[Көнбайыш Македония]] |align="right" |18 654 |align="right" |620 545 |align="right" |33,27 |- |4 |style="background: #8F00FF"| |'''[[Фессалия һәм Үҙәк Греция|Фессалия һәм Үҙәк Юнанстан]]''' |[[Лариса (ҡала)|Лариса]] |[[Фессалия]], [[Үҙәк Греция|Үҙәк Юнанстан]] |align="right" |29 586 |align="right" |1 280 152 |align="right" |43,27 |- |5 |style="background: #808000"| |'''[[Пелопоннес, көнбайыш Греция һәм Ион утрауҙары|Пелопоннес, көнбайыш Юнанстан һәм Ион утрауҙары]]''' |[[Патр]] |[[Пелопоннес (округ)|Пелопоннес]], [[Көнбайыш Греция|Көнбайыш Юнанстан]], [[Ион утрауҙары]] |align="right" |29 147 |align="right" |1 465 554 |align="right" |50,28 |- |6 |style="background: blue"| |'''[[Эгей утрауҙары (Үҙәкләштерелмәгән администрация)|Эгей утрауҙары]]''' |[[Пирей]] |[[Төньяҡ Эгей утрауҙары]], [[Көньяҡ Эгей утрауҙары]] |align="right" |9122 |align="right" |508 206 |align="right" |55,71 |- |7 |style="background: #FF6600"| |'''[[Крит (Үҙәкләштерелмәгән администрация)|Крит]]''' |[[Ираклион]] |[[Крит (округ)|Крит]] |align="right" |8336 |align="right" |623 065 |align="right" |74,74 |- | |style="background: #FFB6C1"| |[[Афон|Изге Тау Автономиялы монах дәүләте]] |[[Карье]]с |махсус статус һәм үҙаллы виза режимы |align="right" |336 |align="right" |2416 |align="right" |7,20 |- style="background: #CCC;" | || ||барыһы || || ||131 957 || 10 815 197 || 81,96 || |+ |- |} </div> Юнанстан баш ҡалаһы — [[Афина]] ҡалаһы ({{lang-el|Αθήνα}} (''Афина''), боронғолоҡта исеме күпселек һанда ҡулланған — {{lang-el|Ἀθῆναι}} (''Афины'')), боронғо донъя ҡалаларының береһе һәм Европалағы иң йәш баш ҡалаларының береһе — [[1834 йыл]]дан алып, XIX быуаттағы Грек революцияһынан һуң (быға тиклем Юнанстандың баш ҡалаһы [[1828 йыл|1828]]—[[1833 йыл]]дарҙа [[Нафплион]] була) әлеге статусҡа эйә. Хәҙерге ваҡытта баш ҡалала ил халҡының 35 % тирәһе йәшәй, Пирей менән бергә яҡынса 4 млн кеше тәшкил итә. [[Салоник]] ({{lang-el|Θεσσαλονίκη}}) — [[Македония (Греция)|Македония]] грек өлкәһе баш ҡалаһы, әһәмиәте һәм ҙурлығы буйынса Юнанстандың икенсе ҡалаһы, [[Термаикос (ҡултыҡ)|Термаикос ҡултығы]] буйында урынлашҡан. Күп кенә быуаттар дауамында Салоник Юнанстандың мөһим мәҙәни һәм төп дини үҙәге булып тора. бөгөнгө көндә ҡала шулай уҡ илдең иҡтисади һәм мәғариф үҙәге булып һанала. Йыл һайын Салонкта Донъялағы иң ҙур халыҡ-ара күргәҙмә үткәрелә, ә урындағы Аристотель Университеты Юнанстандың иң эре юғары уҡыу йорто булып тора. [[Афон]] монах республикаһы автономиялы төбәк статусына эйә. Был төбәк 20 православие монастырының үҙаллы идара иткән общинаһы, 1313 йылдан туранан-тура Патриарх Константинопольский сиркәү юрисдикцияһы аҫтында тора. Юнанстан суверенитеты 1923 йылғы Лозанна тыныслыҡ килешеүе менән нығытылған. Константинополь Патриархатының башҡа епархияларынан айырмалы рәүештә Афонда юлиан календары ҡулланыла, шул иҫәптән административ документтарҙа. Бөтә донъяла православие динен тотҡандар өсөн Афон — төп изге урындарҙың береһе, ә шулай уҡ [[ЮНЕСКО]] бөтә донъя мираҫы. == Иҡтисады == {{main|Греция иҡтисады|Грецияның ауыл хужалығы|Транспорт Грецияла|Грецияла дөйөм милли забастовка һәм протест акциялары (2010—2012)}} {{кратное изображение | зона = right | направление = vertical | заголовок = Греция иҡтисады | ширина = 250 | изобр1 = Port_of_Thessaloniki.png | подпись1 = [[Салоник]] ҡалаһы порты — Европала иң эре порт | изобр2 = Greece_peripheries_GDP_per_capita.svg | подпись2 = Греция төбәктәренең ВВП буйынса йән башына картаһы. [[Евростат]] мәғлүмәттәре, 2008 йыл. | изобр3 = Greece_GDP_growth_1961-2010.svg | подпись3 = [[1961]]-[[2010]] йылдар осоронда Грецияның иҡтисад үҫеше динамикаһы, 1996 йылдан Еврозона илдәре буйынса сағыштырмаса. Греция иҡтисады көрсөгө 2009 йылда башлана. }} Икенсе донъя һуғышынан һуң Юнанстан Грек иҡтисади мөғжизә осорон кисерә. 1950 һәм 1973 йылдар араһында ВВП темптары 7 % тәшкил итә. Шул осорҙан, Европа берлегенән ҙур финанс ярҙамын алып, Юнанстан бер нисә структура һәм финанс реформаларын башлай. 2001 йылда Юнанстан Еврозонаға ҡушыла. ВВП-ның йыл ғы кимәле Европа берлегендәге уның партнерҙары менән сағыштарғанда күпкә өҫтөнлөклө була. Хәҙерге көндә Юнанстан иҡтисадында хеҙмәтләндереү услугалары иң ҙур өлөштө биләй һәм иҡтисадтың иң тиҙ үҫешкән һәм мөһим секторы булып тора, уларҙан һуң — сәнәғәт һәм ауыл хужалығы. Туризм — валюта килеменең төп сығанаҡтарының береһе, ул дәүләткә ВВП-ға 15%-тан ашыу килем<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html CIA Fact Book. Greece overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825033157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html |date=2016-08-25 }}</ref> эш менән тәьмин ителгән дөйөм һандан 16,5 % эш урындары алып килә. Юнанстан дәүләт секторына ВВп-ның яҡынса 40 % тура килә<ref name="cia"/>, әммә хөкүмәт уның артабанғы өлөшөн төшөрөү буйынса бөтә сараларҙы ҡуллана. Сәнәғәт секторында юғары етештереү технологиялары өҫтөнлөк ала. Башҡа мөһим тармаҡтар араһында — туҡыма, химик, төҙөлөш маткериалдары, машина эшләү, транспорт королмалары һәм электр приборҙары сәнәғәте 10 % ВВП Юнанстанға төҙөлөш алып килә, сөнки яңыраҡ әлеге сектор 2004 йылғы Афин Олимпиадаһына бәйлекүтәрелеш кисерә. Ауыл хужалығы хәҙерге ваҡытта ВВП-ның 7 % ғына тәшкил итә. 2000-се йылдар башында бөтә балкан күршеләре иҡтисадтарына төп инвестор булып тора. Юнанстандың Милли банкы 2006 йылда төрөк финанс банкының — 46 % һәм серб Vojvođanska Bank-тың 99,44 % акцияһын һатып ала 1995—2005 йылдар осоронда Юнанстан башҡа Европа илдәре араһында иң күп ваҡытты эштә үткәргән ил булып һанала: гректар уртаса йылына 1900 сәғәт эшләй, икенсе урынды испандар биләй — йылына 1800 сәғәт<ref>{{cite web |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=12128&subid=2&tag=8784&pubid=1114536 |title=Oι αργίες των Eλλήνων — Праздники греков |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081220095845/http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=12128&subid=2&tag=8784&pubid=1114536 |archivedate=2008-12-20 |deadlink=yes }}</ref>. 2007 йылда Юнанстанда уртаса эш хаҡы — сәғәтенә яҡынса 20 доллар. Иммигранттар эш көсөнөң 1/5 өлөшөн тәшкил итәләр, улар башлыса ауыл хужалығында һәм төҙөлөштә эшләйҙәр. 2009 йылға Юнанстандың хеҙмәт ресурстары 4,577 миллион кеше, йәки дөйөм халыҡ һанынан 46 % тәшкил итә, был ОЭСР илдәре араһынан, Көньяҡ Кореянан һуң (48 %), икенсе күрһәткес<ref>{{cite web |url = http://internetakias.gr/2008/05/28/greece-second-hardest-working/ |title = Οι Ελληνες 2οι πιο σκληρά εργαζόμενοι στον κόσμο! — Греки — 2-е лучшие в мире работники! |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101129172719/http://internetakias.gr/2008/05/28/greece-second-hardest-working/ |archivedate = 2010-11-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129172719/http://internetakias.gr/2008/05/28/greece-second-hardest-working/ |date=2010-11-29 }}</ref>. Йён башына уртаса килем 2008 йылда 30 661 АҠШ долларынан 2009 йылда 31 704,028 долларға тиклем арта. Халыҡтың һатып алыу һәләтлеге буйынса Юнанстан 2009 йылда донъяла 25-се урынды биләй. Бер үк ваҡытта эшһеҙҙәрҙең һаны 2009 йылдың октябрендә , 2010 йылдың 12,6 % һәм 2010 йылдың октябрендә 13,5 % тәшкил итә<ref>[http://english.capital.gr/News.asp?id=1115925 Unemployment Rate Reached 13,5 % In Oct 2010, capital.gr, 13 January 2011]</ref>. Кеше потенциалы үҫеше индексы мәғлүмәттәренә ярашлы 2007 йылға ҡарата Юнанстан донъяла 25-се урынды биләй (2009 йылдың 5 октябрендә иғлан ителә<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf Human Development Report 2009 (данные на 2007 год включительно)]</ref>. 2001йылда Юнанстан үҫешеән ил тип таныла. 2013 йылда Юнанстан донъяла үҫешкәг ил статусын юғалтҡан тәүге ил булып теркәлә<ref>[https://kp.ua/daily/130613/398869/ Греция потеряла статус развитого государства]</ref><ref>[https://vz.ru/news/2013/6/13/636942.html Греция первой в мире потеряла статус развитого государства]</ref>. Донъя финанс көрсөгө арҡаһында Юнанстан иҡтисады 2009 йылдың аҙағында бик ҡыйын хәлгә тарый: бюджет дефициты ВВП-ның 12,7 % тәшкил итә (Нврозонала ВВП-ның 3 % рөхсәт ителә<ref>{{cite web |url = http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=4674 |title = ATHENS NEWS AGENCY |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120305115648/http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=4674 |archivedate = 2012-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305115648/http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=4674 |date=2012-03-05 }}</ref>. Хөкүмәт приватиациялау программаһын башлай, йылына ике тапҡыр глобаль облигациялар сығара, әммә 2010 йылдың яҙында иҡтисад дефолт сигенә барып етә<ref>[https://www.epravda.com.ua/columns/2010/05/19/235802/ Греция: дефолт неминуем]</ref>, был, үҙ сиратыда, евровалютаны йыл минимумына тиклем кәметә<ref>{{cite web |url = http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=5398 |title = В Греции объявили налоговую амнистию |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Европа берлегенең 16 иле һәм МВФ Юнанстанға, ҡаты иҡтисад программаһы шарты менән<ref>{{cite web |url = http://finam.info/news/gretsiya-hochet-162-mlrd-evro-za-okkupatsiyu-natsistskoy-germanii/ |title = Греция хочет 162 миллиардов евро за оккупацию нацистской Германией. Финам 17.I.2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130205091527/http://finam.info/news/gretsiya-hochet-162-mlrd-evro-za-okkupatsiyu-natsistskoy-germanii/ |archivedate = 2013-02-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205091527/http://finam.info/news/gretsiya-hochet-162-mlrd-evro-za-okkupatsiyu-natsistskoy-germanii/ |date=2013-02-05 }}</ref> финанс ярҙамын (110 млрд евро (80 млрд — ЕС-тан һәм 30 млрд — МВФ-тан) бүлеү тураһында һүҙ ҡуйышалар<ref>[https://www.bfm.ru/articles/2010/05/03/v-grecii-budut-zhit-bedno-no-v-dolg.html В Греции будут жить бедно, но в долг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120132917/http://www.bfm.ru/articles/2010/05/03/v-grecii-budut-zhit-bedno-no-v-dolg.html |date=2012-11-20 }}</ref> — бында эштән ҡыҫҡартыу, эш хаҡын күтәрмәү, пенсия йәшен күтәреү, һалымдарҙы күтәреү, әммә былар бөтәһе лә бергә илдә забастовкалар, күмәк протнстакциялары һәм тәртипһеҙлектәргә алып килә. «Һалым кәрзинен» тултырыу өсөн хөкүмәт һалым амнистияһын иғлан итә<ref>{{cite web |url = http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=5398 |title = В Греции объявили налоговую амнистию |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, шулайуҡ дәләт вазифалы кешеләре араһында коррупция менән көрәш башлана. Афондағы Ватопед монастыры эше һәм «Siemens» компанияһы менән халыҡ-ара скандал ҙур билдәлелек ала. Илдә табыш кимәле бик юғары. Юнанстан — Евросоюз илдәре араһында эш хаҡының минималь күләме 2008 йылдан 2009 йылға тиклем кәмегән берҙән-бер ил. 2017 йылдан иҡтисад үҫеш юлына баҫа, 2017 һәм 2018 йылдарҙа ВВП йылына 2 % тирәһе үҫә. 2019 йылдың 1 февралендәЮнанстанда эш хаҡының минималь күләме айына 650 евроға тиклем күтәрелә. Илдәге көрсөк башынан 7 йыл үтеүгә эш хаҡының тәүге тапҡыр күтәрелеүе. 2012 йылға тиклем эш хаҡының минималь күләме (МРОТ) йылына 751 евро булһа, һуңынан 25 йәштән олораҡ граждандар өсөн 586,08 евроға һәм йәштәр өсөн 510 евроға тиклем кәметелә. Шулай итеп, күпселек халыҡ өсөн эш хаҡының минималь күләме — яҡынса 11 %, ә йәштәр өсөн ул 27 % тиклем арта<ref>[https://ru.euronews.com/2019/01/28/greece-minimum-wage-increased-after-crisis В Греции впервые после начала кризиса повышают МРОТ | Euronews<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.interfax.ru/business/648128 В Греции повысят МРОТ впервые с начала долгового кризиса почти десятилетие назад<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://ru.investing.com/news/economy-news/article-597299 Греция с 1 февраля повысит МРОТ почти на 11 % От IFX<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.pnp.ru/economics/v-grecii-vpervye-za-10-let-povysyat-mrot.html В Греции впервые за 10 лет повысят МРОТ — Парламентская газета<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.swissinfo.ch/rus/%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%81-1-%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D0%BC%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D1%82%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-11---%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B8---%D0%BD%D0%B0-27-/44715246] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211090935/https://www.swissinfo.ch/rus/%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%81-1-%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D0%BC%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D1%82%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-11---%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B8---%D0%BD%D0%B0-27-/44715246|date=2019-12-11}}</ref><ref>[https://www.newsru.com/finance/28jan2019/greece.html NEWSru.com :: Премьер-министр Греции объявил о первом за 10 лет повышении минимальной зарплаты в стране<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Кейтц индексы Юнанстанда 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата (уртаса — €1060,45 һәм минималь — €683,76<ref>https://www.eurofound.europa.eu/sites/default/files/ef_publication/field_ef_document/ef18005en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831133204/https://www.eurofound.europa.eu/sites/default/files/ef_publication/field_ef_document/ef18005en.pdf |date=2020-08-31 }}</ref><ref>[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=earn_mw_cur&lang=en]</ref>) яҡынса 64 % тәшкил итә. == Туризм == {{главная|Туризм в Греции}} [[Файл:Parthenon of Athens engraving by William Miller after H W Williams.jpg|thumb|left|250px|<small>Парфенон [[Грек революцияһынан ]] һуң ([[1820-се йылдар]]). [[Вильямс Хью Вильям|Х. В. Вильямс]] эшенән ([[1822]]) [[Миллер Вильям|В. Миллер]] ([[1829]]) гравюраһы.''</small>]] Юнанстан табышының байтаҡ өлөшө туризм өлкәһенән тулыландырыла; 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, тап туризмға ВВВ-ның 15 % тура килә<ref name="cia"/>. Шул уҡ ваҡытта Иҡтисад һәм конкурнтлыыҡ һәләтлек министрлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, йәшерен табыштарҙы иҫәпкә алғанда (2007 йылға ҡарата 36 %), туризмдың өоөшө ВВП-ның 18—20 % тәшкил итә<ref>{{cite web |url=http://www.investingreece.gov.gr/default.asp?pid=36&sectorID=37&la=1 |title=Tourism, investingreece.gov.gr |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425230638/http://www.investingreece.gov.gr/default.asp?pid=36&sectorID=37&la=1 |archivedate=2012-04-25 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425230638/http://www.investingreece.gov.gr/default.asp?pid=36&sectorID=37&la=1 |date=2012-04-25 }}</ref>. Бынан тыш, туризм өлкәһендә 900 мең тирәһе кеше эшләй, шул иҫәптән, HoReCa өлкәһендә — дөйөм халыҡ иҫәбенән 6,9 %, был Евросоюзда, Мальта һәм Испаниянан һуң, 3-сө урын<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-090/EN/KS-SF-08-090-EN.PDF|title=The tourist accommodation sector employs 2.3 million in the European Union|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127165629/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-090/EN/KS-SF-08-090-EN.PDF|archivedate=2012-01-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127165629/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-090/EN/KS-SF-08-090-EN.PDF|date=2012-01-27}}, [[Евростат]]</ref>. 2008 йылда Юнанстан 17,5 млн турист ҡабул итә<ref>{{cite web |url = http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=4982 |title = Кризис — не помеха туризму в Греции |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120306083510/http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=4982 |archivedate = 2012-03-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306083510/http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=4982 |date=2012-03-06 }}</ref> 2014 йылда был һан 22 млн кешегә тиклем арта. Юнанстанда ял итергә бигерәк тә Германиянан һәм Бөйөк Британиянан яраталар— 2014 йылда был илдәрҙән 2,46 млн һәм 2,09 млн кеше килгән<ref>{{cite web|url = https://www.homesoverseas.ru/news/Grecija_chislo_turistov_vyroslo_na_23|title = Греция: число туристов выросло на 23 %|author = |website = |date = |publisher = }}</ref>. Ҡытайҙа 2005 йылда үткәрелгән һораулама буйынса, ҡытайҙар Юнанстанны туристик ил булараҡ беренсе урынға ҡуялар. 2007 йылда Юнанстанға 19 миллион турист килә, һәм ул донъя туристик йүнәлештәрҙең беренсе ун ил исемлегенә индерелә. Европа туристары Родос утрауын иң яҡшы курорт тип таный. 2008—2009 йылдарҙа туристарҙың һаны бер аҙ кәмей<ref>{{cite web |url=http://news.kuda.ua/34112 |title=Всё меньше туристов посещают Грецию |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110919204652/http://news.kuda.ua/34112 |archivedate=2011-09-19 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919204652/http://news.kuda.ua/34112 |date=2011-09-19 }}</ref>. Грек отельдәре хужалары «All-inclusive» урынлаштырыу системаһын индереү һәм урыҫ телле персоналды яллау аша БДБ илдәре туристары иҫәбенә артырырға өмөт итәләр<ref>[https://www.tourdom.ru/news/?read=23596 Крит в режиме ожидания]</ref>. Юнанстандың иң билдәле һәм популяр туристик үҙәктәре: тарихи-мәҙәни — Афина, Дельфа, Корфу утрауы, Крит; пляж ялы үҙәктәре — Халкидики утрауы, Миконос, Санторини, Парос һәм Крит курорт- утрауҙары; христиандарҙың хаж үҙәктәре — Афон Изге Тауы, Метеор монастырҙары, Салоник (Изге Димитрий базиликаһы, Изге София базиликаһы һәм башҡалар) византия һәйкәлдәре ЮНЕСКО донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. == Халҡы == {{main|Греция халҡы|Греция халыҡтары|Грецияға иммиграция}} [[Файл:Greece_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px| 2020 йылға ҡарата Юнанстан халҡының йәш-енес пирамидаһы ]] Евростат баһалауы буйынса 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Юнанстан халҡының һаны 11 309 885 кеше тәшил итә[49], ир-егет — 49,49 %, ҡатын-ҡыҙ — 50,51 %. Ураса йәш, 2010 йылғы иҫәпләүҙәр буйынса — 41,2 йәш, ир-егеттәр өсөн — 41,1 йәш (2008 — 40 йәш), ҡатны-ҡыҙҙар өсөн — 43,2 йәш (2008 — 42,3)[22]. Енес һәм йәштең нисбәте: тыуған саҡта — 1,064 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; 15 йәшкә тиклем — 1,06 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; 15 йәштән 64 йәшкә тиклем: 1,0 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; 65 йәш һәи өлкәнерәк: 0,78 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; бөтә халыҡ: 0,96 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; (2010). 2010 йылда тыуым 1000 кешегә 9,34 бала тәшкилә итә (2007 — 9,62 бала), йыл һайын халыҡ тыуым артыуы 0,106 % тәшкил итә (2007 — 0,163 %). Үлем күләме 1000кешегә 10,6 кеше тәшкил итә (2007 — 10,33), балалар үлеме күләме — 1000 кешегә 5 кеше [22] (2007 — 5,34). Өлкәндәр араһында ВИЧ/СПИД-тың таралыуы 2001 йылдан үҙгәрешһеҙ ҡала һәм 0,2 % тәшкил итә. ВИЧ/СПИД-тың ыңғай статусы менән кешеләрҙең һаны Юнанстанда — яҡынса 11 мең кеше, ВИЧ/СПИД-тан үлем осраҡтары — йылына 100 кешенән кәмерәк. Гректар — бик тиҙ ҡартайған халыҡ: по данным Евростат мәғлүмәттәренә ярашлы 2050 йылға 75 йәштән олораҡ йәштәге кешеләрҙең һаны 19%-тан 31 %-ҡа имклем артасаҡ[50]. Бөгөнгө көндә илдә эшләп йөрөүсе кешеләрҙең һаны 1 пенсионерға 4 кеше тәшкил итә, уларҙың һаны 2 кешегә тиклем кәмейәсәк, тип фаразлана. 2010 йылғы иҫәпләүҙәр буйынса уртаса йәшәү дауамлылығы 79,8 йыл тәшкил итә[22], ир-егеттәр араһында — 77,24 лет (2007 — 74,6), ҡатын-ҡыҙҙар араһында — 82,52 лет (2007 — 79,4). [[Файл:50 largest Greek diaspora.png|thumb|слева|270пкс|Юнанстан мигранттары менән тәүге 50 ил картаһы]] Ҡалаларҙа бөтә халыҡтың 61 % (2007 — 58,8 %) йәшәй, йыл һайын фаразланған тыуым артыу 0,6 % етәсәк. Халыҡ тығыҙлығы —бер км2 -ға 85,3 кеше (2007 — 82,9). Иң күп халыҡлы Юнанстан ҡалалары: Афина, Салоник, Пирей, Патр, Ираклион, Лариса һәм Волос. [[Файл:Greek Orthodox wedding in Tripodes, Naxos, 119259.JPG|thumb|Грек туйы, [[Наксос]]]] Юнанстандың күпселек халҡы — гректар (93 %[22]), аҙсылыҡтар, айырыуса тел буйынса, мәғлүмәттәр төрлөсә иҫәпләнеүгә күрә йыш бәхәстәр тыуҙыра. Грек статистикаһы халыҡтың милләте буйынса иҫәп-хисап алып бармай, тигән фекер бар, әммә был ялған һығымта. Хәҙерге Юнанстандың рәсми рәүештә танылған төп дини аҙсылығы — Фракия һәм Додеканес утрауҙары мосолмандары, улар иҫәбенә [[төрөктәр]] (Юнанстан халҡының 1 %), [[помак]] ([[Болгар теле|болгар телле]] мосолмандары, 0,3 %) һәм мосолман — [[сиғандар]] (0,1 %) тәшкил итә. Әммә был юҫыҡта Юнанстан 1924 йылғы Лозанна килешеүен таный һәм шуны уҡ Төркиәнән дә талап итә, сөнки халыҡтың был өлөшө Юнанстан сиктәрендә Константинополь һәм Имврос һәм Тенедос утрауҙарының грек мосолмандарын яҡлау шарттары менән ҡалдырыла. [[Истанбул]]да хәҙергә ваҡытта грек аҙсылығы ысынында юҡ тиерлек. Башлыса ғалим-этнографтар тарафынан тел нигеҙендә айырымланған аҙсылыҡтар бар, әммә бында үҙ спецификаһы бар: [[албандар]] (4 %; шул иҫәптән [[арнауттар]]) — төрөктәр һәм мосолман арнауттар менән һуғыштарҙа илгә тиҫтәләгән милли геройҙар биргән грек үҙаңлы халыҡ; «славянтелле гректар» йәки [[Греция славяндары|Македония славяндары]] (1,2 %), улар XX башында үҙҙәрен болгарҙар тип исемләйҙәр һәм шулай тип танылылар; [[аромундар]] (1,1 %, шул иҫәптән [[меглениттар]]) — илгә тиҫтәләгән милли геройҙар һәм бик күп меценаттар биргән грек үҙаңлы халыҡ, православие динен тотҡан сиғандар (тағы 0,8 %). Ррсми рәүештә [[әрмәндәр]], [[сербтар]] (0,3 %), [[ғәрәптәр]] (0,3 %), [[йәһүдтәр]] (0,05 %) һәм башҡалар таныла. [[БМО]] баһалауҙары буйынса 2019 йыл башына ҡарата Юнанстанда 1,2 миллион иммигрант һәм уларҙың вариҫтары йәшәй, йәки ил халҡының 11,6 %<ref>https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx</ref>. Сит илдәрҙә 4 миллиндан ашыу грек йәшәй, уларҙың 2 меңдән ашыуы АҠШ-та, Канадала һәм австралияла<ref>[http://travelgreece.ru/guide/ Описание Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607133731/http://www.travelgreece.ru/guide/ |date=2013-06-07 }}</ref>. == Дин == {{Төп мәҡәлә|Дин Грецияла|Эллада православие сиркәүе}} 1975 йылдың 11 июлендә ҡабул ителгән Юнанстан Конституцияһы {{lang-el|Εις το όνομα της Αγίας και Ομοουσίου και Αδιαιρέτου Τριάδος}} ({{lang-ru| Во имя Святой, Единосущной и Нераздельной Троицы}}) һүҙҙәренән башлана һәм Конституцияның 3-сө статьяһында (II киҫәк «Сиркәү һәм Дәүләт мөнәсәбәттәре») шулай тип әйтелә<ref>[https://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/8c3e9046-78fb-48f4-bd82-bbba28ca1ef5/SYNTAGMA.pdf Официальный текст Конституции Греции на 27 мая 2008 года], [[Парламент Греции]]{{el icon}}</ref><ref name=Hri.org>{{cite web|title=The Constitution of Greece|url=http://www.hri.org/docs/syntagma/artcl25.html|publisher=Hellenic Resources Network}}</ref>: {{начало цитаты}} 1. Грецияла хакимлыҡ иткән дин үҙенең Башлығы итеп беҙҙең Иисус Христосты таныған, Көнсығыш Православие Христос Сиркәүе дине булып тора, ул Константинополь Бөйөк Сиркәүенең һәм башҡа диндәш Христос Сиркәүҙәре һымаҡ изге апостол һәм собор канондарын һәм изге традицияларын кисекмәҫтән тота. Ул автокефаль булып тора һәм сиркәү хеҙмәтендә торған архиерейҙарҙың Изге Синоды һәм улар уҡ һайлаған, 1928 йылдың 4 сентябрендәге Патриарх томосы положениеларына ярашлы, Сиркәү уставы билдәләгән тәртиптә булдырылған Даими Изге Синод тарафынан идара ителә. 2. Дәүләттең ҡайһы бер райондаында сиркәү режимы алдағы пункт положениеларына ҡаршы килмәй. 3. Изге Китаптың тексы үҙгәрешһеҙ ҡала. Уның ниндәй булһа ла башҡа тел формаһына тәржемәһе Грецияның Автокефаль Сиркәүенең һәм Константинополдәге Бөйөк Христос Сиркәүенең рөхсәтенән тыш тыйыла. {{конец цитаты|источник = Греция Конституцияһы}} [[Файл:Meteora 004.jpg|мини|[[Мегала Метеор]] монастыры]] Юнанстан Конституцияһы илдә төп дин итеп православие динен таный, бер үк ваҡытта бөтә граждандар өсөн дин тотоу иреклеген гарантиялай. Юнанстан хөкүмәте үҙенең граждандарының дингә ҡарағанлығын тураһында рәсми статистика алып бармай. 2010 йылға ҡарата Евростаттың социлогик тикшеренеү мәғлүмәттәре буйынса, гректарҙың 79 % Аллаһы тәғәләгә ышанабыҙ, тип яуап бирҙеләр, Европа берлеге азалары араһында был, Мальта һәм Кипрҙан һуң, өсөнсө күрһәткес. 2006 йылғы АҠШ хөкүмәте мәғлүмәттәренә ярашлы, Юнанстан граждандарының 97 % үҙҙәрен «православие динен тотҡан гректар» тип таный<ref>[https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71383.htm International Religious Freedom Report 2006 released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor]</ref>. [[Файл:Church of the virgin of the burgh Rhodes 14th century night.jpg|thumb| [[Родос (ҡала)|Родос]] ҡалаһындағы Богородица сиркәүе емерклектәре. Төнгө күренеш. Родос утрауы, Юнанстан. XIV быуат]] Грек правослакие сиркәүе өҫтөнлөк ала, уның башлығы — архиепископ Иероним II, уның резиденцияһы Афинала урынлашҡан. Шуның менән бергә илдең төньяғы тулыһынса һәм Додеканес утрауҙары Шулай уҡ, Константинополь сиркәүенә Афон Изге тауындағы дәүләт буйһона, Крит православие сиркәүе яртылаш автономиялы биләмә. Эгей диңгеҙендәге бер нисә, үҙ ваҡытында Венеция республикаһы ҡарамағында булған, утрау халҡы католиктар динен тота. Фракияла һәм Родос утрауында, гректарҙан тыш, төрөк мосолмандары йәшәй (1,3 %). Иудаизм Юнанстанда 2000 йылдан ашыу йәшәп килә. Сефардар ҡасандыр Салоник ҡалаһында күп һанлы общинаһын тәшкил итәләр, әммә Холокостан һуң уларҙың һаны 5500 -ҙән артыҡ ҡалмай. Протестанттар общинаһы илдә яҡынса 3000 кеше тәшкил итә — Аллаһ ассамблеялары, евангелистар һәм баптистар. Иегова шаһиттарының (Свидетели Иеговы) һаны яҡынса 30 000 кеше. 2017 йылда эллинизм юридик яҡтан Юнанстанда әүҙем үҫешкән дин тип таныла. Был динде тотоусылар һаны — 2 мең кеше. Эллинизм төшөнсәһе аҫтында боронғо грек йолаларын дауам иткән һәм тергеҙгән төрлө дини хәрәкәттәр күҙаллана. * [[Боронғо грек дине]] == Фән һәм технологиялар == Бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем Юнанстанда медицина өлкәһендә, мәҫәлән, айырым ғилми хеҙмәттәр баҫтырылыуға ҡармаҫтан («О диете» (греч. Διαιτητική) Константиноса Михаила (греч.)русск., 1794<ref>[http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/ergasies/100.asp Δημήτριος Καραμπερόπουλος. Η πρώτη Ιστορία της Ιατρικής στην Ελληνική Γλώσσα, 11 Ιουλίου 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111085318/http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/ergasies/100.asp |date=2012-01-11 }}</ref>, «История врачебного искусства» (греч. Ιστορίας Ιατρικής) Сергио Иоанну<ref>[http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/ergasies/108.asp Δημήτριος Καραμπερόπουλος. Ελληνική Παιδιατρική. Διαχρονική προσέγγιση, 15 Νοεμβρίου 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111085308/http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/ergasies/108.asp |date=2012-01-11 }}</ref>, 1818; «Справочник по гигиене» (греч. Υγιεινατάριον) Спиридона Вландиса, 1820[58]))), бойодороҡһоҙлоҡ алғандан һуң тәбиғи һәм техник фәндәр үҫеш ала<ref>[http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/ergasies/66.asp Δημήτριος Καραμπερόπουλος. Εγκυκλοπαίδεια Νεοελληνικού Διαφωτισμού, υπό έκδοση από το Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών, Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127172332/http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/ergasies/66.asp |date=2012-01-27 }}</ref>. 1837 йылда нигеҙ һалынған Афина университеты бик тиҙ арала илдең фәнни үҙәгенә әүерелә. 1887 йылда уны тәбиға фәндәр кафедраларын башта — бүлек, ә һуңынан тәбиғи фәндәр факультетына берләштерәләр. Фәндәрҙең үҫешенә шулай уҡ индустриялләштереү булышлыҡ итә, әлеге юлға Юнанстан 19 быуаттың икенсе яртыһында баҫа. Быуат аҙағында махсуслаштырылған лабораторияһына нигеҙ һалыусы, химик Анастасиос Христоманос бер нисә файҙалы ҡаҙылмаларын грек мәғдәненә тикшереп ҡарай. Лаврион рудниктарының генераль инстпекторы, киләсәктә Афина академияһының беренсе президенты, Фокион Негрис Юнанстандың геологик төҙөлөшө тураһында ифрат күп мәғлүмәттәр баҫтыра, ә физик һәм математик Константинос Мицопулос илдең сейсмик торошон тикшерә. Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән биологтар Теодорос Орфанидис, Теодор Генрих Герман фон Гелдрейх, Спиридон Милиаракис, Иоаннис Х. Политис шөғөлләнәләр. Юнанстанда медицинаға нигеҙҙе «Кеше анатомияһы» авторы (1906) Георгиос Склавунос һала. XX быуат башында иҡтисади үҫеш темптары техник фәндәрҙең үҫешенә булышлыҡ итә, Афина политехник институты уларҙың үҙәге булып китә. 1837 йылда археология фәнен терелтеү, боронғолоҡтарҙы тейешле һаҡлау өсөн шарттар тыуыҙырыу маҡсатында Грек археология йәмғиәте ойошторола. Ярты быуат дауамында был ҙур эшкә шулай уҡ Афиналағы сит ил археология мәкәтәптәре үҙ ролекн уйнай, улар бөгөнгө көнгә тиклем Юнанстанда археологик эштәр башҡаралар: Француз (1846), Немец (1874), Америка (1881), Британ (1886), Австрия (1898). Грек археологтары араһында Константинос Куруньотис, Николаос Платон, Кириакос Питтакис, Валериос Стаис, Арис Пулианос һәм Афина некрополенең реставрация эштәре етәксеһе Манолис Коррес билдәлелек ала. Хөҙерге ваҡытта физика фәндәре өлкәһендә алдынғы ғилми учреждение — «Демокрит» йәҙрә тикшеренеүҙәр үҙәге[59], ул 1961 йылда Ая-Параскевиҙа булдырыла. Унда атом реакторы, субкритик реактор һәм Ван де Грааф генераторы бар. Астрономия, физик атмосфера, сейсмология һәм метеорлогия буйынса тикшеренеүҙәрҙе Афина милли обсерваторияһы үткәрә.Ғәмәли математика буйынса ғилми тикшеренеүҙәр менән Афина фәндәр академияһының профилле бюроһы һәм иҫәпләү эштәре үҙәге алып бара. Электроника, яһалма интеллект, электрохимия, аэродинамика өлкәләрендә мөһим эштәр Аристотель университетында һәм Афина техник университетында алып барыла. [[Файл:Athens-Kiffisia-aerial.jpg|thumb|слева|OTE телекоммуникация компанияһының штаб-фатиры]] Иоаннис Аргирис — грек математигы һәм инженеры, һуңғы элементтар методы һәм тура ҡатылыҡ ысулы авторҙарының береһе. Математик Константин Каратеодори XX быуат башында ғәмәли анализ өлкәһендә эшләй, уның тәғлимәте Альберт Эйнштейнға теорияһының математика өлөшөндә асыш эшләргә ярҙам итә. Биолог Фотис Кафатос — молекуляр клонлау һәм геномика өлкәһендә тәүге белгес. Димитрис Нанопулос — билдәле физик-теоретик, элементар өлөшсәдәр физикаһы һәм физик космология тармаҡтарында ифрат ҙур өлөш индерә. Георгиос Папаниколау — цитология һәм рак ауырыуын иртә диагностикалау буйынса беренселәрҙән, пап-тестты уйлап табыусы. Автомобилдәр буйынса дизайнер Алек Иссигонис «Mini» автомобиленең конструкцияһын төҙөй, ошо уҡ ваҡытта Михалис Дертузос Интернет донъяһында беренселәрҙән һанала. Донъяла киң билдәлелек грек информатиктар Христос Пападимитриу, Диомидис Спинеллис, Иосиф Сифакис, Михалис Яннакакис яулайҙар. Николас Негропонте Массачусет технология институтының медиа-лабораторияһын һәм One Laptop Per Child программаһын булдыра. == Мәҙәниәте == {{main|Грецияның мәҙәниәте}} [[Файл:Greece linguistic minorities.svg|мини|Илдәге телдәр таралыуы картаһы (грек теленән башҡа)]]. Юнанстан мәҙәниәте Миной цивилизацияһы дәүеренән алып күп мең йылдар дауамында формалаша, формалашыу Классик Юнанстан һәм Рим хакимлығы осорондағы Юнанстан ваҡытында бара. [[Ғосман империяһы]] хакимлығы шулай уҡ грек мәҙәниәтенә йоғонто яһай. Әммә хатта Грек революцияһы ваҡытында бөйөк әҙәбиәт, музыка, һынлы сәнғәт әҫәрҙәре ижад ителә. Хәҙерге Юнанстандың бөтә мәҙәниәтенә православие христианлығы йоғонто яһай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, мәҫәлән, Роберт Каган, Юнанстандың хәҙерге мәҙәниәте боронғо Эллада мәҙәниәтенә ҡарағанда, Византия һәм Ғосман империяларының мәҙәни мираҫы менән нығыраҡ бәйле, тип һанай<ref>[https://www.nytimes.com/2010/04/25/opinion/25kaplan.html?scp=1&sq=greece%20economy&st=cse For Greece’s Economy, Geography Was Destiny]{{ref-en}}</ref>. Бер үк ваҡытта, Хавефорд колледжы тарихсыһы А. Китрофф билдәләүенсә: «Хәҙерге гректар туранан-тура боронғо гректарҙан барлыҡҡа килгән тигән уй хәҙерге грек милләте үҙаңының нигеҙ булып тороусы»<ref>[http://old.russ.ru/perevod/20040823.html www.russ.ru Пересматривая античные каноны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140422232858/http://old.russ.ru/perevod/20040823.html |date=2014-04-22 }}</ref>. Юнанстанда Юнеско-ның бөтә донъя мираҫы һәйкәлдәренең һаны — 18. Грек теле — хәҙерге донъя телдәре араһында иң боронғо телдәрҙең береһе. Уның менән — 4000 йылдан ашыу, ә грек яҙма теле 3000 йыл ҡулланалар. Бөгөн грек теле — ниндәй булһа ла һинд-европа теле һүҙлегенең нигеҙе булып тора, фәнни лексика төшөнсәләре нигеҙенең күпселеге шулай уҡ өлөшләтә грек сығышлы. Хәҙерге грек теле — димотика — стандарт тел варианты булараҡ ҡулайлаштырылған көньяҡ грек диалекты. Ул ныҡ ҡына кафаревусанан айырыла, сөнки, ысынында, кафаревуса боронғо грек ''койне'' нигеҙендә яһалма рәүештә булдырылған, уны грек яҙыусыһы, мәғрифәтсе һәм XIX быуаттағы милли-азатлыҡ осороноң әүҙем йәмәғәт эшмәкәре Адамантиос Кораис тәҡдим итә. Лингвистик яҡтан Юнанстан һәр саҡ ярайһы уҡ бер төрҙәге ил була. [[XX быуат]] башында гректар һәм төрөктәр араһында халыҡтар менән алмашыныу була, ул этник аҙсылыҡтарҙың ассимиляция процесын тағы ла нығыраҡ көсәйтә. Хәҙер грек телен беренсе һәм хатта берҙән-бер тел булараҡ ил халҡының яҡынса 99 % ҡуллана<ref name="cia"/>.Грек теленең төп диалекттары: понтий диалекты, каппадокий диалекты, цакон диалекты, йәһүд-грек диалекты. Аҙаҡҡы унъйыллыҡта интернет хеҙмәте һәм мобиль бәйләнеше грек яҙма теленең латинлашыуына килтерҙе. Был күренеш «греклиш» (ингл. Greeklish) тип йөрөтөлә — ул бөтә грек диаспораһы буйынса һәм хатта грек халҡы күпләп йәшәгән Юнанстанда һәм [[Кипр Республикаһы|Кипр]]ҙа таралған. === Философия === {{main|Боронғо грек философияһы}} [[Файл:Sanzio 01.jpg|мини|200пкс|Платон Академияһы, [[Рафаэль]]]] Көнбайыш философия традицияһы Боронғо Юнанстанда б.э.т. VI быуатҡа тиклем үк тыуа. Тәүге боронғо грек философтарын «досократик» тип йөрөтәләр, уларҙың хеҙмәттәренең ҡайһы бер өлөштәре лә һаҡланып ҡалмаған. Досократиктар араһында айырым урынды ете антик аҡыл эйәһе биләй. Уларҙың береһе — Фалес Милетский, ул Аристотель заманынан Юнанстандың милет мәктәбенә ҡараған беренсе философы тип иҫәпләнә. Уның артынан — элей мәктәбе, ул бытие философияһы менән шөғөлләнә.. Грек Философияһының классик осоро ғәҙәттә Сократ, Платон һәм Аристотель менән бәйләнә. Ул осорҙа Боронғо Афина грек философияһының үҙәгенә әйләнә. Сократ беренсе булып кеше шәхесе тураһында уйлана башлай, Платон Академияға нигеҙ һала һәм философияны логик-этик система булараҡ булдыра, ә Аристотель — философия фәнен ысынбарлыҡтағы донъя тураһында тәғлимәт тыуҙыра. Юнанстанда барлыҡҡа килгән башҡа философик мәктәптәр араһында стоицизм, эпикурейлыҡ, скептицизм һәм неоплатонизм кеүек мәктәптәрҙе телгә алып була. Грек {{comment|Яңырыуының|Возрождение}} (XV—XVIII быуаттар) күренекле вәкилдәре — клирик Теофилос Коридаллеус, Николай Маврокордат, Викентиос Дамодос, Мефодиос Антракитис. Яңы грек Мәғрифәте өсөн боронғо грек мираҫына иғтибарҙы йүнәлтеү хас, уның вәкилдәре — Евгений Булгарис, Иосипос Мисиодакас, Вениамин Лесбосский, революционер Ригас Фереос. [[Ғосман империяһы]]нан тәүге бойондороҡһоҙлоҡ йылдарында дини философия таралыу таба (Филиппос Иоанну, Петрос Браилас-Арменис) һәм гегельянлыҡ<ref>[[Кессиди, Феохарий Харлампиевич|Феохарис Кессидис]]. Греция (Королевство Греция). Общественные науки. Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 30. Экслибрис — Яя. 1978. 632 стр., илл.; 30 л. илл.; 9 л. карт.</ref>. XX быуат башында философия хеҙмәттәренең төп мотивы {{comment|Бөйөк идея|}} мәсьәләһен аныҡлау булып тора (Яннис Камбисис, Иоаннис Зервос, Ион Драгумис), уның сәйәси яҡтан Элефтериос Венизелос үткәрә, ә философияла позитивизм идәялары тарала (Теофилос Вореас һәм Панайотис Айософитис). Һуғыштан һуңғы ваҡытта билдәле философия йүнәлештәре булып неокантианлыҡ (Иоаннис Теодоракопулос, Панайотис Канеллопулос, Константинос Цацос), феноменология (Константинос Георгулис һәм Леандрос Вранусис), шулай уҡ иррационализм, интуитивизм. Экзистенциализм йүнәлешен Йоргос Сарандарис, Димитриос Капетанакис, Христос Яннарас кәүҙәләндерәләр. === Әҙәбиәт === {{main|Боронғо грек әҙәбиәте һәм Яңы грек әҙәбиәте}} [[Файл:Adamantios Korais.jpg|thumb|left|160px|Адамантиос Кораис]] Грек әҙәбиәте өс осорға бүленә: боронғо грек, византия һәм яңы грек<ref>{{cite web |url=http://feb-web.ru/FEB/LITENC/ENCYCLOP/le8/le8-1372.htm |title=Греческая литература // «Литературная энциклопедия» (М., 1929—1939. Т. 1—11) |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111084944/http://feb-web.ru/FEB/LITENC/ENCYCLOP/le8/le8-1372.htm |archivedate=2012-01-11 |deadlink=yes }}</ref>. Боронғо Юнанстанда әҙәбиәт классик фән, мәғариф һә сәнғәт барлыҡҡа килгәнгә тиклем сәскә ата. Яҡынса б.э.т. VIII быуатҡа тиклем Гомер Троян һуғышына арналған, героик эпос менән бәйле «Илиада» һәм «Одиссея» поэмаларын ижад итә. Гесиод Гомерҙың традицияһын "Теогония"ла дауам итә. Беҙгә тиклем өлөшләтә Сапфо һәм Анакреонт шиғырҙары килеп етә, уларҙың исемдәре е сапфик строфаға һәм анакреонтикаға бирелә. Үҙаллы жанр булараҡ боронғо грек драма үҫеш ала, улар араһында Эсхил, Софокл, Еврипид, Аристофан айырыуса билдәлелек алалар. Византия осоро үҙ эсенә IV—XV быуаттарҙы ала, ул урта грек телендә яҙылған. Хәҙерге ваҡытҡа тиклем башлыса Византияла мөһим иҡтисади һәм сәйәси роль уйнаған сиркәү тарафынан ижад ителгән әҙәбиәт һаҡланып ҡалған. Шуның менән бергә был әҙәбиәт эллинистик прозаның традицияларын үҙ эсенә алған. XI—XII быуаттарҙағы билдәле «Александрия» повесы Александр Македонский тормошонан әкиәттәгесә эпизодтар менән тулы, улар төрлө редакцияларҙа христианлаштырылған. Бигерәк тә Роман Сладкопевецтың шиғриәте айырылып тора, меңдән ашыу яҙылған гимндан 80 тирәһе һаҡланып ҡалған. Тарих өсөн Георгий Амартолдың хроникалары бик әһәмиәтле<ref>{{cite web |url=http://feb-web.ru/FEB/LITENC/ENCYCLOP/le8/le8-1372.htm |title=Византийская литература // «Литературная энциклопедия» (М., 1929—1939. Т. 1—11) |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111084944/http://feb-web.ru/FEB/LITENC/ENCYCLOP/le8/le8-1372.htm |archivedate=2012-01-11 |deadlink=yes }}</ref>. [[Файл:Solomos portrait 2.jpg|мини|160px|Дионисиос Соломос, Юнанстандың милли гимны авторы]] «Эротокритос» крит ренессанс поэмаһы яңы грек осороноң башында тора, уны Вицендзос Корнарос халыҡ теле менән яҙған. Поэма ун мең шиғырҙан тора һәм Эротокриттың ҡаһарманлығына, түҙемлегенә һәм мөхәббәтенә дан йырлай. Әммә ысынында яңы грек әҙәбиәте үҫешенә Грек революцияһы этәргес көс бирә. Афина пуристар мәктәбе барлыҡҡа килә, уның лидеры — кафаверуса ижадсыһы Адамантиос Кораис һәм Иона мәктәбе (етәксеһе — Дионисиос Соломос, «Иреклеккә гимн» авторы (Юнанстан гимны), улар тере халыҡ телен — димотиканы — алға һөрәләр. [[XX быуа]]т әҙәбиәтен күп кенә яҙыусылар һәм шағирҙар таланттары сағылдыра, улар араһындаАндреас Калвос, Яннис Психарис, Александрос Паллис, Ангелос Сикелианос, Костис Паламас, әкиәтсе Пенелопа Дельта, Яннис Рицос, Александрос Пападиамандис, Костас Кариотакис, Костас Варналис, Константинос Кавафис, Деметриус Викелас, Никос Казандзакис, шулай уҡ [[Нобель премияһы]] лауреаттары Йоргос Сеферис һәм Одисеас Элитис. == Архитектура == [[Файл:Attica 06-13 Athens 28 Academy of Athens.jpg|200пкс|мини|Афина Фәндәр академиһы бинаһы]] [[Файл:NeosKosmos1.JPG|мини|200пкс|Юнанстан өсөн ғәҙәти балконлы һәм террасалы йорттар, Неос Космос Афина районы ]] [[Файл:O Partenon de Atenas.jpg|мини|200пкс|[[Парфенон]], Афина акрополе]] {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Грецияла иң бейек биналар һәм ҡоролмалар исемлеге| Рио-Антирио күпере}} Боронғо Юнанстан демократияһы шарттарында тәүге тапҡыр ҡала-дәүләттәр (полистар) мөхите булдырыла. Тура мөйөшлө урамдар селтәре һәм төп майҙан (агора — сауҙа һәм йәмәғәт тормошо үҙәге) менән ҡала планлаштырыу системаһы үҫешә. Йәшәү торлағының перистиль төрө барлыҡҡа килә [67]. Храм менән акрополь боронғо грек ҡалаһының культ һәм архитектура-композицион үҙәге булып тора. Храм ҡала бағыусыһы — аллаға арнала. Периптер уның иң сағыу миҫалы Тулыһынса төҙөлгән храм төрө булып перипетр һанала. Уның итң сағыу миҫалы — Афина акрополенең төп храмы — Парфенон. Боронғо Юнанстанда архитектура композицияһының ордер системаһы булдырыла, был системала архитектура формаларының юғары нәфислеге конструкцияның һәм материалдың камиллығы менән гармониялы берләшә. Боронғо грек полистарындағы йәмәғәт тормошоноң йылдам үҫеше театр, стадион, палестра кеүек ҡоролмалар төрҙәрен тыуҙыра. Шулай итеп, Боронғо Афинала Дионис Театры, һуңғараҡ Герод Аттик Одеоны, мраморҙан эшләнгән Панатинаикос стадионы барлыҡҡа килә. Урта быуат дәүерендә Юнанстанда башлыса монастырь архитектураһы үҫешә, грек ҡалалары бөлгөнлөккә төшәләр. Халыҡ торлағы, рельеф формаһына ҡарап, төрлө төрҙә төҙөлә. Архитектура, Афина баш ҡала булғандан һуң, 1830-сы йылдарҙан башлап яҡшылап үҫешә башлай. Уларҙың төҙөлөш планын грек архитекторҙары Стаматиос Клеантис һәм Лисандрос Кавтанзоглу башҡаралар. Бер үк ваҡытта архитекторҙар Теофил фон Хансен һәм Эрнст Зиллер саҡырылалар, улар йәмәғәт биналарын төҙөйҙәр һәм шунынң менән неогрек архитектура стиленең сәскә атыуына булышлыҡ итәләр. 19 быуат сиркәү архитектураһы византия архитектураһы стиленә тартыла<ref>Полевой В. М. Греция (Королевство Греция). Архитектура и изобразительное искусство.//Общественные науки. Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 30. Экслибрис — 1978. 632 стр.</ref>. 1920-се йылдарҙан башлап порт ҡалалары — Афина, Пирей, Салоник — бик йылдам үҫешә башлайҙар, хәҙерге ваҡытта Юнанстан өсөн хас күп балконлы һәм террассалы күп фатирлы йорт төрө формалаша, уны Костас Кицикис тәҡдим иткән. Артабан грек архитектураһы функционаллыҡ һәм неоклассицизм йоғонтоһо аҫтында үҫеш ала. 1950—1960-сы йылдарҙа Афина тирәләй парк биҫтәләре үҫеп сыға, унда халыҡ архитектураһы элементтары менән бай гректарҙың виллалар һәм особняктар райондары урынлаша (архитектор Димитрис Пикионис). Арзан күп фатирлы йорттар күпкә әҙерәк төҙөлә (архитектор Арис Константинидис), әммә яңы отелдәр һәм музей биналарының ихтыяжы арта (архитекторҙар Хараламбос Сфаеллос, Прокопиос Василиадис). Сәнәғәт һәм офис архитектураһы менән Такис Зенетос шөғөлләнә. == Музыка == {{main|Грек музыкаһы}} Ребетика — грек ҡала йыры. XX быуат башында, Юнанстанға Кесе Азия катастрофаһынан һуң бик күп мәхрүм ителгән ҡасаҡтар ябырылғас һәм Иония музыкаһы, йәғни Кесе Азияның, порттар тирәһендә көн күргән грек люмпен-пролетариатының трактир музыкаһы менән ҡушылғас, формалаша. Ребетика стиле грек властары яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар ителә, шуға күрә музыка тик 1950-се йылдарҙа ғына композиторҙар Манос Хадзидакис һәм Теодоракистың ярҙамы менән генә «подпольенан» сыға. Был композиторҙар ребетикаға боронғо византия музыкаһы элементтарын үҙ эсенә алған музыкаль ағымтеләктәшлек белдерәләр. [[Файл:Sfakia-dance.jpg|thumb|left|Традицион музыка аҫтында бейеүҙәр]] Донъяла иң билдәле грек йырсылары араһынан 1971 йылда карьераһын башлаған Демис Руссос айырым урын биләй. Заманса популяр музыка Көнбайыштың ҙур йоғонотоһо аҫтында үҫешә. Әммә унда йыш ҡына Юнанстан өсөн ғәҙәти көйҙәр һәм бузуки кеүек милли ҡоралдар ҡулланыу күҙәтелә. 2005 йылда грек йырсыһы Елена Папаризу с песней «Number One» исемле йыры менән Евровидение конкурсын еңә — Юнанстан өсөн тәүге тапҡыр. Хәҙерге замандағы Юнанстан донъяға бик күп New Age йүнәлешенә яҡын торған композиторҙар бүләк итте. Улар араһында бөтә донъяға билдәле Вангелис һәм Янни һәм шулай уҡ киң билдәле Крис Сфирис һәм Стаматис Спанудакис. Йәштәр араһында рок бик популяр, Юнанстандың блэк-метал сәхнәһе скандинав илдәре менән бер рәттән донъяла иң көслөләрҙән һанала. 1987 йылда Афинала барлыҡҡа килгән Rotting Christ — грек дарк/блэк/готик-метал-төркөм башҡа илдәрҙә лә билдәдедек яулай. Икенсе культ-рок төркөмө —Necromantia оккульт блэк метал төркөм. Өсөнсө урында Septic Flesh дум/дэт-командаһы тора. Опера йырсыһы Мария Каллас, Аристотель Онассистың замандашы һәм оҙайлы ваҡыт уның һөйөклө кешеһе, музыкаль донъяла ысын мәғәнәһендә феномен тип һанала. Хәҙерге замана грек опера йырсылары араһында Мариос Франгулис айырым урынды биләй. Донъяла иң яҡшы замана гитарасыһы — Антигони Гони. Киң билдәле һәм уңышлы башҡарыусы тип Сакис Рувасты әйтеп була. Истанбулда 2004 йылғы ЕвроВидениела «Shake It» композицияһы менән сығышы уңышлы була һәм Юнанстанға өсөнсө урын алып килә. Сағыштырмаса йәш бейеү «Сиртаки» хәҙерге ваҡытта бөтә донъяла Юнанстандың бер символы тип иҫәпләнә. == Спорт == Юнанстан олимпия ярыштары башында торған ил булараҡ донъяла иң боронғо спорт традицияларына эйә. Яңы тарих заманында ул өс тапҡыр Олимпия уйындарын ҡабул итә: беренсе Олимпиада, 1906 йылғы беренсе Сираттан тыш Олимпия уйындары һәм 2004 йылғы Афинала сираттағы Йәйге Олимпия уйындары. Юнанстанда милли олимпия комитеты 1894 йылда булдырыла һәм 1895 йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК) тарафынан ҡабул ителә. МОК-тың беренсе президенты — грек эшҡыуары, шағир Деметриос Викелас. Юнанстанда иң популяр спорт төрҙәре булып футбол һәм баскетбол тора Баскетбол Юнанстанда АЕК клубы 1968 йылғы Кубоктар хужалары Кубогын алғандан һуң популярлыҡ яулай. 1987 йылғы һәм бигерәк тә 2005 йылғы Европа Чемпионатында баскетбол буйынса еңеүҙәре икенсе күтәрелеш тулҡынын тыуҙыра. Грек Чемпионатының иң көслө баскетбол клубтары — Панатинаикос (31 еңеү), Арис (10 еңеү), Олимпиакос (9 еңеү), АЕК (8 еңеү) һәм Панэллиниос (6 еңеү). Ошо уҡ рәүештә Юнанстан йыйылма командаһы 2004 йылда Европа чемпионатында еңгендән һуң футбол күтәрелеше күҙәтелә. Хәҙерге спорт тарихында был ваҡиға иң көтөлмәгәндәрҙең береһе тип исемләнә<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2004/3860105.stm Greece win Euro 2004]</ref>. Грек суперлигаһының иң уңышлы футбол клубтары: Олимпиакос (43 еңеү), Панатинаикос (19 еңеү) һәм АЕК (13 еңеү). Һуңғы тиҫтәләгән йылдарҙа Юнанстанда шулай уҡ волейбол, һыу полоһы, еңел атлетика кеүек спорт төрҙәре популярлыҡ яулай. Милли йыйылма командалары Юнанстанны ауыр атлетика, гимнастика, елкән спорты, байдаркаларҙа ишеү һәм каноэ, һыуға һикереүҙәр, академик ишеү, көрәш, велоспорт, бокс, атыу спорты, теннис, яндан атыу, триатлон буйынса халыҡ-ара ярыштарҙа үҙҙәрен лайыҡлы күрһәтә<ref>{{cite web |url=http://www.sport.gr/default.asp?pid=242&sgid=8 |title=Биографии греческих спортсменов-медалистов на портале www.sport.gr |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303231331/http://www.sport.gr/default.asp?pid=242&sgid=8 |archivedate=2010-03-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303231331/http://www.sport.gr/default.asp?pid=242&sgid=8 |date=2010-03-03 }}</ref>. Шулай уҡ регби, крикет, гольф, хоккей, ат спорты төрҙәре билдәлелек ала. 1952 йылда Юнанстан Раллиһы башлана<ref>{{cite web |url=http://2003.acropolisrally.gr/en/history/winners/ |title=Все чемпионы Ралли Греции |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130701091539/http://2003.acropolisrally.gr/en/history/winners/ |archivedate=2013-07-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701091539/http://2003.acropolisrally.gr/en/history/winners/ |date=2013-07-01 }}</ref>, 1973 йылда ул ралли буйынса Донъя Чемпионатының бер этабы булып китә һәм хәҙергә көндә донъяла ралли буйынса иң ҡатмарлы, иң боронғо һәм иң престижлы ярыштар ттип һанала. 1972 йылдан алып йыл һайын Афина классик марафон үткәрелә<ref name="MN1">Nikitaridis, Michalis (2007-11-02). {{cite web|url=http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=42234.html|deadlink=yes|title=Athens Classic Marathon celebrates 25th anniversary — PREVIEW|accessdate=2012-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121023174159/http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=42234.html|archivedate=2012-10-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023174159/http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=42234.html|date=2012-10-23}}. [[IAAF]]. Retrieved on 2009-11-08.</ref>. 1991 йылда Юнанстан баш ҡалаһы Афина XI Урта диңгеҙ уйындарында ҡатнаша — Урта диңгеҙлек илдәре араһында төп спорт ваҡиғаһы. 2077 йылдың 28 октябрендә итальян Пескарында тауыш биреү барышында Юнанстан XVII Урта диңгеҙ уйындарын ҡабул итеү хоҡуғына эйә була. Волос һәм Лариса ҡалаларында 2013 йылда үтергә тейеш булалар<ref>[http://www.sport-fm.gr/article/106825 Στην Ελλάδα οι Μεσογειακοί του 2013 — Средиземноморские игры 2013 пройдут в Греции]</ref>. Әммә ойоштороусылар ваҡытында спорт объекттарын әҙерләмәгәнгә күрә, 2011 йылдың 28 ғинуарында Халыҡ-ара Уйындар комитеты Юнанстанны Уйындарҙы үҙегдә ҡабул итеү хоҡуғынан мәхрүм итә<ref>[http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=9537550&maindocimg=3096505&service=102 Med Games 2013 lost, 28-01-2011, ][[ana-mpa]]</ref><ref>{{cite web |url = https://greece.greekreporter.com/2011/01/28/2013-international-committee-for-mediterranean-games-decides-on-paris-not-athens-as-host/ |deadlink = yes |title = 2013 International Committee for Mediterranean Games Decides on France not Greece as Host |accessdate = 2019-11-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170223125240/http://greece.greekreporter.com/2011/01/28/2013-international-committee-for-mediterranean-games-decides-on-paris-not-athens-as-host/ |archivedate = 2017-02-23 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта 2011 йылдың 27 ғинуарында Халыҡ-ара марафондар ассоциацияһы Юнанстан мәҙәниәт һәм туризм министрлығы менән килешеүгә ҡул ҡуя, уға ярашлы ассоциация үҙенең штаб-фатирын Афинаға күсерә<ref>{{cite web|url=http://portal.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_wsite5_1_27/01/2011_375587|deadlink=yes|title=Athens becomes world’s marathon capital, Jan 27, 2011|access-date=2012-04-12|archive-date=2012-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115003221/http://portal.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_wsite5_1_27/01/2011_375587}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115003221/http://portal.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_wsite5_1_27/01/2011_375587 |date=2012-11-15 }}</ref>. == Киң мәғлүмәт саралары == BBC британ йәмәғәт телерадиомпанияһының 2009 йылғы тикшеренеүҙәренә ярашлы, гректарҙың 78 % яңылыҡтар артынан — телевидениеға, 41 % — баҫтырылған мәғлүмәт баҫмаларына, 35 % — электрон баҫмаларға һәм 32 % — радиоға мөрәжәғәт итәләр<ref name="bbc.co.uk">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1009249.stm#leaders Country profile: Greece — Media]</ref>. Репортеры без границ халыҡ-ара ойошмаһы 2009 йылда нәшер иткән Пресса азатлығы индексы буйынса Юнанстан 175 донъя илдәре араһында 35урынды биләй<ref>{{cite web |title = Press Freedom Index 2009 |url = http://www.rsf.org/en-classement1003-2009.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091022183400/http://www.rsf.org/en-classement1003-2009.html |archivedate = 2009-10-22 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091022183400/http://www.rsf.org/en-classement1003-2009.html |date=2009-10-22 }}</ref>. Ҡайһы бер халыҡ-ара аналитиктары грек Киң мәғлүмәт сараларын юғары сәйәсләштергән булараҡ билдәләй, әммә шулай ҙа 1980-се йылдар аҙағы менән сағыштырғанда сәйәсләштереү кимәле кәмегән, шулай уҡ властың һәм прессаның бер-береһенә йоғонтоло булыуы таныла. === Пресса === Афина-Македония яңылыҡтар агентлығы Юнанстандың иң эре, боронғо һәм иң абруйлы мәғлүмәт агентлығы булып һанала. Төп көн һайын сыға торған гәзиттәр «Катемерини» һәм «Акрополь» (тираждары 35 500 һәм 50 800 экз.) сәйәсәткә бәйлеләр: ггәзиттәр— уң үҙәк баҫмалар; «Элефтерос Типос» (тиражы 135 500 экз.) — консерватив уң ҡанатына ылығҡҡан баҫма; «Авги» гәзите (тиражы 55 000 экз.) һул ҡанат баҫмаһы булараҡ ҡылыҡһырлана, һул-үҙәк йүнәлештәге баҫмаларға «Авриани», «Та Неа» һәм «Элефтеротипия» (тираждары 51 000, 133 000 һәм 108 000 экз.) ҡарай; ниһайәт, «Ризоспастис» гәзите (тиражы 40 000 экз.) — Юнанстан коммунистар партияһының рәсми баҫма органы. Афинала шулай уҡ бик күп журналадар баҫтырыла, улар араһында «Экономикос», «Эпендитис», «Прин», «Статус», ә шулай уҡ «То Вима» журналдары популяр булып һанала. Грек гәзиттәренең һәм журналдарының 2 % Кипрға, АҠШ-ҡа, Германияға һәм бөйөк Британияға экспортлана. Юнанстанда, үҙ сиратында, немец һәм инглиз баҫмалары һорау менән файҙалана<ref name="pressreference"/>. === Телерадиотапшырыуҙар === Юнанстанда беренсе тапшырыу (YRE) 1938 йылда барлыҡҡа килә, шул уҡ йылда Юнанстанда беренсе радиостанция асыла, 1952 йылда радиотапшырыу Юнанстанда ике программалыға әүерелә,в 1954 йылда — өс программалы, 1966 йылда — тәүге ике телеканал һәм дүртенсе радиостанция эшләй башлай, . 1987 йылда Юнанстанда телевидение өс программалы була. 1989 йылда телерадиотапшырыуға йәмәғәт тапшырыуҙары монополияһы бөтөрөлә<ref name="pressreference">{{cite web |url = http://www.pressreference.com/Fa-Gu/Greece.html |deadlink = yes |title = Greece — Press Reference |accessdate = 2012-04-12 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120420102743/http://www.pressreference.com/Fa-Gu/Greece.html |archivedate = 2012-04-20 }}</ref>, Юнанстанда тәүге коммерция тапшырыуҙары булдырыла һәм тәүге коммерция радиостанциялары һәм телеканалдары эшләй башлай. 1999 йылда Юнанстанда тәүге NOVA спутник платформаһы асыла, 2006 йылда тәүге ΕΡΤ Ψηφιακή һанлы платформаһы, 2008 йылда — IPTV-платформа Conn-x TV, 2009 йылда— икенсе Digea һанлы платформа, 2011 йылда — икенсе ОТЕ спутник платформаһы. 2012 йылдың 17 авгусында эфирлы телетапшырыу аналогы туҡтатыла. 2016 йылдың 12 февралендә коммерция тапшырыуҙарының лицензиялауы индерелә<ref>[https://ria.ru/world/20160212/1373254444.html Власти Греции смогут проводить конкурсы по лицензированию телевещания]</ref>. Финанслау формаһына ҡарап телерадио тапшырыуҙар Юнанстанда йәмәғәт һәм коммерция каналдарына бүленә, ә шулай уҡ Βουλή — Τηλεόραση спутник телеканалы һәм муниципалитеттар радиостанциялары (Athena 98,4 FM, Канали 1 һәм башҡалар) рәүешендә дәүләт телерадиотапшырыуҙары бар, ә шулай уҡ уҡыу йорттары радиостанциялары (Ράδιο Χώρος 94,2, Yellow Radio һәм башҡалар) һәм (ΑΡΤ FM 90,6 (Халыҡ православие призывы), Στο Κόκκινο 105,5 (СИРИЗА), 904 Αριστερά (КПГ)) партия рәүешендәге йәмәғәт ойошмаларының телерадиотапшырыуҙары һәм сиркәү радиостанциялары (Εκκλησία της Ελλάδος, Πειραϊκή Εκκλησία һәм башҡалар) === Телевидение === Юнанстан телевидениеһы сигнал таратыу формаһынан бәйле рәүештә эфирлы, спутник һәм IPTV-ға бүленә. Грек йәмәғәт телевидениеһы 1-се (ERT1), 2-се (ERT2) һәм 3-сө (ERT3) телеканалдарҙа сыҡҡан ERT тапшырыуҙары кәүҙәләндерә. Коммерция телерадиотапшырыуҙары Mega TV (4-се телеканал һәм радиостанция), ANT1 (4-се телеканал, Easy 97,2 һәм Ρυθμός 94,9) радиостанциялары, Alpha TV (6-сы телеканал, Alpha 98,9 и Alpha 96,5) радиостанциялары һәм Skai TV (8-се телеканал, Skai 100,3, Μelodia 99,2, Red FM 96,3) радиостанциялары, Star Channel (7-се телеканал, Star FM 107,7 радиостанцияһы), Epsilon TV (9-сы телеканал), ә шулай уҡ өлкә коммерция тапшырыуҙары (бер өлкәгә 15 тиклем) эшләйҙәр<ref name="bbc.co.uk"/>. Юнанстанда һанлы телевидениеның ике операторы бар — Digea һәм ΕΡΤnet. Төп оператор IPTV — OTE . === Радиотапшырыуҙар === Радиотапшырыуҙар Юнанстанда таратыу формаһынан тора һәм тик эфирлы радиотапшырыу рәүешендә бар, йәмәғәт радиостанциялары шулай уҡ эфирлы, спутник һәм йәмәғәт телеканалдарының IPTV-версиялары менән дөйөм мультиплекстарға инә, бынан тыш Интернет-радиостанциялары бар. Эфирлы радиотапшырыу Юнанстанда версии УКВ CCIR версия диапазонының аналог форматында ультраҡыҫҡа тулҡындарҙа алып барыла, ҡайһы бер йәмәғәт радиостанциялары шулай уҡ урта тулҡындар диапазонында эшләй. Йәмәғәт радиотапшырыуҙары Πρώτο Πρόγραμμα, Δεύτερο Πρόγραμμα, Τρίτο Πρόγραμμα, ΕΡΑ Σπορ, ERT Περιφέρεια һәм Kosmos 93,6 радиостанциялары ярҙамында алып барыла, коммерция радиотапшырыуҙары дөйөм милли 261 Athens, Εν Λευκώ, Παραπολιτικά 90,1 FM, Best Radio, Kiss FM 92,9, ΣΠΟΡ FM 94,6, Ρυθμός 94,9, Athens DeeJay, Flash 96, Easy 97,2, Love Radio 97,5, REAL FM 97,8, Αθήνα 9,84 (Афина муниципаль радиостанцияһы), Μελωδία 99,2, Βήμα FM 99,5, ΣΚΑΪ 100,3, Sfera 102,2, Nitro Radio, MAD Radio 106,2 радиостанциялары аша эшләй, бынан тыш төбәктәрҙә бер нисә тиҫтә төбәк коммерция радиостанцияһы эшләй ала. == Ҡораллы көстәр == {{main|Греция Ҡораллы көстәре}} {| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px #DDDDDD solid" |+ '''Ҡораллы көстәр''' |- align="center" | width="150" |[[Файл:Hellenic Army - LEO2A6HEL - 7231.jpg|border|x90px]]<br><small><br>Leopard 2A6 HEL танкы</small> | width="150" |[[Файл:HS Psara F454.jpg|border|x90px]]<br><small><br>MEKO-200 HN карабы</small> | width="150" |[[Файл:Mirage 2000 of Hellenic Air Force.JPEG|border|x90px]]<br><small><br>Mirage 2000 истребителе</small> |} Юнанстан Ҡораллы көстәре — дәүләт стркутуралары, берләшкән ҡораллы хәрби формированиелар һәм структура ойошмалары, улар Юнанстан Конституцияһына ярашлы азатлыҡты яҡлау, дәүләттең бойондороҡһоҙлоғон һәи территориаль бөтөнлөгө өсөн тәғәйенләнгәндәр һәм уның составына Юнанстан Республикаһының ҡоро ерғәскәрҙәре, хәрби-диңгеҙ көстәр һәм хәрби-һауа көстәр инә. Юнанстан Ҡораллы көстәре дөйөм хәрби бурысы законы нигеҙендә комплектлана, уларҙың һаны 177 600 кеше тәшкил итә. [[Файл:2june 2007 149b.jpg|мини|слева|200пкс|Юнанстан Президент гвардияһы ([[эвзондар]]) 2007 йылдың 2 июнендәге парадта]] Ҡораллы Көстәрҙең юғары идара итеү органы — Юнанстан Оброна министрлығы, хәрби идаралығы органы — Юнанстан Милли оборона Генераль штабы ({{lang-el|Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας - ΓΕΕΘΑ}}). Юнанстан — [[НАТО]] ағзаһы һәм Афғанстанда, Боснияла, Чадта һәм[[KFOR|Косово һәм Метохияла]] хәрби операцияларҙа ҡатнаша. [[Файл:Greek Army - IFOR - Bosnian elections.JPEG|мини|200пкс|Урталыҡ контингенты составынан грек армияһы һалдаттары Боснияла һәм Герцеговинала]] [[1821 йыл]]да [[Ғосман империяһы]]на ҡаршы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш барышында грек ҡоро ер ғәскәрҙәре һәм һәм флот булдырыла. [[1912 йыл]]дың сентябрендә ҡораллы көстәрҙең өсөнсө төрө булараҡ хәрби-һауа көстәре булдырыла. Беренсе балкан һуғышында грек армияһы союздаштары Болгария, Сербия, Черногория менән бергә Төркиәгә ҡаршы һуғыша. Икенсе Балкан һуғышы барышында грек армияһы башҡа балкан илдәре менән бергә Болгарияға ҡаршы һуғыша. [[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда Юнанстан ҡораллы көстәре союздаштар яғында ҡатнашалар. [[Икенсе грек-төрөк һуғышы]] территорияларҙы юғалтыу һәм һәм «Кесе Азия катастрофаһы» менән тамамлана. [[Икенсе донъя һуғышы]]нда Юнанстан диктаторы [[Иоаннис Метаксас]] етәкселегендә 1940 йылдың 28 октябрендә итальян ультиматумынан баш тарта һәм итальян ғәскәрҙәренә яуап бирә ала һәм хәрби ғәмәлдәрҙе албан территорияһына күсерә. Юнанстан Ҡораллы көстәре тик немец вермахты һәм болгар ҡораллы көстәренең хәрби ҡыҫылыуы ярҙамында [[1941 йыл]]дың апрель-майында ғына еңелеүгә дусар ителәләр. Грек ҡораллы көстәре 1950-се йылдарҙағы Корея һуғышында ҡатнашалар. [[1967 йыл]]дың апрелендә фетнә һөҙөмтәһендә [[Георгиос Пападопулос]] етәкселегендәге ''ҡара полковниктар'' Юнанстанда власҡа киләләр. [[Кипр конфликты]] һәм артабанғы 1974 йылда Кипрға төрөктәрҙең бәреп инеүе хәрби диктататурының ҡолатыуына һәм премьер-министр [[Константинос Караманлис]]тың тырышлығы менән демократияға ҡайтыуға булышлыҡ итә. Юнанстан тулайым эске продукттың иң ҙур процентын (4,3 % ВВП<ref name="cia"/>) НАТО ағзалары — дәүләттәр араһындағы оборонаға тотона. Сығымдарҙың төп сәбәбе — грек-төрөк мөнәсәбәттәре. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Греция энергетикаһы|Юнанстан энергетикаһы]] * [[Рус партияһы (Греция)|Рус партияһы (Юнанстан)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} * {{БСЭ3|Греция|том=7}} * {{книга |автор=|заглавие=Современная Греция в мировой экономике и политике |оригинал= |ссылка=http://new.imemo.ru/files/File/ru/publ/2013/13029.pdf|викитека= |ответственный=Институт мировой экономики и международных отношений РАН |издание= |место=Москва |издательство=[[ИМЭМО РАН|Изд-во ИМЭМО РАН]] |год=2013 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=184 |серия= |isbn= |тираж= |ref= Современная Греция в мировой экономике и политике}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Греция |Викисловарь =Греция |Викитека = Категория:Греция |Проект = Греция }} * [https://www.hellenicparliament.gr Официальный сайт греческого парламента]{{ref-el}} * {{cite web | url = http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/greece.htm | title = Greece | publisher = UCB Libraries GovPubs | accessdate = 23 March 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304092911/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/greece.htm | archivedate = 4 March 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092911/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/greece.htm |date=4 March 2016 }} * {{dmoz |Regional/Europe/Greece}} * {{cite web | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17372520 | title = Greece profile |website = [[BBC News]] | date=25 December 2013 | accessdate=23 March 2016}} * [http://www.visitgreece.gr/ Официальный сайт о туризме в Греции]{{ref-en}}{{ref-el}} * {{Wikiatlas |Greece}} {{Навигационный блок |заголовок = Греция |state = collapsed |Греция в темах |Европа |НАТО |Евросоюз |Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы |Союз для Средиземноморья |Совет Европы |ОЧЭС |Франкофония |Балҡан ярымутрауы илдәре }} {{Библиоинформация}} [[Категория:Греция]] [[Категория:НАТО дәүләттәре]] [[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]] ei7x7fqb5aohtkbpif38b3qz5a21p5y 1301801 1301800 2026-08-05T08:08:06Z ~2026-29347-88 48491 /* */ 1301801 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме=Юнан Йөмһүриәте |Оригиналь исеме=Ελληνική Δημοκρατία |Эйәлек килеш=Грецияның |Герб=Coat of arms of Greece.svg <!--|Герб урынына=--> |Девиз={{Polytonic|Ἐλευθερία ἢ Θάνατος}} (Свобода или смерть) |Гимн исеме=Азатлыҡҡа гимн (Ύμνος εις την Ελευθερία) |Аудио =Greece national anthem.ogg |Государственный строй=[[Республика]] |Картала=EU-Greece.svg |картаға яҙыу = Расположение '''Грецияның''' (ҡара-йәшел):<br>— в [[Европа]]ла (яҡты-йәшел һәм ҡара-аҡбуҙ)<br>— в [[Европа берлектә]] (яҡты-йәшел) |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 18|lat_sec = 4 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 44|lon_sec = 28 |region = GR |CoordScale = |Рәсми тел=Юнанҫа |Бойондороҡһоҙлок датаһы=[[25 март]] [[1821]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ=[[Ғосман империяһы]]нан |Баш ҡала=[[Афина]] |Эре ҡала=[[Афина]], [[Салоники]], [[Пирей (город)|Пирей]] |Идара итеү төрө=[[Парламент республикаһы]] |Етәкселәрҙең вазифалары=[[Президент]]<br>[[Премьер-министр]] |Етәкселәр=[[Каролос Папульяс]]<br>[[Алексис Ципрас]] |Дәүләт дине= |Территория буйынса урыны=96 |Территория=131 957 |Границы=1228 км. |Береговая линия=13676 км. |% һыу өҫтө=0,86 |Халҡы буйынса урыны= |Халыҡ =10 787 690<ref>http://www.tovima.gr/files/1/2011/07/22/apografh22.pdf</ref> |Баһа йылы =2011 |Иҫәп алыу буйынса халҡы= |Иҫәп алыу йылы= |Халыҡ тығыҙлығы=85,3 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны =88 |ЭТП (ҺАМП)=294, 339 млрд.<ref name="мвфввп">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=5&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=174&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= Report for Selected Countries and Subjects<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы=2011 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны= |Йән башына ЭТП (ҺАМП)=24,543<ref name="мвфввп"/> |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны= |ЭТП (номинал) = 292,065<ref name="мвфввп"/> |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2011 |ЭТП (номинал) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (номинал) = 24,073 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ=0,861 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы=2011 |КПҮИ буйынса урыны=29 |КПҮИ-ны кимәле=очень высокий |Этнохороним=юнан,<br>юнандар |Валюта=[[Евро]]<ref name="%49">[[2001]] йылға тиклем— [[грек драхмаһы]].</ref> ([[ISO 4217|EUR, код 978]]) |ISO = GR |МОК = GRE |Домендар=[[.gr]], [[.eu]] |Телефон коды=30 |Сәғәт бүлкәтендә=+2 (йәйҙә +3) }} '''Юнанстан''' (үҙатамаһы — ''Илаҙа'', {{lang-el|Ελλάδα}} {{IPA|[eˈlaða]}} тип атайҙар), рәсми исеме — '''Юнан Йөмһүриәте''' ({{lang-el|Ελληνική Δημοκρατία}} {{IPA|[eliniˈci ðimokraˈtia]}}); тарихи исеме — {{lang-grc|[[Эллада (этимология)|Ἑλλάς]]}} {{IPA|[helːˈas]}}) — Аурупаның көньяғындағы дәүләт. Халыҡ һаны — 10,8 миллион кеше (2017 йылдың 1 һыуығайына), аланы — 131 957 км. Халыҡ һаны буйынса донъяла 84-се һәм аланы буйынса 95-се урынды биләй. Универсаль, парламент йөмһүриәте. 13 өлкәгә бүленә. Баш ҡала — [[Афина|Аҫина]] ҡалаһы. Дәүләт теле — [[грек теле|юнан теле]]. Юнанстан [[Балҡан ярымутрауы]]нда һәм күп һанлы утрауҙарҙа урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта [[Албания]], [[Төньяҡ Македония]] һәм [[Болгария|Болғариә]] менән төньяҡ-көнсығышта, [[Төркиә]] менән ҡоро юл сигенә эйә. [[Эгей диңгеҙе|Әгәй диңгеҙе]] — көнсығыш, [[Ион диңгеҙе]] — көнбайышта, [[Урта диңгеҙ]] һәм [[Крит диңгеҙе]] диңгеҙендә. Хәҙерге Юнанстан — [[Боронғо Греция|Боронғо Юнанстан]] мәҙәниәтенең мираҫы, Көнбайыш донъяһының бишеге, [[демократия]]ның һәм<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Pravo/Leist/_03.php Лейст О. История политических и правовых учений. Гл. 13.]</ref> һәм көнсығыш [[философия]]һының<ref>[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Antica/_01.php Реале Дж., Антисери Д. Западная философия от истоков до наших дней.]</ref> , [[Физика]]-[[Математика]] фәндәренең нигеҙ принциптары, [[театр]]<ref>[http://dsc.discovery.com/news/2007/02/16/greektheater_arc.html Ancient Greek Theater Discovered — Discovery Channel]</ref> һәм хәҙерге [[Олимпия уйындары|Олимпия уйындарының]]<ref>[http://www.grekomania.ru/greek-articles/ancient-greece/221-olimpijskie-igry-velikij-prazdnik-antichnosti Олимпийские игры — великий праздник античности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210141824/http://www.grekomania.ru/greek-articles/ancient-greece/221-olimpijskie-igry-velikij-prazdnik-antichnosti |date=2013-02-10 }}</ref> тыуған ере. [[Грек теле]] иң оҙон тарихлы, (34 быуат яҙыу осоро менән)<ref>[http://annals.xlegio.ru/greece/lencman.htm Я. А. Ленцман. Расшифровка крито-микенских надписей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028104455/http://annals.xlegio.ru/greece/lencman.htm |date=2008-10-28 }}</ref>. [[Грек алфавиты]] нигеҙендә [[кириллица]] һәм [[латиница]] булдырылған. Юнанстандың бай мәҙәниәт мираҫы һәм уның яҡшы географик урынлашыуы илде ҡунаҡтарға иң бай ил тип таныта<ref>[http://www.go-worldwide.ru/Greece.html Международное консалтинговое агентство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228083848/http://www.go-worldwide.ru/Greece.html |date=2012-12-28 }}</ref>. Илдең бойондороҡһоҙлоғо 1821 йылдың 25 мартында иғлан ителгән. Быға тиклем ул [[Ғосман империяһы]] составында булған. Ныҡ үҫешкән илдәр исемлегенә ингән. [[Европа берлеге]], [[НАТО]], [[БМО]], [[Европа Советы]], [[ОБСЕ]] ағзаһы. Юнанстанда демократия һәм дөйөм һайлау хоҡуғы бар. Юнанстан — индустриаль-аграр ил. 2011 йылда эске тулайым продукт күләме 294,339 миллиард [[АҠШ доллары]] тәшкил иткән (йән башына 24 543 АҠШ доллары самаһы). Аҡсалата берәмеге — [[евро]]. 2001 йылдан алып башлап евро зонаһының бер өлөшө. Халыҡтың 97 % самаһы [[православие дине]]н тота. 2020 йылдың мартында президент вазифаһын Катерина Сакелларопулу башҡара. Хөкүмәт башлығы — премьер-министр Кириакос Мицодовс. == Этимология == «Греция» һүҙе [[Латин теле]]нән ингән һәм грек телендә ҡулланылмай. Юнандар үҙ илен — '''Эллаҙа''' ({{lang-el|Ελλάδα}}){{sfn|Поспелов|2002|с=125}} тип атай. Иң тәүҙә Һумырҙың «[[Илиада]]»һында Эллада тип [[Фессалия]] — [[Фтиотида]]ның көньяҡ өлкәһен атағандар, әкренләп кенә был исем бөтә илгә таралған<ref>{{книга |часть = Эллада |заглавие = Словарь античности : Пер. с нем. |оригинал = Lexikon der Antike |ответственный = Редкол.: В. И. Кузищин (отв. ред.) и др |место = М. |издательство = Прогресс |год = 1989 |страниц = 704 |isbn = 5-01-001588-9 }}</ref>. Барлыҡ гректар өсөн ''[[эллин]]'' терминын ҡабул иткәс, Юнанстандың барлыҡ архипелагтары, утрауҙары һәм өлкәләре өсөн Эллада һүҙе ҡулланыла<ref>{{книга |автор = Щеглов Г. В., Арчер В. |часть = Эллада |заглавие = Словарь античности : ок. 3600 ст. |место = М. |издательство = АСТ : Астрель |год = 2006 |страницы = 394 |страниц = 415 |isbn = 5-17-037310-4 }}</ref>. Әлеге ваҡытта Юнанстанда ''Эллада'' һүҙе илдең рәсми исеме булып иҫәпләнә, ә грек ({{lang-la|Graecus}}) йәки ''Греция'' ({{lang-la|Graecia}}) халыҡты танылмай һәм сит ил кешеләре менән аралашыуҙа ғына ҡулланыла. Башҡа илдәрҙә Эллада дәүләте [[Боронғо Греция|Боронғо Юнанстан]] дәүләте синонимы булараҡ ҡулланыла. == Дәүләт символдары == '''Дәүләт байрағы''' — тәре төшөрөлгән 9 аҡлы-зәңгәрле һыҙат — «Ихтыяр йәки үлем» милли девиз ижектәренә тура килә. Беренсе милли флаг 1821 йылда генерал Александр Ипсиланти тарафынан ҡабул ителгән. 1833 йылдан ҡыҙыл төҫ урынына зәңгәр төҫтә алмаштырып ҡуйылған. '''Дәүләт гербы''' — Юнанстанда төп диндең символы — православие символы булараҡ ике зәйтүн ботағы менән уратып алынған зәңгәр ҡалҡан. 1860 йылдан алып '''Юнанстандың гимны''' — 1823 йылда яңы грек шиғриәтенә нигеҙ һалыусы Дионисиосом Соломос яҙған һәм музыкаға тәүге билдәле грек композиторы Николай Мандзаросом яҙған «Азатлыҡ гимны». == Тарихы == {{main| Греция тарихы|Боронғо Греция}} [[Файл:Greek Colonization Archaic Period.png|thumb|left|Боронғо Юнанстан ерҙәре]] Юнанстан Көнбайыш цивилизацияһының бишеге тип иҫәпләнә. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 3 мең йыл элек Крит утрауында юғары үҫеш алған миной цивилизацияһы барлыҡҡа килә, уның мәҙәниәте һуңғараҡ бөтә материкка йәйелә. Уның артынан крит-микена йәки эгей цивилизацияһы барлыҡҡа килә. Шунан грек полистары, шулай уҡ Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы, [[Бөйөк Греция|Бөйөк Юнанстан]] һәм [[Кесе Азия]] колониялары булдырыла. Мәҙәни үҫеш кимәле бөтә Урта диңгеҙ төбәгенә тарала, бы, үҙ сиратында, [[архитектура]], [[театр]], [[фән]] һәм [[философия]] өлкәләрендә сағылыш таба. Афина һәм Спарта полистары [[Персия]]ны яулауҙа хәл иткес роль уйнай. Әммә һуңғараҡ уларҙы башта — Фивалар, шунан Македонский батшалығы еңә. Филипп II Македонский һәм уның улы Бөйөк Александр етәкселегендә әлеге батшалыҡ ифрат ҙур көс йыя, был ҡеүәт Эллинизм дәүеренең башы булып тора. Әммә б.э.т. 146 йылда Македония римляндар тарафынан ҡыйратыла, һәм Эллада Рим Республикаһы буйһоноуына эләгә. Артабанғы эллин һәм рим мәҙәниәттәренең үҙ-ара йоғонтоһо [[Византия империяһы]] мәҙәниәте сиктәрендә формалаша. Ул меңәр йыл дауамында, 1453 йылда [[Ғосман империяһы]] ҡыҫымы аҫтында ҡолатылғанға тиклем, төп мәҙәни үҙәк булып ҡала. Ғосман имерияһы хакимлығы ососронда ғосман милләттәре системаһы була, ул православие динен тотҡан гректарға үҙ традицияларын 4 быуат дауамында һаҡлап ҡалырға ярҙам итә һәм заманса грек үҙ-аңы формалашыуҙа мөһим роль уйнаған дин нигеҙендә уларҙың берҙәмлегенә булышлыҡ итә. === Яңы Юнанстан осоро === [[Файл:Ioannis Kapodistrias (1776-1831).jpg|мини|160px|[[Иоанн Каподистрия]], Юнанстандың беренсе президенты]] {{main|Хәҙерге Греция тарихы}} [[Файл:Marsigli Filippo - The Death of Markos Botsaris - Google Art Project.jpg|thumb|left|[[Грек революцияһы]]]] Ғосман империяһынан бойондороҡһоҙлоҡто Юнанстан 1830 йылда, 1821—1829 йылдарҙағы милли-азатлыҡ һуғыштан һуң, ала. Бойондороҡһоҙ Юнанстандың беренсе президенты Иоанн Каподистрия була, әммә тиҙҙән Юнанстанда монархия урынлаштырыла һәм тәхеткә Виттельсбах династияһынан бәлиғ булмаған Оттон Баварский саҡырыла. 1843 йылдың 3 сентябрендәге ихтилалда король Оттондан Конституцияны ҡабул итеүҙе һәм Милли йыйылышты булдырыуҙы талап итәләр. 1863 йылда Оттон ҡолатыла, ә грек тәхетенә Дания принцы Вильгельм саҡырыла. 1877 йылда ул осорҙағы грек сәйәсәтенең иң сағыу фигураларҙың береһе Харилаос Трикупис башланғысы буйынса король, ышанмауҙы белдергән вотум аша, Милли йыйылышҡа йоғонто яһау мөмкинлегенән мәхрүм ителә. [[Файл:Ελευθέριος Βενιζέλος.jpg|мини|160px|Премьер-министр Элефтериос Венизелос]] 1912—1913 йылдарҙағы Балкан һуғыштарынан һуң [[Греция|Юнанстан]] үҙ территорияһын байтаҡҡа ҙурайта. Артабанғы йылдарҙа король Константин I һәм премьер-министр Элефтериос Венизелос араһындағы сәйәси көрәшарҡаһында [[Беренсе донъя һуғышы]] алдынан грек йәмғиәтен тарҡата. Һуғыш тамамланғас, Юнанстан [[Төркиә]] менән һуғышҡа инә, ул ваҡытта Төркиәне [[Мостафа Кемал Ататөрк]] етәкләй. Әлеге һуғыш Юнанстан территорияһының бер өлөшөн юғалтыуға алып килә, шулай уҡ 1923 йылдың 24 июлендәге Лозанна килешеүе сиктәрендә ҡаралған ике ил араһында халыҡтар менән алмашыныу үткәрелә. 1940 йылдың 28 октябрендә фашистик [[Италия]] Юнанстанға үҙенең хәрби көстәрен урынлаштырыу өсөн плацдарм биреүҙе талап итә. Премьер-министр Иоаннис Метаксас ҡәтғи рәүештә баш тарта. 1944 йылдa ил территорияһынан немец ғәскәрҙәре сығарылыуға ҡарамаҫтан, совет армияһының Югославия йүнәлешендәге һөжүме барышында 1942 йылдың 28 октябрендә Италия һәм Германия күсәре илдәре ултиматумына яуап итеп Юнанстан «Юҡ» байрамы ойоштора (Όχι грек теленән  — «юҡ»). 1946 йылғы Граждандар һуғышы ваҡытында Юнанстан Коммунистик партияһы тулыһынса еңелә. 1949 йылда Юнанстанда монархия тергеҙелә, 1967 йылдың 21 апрелендә «ҡара полковниктар» хәрби түңкәрелеше барышында бөтөрөлә, түңкәрелешкә [[Америка Ҡушма Штаттары]] теләктәшлек күрһәтә. 1975 йылда хәрби хунта һөҙөмтәһендә яңы Конституция ҡабул ителә. Илгә [[Париж]]дан элекке премьер-министр Константинос Караманлис әйләнеп ҡайта, ә бөтә халыҡ референдумы һөҙөмтәһендә монархия бөтөрөлә һәм Юнанстан парламент республикаһы тип иғлан ителә. Караманлистың Яңы демократияһына ҡаршы ҡуйыу өсөн Андреас Папандреу бөтә грек социалистик хәрәкәтен (ПАСОК) ойоштора; был партиялар хәҙерге көндә лә ил сиктәрендә иң абруйлыларҙан һанала. 1980 йылда Юнанстан ҡабаттан [[НАТО]] хәрби союзына ҡушыла (1974 йылда ул төньяҡ Кипр оккупацияһына ҡаршы протест йөҙөнән унан сыға. 1981 йылдың 1 ғинуарында Юнанстан [[Евросоюз]] ағзаһы булып китә. 2008 йылдың декабрендә [[Афина]]ла массауи тәртипһеҙлектәр тоҡана, улар тиҙ арала бөтә [[Европа]]ға тарала. Тәртипһеҙлектәргә ошо уҡ йылда башланған Бөтә донъя иҡтисад көрсөгө менән ҡатмарлашҡан иҡтисади хәл менән ҡәнәғәтһеҙлек алып килә. Күмәк протест акциялары йәйелеүенә Афина полицияһы патрульныйы тарафынан 15-йәшлек үҫмерҙең үлтерелеүе сәбәп була, акциялар йыш ҡына погромдарға һәм тәртипһеҙлектәргә әүерелә<ref>[http://ru.euronews.net/2010/05/05/deaths-in-athens-shock-greeks/ Народный протест в Греции привёл к гибели людей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708012924/http://ru.euronews.net/2010/05/05/deaths-in-athens-shock-greeks/ |date=2010-07-08 }}</ref>. 2010 йылдың яҙынан туҡтауһыҙ тиерлек дөйөм милли забастовкалар, тәртипһеҙлектәр һәм терактар хөкүмәт өсөн ҙур һынау булып тора. 2015 йылдың 25 ғинуарында сиратттан тыш парламент һайлауҙары үткәрелә. Радикаль һулдар коалицияһы (СИРИЗА) еңеү яулай, уның өсөн һайлаусыларҙың 36,34 % тауыш бирә<ref>{{cite web |url = https://ria.ru/world/20150125/1044243089.html/ |deadlink = yes |title = Данные МВД Греции: СИРИЗА набирает 36,5 %, «Новая демократия» — 27,7 % |accessdate = 2019-11-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180826150346/https://ria.ru/world/20150125/1044243089.html |archivedate = 2018-08-26 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826150346/https://ria.ru/world/20150125/1044243089.html |date=2018-08-26 }}</ref>. Парламенттағы 300 урындан Радикаль һулдар коалицияһы (СИРИЗА) 149 урынды ала. 2020 йылда Юнанстан президенты итеп Катерина Сакелларопулу һайлана. Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге президент була. == Сәйәсәт == Юнанстан 52 административ берәмектән — өлкәләрҙән (ном) торған унитар дәүләт. 1983 йылда, халыҡтың туранан-тура һайлау юлы менән һайланған советтар урындағы әһәмиәткәле мәсьәләләр менән идара итә, тип билдәләнә. Ғәмәлдәге Конституция 1975 йылдың 11 июнендә көсөнә ингән. Юнанстанда дәүләт менән идараһы формаһы буйынса — парламент республикаһы. Сәйәси режим — [[демократия]]. [[Файл:Hellenic Parliament from high above.jpg|thumb|left|Юнанстан парламенты Афина үҙәгендә.]] Закондар сығарыу власы 4 йылға дөйөм туранан-тура һайлауҙар юлы менән һайланған парламентҡа, бер палаталы вәкиллекле органға ҡарай. Уның составына 200-ҙән кәм булмаған һәм 300-ҙән күберәк булмаған кеше инергә тейеш. Палата йылына бер тапҡыр 5 айҙан да кәм булмаған сираттағы сессияға йыйына. Һәр сессия башында ул закон проекттарын һәм закондар сығарыу тәҡдимдәрен әҙерләү һәм өйрәнеү маҡсатында парламент комиссиялары ағзаларын йыя. Закондар сығарыу эшмәкәрлеге, ҡағиҙә булараҡ, пленар ултырыштар барышында тормошҡа ашырыла. Әммә закон проекттарының бер өлөшө ҡарала һәм 2-нән артыҡ булмаған секцияларҙа ҡабул ителә. [[Конституция]] закон проекттарының ниндәй мәсьәләләр буйынса пленар ултырышта ҡабул ителеүе мөмкин булыуын, ә секцияларға ниндәй үҙгәрештәр индерелеүен билдәләй. Парламенттың ҡабул ителгән закон проекттары президент тарафынан хупланырға тейеш, ә президент [[тыйыу|ветоһы]] депутаттарҙың абсолют дөйөм һанынан күпселек тауыш менән кире ҡағыла ала, йәғни яраҡһыҙ тип табыла. Дәүләт башлығы — парламент тарафынан 5 йылға һайланып ҡуйылған Президент. Конституция президентҡа киң вәкәләттәр бирә, уға башҡарма власты тормошҡа ашырыу йөкмәтелә. Президент премьер-министрҙы тәғәйенләй һәм уның тәҡдиме буйынса хөкүмәттең башҡа ағзаларын тәғәйенләй һәм саҡыра. [[Файл:Prokopis Pavlopoulos 2016-01-15.jpg|мини|Прокопис Павлопулос, Республика Президенты ([[2015]]—[[2020]])]] Конституцияла ҡаралған осраҡтар буйынса Президент янында консультатив орган — Республика Советы булдырыла, уның һығымтаһы буйынса президент парламент ышанысын юғалтҡан хөкүмәтте урынынан төшөрә ала. Айырым осраҡтарҙа ул Министрҙар Советында рәйеслек итә ала. Президент парламентты йылына 4 тапҡыр — сираттағы сессияларға һәм, кәрәк тип тапһа, ғәҙәттән тыш сессияларға саҡыра. Ул парламент сессияһын 30 көнгә тиклем кисектереп тора ала. Президент вәкәләттәренә шулай уҡ парламент ҡабул иткән закондарҙы раҫлау һәм промульгация һәм закон проектын ҡабаттан ҡарау өсөн парламентҡа ҡайтарыу мөмкинлеге инә. Президент референдумды тәғәйенләй һәм милләткә мөрәжәғәт итә ала. Ниһайәт, ул ҡораллы көстәрҙең башлығы булып тора. Бынан тыш, президенттың министр контрсигнацияһы менән бер нисә хоҡуҡ башҡара. Улар араһында илде тышҡы сәйәсәттә ил исеменән сығыш яһау, һуғыш иғлан итеү һәм тыныслыҡ килешеүен төҙөү, шулай уҡ, әгәр өс тапҡыр тауыш биреүҙән һуң Президентты һайлай алмаһа йәки йәмәғәт фекере менән ҡапма-ҡаршылыҡҡа килһә, йәки хөкүмәттең тотороҡлоғон тәьмин итә алмаһа, парламентты тарҡатыу хоҡуғына эйә. В марте 1986 йылдың мартында Президентты бер нисә мөһим вәкәләттәренән, шул иҫәптән премьер-министрҙы вазифаһынан бушатыу хоҡуғынан, мәхрүм итеү буйынса төҙәтмәләр индерелә. Хөкүмәттең бер-бер артлы ике отставкаһы сәйәси тотороҡлоҡҡа килтермәгән осраҡта ғына президент парламентты тарҡата ала. Референдум иғлан итеүҙә уның хоҡуғы сикәлән, ә ғәҙәттән тыш хәлде иғлан итеү хоҡуғы парламентҡа тапшырыла. Башҡарма власть Юнанстан хөкүмәте тарафынан башҡарыла, ул премьер-министрҙан һәм министрҙарҙан тора (улар араһынан бер йәки бер нисә министр вице-премьер тарафынан тәғәйенләнә ала). Хөкүмәтте парламентта күпселек тауыш алған партия булдыра. Әлеге партияның лидеры премьер-министр итеп тәғәйенләнә. Ант килтергәндән һуң 15 көн үтеүгә хөкүмәт парламент алдында ышаныс тураһында мәсьәлә күтәрергә тейеш. Депутаттар палатаһы хөкүмәткә йәки уның берәй ағзаһына ҡарата «ышанысын кире алырға» хоҡуҡлы. Шелтә биреү (порицание) резолюцияһы Палата тарафынан алдағы резолюцияны кире ҡаҡҡандан һуң 6 ай үткәс кенә индерелә. Шелтә биреү резолюцияһына депутаттарҙың кәмендә 1/6 өлөшө ҡул ҡуйырға тейеш. Хөкүмәт Конституция һәм закондар менән ярашлы рәүештә дәүләттең дөйөм сәйәсәтен билдәләй һәм үткәрә. Минстрҙар Советы ағзалары һәм яуаплы секретарҙар үҙ функцияларын үтәгән саҡта ебәрелгән иғтибарһыҙлыҡтары өсөн минстрҙар яуаплылығы тураһындағы закондар положениеларына ярашлы яуалыылҡҡа тарттырыла. Өлкәләрҙә урындағы үҙидараны халыҡ тарафынан һайланған губернаторҙар (грек. Περιφερειάρχης), вице-губернаторҙар (грек. αντιπεριφερειάρχες) һәм өлкә советтары (грек. περιφερειακό συμβούλιο) башҡара. Номдарҙа урындағы үҙидараны префекттар (грек. Νομάρχης) һәм номдар советтары (грек. Νομαρχιακό συμβούλιο) тормошҡа ашыра. Һәр бер муниципалитетта урындағы үҙидараны мэр (грек. Δήμαρχος), 15-20 муниципаль советниктан (грек. Δημοτικοί Σύμβουλοιι) торған муниципаль совет (грек. Δημοτικό Συμβούλιο) башҡара. Ареопаг (Άρειος Πάγος) — юғары суд инстанцияһы, эфетийҙар (Εφετείο) — аппелляция инстанцияһы судтары, беренсе судтар (Πρωτοδικείο) — беренсе судтар инстанциялары, мировой судтар (Ειρηνοδικείο) — суд системаһының иң түбәнге быуыны, Дәүләт советы — (Συμβούλιο της Επικρατείας) — административ юстицияның аппеляция суд инстацияһы, административ эфетийҙар (Διοικητικό Εφετείο) — административ юстицияның юғары суд инстацияһы, — административ тәүге судтар (Διοικητικό Πρωτοδικείο) — административ юстицияның тәүге судтар инстацияһы. == Сәйәси партиялар == '''Профсоюздар''' Иң эре профсоюз үҙәге — Юнанстан дөйөм хеҙмәт конфедерацияһы (Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδας). Әммә иҡтисади көрсөк осоронда Юнанстан коммунистар партияһы менән бәйле профсоздар берләшмәһе — Юнанстандың Бөтә эшселәр хәрби фронты (ПАМЕ; Πανεργατικό Αγωνιστικό Μέτωπο) һаны буйынса бер миллионға яҡынланы. Иң эре дәүләт хеҙмәткәрҙәре профсоюздары конфдерацияһы — АДЕДИ (Ανώτατη Διοίκηση Ενώσεων Δημόσιων Υπαλλήλων). Шулай уҡ йыйыштырыусылар һәм урам һепереүселәр союзы (секретары — Константина Кунева) һәм анархо-синдикал профсоюздары бар. == Географияһы == {{main|Греция географияһы}} {{Греция картаһы}} Юнанстан Балкан ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә һәм уның яҡын-тирәһендәге һәм [[Кесе Азия]] яр буйындағы утаруҙарҙа урынлашҡан һәм 132 тыс. км² майҙанды биләй, шул иҫәптән, утрауҙар майҙаны — 25,1 тыс. км². [[Албания]], [[Төньяҡ Македония]], [[Болгария]] һәм [[Төркиә]] менән сиктәш. Урта диңгеҙ һыуҙары менән ҡойона, шул иҫәптән: [[Ион диңгеҙе|Ион]], [[Эгей диңгеҙе|Эгей диңгеҙҙәре]], ә көньяҡ [[Крит]] яр буйы — Ливия диңгеҙе менән. Юнанстан составына яҡынса 2 мең утрау инә, улар илдең 20 % тирәһе тәшкил итәләр. Ҡоро ер сиктәренең оҙонлоғо — 1110 км<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html Europe :: Greece — The World Factbook — Central Intelligence Agency<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825033157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html |date=2016-08-25 }}</ref>. Юнанстан территорияһы өс өлөшкә бүленә: Материк Юнанстан, уның составына Македония ([[Салоники]], Флорина, Пелла, Кавала, Кастория, Халкидики һәм башҡалар), Фракия (Родопи, Ксанти һәм Эврос), Эпир (Теспротия, Превеза, Янина һәм башҡалар), Фессалия (Лариса, Магнисия һәм башҡалар) һәм Үҙәк Юнанстан (Фтиотида, Фокида, Аттика һәм башҡалар). Шулай уҡ географик йәһәттән ошо төбәккә Ион утраҙарын да индерергә була; Пелопоннес — Юнанстандың иң эре ярымутрауы һәм Европаның боронғо цивилизацияһы үҙәге, үҙ эсенә Аркадия, Лакония, Мессиния һәм башҡа номдарҙы индерә. Бында бөтә донъяға билдәле Коринф каналы инә, уны [[XIX быуат]]та бер француз фирмаһы Юнанстан дәүләте өсөн ҡаҙый; Эгей диңгеҙе утрауҙары, улар араһында иң эреләре: — Крит — территорияһы буйынса европала 8 урын биләй (8259 км²); — Эвбея (3654 км²) Эврип боғаҙы аша һалынған күпер аша континент менән тоташа; — Лесбос (1630 км²) Төркиә яр буйҙарында урынлашҡан. Шулай уҡ бында бик күп ваҡ утрауҙар — Төньяҡ Спорад, Киклад, Додеканес урынлашҡан. '''Рельефы''' [[Файл:Olympus National Park 30.jpg|мини|230px| [[Олимп]] тауы]] [[Файл:Greece meteora monasteries.JPG|мини|справа|230px|Метеора монастырҙары. Үҙәк Юнанстан]] Грек ppландшафт[[ы — ғәҙәттә урманһыҙ ҡаялы тауҙар, халыҡ тығыҙ ултырған үҙәндәр, күп һанлы утрауҙар, боғаҙҙар һәм диңгеҙ ҡултыҡтары сиратлап алмашынf. Йәмле ҡаялар, пляждар, экзотик гроттар диңгеҙҙә ял итеү һәм тау [[туризм]]ы өсөн ҙур мөмкинлектәр аса. [[Эзбизташ]]тың күплеге, бигерәк тә илдең көнбайыш өлөшөндә, спелеологияла үҙҙәрен һынап ҡарарға йөрьәт итеүселәр өсөн карст соҡорҙарҙың, мәмерйәләрҙең барлыҡҡҡа килеүенә алып килә. Тау массивтары ил территорияһының бер сиреген тиерлек биләй. Башлыса был тауҙар уртаса бейеклектә (1200—1800 метрға тиклем). Юнанстандың иң юғары нөктәһе — [[Олимп]] тауы (2917 м). Шулай уҡ Пинд, [[Парнас]], Үҙәк Юнанстандың тау сылбыры һәм Тайгет 2 мең метрҙан бейегерәк. Тигеҙлектәр бик аҙ, улар башлыса илдең көнсығыш өлөшөндә ята, тик Пелоплинестың көнбайыш ярында тигеҙлектәр өҫтөнлөк ала. === Климаты === Юнанстан климатын өс төргә бүлеп була: урта диңгеҙ, альп һәм уртаса, уларҙың һәр береһе билдәле бер территорияға йоғонто яһай. Пинд тау һырты илдең материк өлөшөнә бик ныҡ тәьҫир итә: Пинд (Эпир) битләүҙәренән көнбайыштараҡ урынлашҡан төбәктәрҙә һырттың көнсығыш яғында урынлашҡан төбәктәргә (Фессалия) ҡарағанда күберәк яуым-төшөм була. === Утрауҙар === {{seealso|Греция утрауҙарының исемлеге}} [[Файл:Panagiotis wreck.jpg|мини|300px| [[Закинф]] утрауы, [[Навайо]] пляжы]] Юнанстан составына 2000-дән ашыу утрау инә: эреләрҙән (Крит, Эвбея) бик бәләкәйҙәргә тиклем (Патмос, Хриси, Мейисти). Уларҙың өлөшөнә бөтә грек территорияһының 20 % тура килә. Утрауҙар бер нисә төркөмгә бүленәләр: — Ион утрауҙары — Юнанстандың көнбайыш ярҙарында. Иң эре утрау — Кефалиния. — Төньяҡ Эгей утрауҙары — расположены на севере Эгей диңгеҙеңе төньяғында, төркиә ярҙарында урынлашҡан. Иң эре утрау — Лесбос. — Төньяҡ Спорад һәм Эвбея утрауы — Юнанстандың көнсығыш ярҙарында урынлашҡан. — Киклад — Эгей диңгеҙнең үҙәгендә ята. Боронғо Киклад мәҙәниәте үҙәге. Бында башлыса ҙур булмаған утрауҙар урынлашҡан: Андрос, Наксос, Миконос, Санторини. — Додеканес — Эгей диңгеҙең көньяғында, төркиә ярҙарында, ятҡан утрауҙар төркөмө. Ҡайһы берҙә уларҙы Көньяҡ Спорад тип атайҙар. Юнанстандағы мөһим туризм үҙәге. Иң эре утрау — Родос. — Крит — Юнанстандың иң эре утрауы. Боронғо Крит цивилизацияһының үҙәге. Утаруға яҡын ғына бик күп ваҡ юлдаш-утрауҙар урынлашҡан (Хриси һәм башҡалар). Көньяҡтан Ливия диңгеҙе менән ҡойона. === Файҙалы ҡаҙылмалар === {{main|Грецияның файҙалы ҡаҙылмалары}} === Флора һәм фауна === Юнанстан территорияһында ҡыр хайуандары бик күп һаҡланмаған, уларҙың популяциялары ҙур түгел. Был илдең күп меңлек тарихы менән бәйле — 8000 йылдан ашыу кешеләр Юнанстан территорияһһында хайуандарҙы һәм үҫемлектәрҙе күпләп ҡырған. Ғәҙәттә бында кәүҙәһе ҙур булмаған хайуандар көн күрә: [[ҡуяндар]], [[бурһыҡ]]тар, дикобраздар һәм [[сысҡандар]]ҙың күп төрө. Эре һөтимәрҙәр араһынан [[айыу]]ҙар, шакалдар, [[төлкө]]ләр, [[һеләүһен]]дәр һәм ҡыр ҡабандары айырыуса йыш осрайҙар. Хайуандарҙың күпселеге [[Ҡыҙыл китап]]ҡа индерелгән, шул иҫәптән диңгеҙ гөбөргәйеле (каретта) һәм тюлень-монах. Юнанстанда бик күп [[йыландар]] һәм [[кеҫәрткеләр]]. Ҡоштар араһында йышыраҡ ҡыр [[өйрәк]]тәрен, боҙ тишкестәрҙе һәм [[ағуна]]ларҙы осратып була, ә шулай уҡ йыртҡыс йәнлектәрҙе — [[өкө]]ләр, [[бөркөт]]тәр һәм [[төйлөгән]]дәр. Һыуға яҡын территорияларҙа бик күп [[аҡсарлаҡ]]тарҙы, ә Юнанстан һыуҙарында, аҙаҡҡы ваҡытта байтаҡ кәмегән булһа ла, моллюскаларҙың һәм [[балыҡ]]тарҙың бик күп төрҙәрен күреп була. Юнанстан территорияһында 5000-дән ашыу үҫемлектәр төрҙәре таралған. Юнанстанда киң таралған ҙур булмаған ҡыуаҡлыҡтар һәм үҫемлектәр: маквис һәм фригана. Халкидики ярымутрауында [[ҡарағай]] урмандары йыш осрай, шулай уҡ кипаристар һәм платандар. Уларҙың ҡайһы берҙәренең йәше бер нисә меңгә еткән. Бик ныҡ олива ағасы таралған — Юнанстандың һәм бөтә Урта диңгеҙ яғының иң ҡиммәтле ағастарының береһе. <!--В целом бедная растительность Греции объясняется широким распространением коз в [[Древняя Греция|Древней Греции]], которые объедали кору деревьев, вследствие чего они погибали, а мелкие побеги просто вытаптывались. Существует даже поговорка — «Грецию съели козы».--> == Административ бүленеше == Төп мәҡәлә: Юнанстандың административ бүленеше Элегерәк Юнанстан 13 административ округка бүленә ине, улар 54 номға (йәки префектураға) бүленә. шулай Юнанстан составында бер автономиялы төбәк була — Афон тауы тирәһендә Афон (Изге тау) монах дәүләте, уның менән 20 Афон монастырҙары вәкилдәренә торған совет идаралыҡ итә. Ысынбарлыҡтағы үҙидара номдар һәм ваҡ берекмәләр — муниципалитеттар кимәлендә була. Муниципалитет менән — мэр, ном менән губернатор етәкселек итә. Әммә 2011 йылдың 1 ғинуарынан алып, Калликратис (Закон 3852/2010) Программаһына ярашлы[20], Юнанстандың административ системһы ҡәтғи рәүештә үҙгәртелә. 13 төбәктән , 54 префектуранан һәм 1033 муниципалитеттан һәм общиналарҙан торған элекке система 7 үҙәкләштерелмәгән администрациялар менән алмашына. Төбәктәр һәм муниципалитеттар, 2010 йылдың 7 — 14 ноябренә тәғәйенләнгән тәүге һайлауҙарҙан алып, тулыһынса үҙаллылыҡ алалар. Үҙәкләштерелмәгән администрациялар генераль секретарь тарафынан идара ителә, уны Юнанстан Хөкүмәте тәғәйенләй. Изге Тау автономиялы монах дәүләте был реформаларҙан азат ителә. <div align="center"> {| class="wikitable sortable" border="1" align="center" style="text-align:left; font-size: 90%;" |- !№ !width=25| !Үҙәкләштерелмәгән администрация !Адм. үҙәк !Ингән перифериялар !Майҙаны,<br>км² !Халҡы,<br>чел. (2011)<ref name=statistics>{{cite web|title=Announcement of the demographic and social characteristics of the Resident Population of Greece according to the 2011 Population - Housing Census.|url=https://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/nws_SAM01_EN.PDF|deadlink=yes|publisher=Hellenic Statistical Authority|accessdate=24 August 2013|lang=en|location=Piraeus|format=PDF|date=2013-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225192921/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/nws_SAM01_EN.PDF|archivedate=2013-12-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131225192921/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/nws_SAM01_EN.PDF |date=2013-12-25 }}</ref> !Тығыҙлығы,<br>чел./км² !Картаһы |- |1 |style="background: #FFCD00"| |'''[[Аттика (Үҙәкләштерелмәгән администрация)|Аттика]]''' |[[Афины]] |[[Аттика (периферия)|Аттика]] |align="right" |3808 |align="right" |3 827 624 |align="right" |1005,15 |rowspan="8"|[[Файл:GreeceDioikiseis.png|175px]] |- |2 |style="background: green"| |'''[[Македония и Фракия]]''' |[[Салоник]] |[[Үҙәк Македония]], [[Көнсығыш Македония һәм Фракия]] |align="right" |32 968 |align="right" |2 490 051 |align="right" |75,53 |- |3 |style="background: red"| |'''[[Эпир һәм Көнбайыш Македония]]''' |[[Янина (ҡала)|Янина]] |[[Эпир (периферия)|Эпир]], [[Көнбайыш Македония]] |align="right" |18 654 |align="right" |620 545 |align="right" |33,27 |- |4 |style="background: #8F00FF"| |'''[[Фессалия һәм Үҙәк Греция|Фессалия һәм Үҙәк Юнанстан]]''' |[[Лариса (ҡала)|Лариса]] |[[Фессалия]], [[Үҙәк Греция|Үҙәк Юнанстан]] |align="right" |29 586 |align="right" |1 280 152 |align="right" |43,27 |- |5 |style="background: #808000"| |'''[[Пелопоннес, көнбайыш Греция һәм Ион утрауҙары|Пелопоннес, көнбайыш Юнанстан һәм Ион утрауҙары]]''' |[[Патр]] |[[Пелопоннес (округ)|Пелопоннес]], [[Көнбайыш Греция|Көнбайыш Юнанстан]], [[Ион утрауҙары]] |align="right" |29 147 |align="right" |1 465 554 |align="right" |50,28 |- |6 |style="background: blue"| |'''[[Эгей утрауҙары (Үҙәкләштерелмәгән администрация)|Эгей утрауҙары]]''' |[[Пирей]] |[[Төньяҡ Эгей утрауҙары]], [[Көньяҡ Эгей утрауҙары]] |align="right" |9122 |align="right" |508 206 |align="right" |55,71 |- |7 |style="background: #FF6600"| |'''[[Крит (Үҙәкләштерелмәгән администрация)|Крит]]''' |[[Ираклион]] |[[Крит (округ)|Крит]] |align="right" |8336 |align="right" |623 065 |align="right" |74,74 |- | |style="background: #FFB6C1"| |[[Афон|Изге Тау Автономиялы монах дәүләте]] |[[Карье]]с |махсус статус һәм үҙаллы виза режимы |align="right" |336 |align="right" |2416 |align="right" |7,20 |- style="background: #CCC;" | || ||барыһы || || ||131 957 || 10 815 197 || 81,96 || |+ |- |} </div> Юнанстан баш ҡалаһы — [[Афина]] ҡалаһы ({{lang-el|Αθήνα}} (''Афина''), боронғолоҡта исеме күпселек һанда ҡулланған — {{lang-el|Ἀθῆναι}} (''Афины'')), боронғо донъя ҡалаларының береһе һәм Европалағы иң йәш баш ҡалаларының береһе — [[1834 йыл]]дан алып, XIX быуаттағы Грек революцияһынан һуң (быға тиклем Юнанстандың баш ҡалаһы [[1828 йыл|1828]]—[[1833 йыл]]дарҙа [[Нафплион]] була) әлеге статусҡа эйә. Хәҙерге ваҡытта баш ҡалала ил халҡының 35 % тирәһе йәшәй, Пирей менән бергә яҡынса 4 млн кеше тәшкил итә. [[Салоник]] ({{lang-el|Θεσσαλονίκη}}) — [[Македония (Греция)|Македония]] грек өлкәһе баш ҡалаһы, әһәмиәте һәм ҙурлығы буйынса Юнанстандың икенсе ҡалаһы, [[Термаикос (ҡултыҡ)|Термаикос ҡултығы]] буйында урынлашҡан. Күп кенә быуаттар дауамында Салоник Юнанстандың мөһим мәҙәни һәм төп дини үҙәге булып тора. бөгөнгө көндә ҡала шулай уҡ илдең иҡтисади һәм мәғариф үҙәге булып һанала. Йыл һайын Салонкта Донъялағы иң ҙур халыҡ-ара күргәҙмә үткәрелә, ә урындағы Аристотель Университеты Юнанстандың иң эре юғары уҡыу йорто булып тора. [[Афон]] монах республикаһы автономиялы төбәк статусына эйә. Был төбәк 20 православие монастырының үҙаллы идара иткән общинаһы, 1313 йылдан туранан-тура Патриарх Константинопольский сиркәү юрисдикцияһы аҫтында тора. Юнанстан суверенитеты 1923 йылғы Лозанна тыныслыҡ килешеүе менән нығытылған. Константинополь Патриархатының башҡа епархияларынан айырмалы рәүештә Афонда юлиан календары ҡулланыла, шул иҫәптән административ документтарҙа. Бөтә донъяла православие динен тотҡандар өсөн Афон — төп изге урындарҙың береһе, ә шулай уҡ [[ЮНЕСКО]] бөтә донъя мираҫы. == Иҡтисады == {{main|Греция иҡтисады|Грецияның ауыл хужалығы|Транспорт Грецияла|Грецияла дөйөм милли забастовка һәм протест акциялары (2010—2012)}} {{кратное изображение | зона = right | направление = vertical | заголовок = Греция иҡтисады | ширина = 250 | изобр1 = Port_of_Thessaloniki.png | подпись1 = [[Салоник]] ҡалаһы порты — Европала иң эре порт | изобр2 = Greece_peripheries_GDP_per_capita.svg | подпись2 = Греция төбәктәренең ВВП буйынса йән башына картаһы. [[Евростат]] мәғлүмәттәре, 2008 йыл. | изобр3 = Greece_GDP_growth_1961-2010.svg | подпись3 = [[1961]]-[[2010]] йылдар осоронда Грецияның иҡтисад үҫеше динамикаһы, 1996 йылдан Еврозона илдәре буйынса сағыштырмаса. Греция иҡтисады көрсөгө 2009 йылда башлана. }} Икенсе донъя һуғышынан һуң Юнанстан Грек иҡтисади мөғжизә осорон кисерә. 1950 һәм 1973 йылдар араһында ВВП темптары 7 % тәшкил итә. Шул осорҙан, Европа берлегенән ҙур финанс ярҙамын алып, Юнанстан бер нисә структура һәм финанс реформаларын башлай. 2001 йылда Юнанстан Еврозонаға ҡушыла. ВВП-ның йыл ғы кимәле Европа берлегендәге уның партнерҙары менән сағыштарғанда күпкә өҫтөнлөклө була. Хәҙерге көндә Юнанстан иҡтисадында хеҙмәтләндереү услугалары иң ҙур өлөштө биләй һәм иҡтисадтың иң тиҙ үҫешкән һәм мөһим секторы булып тора, уларҙан һуң — сәнәғәт һәм ауыл хужалығы. Туризм — валюта килеменең төп сығанаҡтарының береһе, ул дәүләткә ВВП-ға 15%-тан ашыу килем<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html CIA Fact Book. Greece overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825033157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gr.html |date=2016-08-25 }}</ref> эш менән тәьмин ителгән дөйөм һандан 16,5 % эш урындары алып килә. Юнанстан дәүләт секторына ВВп-ның яҡынса 40 % тура килә<ref name="cia"/>, әммә хөкүмәт уның артабанғы өлөшөн төшөрөү буйынса бөтә сараларҙы ҡуллана. Сәнәғәт секторында юғары етештереү технологиялары өҫтөнлөк ала. Башҡа мөһим тармаҡтар араһында — туҡыма, химик, төҙөлөш маткериалдары, машина эшләү, транспорт королмалары һәм электр приборҙары сәнәғәте 10 % ВВП Юнанстанға төҙөлөш алып килә, сөнки яңыраҡ әлеге сектор 2004 йылғы Афин Олимпиадаһына бәйлекүтәрелеш кисерә. Ауыл хужалығы хәҙерге ваҡытта ВВП-ның 7 % ғына тәшкил итә. 2000-се йылдар башында бөтә балкан күршеләре иҡтисадтарына төп инвестор булып тора. Юнанстандың Милли банкы 2006 йылда төрөк финанс банкының — 46 % һәм серб Vojvođanska Bank-тың 99,44 % акцияһын һатып ала 1995—2005 йылдар осоронда Юнанстан башҡа Европа илдәре араһында иң күп ваҡытты эштә үткәргән ил булып һанала: гректар уртаса йылына 1900 сәғәт эшләй, икенсе урынды испандар биләй — йылына 1800 сәғәт<ref>{{cite web |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=12128&subid=2&tag=8784&pubid=1114536 |title=Oι αργίες των Eλλήνων — Праздники греков |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081220095845/http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=12128&subid=2&tag=8784&pubid=1114536 |archivedate=2008-12-20 |deadlink=yes }}</ref>. 2007 йылда Юнанстанда уртаса эш хаҡы — сәғәтенә яҡынса 20 доллар. Иммигранттар эш көсөнөң 1/5 өлөшөн тәшкил итәләр, улар башлыса ауыл хужалығында һәм төҙөлөштә эшләйҙәр. 2009 йылға Юнанстандың хеҙмәт ресурстары 4,577 миллион кеше, йәки дөйөм халыҡ һанынан 46 % тәшкил итә, был ОЭСР илдәре араһынан, Көньяҡ Кореянан һуң (48 %), икенсе күрһәткес<ref>{{cite web |url = http://internetakias.gr/2008/05/28/greece-second-hardest-working/ |title = Οι Ελληνες 2οι πιο σκληρά εργαζόμενοι στον κόσμο! — Греки — 2-е лучшие в мире работники! |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101129172719/http://internetakias.gr/2008/05/28/greece-second-hardest-working/ |archivedate = 2010-11-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129172719/http://internetakias.gr/2008/05/28/greece-second-hardest-working/ |date=2010-11-29 }}</ref>. Йён башына уртаса килем 2008 йылда 30 661 АҠШ долларынан 2009 йылда 31 704,028 долларға тиклем арта. Халыҡтың һатып алыу һәләтлеге буйынса Юнанстан 2009 йылда донъяла 25-се урынды биләй. Бер үк ваҡытта эшһеҙҙәрҙең һаны 2009 йылдың октябрендә , 2010 йылдың 12,6 % һәм 2010 йылдың октябрендә 13,5 % тәшкил итә<ref>[http://english.capital.gr/News.asp?id=1115925 Unemployment Rate Reached 13,5 % In Oct 2010, capital.gr, 13 January 2011]</ref>. Кеше потенциалы үҫеше индексы мәғлүмәттәренә ярашлы 2007 йылға ҡарата Юнанстан донъяла 25-се урынды биләй (2009 йылдың 5 октябрендә иғлан ителә<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf Human Development Report 2009 (данные на 2007 год включительно)]</ref>. 2001йылда Юнанстан үҫешеән ил тип таныла. 2013 йылда Юнанстан донъяла үҫешкәг ил статусын юғалтҡан тәүге ил булып теркәлә<ref>[https://kp.ua/daily/130613/398869/ Греция потеряла статус развитого государства]</ref><ref>[https://vz.ru/news/2013/6/13/636942.html Греция первой в мире потеряла статус развитого государства]</ref>. Донъя финанс көрсөгө арҡаһында Юнанстан иҡтисады 2009 йылдың аҙағында бик ҡыйын хәлгә тарый: бюджет дефициты ВВП-ның 12,7 % тәшкил итә (Нврозонала ВВП-ның 3 % рөхсәт ителә<ref>{{cite web |url = http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=4674 |title = ATHENS NEWS AGENCY |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120305115648/http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=4674 |archivedate = 2012-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305115648/http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=4674 |date=2012-03-05 }}</ref>. Хөкүмәт приватиациялау программаһын башлай, йылына ике тапҡыр глобаль облигациялар сығара, әммә 2010 йылдың яҙында иҡтисад дефолт сигенә барып етә<ref>[https://www.epravda.com.ua/columns/2010/05/19/235802/ Греция: дефолт неминуем]</ref>, был, үҙ сиратыда, евровалютаны йыл минимумына тиклем кәметә<ref>{{cite web |url = http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=5398 |title = В Греции объявили налоговую амнистию |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Европа берлегенең 16 иле һәм МВФ Юнанстанға, ҡаты иҡтисад программаһы шарты менән<ref>{{cite web |url = http://finam.info/news/gretsiya-hochet-162-mlrd-evro-za-okkupatsiyu-natsistskoy-germanii/ |title = Греция хочет 162 миллиардов евро за оккупацию нацистской Германией. Финам 17.I.2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130205091527/http://finam.info/news/gretsiya-hochet-162-mlrd-evro-za-okkupatsiyu-natsistskoy-germanii/ |archivedate = 2013-02-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205091527/http://finam.info/news/gretsiya-hochet-162-mlrd-evro-za-okkupatsiyu-natsistskoy-germanii/ |date=2013-02-05 }}</ref> финанс ярҙамын (110 млрд евро (80 млрд — ЕС-тан һәм 30 млрд — МВФ-тан) бүлеү тураһында һүҙ ҡуйышалар<ref>[https://www.bfm.ru/articles/2010/05/03/v-grecii-budut-zhit-bedno-no-v-dolg.html В Греции будут жить бедно, но в долг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120132917/http://www.bfm.ru/articles/2010/05/03/v-grecii-budut-zhit-bedno-no-v-dolg.html |date=2012-11-20 }}</ref> — бында эштән ҡыҫҡартыу, эш хаҡын күтәрмәү, пенсия йәшен күтәреү, һалымдарҙы күтәреү, әммә былар бөтәһе лә бергә илдә забастовкалар, күмәк протнстакциялары һәм тәртипһеҙлектәргә алып килә. «Һалым кәрзинен» тултырыу өсөн хөкүмәт һалым амнистияһын иғлан итә<ref>{{cite web |url = http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=5398 |title = В Греции объявили налоговую амнистию |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, шулайуҡ дәләт вазифалы кешеләре араһында коррупция менән көрәш башлана. Афондағы Ватопед монастыры эше һәм «Siemens» компанияһы менән халыҡ-ара скандал ҙур билдәлелек ала. Илдә табыш кимәле бик юғары. Юнанстан — Евросоюз илдәре араһында эш хаҡының минималь күләме 2008 йылдан 2009 йылға тиклем кәмегән берҙән-бер ил. 2017 йылдан иҡтисад үҫеш юлына баҫа, 2017 һәм 2018 йылдарҙа ВВП йылына 2 % тирәһе үҫә. 2019 йылдың 1 февралендәЮнанстанда эш хаҡының минималь күләме айына 650 евроға тиклем күтәрелә. Илдәге көрсөк башынан 7 йыл үтеүгә эш хаҡының тәүге тапҡыр күтәрелеүе. 2012 йылға тиклем эш хаҡының минималь күләме (МРОТ) йылына 751 евро булһа, һуңынан 25 йәштән олораҡ граждандар өсөн 586,08 евроға һәм йәштәр өсөн 510 евроға тиклем кәметелә. Шулай итеп, күпселек халыҡ өсөн эш хаҡының минималь күләме — яҡынса 11 %, ә йәштәр өсөн ул 27 % тиклем арта<ref>[https://ru.euronews.com/2019/01/28/greece-minimum-wage-increased-after-crisis В Греции впервые после начала кризиса повышают МРОТ | Euronews<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.interfax.ru/business/648128 В Греции повысят МРОТ впервые с начала долгового кризиса почти десятилетие назад<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://ru.investing.com/news/economy-news/article-597299 Греция с 1 февраля повысит МРОТ почти на 11 % От IFX<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.pnp.ru/economics/v-grecii-vpervye-za-10-let-povysyat-mrot.html В Греции впервые за 10 лет повысят МРОТ — Парламентская газета<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.swissinfo.ch/rus/%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%81-1-%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D0%BC%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D1%82%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-11---%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B8---%D0%BD%D0%B0-27-/44715246] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211090935/https://www.swissinfo.ch/rus/%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D1%81-1-%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B0%D0%B5%D1%82-%D0%BC%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D1%82%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-11---%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B8---%D0%BD%D0%B0-27-/44715246|date=2019-12-11}}</ref><ref>[https://www.newsru.com/finance/28jan2019/greece.html NEWSru.com :: Премьер-министр Греции объявил о первом за 10 лет повышении минимальной зарплаты в стране<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Кейтц индексы Юнанстанда 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата (уртаса — €1060,45 һәм минималь — €683,76<ref>https://www.eurofound.europa.eu/sites/default/files/ef_publication/field_ef_document/ef18005en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831133204/https://www.eurofound.europa.eu/sites/default/files/ef_publication/field_ef_document/ef18005en.pdf |date=2020-08-31 }}</ref><ref>[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=earn_mw_cur&lang=en]</ref>) яҡынса 64 % тәшкил итә. == Туризм == {{главная|Туризм в Греции}} [[Файл:Parthenon of Athens engraving by William Miller after H W Williams.jpg|thumb|left|250px|<small>Парфенон [[Грек революцияһынан ]] һуң ([[1820-се йылдар]]). [[Вильямс Хью Вильям|Х. В. Вильямс]] эшенән ([[1822]]) [[Миллер Вильям|В. Миллер]] ([[1829]]) гравюраһы.''</small>]] Юнанстан табышының байтаҡ өлөшө туризм өлкәһенән тулыландырыла; 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, тап туризмға ВВВ-ның 15 % тура килә<ref name="cia"/>. Шул уҡ ваҡытта Иҡтисад һәм конкурнтлыыҡ һәләтлек министрлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, йәшерен табыштарҙы иҫәпкә алғанда (2007 йылға ҡарата 36 %), туризмдың өоөшө ВВП-ның 18—20 % тәшкил итә<ref>{{cite web |url=http://www.investingreece.gov.gr/default.asp?pid=36&sectorID=37&la=1 |title=Tourism, investingreece.gov.gr |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425230638/http://www.investingreece.gov.gr/default.asp?pid=36&sectorID=37&la=1 |archivedate=2012-04-25 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425230638/http://www.investingreece.gov.gr/default.asp?pid=36&sectorID=37&la=1 |date=2012-04-25 }}</ref>. Бынан тыш, туризм өлкәһендә 900 мең тирәһе кеше эшләй, шул иҫәптән, HoReCa өлкәһендә — дөйөм халыҡ иҫәбенән 6,9 %, был Евросоюзда, Мальта һәм Испаниянан һуң, 3-сө урын<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-090/EN/KS-SF-08-090-EN.PDF|title=The tourist accommodation sector employs 2.3 million in the European Union|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127165629/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-090/EN/KS-SF-08-090-EN.PDF|archivedate=2012-01-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127165629/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-08-090/EN/KS-SF-08-090-EN.PDF|date=2012-01-27}}, [[Евростат]]</ref>. 2008 йылда Юнанстан 17,5 млн турист ҡабул итә<ref>{{cite web |url = http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=4982 |title = Кризис — не помеха туризму в Греции |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120306083510/http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=4982 |archivedate = 2012-03-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306083510/http://web.ana-mpa.gr/anarussian/articleview1.php?id=4982 |date=2012-03-06 }}</ref> 2014 йылда был һан 22 млн кешегә тиклем арта. Юнанстанда ял итергә бигерәк тә Германиянан һәм Бөйөк Британиянан яраталар— 2014 йылда был илдәрҙән 2,46 млн һәм 2,09 млн кеше килгән<ref>{{cite web|url = https://www.homesoverseas.ru/news/Grecija_chislo_turistov_vyroslo_na_23|title = Греция: число туристов выросло на 23 %|author = |website = |date = |publisher = }}</ref>. Ҡытайҙа 2005 йылда үткәрелгән һораулама буйынса, ҡытайҙар Юнанстанны туристик ил булараҡ беренсе урынға ҡуялар. 2007 йылда Юнанстанға 19 миллион турист килә, һәм ул донъя туристик йүнәлештәрҙең беренсе ун ил исемлегенә индерелә. Европа туристары Родос утрауын иң яҡшы курорт тип таный. 2008—2009 йылдарҙа туристарҙың һаны бер аҙ кәмей<ref>{{cite web |url=http://news.kuda.ua/34112 |title=Всё меньше туристов посещают Грецию |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110919204652/http://news.kuda.ua/34112 |archivedate=2011-09-19 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919204652/http://news.kuda.ua/34112 |date=2011-09-19 }}</ref>. Грек отельдәре хужалары «All-inclusive» урынлаштырыу системаһын индереү һәм урыҫ телле персоналды яллау аша БДБ илдәре туристары иҫәбенә артырырға өмөт итәләр<ref>[https://www.tourdom.ru/news/?read=23596 Крит в режиме ожидания]</ref>. Юнанстандың иң билдәле һәм популяр туристик үҙәктәре: тарихи-мәҙәни — Афина, Дельфа, Корфу утрауы, Крит; пляж ялы үҙәктәре — Халкидики утрауы, Миконос, Санторини, Парос һәм Крит курорт- утрауҙары; христиандарҙың хаж үҙәктәре — Афон Изге Тауы, Метеор монастырҙары, Салоник (Изге Димитрий базиликаһы, Изге София базиликаһы һәм башҡалар) византия һәйкәлдәре ЮНЕСКО донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. == Халҡы == {{main|Греция халҡы|Греция халыҡтары|Грецияға иммиграция}} [[Файл:Greece_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px| 2020 йылға ҡарата Юнанстан халҡының йәш-енес пирамидаһы ]] Евростат баһалауы буйынса 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Юнанстан халҡының һаны 11 309 885 кеше тәшил итә[49], ир-егет — 49,49 %, ҡатын-ҡыҙ — 50,51 %. Ураса йәш, 2010 йылғы иҫәпләүҙәр буйынса — 41,2 йәш, ир-егеттәр өсөн — 41,1 йәш (2008 — 40 йәш), ҡатны-ҡыҙҙар өсөн — 43,2 йәш (2008 — 42,3)[22]. Енес һәм йәштең нисбәте: тыуған саҡта — 1,064 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; 15 йәшкә тиклем — 1,06 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; 15 йәштән 64 йәшкә тиклем: 1,0 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; 65 йәш һәи өлкәнерәк: 0,78 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; бөтә халыҡ: 0,96 ир-егет./ҡатын-ҡыҙ; (2010). 2010 йылда тыуым 1000 кешегә 9,34 бала тәшкилә итә (2007 — 9,62 бала), йыл һайын халыҡ тыуым артыуы 0,106 % тәшкил итә (2007 — 0,163 %). Үлем күләме 1000кешегә 10,6 кеше тәшкил итә (2007 — 10,33), балалар үлеме күләме — 1000 кешегә 5 кеше [22] (2007 — 5,34). Өлкәндәр араһында ВИЧ/СПИД-тың таралыуы 2001 йылдан үҙгәрешһеҙ ҡала һәм 0,2 % тәшкил итә. ВИЧ/СПИД-тың ыңғай статусы менән кешеләрҙең һаны Юнанстанда — яҡынса 11 мең кеше, ВИЧ/СПИД-тан үлем осраҡтары — йылына 100 кешенән кәмерәк. Гректар — бик тиҙ ҡартайған халыҡ: по данным Евростат мәғлүмәттәренә ярашлы 2050 йылға 75 йәштән олораҡ йәштәге кешеләрҙең һаны 19%-тан 31 %-ҡа имклем артасаҡ[50]. Бөгөнгө көндә илдә эшләп йөрөүсе кешеләрҙең һаны 1 пенсионерға 4 кеше тәшкил итә, уларҙың һаны 2 кешегә тиклем кәмейәсәк, тип фаразлана. 2010 йылғы иҫәпләүҙәр буйынса уртаса йәшәү дауамлылығы 79,8 йыл тәшкил итә[22], ир-егеттәр араһында — 77,24 лет (2007 — 74,6), ҡатын-ҡыҙҙар араһында — 82,52 лет (2007 — 79,4). [[Файл:50 largest Greek diaspora.png|thumb|слева|270пкс|Юнанстан мигранттары менән тәүге 50 ил картаһы]] Ҡалаларҙа бөтә халыҡтың 61 % (2007 — 58,8 %) йәшәй, йыл һайын фаразланған тыуым артыу 0,6 % етәсәк. Халыҡ тығыҙлығы —бер км2 -ға 85,3 кеше (2007 — 82,9). Иң күп халыҡлы Юнанстан ҡалалары: Афина, Салоник, Пирей, Патр, Ираклион, Лариса һәм Волос. [[Файл:Greek Orthodox wedding in Tripodes, Naxos, 119259.JPG|thumb|Грек туйы, [[Наксос]]]] Юнанстандың күпселек халҡы — гректар (93 %[22]), аҙсылыҡтар, айырыуса тел буйынса, мәғлүмәттәр төрлөсә иҫәпләнеүгә күрә йыш бәхәстәр тыуҙыра. Грек статистикаһы халыҡтың милләте буйынса иҫәп-хисап алып бармай, тигән фекер бар, әммә был ялған һығымта. Хәҙерге Юнанстандың рәсми рәүештә танылған төп дини аҙсылығы — Фракия һәм Додеканес утрауҙары мосолмандары, улар иҫәбенә [[төрөктәр]] (Юнанстан халҡының 1 %), [[помак]] ([[Болгар теле|болгар телле]] мосолмандары, 0,3 %) һәм мосолман — [[сиғандар]] (0,1 %) тәшкил итә. Әммә был юҫыҡта Юнанстан 1924 йылғы Лозанна килешеүен таный һәм шуны уҡ Төркиәнән дә талап итә, сөнки халыҡтың был өлөшө Юнанстан сиктәрендә Константинополь һәм Имврос һәм Тенедос утрауҙарының грек мосолмандарын яҡлау шарттары менән ҡалдырыла. [[Истанбул]]да хәҙергә ваҡытта грек аҙсылығы ысынында юҡ тиерлек. Башлыса ғалим-этнографтар тарафынан тел нигеҙендә айырымланған аҙсылыҡтар бар, әммә бында үҙ спецификаһы бар: [[албандар]] (4 %; шул иҫәптән [[арнауттар]]) — төрөктәр һәм мосолман арнауттар менән һуғыштарҙа илгә тиҫтәләгән милли геройҙар биргән грек үҙаңлы халыҡ; «славянтелле гректар» йәки [[Греция славяндары|Македония славяндары]] (1,2 %), улар XX башында үҙҙәрен болгарҙар тип исемләйҙәр һәм шулай тип танылылар; [[аромундар]] (1,1 %, шул иҫәптән [[меглениттар]]) — илгә тиҫтәләгән милли геройҙар һәм бик күп меценаттар биргән грек үҙаңлы халыҡ, православие динен тотҡан сиғандар (тағы 0,8 %). Ррсми рәүештә [[әрмәндәр]], [[сербтар]] (0,3 %), [[ғәрәптәр]] (0,3 %), [[йәһүдтәр]] (0,05 %) һәм башҡалар таныла. [[БМО]] баһалауҙары буйынса 2019 йыл башына ҡарата Юнанстанда 1,2 миллион иммигрант һәм уларҙың вариҫтары йәшәй, йәки ил халҡының 11,6 %<ref>https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/data/UN_MigrantStockTotal_2019.xlsx</ref>. Сит илдәрҙә 4 миллиндан ашыу грек йәшәй, уларҙың 2 меңдән ашыуы АҠШ-та, Канадала һәм австралияла<ref>[http://travelgreece.ru/guide/ Описание Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607133731/http://www.travelgreece.ru/guide/ |date=2013-06-07 }}</ref>. == Дин == {{Төп мәҡәлә|Дин Грецияла|Эллада православие сиркәүе}} 1975 йылдың 11 июлендә ҡабул ителгән Юнанстан Конституцияһы {{lang-el|Εις το όνομα της Αγίας και Ομοουσίου και Αδιαιρέτου Τριάδος}} ({{lang-ru| Во имя Святой, Единосущной и Нераздельной Троицы}}) һүҙҙәренән башлана һәм Конституцияның 3-сө статьяһында (II киҫәк «Сиркәү һәм Дәүләт мөнәсәбәттәре») шулай тип әйтелә<ref>[https://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/8c3e9046-78fb-48f4-bd82-bbba28ca1ef5/SYNTAGMA.pdf Официальный текст Конституции Греции на 27 мая 2008 года], [[Парламент Греции]]{{el icon}}</ref><ref name=Hri.org>{{cite web|title=The Constitution of Greece|url=http://www.hri.org/docs/syntagma/artcl25.html|publisher=Hellenic Resources Network}}</ref>: {{начало цитаты}} 1. Грецияла хакимлыҡ иткән дин үҙенең Башлығы итеп беҙҙең Иисус Христосты таныған, Көнсығыш Православие Христос Сиркәүе дине булып тора, ул Константинополь Бөйөк Сиркәүенең һәм башҡа диндәш Христос Сиркәүҙәре һымаҡ изге апостол һәм собор канондарын һәм изге традицияларын кисекмәҫтән тота. Ул автокефаль булып тора һәм сиркәү хеҙмәтендә торған архиерейҙарҙың Изге Синоды һәм улар уҡ һайлаған, 1928 йылдың 4 сентябрендәге Патриарх томосы положениеларына ярашлы, Сиркәү уставы билдәләгән тәртиптә булдырылған Даими Изге Синод тарафынан идара ителә. 2. Дәүләттең ҡайһы бер райондаында сиркәү режимы алдағы пункт положениеларына ҡаршы килмәй. 3. Изге Китаптың тексы үҙгәрешһеҙ ҡала. Уның ниндәй булһа ла башҡа тел формаһына тәржемәһе Грецияның Автокефаль Сиркәүенең һәм Константинополдәге Бөйөк Христос Сиркәүенең рөхсәтенән тыш тыйыла. {{конец цитаты|источник = Греция Конституцияһы}} [[Файл:Meteora 004.jpg|мини|[[Мегала Метеор]] монастыры]] Юнанстан Конституцияһы илдә төп дин итеп православие динен таный, бер үк ваҡытта бөтә граждандар өсөн дин тотоу иреклеген гарантиялай. Юнанстан хөкүмәте үҙенең граждандарының дингә ҡарағанлығын тураһында рәсми статистика алып бармай. 2010 йылға ҡарата Евростаттың социлогик тикшеренеү мәғлүмәттәре буйынса, гректарҙың 79 % Аллаһы тәғәләгә ышанабыҙ, тип яуап бирҙеләр, Европа берлеге азалары араһында был, Мальта һәм Кипрҙан һуң, өсөнсө күрһәткес. 2006 йылғы АҠШ хөкүмәте мәғлүмәттәренә ярашлы, Юнанстан граждандарының 97 % үҙҙәрен «православие динен тотҡан гректар» тип таный<ref>[https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71383.htm International Religious Freedom Report 2006 released by the Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor]</ref>. [[Файл:Church of the virgin of the burgh Rhodes 14th century night.jpg|thumb| [[Родос (ҡала)|Родос]] ҡалаһындағы Богородица сиркәүе емерклектәре. Төнгө күренеш. Родос утрауы, Юнанстан. XIV быуат]] Грек правослакие сиркәүе өҫтөнлөк ала, уның башлығы — архиепископ Иероним II, уның резиденцияһы Афинала урынлашҡан. Шуның менән бергә илдең төньяғы тулыһынса һәм Додеканес утрауҙары Шулай уҡ, Константинополь сиркәүенә Афон Изге тауындағы дәүләт буйһона, Крит православие сиркәүе яртылаш автономиялы биләмә. Эгей диңгеҙендәге бер нисә, үҙ ваҡытында Венеция республикаһы ҡарамағында булған, утрау халҡы католиктар динен тота. Фракияла һәм Родос утрауында, гректарҙан тыш, төрөк мосолмандары йәшәй (1,3 %). Иудаизм Юнанстанда 2000 йылдан ашыу йәшәп килә. Сефардар ҡасандыр Салоник ҡалаһында күп һанлы общинаһын тәшкил итәләр, әммә Холокостан һуң уларҙың һаны 5500 -ҙән артыҡ ҡалмай. Протестанттар общинаһы илдә яҡынса 3000 кеше тәшкил итә — Аллаһ ассамблеялары, евангелистар һәм баптистар. Иегова шаһиттарының (Свидетели Иеговы) һаны яҡынса 30 000 кеше. 2017 йылда эллинизм юридик яҡтан Юнанстанда әүҙем үҫешкән дин тип таныла. Был динде тотоусылар һаны — 2 мең кеше. Эллинизм төшөнсәһе аҫтында боронғо грек йолаларын дауам иткән һәм тергеҙгән төрлө дини хәрәкәттәр күҙаллана. * [[Боронғо грек дине]] == Фән һәм технологиялар == Бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем Юнанстанда медицина өлкәһендә, мәҫәлән, айырым ғилми хеҙмәттәр баҫтырылыуға ҡармаҫтан («О диете» (греч. Διαιτητική) Константиноса Михаила (греч.)русск., 1794<ref>[http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/ergasies/100.asp Δημήτριος Καραμπερόπουλος. Η πρώτη Ιστορία της Ιατρικής στην Ελληνική Γλώσσα, 11 Ιουλίου 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111085318/http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/ergasies/100.asp |date=2012-01-11 }}</ref>, «История врачебного искусства» (греч. Ιστορίας Ιατρικής) Сергио Иоанну<ref>[http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/ergasies/108.asp Δημήτριος Καραμπερόπουλος. Ελληνική Παιδιατρική. Διαχρονική προσέγγιση, 15 Νοεμβρίου 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111085308/http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/ergasies/108.asp |date=2012-01-11 }}</ref>, 1818; «Справочник по гигиене» (греч. Υγιεινατάριον) Спиридона Вландиса, 1820[58]))), бойодороҡһоҙлоҡ алғандан һуң тәбиғи һәм техник фәндәр үҫеш ала<ref>[http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/ergasies/66.asp Δημήτριος Καραμπερόπουλος. Εγκυκλοπαίδεια Νεοελληνικού Διαφωτισμού, υπό έκδοση από το Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών, Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127172332/http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/ergasies/66.asp |date=2012-01-27 }}</ref>. 1837 йылда нигеҙ һалынған Афина университеты бик тиҙ арала илдең фәнни үҙәгенә әүерелә. 1887 йылда уны тәбиға фәндәр кафедраларын башта — бүлек, ә һуңынан тәбиғи фәндәр факультетына берләштерәләр. Фәндәрҙең үҫешенә шулай уҡ индустриялләштереү булышлыҡ итә, әлеге юлға Юнанстан 19 быуаттың икенсе яртыһында баҫа. Быуат аҙағында махсуслаштырылған лабораторияһына нигеҙ һалыусы, химик Анастасиос Христоманос бер нисә файҙалы ҡаҙылмаларын грек мәғдәненә тикшереп ҡарай. Лаврион рудниктарының генераль инстпекторы, киләсәктә Афина академияһының беренсе президенты, Фокион Негрис Юнанстандың геологик төҙөлөшө тураһында ифрат күп мәғлүмәттәр баҫтыра, ә физик һәм математик Константинос Мицопулос илдең сейсмик торошон тикшерә. Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән биологтар Теодорос Орфанидис, Теодор Генрих Герман фон Гелдрейх, Спиридон Милиаракис, Иоаннис Х. Политис шөғөлләнәләр. Юнанстанда медицинаға нигеҙҙе «Кеше анатомияһы» авторы (1906) Георгиос Склавунос һала. XX быуат башында иҡтисади үҫеш темптары техник фәндәрҙең үҫешенә булышлыҡ итә, Афина политехник институты уларҙың үҙәге булып китә. 1837 йылда археология фәнен терелтеү, боронғолоҡтарҙы тейешле һаҡлау өсөн шарттар тыуыҙырыу маҡсатында Грек археология йәмғиәте ойошторола. Ярты быуат дауамында был ҙур эшкә шулай уҡ Афиналағы сит ил археология мәкәтәптәре үҙ ролекн уйнай, улар бөгөнгө көнгә тиклем Юнанстанда археологик эштәр башҡаралар: Француз (1846), Немец (1874), Америка (1881), Британ (1886), Австрия (1898). Грек археологтары араһында Константинос Куруньотис, Николаос Платон, Кириакос Питтакис, Валериос Стаис, Арис Пулианос һәм Афина некрополенең реставрация эштәре етәксеһе Манолис Коррес билдәлелек ала. Хөҙерге ваҡытта физика фәндәре өлкәһендә алдынғы ғилми учреждение — «Демокрит» йәҙрә тикшеренеүҙәр үҙәге[59], ул 1961 йылда Ая-Параскевиҙа булдырыла. Унда атом реакторы, субкритик реактор һәм Ван де Грааф генераторы бар. Астрономия, физик атмосфера, сейсмология һәм метеорлогия буйынса тикшеренеүҙәрҙе Афина милли обсерваторияһы үткәрә.Ғәмәли математика буйынса ғилми тикшеренеүҙәр менән Афина фәндәр академияһының профилле бюроһы һәм иҫәпләү эштәре үҙәге алып бара. Электроника, яһалма интеллект, электрохимия, аэродинамика өлкәләрендә мөһим эштәр Аристотель университетында һәм Афина техник университетында алып барыла. [[Файл:Athens-Kiffisia-aerial.jpg|thumb|слева|OTE телекоммуникация компанияһының штаб-фатиры]] Иоаннис Аргирис — грек математигы һәм инженеры, һуңғы элементтар методы һәм тура ҡатылыҡ ысулы авторҙарының береһе. Математик Константин Каратеодори XX быуат башында ғәмәли анализ өлкәһендә эшләй, уның тәғлимәте Альберт Эйнштейнға теорияһының математика өлөшөндә асыш эшләргә ярҙам итә. Биолог Фотис Кафатос — молекуляр клонлау һәм геномика өлкәһендә тәүге белгес. Димитрис Нанопулос — билдәле физик-теоретик, элементар өлөшсәдәр физикаһы һәм физик космология тармаҡтарында ифрат ҙур өлөш индерә. Георгиос Папаниколау — цитология һәм рак ауырыуын иртә диагностикалау буйынса беренселәрҙән, пап-тестты уйлап табыусы. Автомобилдәр буйынса дизайнер Алек Иссигонис «Mini» автомобиленең конструкцияһын төҙөй, ошо уҡ ваҡытта Михалис Дертузос Интернет донъяһында беренселәрҙән һанала. Донъяла киң билдәлелек грек информатиктар Христос Пападимитриу, Диомидис Спинеллис, Иосиф Сифакис, Михалис Яннакакис яулайҙар. Николас Негропонте Массачусет технология институтының медиа-лабораторияһын һәм One Laptop Per Child программаһын булдыра. == Мәҙәниәте == {{main|Грецияның мәҙәниәте}} [[Файл:Greece linguistic minorities.svg|мини|Илдәге телдәр таралыуы картаһы (грек теленән башҡа)]]. Юнанстан мәҙәниәте Миной цивилизацияһы дәүеренән алып күп мең йылдар дауамында формалаша, формалашыу Классик Юнанстан һәм Рим хакимлығы осорондағы Юнанстан ваҡытында бара. [[Ғосман империяһы]] хакимлығы шулай уҡ грек мәҙәниәтенә йоғонто яһай. Әммә хатта Грек революцияһы ваҡытында бөйөк әҙәбиәт, музыка, һынлы сәнғәт әҫәрҙәре ижад ителә. Хәҙерге Юнанстандың бөтә мәҙәниәтенә православие христианлығы йоғонто яһай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, мәҫәлән, Роберт Каган, Юнанстандың хәҙерге мәҙәниәте боронғо Эллада мәҙәниәтенә ҡарағанда, Византия һәм Ғосман империяларының мәҙәни мираҫы менән нығыраҡ бәйле, тип һанай<ref>[https://www.nytimes.com/2010/04/25/opinion/25kaplan.html?scp=1&sq=greece%20economy&st=cse For Greece’s Economy, Geography Was Destiny]{{ref-en}}</ref>. Бер үк ваҡытта, Хавефорд колледжы тарихсыһы А. Китрофф билдәләүенсә: «Хәҙерге гректар туранан-тура боронғо гректарҙан барлыҡҡа килгән тигән уй хәҙерге грек милләте үҙаңының нигеҙ булып тороусы»<ref>[http://old.russ.ru/perevod/20040823.html www.russ.ru Пересматривая античные каноны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140422232858/http://old.russ.ru/perevod/20040823.html |date=2014-04-22 }}</ref>. Юнанстанда Юнеско-ның бөтә донъя мираҫы һәйкәлдәренең һаны — 18. Грек теле — хәҙерге донъя телдәре араһында иң боронғо телдәрҙең береһе. Уның менән — 4000 йылдан ашыу, ә грек яҙма теле 3000 йыл ҡулланалар. Бөгөн грек теле — ниндәй булһа ла һинд-европа теле һүҙлегенең нигеҙе булып тора, фәнни лексика төшөнсәләре нигеҙенең күпселеге шулай уҡ өлөшләтә грек сығышлы. Хәҙерге грек теле — димотика — стандарт тел варианты булараҡ ҡулайлаштырылған көньяҡ грек диалекты. Ул ныҡ ҡына кафаревусанан айырыла, сөнки, ысынында, кафаревуса боронғо грек ''койне'' нигеҙендә яһалма рәүештә булдырылған, уны грек яҙыусыһы, мәғрифәтсе һәм XIX быуаттағы милли-азатлыҡ осороноң әүҙем йәмәғәт эшмәкәре Адамантиос Кораис тәҡдим итә. Лингвистик яҡтан Юнанстан һәр саҡ ярайһы уҡ бер төрҙәге ил була. [[XX быуат]] башында гректар һәм төрөктәр араһында халыҡтар менән алмашыныу була, ул этник аҙсылыҡтарҙың ассимиляция процесын тағы ла нығыраҡ көсәйтә. Хәҙер грек телен беренсе һәм хатта берҙән-бер тел булараҡ ил халҡының яҡынса 99 % ҡуллана<ref name="cia"/>.Грек теленең төп диалекттары: понтий диалекты, каппадокий диалекты, цакон диалекты, йәһүд-грек диалекты. Аҙаҡҡы унъйыллыҡта интернет хеҙмәте һәм мобиль бәйләнеше грек яҙма теленең латинлашыуына килтерҙе. Был күренеш «греклиш» (ингл. Greeklish) тип йөрөтөлә — ул бөтә грек диаспораһы буйынса һәм хатта грек халҡы күпләп йәшәгән Юнанстанда һәм [[Кипр Республикаһы|Кипр]]ҙа таралған. === Философия === {{main|Боронғо грек философияһы}} [[Файл:Sanzio 01.jpg|мини|200пкс|Платон Академияһы, [[Рафаэль]]]] Көнбайыш философия традицияһы Боронғо Юнанстанда б.э.т. VI быуатҡа тиклем үк тыуа. Тәүге боронғо грек философтарын «досократик» тип йөрөтәләр, уларҙың хеҙмәттәренең ҡайһы бер өлөштәре лә һаҡланып ҡалмаған. Досократиктар араһында айырым урынды ете антик аҡыл эйәһе биләй. Уларҙың береһе — Фалес Милетский, ул Аристотель заманынан Юнанстандың милет мәктәбенә ҡараған беренсе философы тип иҫәпләнә. Уның артынан — элей мәктәбе, ул бытие философияһы менән шөғөлләнә.. Грек Философияһының классик осоро ғәҙәттә Сократ, Платон һәм Аристотель менән бәйләнә. Ул осорҙа Боронғо Афина грек философияһының үҙәгенә әйләнә. Сократ беренсе булып кеше шәхесе тураһында уйлана башлай, Платон Академияға нигеҙ һала һәм философияны логик-этик система булараҡ булдыра, ә Аристотель — философия фәнен ысынбарлыҡтағы донъя тураһында тәғлимәт тыуҙыра. Юнанстанда барлыҡҡа килгән башҡа философик мәктәптәр араһында стоицизм, эпикурейлыҡ, скептицизм һәм неоплатонизм кеүек мәктәптәрҙе телгә алып була. Грек {{comment|Яңырыуының|Возрождение}} (XV—XVIII быуаттар) күренекле вәкилдәре — клирик Теофилос Коридаллеус, Николай Маврокордат, Викентиос Дамодос, Мефодиос Антракитис. Яңы грек Мәғрифәте өсөн боронғо грек мираҫына иғтибарҙы йүнәлтеү хас, уның вәкилдәре — Евгений Булгарис, Иосипос Мисиодакас, Вениамин Лесбосский, революционер Ригас Фереос. [[Ғосман империяһы]]нан тәүге бойондороҡһоҙлоҡ йылдарында дини философия таралыу таба (Филиппос Иоанну, Петрос Браилас-Арменис) һәм гегельянлыҡ<ref>[[Кессиди, Феохарий Харлампиевич|Феохарис Кессидис]]. Греция (Королевство Греция). Общественные науки. Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 30. Экслибрис — Яя. 1978. 632 стр., илл.; 30 л. илл.; 9 л. карт.</ref>. XX быуат башында философия хеҙмәттәренең төп мотивы {{comment|Бөйөк идея|}} мәсьәләһен аныҡлау булып тора (Яннис Камбисис, Иоаннис Зервос, Ион Драгумис), уның сәйәси яҡтан Элефтериос Венизелос үткәрә, ә философияла позитивизм идәялары тарала (Теофилос Вореас һәм Панайотис Айософитис). Һуғыштан һуңғы ваҡытта билдәле философия йүнәлештәре булып неокантианлыҡ (Иоаннис Теодоракопулос, Панайотис Канеллопулос, Константинос Цацос), феноменология (Константинос Георгулис һәм Леандрос Вранусис), шулай уҡ иррационализм, интуитивизм. Экзистенциализм йүнәлешен Йоргос Сарандарис, Димитриос Капетанакис, Христос Яннарас кәүҙәләндерәләр. === Әҙәбиәт === {{main|Боронғо грек әҙәбиәте һәм Яңы грек әҙәбиәте}} [[Файл:Adamantios Korais.jpg|thumb|left|160px|Адамантиос Кораис]] Грек әҙәбиәте өс осорға бүленә: боронғо грек, византия һәм яңы грек<ref>{{cite web |url=http://feb-web.ru/FEB/LITENC/ENCYCLOP/le8/le8-1372.htm |title=Греческая литература // «Литературная энциклопедия» (М., 1929—1939. Т. 1—11) |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111084944/http://feb-web.ru/FEB/LITENC/ENCYCLOP/le8/le8-1372.htm |archivedate=2012-01-11 |deadlink=yes }}</ref>. Боронғо Юнанстанда әҙәбиәт классик фән, мәғариф һә сәнғәт барлыҡҡа килгәнгә тиклем сәскә ата. Яҡынса б.э.т. VIII быуатҡа тиклем Гомер Троян һуғышына арналған, героик эпос менән бәйле «Илиада» һәм «Одиссея» поэмаларын ижад итә. Гесиод Гомерҙың традицияһын "Теогония"ла дауам итә. Беҙгә тиклем өлөшләтә Сапфо һәм Анакреонт шиғырҙары килеп етә, уларҙың исемдәре е сапфик строфаға һәм анакреонтикаға бирелә. Үҙаллы жанр булараҡ боронғо грек драма үҫеш ала, улар араһында Эсхил, Софокл, Еврипид, Аристофан айырыуса билдәлелек алалар. Византия осоро үҙ эсенә IV—XV быуаттарҙы ала, ул урта грек телендә яҙылған. Хәҙерге ваҡытҡа тиклем башлыса Византияла мөһим иҡтисади һәм сәйәси роль уйнаған сиркәү тарафынан ижад ителгән әҙәбиәт һаҡланып ҡалған. Шуның менән бергә был әҙәбиәт эллинистик прозаның традицияларын үҙ эсенә алған. XI—XII быуаттарҙағы билдәле «Александрия» повесы Александр Македонский тормошонан әкиәттәгесә эпизодтар менән тулы, улар төрлө редакцияларҙа христианлаштырылған. Бигерәк тә Роман Сладкопевецтың шиғриәте айырылып тора, меңдән ашыу яҙылған гимндан 80 тирәһе һаҡланып ҡалған. Тарих өсөн Георгий Амартолдың хроникалары бик әһәмиәтле<ref>{{cite web |url=http://feb-web.ru/FEB/LITENC/ENCYCLOP/le8/le8-1372.htm |title=Византийская литература // «Литературная энциклопедия» (М., 1929—1939. Т. 1—11) |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111084944/http://feb-web.ru/FEB/LITENC/ENCYCLOP/le8/le8-1372.htm |archivedate=2012-01-11 |deadlink=yes }}</ref>. [[Файл:Solomos portrait 2.jpg|мини|160px|Дионисиос Соломос, Юнанстандың милли гимны авторы]] «Эротокритос» крит ренессанс поэмаһы яңы грек осороноң башында тора, уны Вицендзос Корнарос халыҡ теле менән яҙған. Поэма ун мең шиғырҙан тора һәм Эротокриттың ҡаһарманлығына, түҙемлегенә һәм мөхәббәтенә дан йырлай. Әммә ысынында яңы грек әҙәбиәте үҫешенә Грек революцияһы этәргес көс бирә. Афина пуристар мәктәбе барлыҡҡа килә, уның лидеры — кафаверуса ижадсыһы Адамантиос Кораис һәм Иона мәктәбе (етәксеһе — Дионисиос Соломос, «Иреклеккә гимн» авторы (Юнанстан гимны), улар тере халыҡ телен — димотиканы — алға һөрәләр. [[XX быуа]]т әҙәбиәтен күп кенә яҙыусылар һәм шағирҙар таланттары сағылдыра, улар араһындаАндреас Калвос, Яннис Психарис, Александрос Паллис, Ангелос Сикелианос, Костис Паламас, әкиәтсе Пенелопа Дельта, Яннис Рицос, Александрос Пападиамандис, Костас Кариотакис, Костас Варналис, Константинос Кавафис, Деметриус Викелас, Никос Казандзакис, шулай уҡ [[Нобель премияһы]] лауреаттары Йоргос Сеферис һәм Одисеас Элитис. == Архитектура == [[Файл:Attica 06-13 Athens 28 Academy of Athens.jpg|200пкс|мини|Афина Фәндәр академиһы бинаһы]] [[Файл:NeosKosmos1.JPG|мини|200пкс|Юнанстан өсөн ғәҙәти балконлы һәм террасалы йорттар, Неос Космос Афина районы ]] [[Файл:O Partenon de Atenas.jpg|мини|200пкс|[[Парфенон]], Афина акрополе]] {{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Грецияла иң бейек биналар һәм ҡоролмалар исемлеге| Рио-Антирио күпере}} Боронғо Юнанстан демократияһы шарттарында тәүге тапҡыр ҡала-дәүләттәр (полистар) мөхите булдырыла. Тура мөйөшлө урамдар селтәре һәм төп майҙан (агора — сауҙа һәм йәмәғәт тормошо үҙәге) менән ҡала планлаштырыу системаһы үҫешә. Йәшәү торлағының перистиль төрө барлыҡҡа килә [67]. Храм менән акрополь боронғо грек ҡалаһының культ һәм архитектура-композицион үҙәге булып тора. Храм ҡала бағыусыһы — аллаға арнала. Периптер уның иң сағыу миҫалы Тулыһынса төҙөлгән храм төрө булып перипетр һанала. Уның итң сағыу миҫалы — Афина акрополенең төп храмы — Парфенон. Боронғо Юнанстанда архитектура композицияһының ордер системаһы булдырыла, был системала архитектура формаларының юғары нәфислеге конструкцияның һәм материалдың камиллығы менән гармониялы берләшә. Боронғо грек полистарындағы йәмәғәт тормошоноң йылдам үҫеше театр, стадион, палестра кеүек ҡоролмалар төрҙәрен тыуҙыра. Шулай итеп, Боронғо Афинала Дионис Театры, һуңғараҡ Герод Аттик Одеоны, мраморҙан эшләнгән Панатинаикос стадионы барлыҡҡа килә. Урта быуат дәүерендә Юнанстанда башлыса монастырь архитектураһы үҫешә, грек ҡалалары бөлгөнлөккә төшәләр. Халыҡ торлағы, рельеф формаһына ҡарап, төрлө төрҙә төҙөлә. Архитектура, Афина баш ҡала булғандан һуң, 1830-сы йылдарҙан башлап яҡшылап үҫешә башлай. Уларҙың төҙөлөш планын грек архитекторҙары Стаматиос Клеантис һәм Лисандрос Кавтанзоглу башҡаралар. Бер үк ваҡытта архитекторҙар Теофил фон Хансен һәм Эрнст Зиллер саҡырылалар, улар йәмәғәт биналарын төҙөйҙәр һәм шунынң менән неогрек архитектура стиленең сәскә атыуына булышлыҡ итәләр. 19 быуат сиркәү архитектураһы византия архитектураһы стиленә тартыла<ref>Полевой В. М. Греция (Королевство Греция). Архитектура и изобразительное искусство.//Общественные науки. Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 30. Экслибрис — 1978. 632 стр.</ref>. 1920-се йылдарҙан башлап порт ҡалалары — Афина, Пирей, Салоник — бик йылдам үҫешә башлайҙар, хәҙерге ваҡытта Юнанстан өсөн хас күп балконлы һәм террассалы күп фатирлы йорт төрө формалаша, уны Костас Кицикис тәҡдим иткән. Артабан грек архитектураһы функционаллыҡ һәм неоклассицизм йоғонтоһо аҫтында үҫеш ала. 1950—1960-сы йылдарҙа Афина тирәләй парк биҫтәләре үҫеп сыға, унда халыҡ архитектураһы элементтары менән бай гректарҙың виллалар һәм особняктар райондары урынлаша (архитектор Димитрис Пикионис). Арзан күп фатирлы йорттар күпкә әҙерәк төҙөлә (архитектор Арис Константинидис), әммә яңы отелдәр һәм музей биналарының ихтыяжы арта (архитекторҙар Хараламбос Сфаеллос, Прокопиос Василиадис). Сәнәғәт һәм офис архитектураһы менән Такис Зенетос шөғөлләнә. == Музыка == {{main|Грек музыкаһы}} Ребетика — грек ҡала йыры. XX быуат башында, Юнанстанға Кесе Азия катастрофаһынан һуң бик күп мәхрүм ителгән ҡасаҡтар ябырылғас һәм Иония музыкаһы, йәғни Кесе Азияның, порттар тирәһендә көн күргән грек люмпен-пролетариатының трактир музыкаһы менән ҡушылғас, формалаша. Ребетика стиле грек властары яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар ителә, шуға күрә музыка тик 1950-се йылдарҙа ғына композиторҙар Манос Хадзидакис һәм Теодоракистың ярҙамы менән генә «подпольенан» сыға. Был композиторҙар ребетикаға боронғо византия музыкаһы элементтарын үҙ эсенә алған музыкаль ағымтеләктәшлек белдерәләр. [[Файл:Sfakia-dance.jpg|thumb|left|Традицион музыка аҫтында бейеүҙәр]] Донъяла иң билдәле грек йырсылары араһынан 1971 йылда карьераһын башлаған Демис Руссос айырым урын биләй. Заманса популяр музыка Көнбайыштың ҙур йоғонотоһо аҫтында үҫешә. Әммә унда йыш ҡына Юнанстан өсөн ғәҙәти көйҙәр һәм бузуки кеүек милли ҡоралдар ҡулланыу күҙәтелә. 2005 йылда грек йырсыһы Елена Папаризу с песней «Number One» исемле йыры менән Евровидение конкурсын еңә — Юнанстан өсөн тәүге тапҡыр. Хәҙерге замандағы Юнанстан донъяға бик күп New Age йүнәлешенә яҡын торған композиторҙар бүләк итте. Улар араһында бөтә донъяға билдәле Вангелис һәм Янни һәм шулай уҡ киң билдәле Крис Сфирис һәм Стаматис Спанудакис. Йәштәр араһында рок бик популяр, Юнанстандың блэк-метал сәхнәһе скандинав илдәре менән бер рәттән донъяла иң көслөләрҙән һанала. 1987 йылда Афинала барлыҡҡа килгән Rotting Christ — грек дарк/блэк/готик-метал-төркөм башҡа илдәрҙә лә билдәдедек яулай. Икенсе культ-рок төркөмө —Necromantia оккульт блэк метал төркөм. Өсөнсө урында Septic Flesh дум/дэт-командаһы тора. Опера йырсыһы Мария Каллас, Аристотель Онассистың замандашы һәм оҙайлы ваҡыт уның һөйөклө кешеһе, музыкаль донъяла ысын мәғәнәһендә феномен тип һанала. Хәҙерге замана грек опера йырсылары араһында Мариос Франгулис айырым урынды биләй. Донъяла иң яҡшы замана гитарасыһы — Антигони Гони. Киң билдәле һәм уңышлы башҡарыусы тип Сакис Рувасты әйтеп була. Истанбулда 2004 йылғы ЕвроВидениела «Shake It» композицияһы менән сығышы уңышлы була һәм Юнанстанға өсөнсө урын алып килә. Сағыштырмаса йәш бейеү «Сиртаки» хәҙерге ваҡытта бөтә донъяла Юнанстандың бер символы тип иҫәпләнә. == Спорт == Юнанстан олимпия ярыштары башында торған ил булараҡ донъяла иң боронғо спорт традицияларына эйә. Яңы тарих заманында ул өс тапҡыр Олимпия уйындарын ҡабул итә: беренсе Олимпиада, 1906 йылғы беренсе Сираттан тыш Олимпия уйындары һәм 2004 йылғы Афинала сираттағы Йәйге Олимпия уйындары. Юнанстанда милли олимпия комитеты 1894 йылда булдырыла һәм 1895 йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК) тарафынан ҡабул ителә. МОК-тың беренсе президенты — грек эшҡыуары, шағир Деметриос Викелас. Юнанстанда иң популяр спорт төрҙәре булып футбол һәм баскетбол тора Баскетбол Юнанстанда АЕК клубы 1968 йылғы Кубоктар хужалары Кубогын алғандан һуң популярлыҡ яулай. 1987 йылғы һәм бигерәк тә 2005 йылғы Европа Чемпионатында баскетбол буйынса еңеүҙәре икенсе күтәрелеш тулҡынын тыуҙыра. Грек Чемпионатының иң көслө баскетбол клубтары — Панатинаикос (31 еңеү), Арис (10 еңеү), Олимпиакос (9 еңеү), АЕК (8 еңеү) һәм Панэллиниос (6 еңеү). Ошо уҡ рәүештә Юнанстан йыйылма командаһы 2004 йылда Европа чемпионатында еңгендән һуң футбол күтәрелеше күҙәтелә. Хәҙерге спорт тарихында был ваҡиға иң көтөлмәгәндәрҙең береһе тип исемләнә<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/euro_2004/3860105.stm Greece win Euro 2004]</ref>. Грек суперлигаһының иң уңышлы футбол клубтары: Олимпиакос (43 еңеү), Панатинаикос (19 еңеү) һәм АЕК (13 еңеү). Һуңғы тиҫтәләгән йылдарҙа Юнанстанда шулай уҡ волейбол, һыу полоһы, еңел атлетика кеүек спорт төрҙәре популярлыҡ яулай. Милли йыйылма командалары Юнанстанны ауыр атлетика, гимнастика, елкән спорты, байдаркаларҙа ишеү һәм каноэ, һыуға һикереүҙәр, академик ишеү, көрәш, велоспорт, бокс, атыу спорты, теннис, яндан атыу, триатлон буйынса халыҡ-ара ярыштарҙа үҙҙәрен лайыҡлы күрһәтә<ref>{{cite web |url=http://www.sport.gr/default.asp?pid=242&sgid=8 |title=Биографии греческих спортсменов-медалистов на портале www.sport.gr |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303231331/http://www.sport.gr/default.asp?pid=242&sgid=8 |archivedate=2010-03-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303231331/http://www.sport.gr/default.asp?pid=242&sgid=8 |date=2010-03-03 }}</ref>. Шулай уҡ регби, крикет, гольф, хоккей, ат спорты төрҙәре билдәлелек ала. 1952 йылда Юнанстан Раллиһы башлана<ref>{{cite web |url=http://2003.acropolisrally.gr/en/history/winners/ |title=Все чемпионы Ралли Греции |accessdate=2012-04-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130701091539/http://2003.acropolisrally.gr/en/history/winners/ |archivedate=2013-07-01 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701091539/http://2003.acropolisrally.gr/en/history/winners/ |date=2013-07-01 }}</ref>, 1973 йылда ул ралли буйынса Донъя Чемпионатының бер этабы булып китә һәм хәҙергә көндә донъяла ралли буйынса иң ҡатмарлы, иң боронғо һәм иң престижлы ярыштар ттип һанала. 1972 йылдан алып йыл һайын Афина классик марафон үткәрелә<ref name="MN1">Nikitaridis, Michalis (2007-11-02). {{cite web|url=http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=42234.html|deadlink=yes|title=Athens Classic Marathon celebrates 25th anniversary — PREVIEW|accessdate=2012-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121023174159/http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=42234.html|archivedate=2012-10-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023174159/http://www.iaaf.org/news/Kind=2/newsId=42234.html|date=2012-10-23}}. [[IAAF]]. Retrieved on 2009-11-08.</ref>. 1991 йылда Юнанстан баш ҡалаһы Афина XI Урта диңгеҙ уйындарында ҡатнаша — Урта диңгеҙлек илдәре араһында төп спорт ваҡиғаһы. 2077 йылдың 28 октябрендә итальян Пескарында тауыш биреү барышында Юнанстан XVII Урта диңгеҙ уйындарын ҡабул итеү хоҡуғына эйә була. Волос һәм Лариса ҡалаларында 2013 йылда үтергә тейеш булалар<ref>[http://www.sport-fm.gr/article/106825 Στην Ελλάδα οι Μεσογειακοί του 2013 — Средиземноморские игры 2013 пройдут в Греции]</ref>. Әммә ойоштороусылар ваҡытында спорт объекттарын әҙерләмәгәнгә күрә, 2011 йылдың 28 ғинуарында Халыҡ-ара Уйындар комитеты Юнанстанны Уйындарҙы үҙегдә ҡабул итеү хоҡуғынан мәхрүм итә<ref>[http://www.ana-mpa.gr/anaweb/user/showplain?maindoc=9537550&maindocimg=3096505&service=102 Med Games 2013 lost, 28-01-2011, ][[ana-mpa]]</ref><ref>{{cite web |url = https://greece.greekreporter.com/2011/01/28/2013-international-committee-for-mediterranean-games-decides-on-paris-not-athens-as-host/ |deadlink = yes |title = 2013 International Committee for Mediterranean Games Decides on France not Greece as Host |accessdate = 2019-11-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170223125240/http://greece.greekreporter.com/2011/01/28/2013-international-committee-for-mediterranean-games-decides-on-paris-not-athens-as-host/ |archivedate = 2017-02-23 }}</ref>. Шул уҡ ваҡытта 2011 йылдың 27 ғинуарында Халыҡ-ара марафондар ассоциацияһы Юнанстан мәҙәниәт һәм туризм министрлығы менән килешеүгә ҡул ҡуя, уға ярашлы ассоциация үҙенең штаб-фатирын Афинаға күсерә<ref>{{cite web|url=http://portal.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_wsite5_1_27/01/2011_375587|deadlink=yes|title=Athens becomes world’s marathon capital, Jan 27, 2011|access-date=2012-04-12|archive-date=2012-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115003221/http://portal.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_wsite5_1_27/01/2011_375587}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115003221/http://portal.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_wsite5_1_27/01/2011_375587 |date=2012-11-15 }}</ref>. == Киң мәғлүмәт саралары == BBC британ йәмәғәт телерадиомпанияһының 2009 йылғы тикшеренеүҙәренә ярашлы, гректарҙың 78 % яңылыҡтар артынан — телевидениеға, 41 % — баҫтырылған мәғлүмәт баҫмаларына, 35 % — электрон баҫмаларға һәм 32 % — радиоға мөрәжәғәт итәләр<ref name="bbc.co.uk">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1009249.stm#leaders Country profile: Greece — Media]</ref>. Репортеры без границ халыҡ-ара ойошмаһы 2009 йылда нәшер иткән Пресса азатлығы индексы буйынса Юнанстан 175 донъя илдәре араһында 35урынды биләй<ref>{{cite web |title = Press Freedom Index 2009 |url = http://www.rsf.org/en-classement1003-2009.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091022183400/http://www.rsf.org/en-classement1003-2009.html |archivedate = 2009-10-22 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091022183400/http://www.rsf.org/en-classement1003-2009.html |date=2009-10-22 }}</ref>. Ҡайһы бер халыҡ-ара аналитиктары грек Киң мәғлүмәт сараларын юғары сәйәсләштергән булараҡ билдәләй, әммә шулай ҙа 1980-се йылдар аҙағы менән сағыштырғанда сәйәсләштереү кимәле кәмегән, шулай уҡ властың һәм прессаның бер-береһенә йоғонтоло булыуы таныла. === Пресса === Афина-Македония яңылыҡтар агентлығы Юнанстандың иң эре, боронғо һәм иң абруйлы мәғлүмәт агентлығы булып һанала. Төп көн һайын сыға торған гәзиттәр «Катемерини» һәм «Акрополь» (тираждары 35 500 һәм 50 800 экз.) сәйәсәткә бәйлеләр: ггәзиттәр— уң үҙәк баҫмалар; «Элефтерос Типос» (тиражы 135 500 экз.) — консерватив уң ҡанатына ылығҡҡан баҫма; «Авги» гәзите (тиражы 55 000 экз.) һул ҡанат баҫмаһы булараҡ ҡылыҡһырлана, һул-үҙәк йүнәлештәге баҫмаларға «Авриани», «Та Неа» һәм «Элефтеротипия» (тираждары 51 000, 133 000 һәм 108 000 экз.) ҡарай; ниһайәт, «Ризоспастис» гәзите (тиражы 40 000 экз.) — Юнанстан коммунистар партияһының рәсми баҫма органы. Афинала шулай уҡ бик күп журналадар баҫтырыла, улар араһында «Экономикос», «Эпендитис», «Прин», «Статус», ә шулай уҡ «То Вима» журналдары популяр булып һанала. Грек гәзиттәренең һәм журналдарының 2 % Кипрға, АҠШ-ҡа, Германияға һәм бөйөк Британияға экспортлана. Юнанстанда, үҙ сиратында, немец һәм инглиз баҫмалары һорау менән файҙалана<ref name="pressreference"/>. === Телерадиотапшырыуҙар === Юнанстанда беренсе тапшырыу (YRE) 1938 йылда барлыҡҡа килә, шул уҡ йылда Юнанстанда беренсе радиостанция асыла, 1952 йылда радиотапшырыу Юнанстанда ике программалыға әүерелә,в 1954 йылда — өс программалы, 1966 йылда — тәүге ике телеканал һәм дүртенсе радиостанция эшләй башлай, . 1987 йылда Юнанстанда телевидение өс программалы була. 1989 йылда телерадиотапшырыуға йәмәғәт тапшырыуҙары монополияһы бөтөрөлә<ref name="pressreference">{{cite web |url = http://www.pressreference.com/Fa-Gu/Greece.html |deadlink = yes |title = Greece — Press Reference |accessdate = 2012-04-12 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120420102743/http://www.pressreference.com/Fa-Gu/Greece.html |archivedate = 2012-04-20 }}</ref>, Юнанстанда тәүге коммерция тапшырыуҙары булдырыла һәм тәүге коммерция радиостанциялары һәм телеканалдары эшләй башлай. 1999 йылда Юнанстанда тәүге NOVA спутник платформаһы асыла, 2006 йылда тәүге ΕΡΤ Ψηφιακή һанлы платформаһы, 2008 йылда — IPTV-платформа Conn-x TV, 2009 йылда— икенсе Digea һанлы платформа, 2011 йылда — икенсе ОТЕ спутник платформаһы. 2012 йылдың 17 авгусында эфирлы телетапшырыу аналогы туҡтатыла. 2016 йылдың 12 февралендә коммерция тапшырыуҙарының лицензиялауы индерелә<ref>[https://ria.ru/world/20160212/1373254444.html Власти Греции смогут проводить конкурсы по лицензированию телевещания]</ref>. Финанслау формаһына ҡарап телерадио тапшырыуҙар Юнанстанда йәмәғәт һәм коммерция каналдарына бүленә, ә шулай уҡ Βουλή — Τηλεόραση спутник телеканалы һәм муниципалитеттар радиостанциялары (Athena 98,4 FM, Канали 1 һәм башҡалар) рәүешендә дәүләт телерадиотапшырыуҙары бар, ә шулай уҡ уҡыу йорттары радиостанциялары (Ράδιο Χώρος 94,2, Yellow Radio һәм башҡалар) һәм (ΑΡΤ FM 90,6 (Халыҡ православие призывы), Στο Κόκκινο 105,5 (СИРИЗА), 904 Αριστερά (КПГ)) партия рәүешендәге йәмәғәт ойошмаларының телерадиотапшырыуҙары һәм сиркәү радиостанциялары (Εκκλησία της Ελλάδος, Πειραϊκή Εκκλησία һәм башҡалар) === Телевидение === Юнанстан телевидениеһы сигнал таратыу формаһынан бәйле рәүештә эфирлы, спутник һәм IPTV-ға бүленә. Грек йәмәғәт телевидениеһы 1-се (ERT1), 2-се (ERT2) һәм 3-сө (ERT3) телеканалдарҙа сыҡҡан ERT тапшырыуҙары кәүҙәләндерә. Коммерция телерадиотапшырыуҙары Mega TV (4-се телеканал һәм радиостанция), ANT1 (4-се телеканал, Easy 97,2 һәм Ρυθμός 94,9) радиостанциялары, Alpha TV (6-сы телеканал, Alpha 98,9 и Alpha 96,5) радиостанциялары һәм Skai TV (8-се телеканал, Skai 100,3, Μelodia 99,2, Red FM 96,3) радиостанциялары, Star Channel (7-се телеканал, Star FM 107,7 радиостанцияһы), Epsilon TV (9-сы телеканал), ә шулай уҡ өлкә коммерция тапшырыуҙары (бер өлкәгә 15 тиклем) эшләйҙәр<ref name="bbc.co.uk"/>. Юнанстанда һанлы телевидениеның ике операторы бар — Digea һәм ΕΡΤnet. Төп оператор IPTV — OTE . === Радиотапшырыуҙар === Радиотапшырыуҙар Юнанстанда таратыу формаһынан тора һәм тик эфирлы радиотапшырыу рәүешендә бар, йәмәғәт радиостанциялары шулай уҡ эфирлы, спутник һәм йәмәғәт телеканалдарының IPTV-версиялары менән дөйөм мультиплекстарға инә, бынан тыш Интернет-радиостанциялары бар. Эфирлы радиотапшырыу Юнанстанда версии УКВ CCIR версия диапазонының аналог форматында ультраҡыҫҡа тулҡындарҙа алып барыла, ҡайһы бер йәмәғәт радиостанциялары шулай уҡ урта тулҡындар диапазонында эшләй. Йәмәғәт радиотапшырыуҙары Πρώτο Πρόγραμμα, Δεύτερο Πρόγραμμα, Τρίτο Πρόγραμμα, ΕΡΑ Σπορ, ERT Περιφέρεια һәм Kosmos 93,6 радиостанциялары ярҙамында алып барыла, коммерция радиотапшырыуҙары дөйөм милли 261 Athens, Εν Λευκώ, Παραπολιτικά 90,1 FM, Best Radio, Kiss FM 92,9, ΣΠΟΡ FM 94,6, Ρυθμός 94,9, Athens DeeJay, Flash 96, Easy 97,2, Love Radio 97,5, REAL FM 97,8, Αθήνα 9,84 (Афина муниципаль радиостанцияһы), Μελωδία 99,2, Βήμα FM 99,5, ΣΚΑΪ 100,3, Sfera 102,2, Nitro Radio, MAD Radio 106,2 радиостанциялары аша эшләй, бынан тыш төбәктәрҙә бер нисә тиҫтә төбәк коммерция радиостанцияһы эшләй ала. == Ҡораллы көстәр == {{main|Греция Ҡораллы көстәре}} {| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px #DDDDDD solid" |+ '''Ҡораллы көстәр''' |- align="center" | width="150" |[[Файл:Hellenic Army - LEO2A6HEL - 7231.jpg|border|x90px]]<br><small><br>Leopard 2A6 HEL танкы</small> | width="150" |[[Файл:HS Psara F454.jpg|border|x90px]]<br><small><br>MEKO-200 HN карабы</small> | width="150" |[[Файл:Mirage 2000 of Hellenic Air Force.JPEG|border|x90px]]<br><small><br>Mirage 2000 истребителе</small> |} Юнанстан Ҡораллы көстәре — дәүләт стркутуралары, берләшкән ҡораллы хәрби формированиелар һәм структура ойошмалары, улар Юнанстан Конституцияһына ярашлы азатлыҡты яҡлау, дәүләттең бойондороҡһоҙлоғон һәи территориаль бөтөнлөгө өсөн тәғәйенләнгәндәр һәм уның составына Юнанстан Республикаһының ҡоро ерғәскәрҙәре, хәрби-диңгеҙ көстәр һәм хәрби-һауа көстәр инә. Юнанстан Ҡораллы көстәре дөйөм хәрби бурысы законы нигеҙендә комплектлана, уларҙың һаны 177 600 кеше тәшкил итә. [[Файл:2june 2007 149b.jpg|мини|слева|200пкс|Юнанстан Президент гвардияһы ([[эвзондар]]) 2007 йылдың 2 июнендәге парадта]] Ҡораллы Көстәрҙең юғары идара итеү органы — Юнанстан Оброна министрлығы, хәрби идаралығы органы — Юнанстан Милли оборона Генераль штабы ({{lang-el|Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας - ΓΕΕΘΑ}}). Юнанстан — [[НАТО]] ағзаһы һәм Афғанстанда, Боснияла, Чадта һәм[[KFOR|Косово һәм Метохияла]] хәрби операцияларҙа ҡатнаша. [[Файл:Greek Army - IFOR - Bosnian elections.JPEG|мини|200пкс|Урталыҡ контингенты составынан грек армияһы һалдаттары Боснияла һәм Герцеговинала]] [[1821 йыл]]да [[Ғосман империяһы]]на ҡаршы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш барышында грек ҡоро ер ғәскәрҙәре һәм һәм флот булдырыла. [[1912 йыл]]дың сентябрендә ҡораллы көстәрҙең өсөнсө төрө булараҡ хәрби-һауа көстәре булдырыла. Беренсе балкан һуғышында грек армияһы союздаштары Болгария, Сербия, Черногория менән бергә Төркиәгә ҡаршы һуғыша. Икенсе Балкан һуғышы барышында грек армияһы башҡа балкан илдәре менән бергә Болгарияға ҡаршы һуғыша. [[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда Юнанстан ҡораллы көстәре союздаштар яғында ҡатнашалар. [[Икенсе грек-төрөк һуғышы]] территорияларҙы юғалтыу һәм һәм «Кесе Азия катастрофаһы» менән тамамлана. [[Икенсе донъя һуғышы]]нда Юнанстан диктаторы [[Иоаннис Метаксас]] етәкселегендә 1940 йылдың 28 октябрендә итальян ультиматумынан баш тарта һәм итальян ғәскәрҙәренә яуап бирә ала һәм хәрби ғәмәлдәрҙе албан территорияһына күсерә. Юнанстан Ҡораллы көстәре тик немец вермахты һәм болгар ҡораллы көстәренең хәрби ҡыҫылыуы ярҙамында [[1941 йыл]]дың апрель-майында ғына еңелеүгә дусар ителәләр. Грек ҡораллы көстәре 1950-се йылдарҙағы Корея һуғышында ҡатнашалар. [[1967 йыл]]дың апрелендә фетнә һөҙөмтәһендә [[Георгиос Пападопулос]] етәкселегендәге ''ҡара полковниктар'' Юнанстанда власҡа киләләр. [[Кипр конфликты]] һәм артабанғы 1974 йылда Кипрға төрөктәрҙең бәреп инеүе хәрби диктататурының ҡолатыуына һәм премьер-министр [[Константинос Караманлис]]тың тырышлығы менән демократияға ҡайтыуға булышлыҡ итә. Юнанстан тулайым эске продукттың иң ҙур процентын (4,3 % ВВП<ref name="cia"/>) НАТО ағзалары — дәүләттәр араһындағы оборонаға тотона. Сығымдарҙың төп сәбәбе — грек-төрөк мөнәсәбәттәре. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Греция энергетикаһы|Юнанстан энергетикаһы]] * [[Рус партияһы (Греция)|Рус партияһы (Юнанстан)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} * {{БСЭ3|Греция|том=7}} * {{книга |автор=|заглавие=Современная Греция в мировой экономике и политике |оригинал= |ссылка=http://new.imemo.ru/files/File/ru/publ/2013/13029.pdf|викитека= |ответственный=Институт мировой экономики и международных отношений РАН |издание= |место=Москва |издательство=[[ИМЭМО РАН|Изд-во ИМЭМО РАН]] |год=2013 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=184 |серия= |isbn= |тираж= |ref= Современная Греция в мировой экономике и политике}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Греция |Викисловарь =Греция |Викитека = Категория:Греция |Проект = Греция }} * [https://www.hellenicparliament.gr Официальный сайт греческого парламента]{{ref-el}} * {{cite web | url = http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/greece.htm | title = Greece | publisher = UCB Libraries GovPubs | accessdate = 23 March 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304092911/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/greece.htm | archivedate = 4 March 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092911/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/greece.htm |date=4 March 2016 }} * {{dmoz |Regional/Europe/Greece}} * {{cite web | url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17372520 | title = Greece profile |website = [[BBC News]] | date=25 December 2013 | accessdate=23 March 2016}} * [http://www.visitgreece.gr/ Официальный сайт о туризме в Греции]{{ref-en}}{{ref-el}} * {{Wikiatlas |Greece}} {{Навигационный блок |заголовок = Греция |state = collapsed |Греция в темах |Европа |НАТО |Евросоюз |Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы |Союз для Средиземноморья |Совет Европы |ОЧЭС |Франкофония |Балҡан ярымутрауы илдәре }} {{Библиоинформация}} [[Категория:Греция]] [[Категория:НАТО дәүләттәре]] [[Категория:Европа берләшмәһе ағзалары]] f1h2bfvzqp2o19rw0ct9lzpx45umm81 0 65184 1301748 1186225 2026-08-04T19:28:15Z Телсе 41238 өҫтәмә мәғлүмәт 1301748 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты''' асыҡ акционерҙар йәмғиәте — [[баҡыр]], [[көкөрт]], [[цинк]] концентраттары, шулай уҡ [[алтын]] һәм [[көмөш]] етештереүсе предприятие, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы]] ҡалаһында урынлашҡан. 2026 йылдың авгусында комбинат коллективы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] {{comment|«Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» ордены|орден «За доблестный труд»}} менән бүләкләнә. == Тарих == [[Файл:Узельгинский рудник.jpg|thumb|right|300px|Үҙ йылға руднигы, [[Межозёрный]] ҡасабаһы.]] 1968 йылдын 13 мартында байыҡтырыу фабрикаһының беренсе сираты сафҡа индерелә. 1968 йылдын 31 декабрендә «Төҙөлөүсе Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының дирекцияһы тураһында» [[СССР]]-ҙың төҫлө метталургия министрлығының бойроғо сыға. 1990-сы йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] ойошманың акцияларын Урал тау-металлургия компанияһына һата. («Урал тау-металлургия компанияһы» холдингы — [[Екатеринбург]]тағы компания, ойоштороусыларының береһе, президенты һәм директорҙар советы рәйесе Искәндәр Мәхмудов<ref>[http://lenta.ru/lib/14199714/full/ Махмудов Искандар. Президент Уральской горно-металлургической компании — «lenta.ru» сайты]{{ref-ru}}</ref>, генераль директоры Андрей Козицин<ref name="СРБ">[http://glavarb.ru/bash/press_serv/novosti/61641.html Башҡортостан Республикаһы Башлығы. Рәсми сайт. Матбуғат хеҙмәте. Яңылыҡтар. 15.06.2015. Урал тау-металлургия компанияһы предприятиеларында республика продукцияларын файҙаланыуҙы киңәйтеү буйынса «юл картаһына» ҡул ҡуйылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305040744/http://glavarb.ru/bash/press_serv/novosti/61641.html |date=2016-03-05 }}</ref>). Башҡортостанда Урал тау-металлургия компанияһы төркөмөнә ингән дүрт ҙур предприятие: «Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты», «Сибай тау-байыҡтырыу комбинаты» асыҡ акционер йәмғиәттәре, «Башҡорт баҡыры» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, «Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте эшләй<ref name="СРБ" />. Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе булараҡ, Учалы ҡалаһы биләмәһе сиктәрендә урынлашҡан [[Кесе Учалы]] күле юҡҡа сыға. Ул комбинаттың ҡалдыҡтарын һаҡлағыс булып тора. [[Файл:Uchaly tausu.jpg|200px|right|thumb|Комбинат идаралығы янында «Таусы» һәйкәле]] == Структураһы == # Учалы ер аҫты руднигы # Байыҡтырыу фабрикаһы # Үҙйылға руднигы ([[Силәбе өлкәһе]] [[Верхнеурал районы]] [[Межозёрный]] ҡасабаһында урынлашҡан) # «Горняк» хоккей командаһы # «Горняк» футбол командаһы # Санаторий-шифахана # «Яшма» ҡунаҡханаһы # «Горняк» спорт-техник клубы # АТП # [[Сибай]] филиалы һ. б. == Етештереү == 2011 йылда Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты етештергән — [[баҡыр]] — 62 364,3 тн; — [[цинк]] — 109 690,8 тн.; Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының [[Сибай]] филиалы етештергән: — баҡыр −20029,9 тн.; — цинк −1855,9 тн. Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының цинк концентраттары Силәбе цинк заводында эшкәртелә. == Етәкселәр == # 1974—1989 [[Беляев Михаил Андреевич]] # 1998—2010 [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]]. Ойошма тарихында [[Учалы районы]]нда тыуған беренсе етәксе. # 2010 — июнь 2012 Маннанов Рәшит Шәүкәт улы # 06.2012 йылдан Ғибәҙуллин Зәкәриә Рәфҡәт улы, директорҙар советы рәйесе И. Г. Кудряшкин == Билдәле хеҙмәткәрҙәр == * [[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]] — 1998—2010 йылдарҙа комбинаттың генераль директоры. * [[Любушкин Виктор Васильевич]] (23.10.1913—1.02.1983), [[СССР|совет]] партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1966—1974 йылдарҙа комбинат директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның III—VI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1956), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1949, 1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1970), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе]] (1961, 1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Кваркен районы]] Айҙарәле ҡасабаһынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8084-lyubushkin-viktor-vasilevich Башҡорт энциклопедияһы — Любушкин Виктор Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8084-lyubushkin-viktor-vasilevich |date=2016-04-21 }}{{V|19|10|2018}}</ref>. * [[Маслов Виктор Панфилович]] (27.03.1949), хужалыҡ эшмәкәре. 1987—2009 йылдарҙа Үҙйылға руднигы начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған шахтёры (1994)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/901100381 О награждении государственными наградами Российской Федерации]</ref>. * [[Ниғмәтуллин Рамазан Муллағәле улы]] — машинист, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Фәтхуллин Әшрәф Әхмәт улы]] — тау мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы. * [[Ишкилдин Люцир Мирзайән улы]] — бригадир, Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры, үҙбушатҡыс машиналар водителдәре бригадиры. * [[:ru: Блюхер, Василий Васильевич|Блюхер Василий Васильевич]] — комбинаттың элекке баш механигы. ==Йөк тейәп ебәреү пункттары== [[Файл:2TE116-1106B backwards.jpg|thumb|right|350px| Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының 2ТЭ116-1106 тепловозы Рудная станцияһынан цинк-баҡыр концентраты ташый]] Комбинат руданы 3 станция аша (Комбинатская, Рудная, Межозерная) артабан эшкәртеүгә ебәрә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * {{comment|«Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» ордены|орден «За доблестный труд»}} (2026)<ref>{{cite web|author=Альфия Аглиуллина|datepublished=4 августа 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-08-04/vladimir-putin-nagradil-baletmeystera-iz-bashkirii-4660577|title=Владимир Путин наградил балетмейстера и комбинат из Башкирии|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-08-05}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14821-uchaly-tau-bajy-tyryu-kombinaty Башҡорт энциклопедияһында мәкәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223249/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14821-uchaly-tau-bajy-tyryu-kombinaty |date=2016-03-04 }} * [http://www.ugok.ru. Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының рәсми сайты]{{ref-ru}}{{V|02|01|2016}} * [http://lenta.ru/lib/14199714/full/ Махмудов Искандар. Президент Уральской горно-металлургической компании — «lenta.ru» сайты]{{ref-ru}}{{V|02|01|2016}} * [http://glavarb.ru/bash/press_serv/novosti/61641.html Башҡортостан Республикаһы Башлығы. Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305040744/http://glavarb.ru/bash/press_serv/novosti/61641.html |date=2016-03-05 }}{{V|02|01|2016}} {{coord|54.3147519|N|59.4040604|E|display=title}} [[Категория:Металлургия]] [[Категория:Башҡортостан компаниялары]] [[Категория:Учалы]] cg2wxb7kunblalhsor2xbi3ugqd6w72 0 71745 1301752 1248707 2026-08-04T19:44:14Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1301752 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''5 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 217-се ([[кәбисә йыл]]ында 218-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 148 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Светофор]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Буркина-Фасо}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Хорватия}}: Еңеү көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Блогер көнө. * {{Флагификация|Беларусь}}: Финанс тикшереү органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1752]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шаран районы]]ның [[Шаран]] ауылына нигеҙ һалына. * [[1975]]: [[Төмән]] — [[Сорғот]] тимер юл магистрале файҙаланыуға тапшырыла. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мертваго Дмитрий Борисович]] (1760—23.06.1824), [[Рәсәй империяһы]]ның [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Дворяндарҙан. 1787—1796 йылдарҙа Өфө наместниклыҡ башҡармаһы советнигы. 1789 йылда Мертваго башланғысы менән Өфөлә мосолмандар диниә назараты асыла. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]], [[18-се быуат]] аҙағы — [[19-сы быуат]] башында төбәк халҡының көнкүреше һәм йолалары тураһында мәғлүмәт тупланған «Записки Дмитрия Борисовича Мертваго. 1760—1824»; 1867) исемле китап авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Сыуаш Республикаһы]]ның Алатырь ҡалаһы янында булған элекке Мертовщина ауылынан. * [[Ғәйфуллин Хәсән Әхмәт улы]] (1900 — билдәһеҙ), [[дәүләт]] һәм [[ВКП (б)|партия]] эшмәкәре. 1933—1935 йылдарҙа ВКП(б)-ның Мәсетле район комитетының беренсе секретаре, артабан [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесенең беренсе урынбаҫары. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Тарҡаҙы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғимаҙиев Үзбәк Ибраһим улы]] (1920—13.08.1987), [[Журналистика|журналист]], [[фән|ғалим]]-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. 1955 йылдан «[[Кызыл таң]]» гәзитенең бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981 йылдан — татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан. * [[Ғәйнуллин Айрат Ғәриф улы]] (1930—1992), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1956—1988 йылдарҙа «[[Аксаковнефть]]» нефть һәм газ сығарыу идаралығы [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] медик-санитар часының баш табибы. [[РСФСР]]-ҙың һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы, [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы. * [[Фаҡаев Исхаҡ Фаҡайетдин улы]] (1930), хеҙмәт ветераны, ғалим-[[Агрономия|агроном]]. 1970—1982 йылдарҙа [[Балтас районы|Балтас район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971), Балтас районының почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан. * [[Шатов Александр Алексеевич]] (1945), ғалим-инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһындағы [[«Сода» производство берекмәһе]]нең баш инженеры, 1985—1987 йылдарҙа — генераль директоры, 1988 йылдан — баш инженерҙың фән буйынса урынбаҫары һәм инженерлыҡ аналитика идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, 1995 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Стратегик тикшеренеүҙәр институты Стәрлетамаҡ филиалының лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), уйлап табыу һәм рационализаторлыҡ отличнигы (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы [[Химия|химигы]] (2013), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1982). Рәсәй Хөкүмәтенең (2013) һәм Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт (2007) премияһы лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең Иванов районы Перепечино ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Косоротов Василий Емельянович]] (1871—1.12.1957), [[СССР]]-ҙың совет органдары һәм хужалыҡ хеҙмәткәре. 1906 йылдан [[РСДРП (б)|РСДРП]] ағзаһы. [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 3-сө [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт думаһы]] (1907—1912) депутаты. 1910 йылдан [[Өфө]], [[Һамар]], [[Әстерхан]] ҡалаларында партия эшендә, 1918 йылдан [[Һамар губернаһы|Һамар губерна]] Халыҡ Хужалығы Советы рәйесе, эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары Советының губерна башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары; 1922—1932 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә, 1924 йылға тиклем [[Башҡорт АССР-ы]] буйынса Тышҡы сауҙа халыҡ комиссариаты вәкиле. [[Ленин ордены]] кавалеры (1954). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. * [[Дусәлимов Альберт Түрйән улы]] (1946), почта хеҙмәткәре. 1995—2010 йылдарҙа «Рәсәй почтаһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалы – Федераль почта элемтәһенең Башҡортостан Республикаһы идаралығы етәксеһе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған элемтә хеҙмәткәре һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе. Элемтә мастеры, Башҡортостандың почта элемтәһе мастеры. Ярослав Мудрый һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Киндеркүл]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хөсәйенов Әхәт Рәхмәтулла улы]] (1946), [[театр]] актёры, [[әҙәбиәт|яҙыусы]], юмористик [[хикәйә]]ләр авторы. 1966 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]], 1968 йылдан (өҙөклөк менән) [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры; 1992—2002 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] директоры, бер үк ваҡытта актёры. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1990). * [[Хәйбуллин Хисаметдин Салауат улы]] (1946), [[Педагогика|педагог]]. 1990—2004 йылдарҙа хәҙерге [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы]] директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. * [[Вәлиуллин Наил Ғәбит улы]] (1956), эске эштәр һәм һалым органдары хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы, юрист. Эске эштәр министрлығының отставкалағы полковнигы. 1994—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һалым инспекцияһы идаралығының етәксе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] «Дим» совхозы [[Ольховка (Бишбүләк районы)|Ольховка]] ауылынан. * [[Ишембаев Ринат Сәхиулла улы]] (1976), [[спорт]]сы. «Башнефть» шашка клубы тәрбиәләнеүсеһе. Халыҡ-ара шашка уйындары буйынса халыҡ-ара мастер (2001). Клубтар араһында Европа шашка конфедерацияһы кубогын яулаусы (2001) һәм Рәсәй чемпионы (2001, 2006). Үҫмер спортсылар араһында Рәсәй чемпионы (1997, 1999). * [[Исмәғилев Фидан Филарид улы]] (1981—6.08.2021), юрист. 2020 йылдың февраленән 2021 йылдың 6 авгусынаса Башҡортостан республика ҡулланыусылар йәмғиәте — Башпотребсоюз идараһы рәйесе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Бүздәк]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Торомтаев Иҙрис Ғәлим улы]] (1902—27.02.1959), [[ауыл хужалығы]] һәм урындағы совет органдары хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1930 йылдан хәҙерге [[Хәйбулла районы]] колхоздары һәм ауыл Советтары, шул иҫәптән 1944 йылдан Бикбау, 1951 йылдан — [[Атингән ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Атингән]] ауыл Советы рәйесе; 1957—1959 йылдарҙа «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозының [[Йәнтеш]] малсылыҡ фермаһы мөдире. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Утарбай ауылынан. * [[Арыҫланов Әхнәф Гәрәй улы]] (1922—1.08.2003), [[КПСС|партия]] органдары һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП(б)-ның]] (артабан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]) хеҙмәткәре, 1955 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] комитеты секретары, 1959—1991 йылдарҙа [[Өфө нефть институты |Өфө нефть институты Салауат филиалының]] өлкән уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1981 йылға тиклем — филиал директоры. 1956—1980 йылдарҙа Салауат ҡала Советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1982), [[СССР]]-ҙың юғары мәктәп һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте отличнигы (1982). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Түреш (Бүздәк районы)|Түреш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәтҡуллин Әнүәр Әсәҙулла улы]] (1922—21.12.1986), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан. * [[Солтанов Мәүлитйән Хажғәли улы]] (1927—23.05.2005), [[Баймаҡ районы]] Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоздың элекке механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай]] ауылынан. * [[Норец Екатерина Ивановна]] (1937—13.11.2005), [[Педагогика|педагог]]. 1962 йылдан Хәйбулла районы [[Яңы Украинка (Хәйбулла районы)|Яңы Украинка]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы һәм мөдире; 1973—1994 йылдарҙа [[Подольск (Хәйбулла районы)|Подольск]] урта мәктәбенең оҙайтылған көн төркөмө тәрбиәсеһе. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Сығышы менән Новоукраинка ауылынан. * [[Поздняков Александр Васильевич]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]]. 1992 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Себер бүлексәһенең [[Томск]] ҡалаһындағы Тәбиғи комплекстар экологияһы институтының директор урынбаҫары, 1994 йылдан — Климат һәм экология системалары мониторингы институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта [[Томск дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. География фәндәре докторы (1986), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Ржановка (Миәкә районы)|Ржановка]] ауылынан. * [[Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы]] (1937—20.10.1983), ғалим-әҙәбиәт белгесе, шағир. 1970—1983 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1970). * [[Латипов Ринат Закир улы]] (1942), ғалим-табип-хирург. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012). Рәсәй Медицина фәндәре академияһының А. Н. Бакулев исемендәге премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Уҫман (Балтас районы)|Уҫман]] ауылынан. * [[Завьялова Галина Сергеевна]] (1947), [[журналистика|журналист]]. 1965 йылдан (тәнәфес менән) [[Нефтекама]] ҡалаһының [[Красное знамя (гәзит)|«Красное Знамя» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1984—2003 йылдарҙа — баҫманың мөхәррире. 1977 йылдан СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Бер нисә саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Рәүҙе]] ҡалаһынан. * [[Скурко Евгения Романовна]] (1947), ғалим-[[музыка]] белгесе. 1971 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], бер үк ваҡытта 2004 йылдан Ырымбур сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1984 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2005), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының (2001) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2014) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[Хафизова Гөлдәр Исмәғил ҡыҙы]] (1967), тележурналист. 1991 йылдан [[Көньяҡ Урал]] дәүләт телерадиокампанияһы [[Магнитогорск]] филиалының [[башҡорт теле]]ндәге программалар бүлеге хеҙмәткәре, өлкән мөхәррире. 2001 йылдан Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Йыһаншин Миңлейәр Хәжиәхмәт улы]] (1923—11.12.2018), эске эштәр органдары хеҙмәткәре, милиция подполковнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1-се һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]нан. * [[Саттаров Фәүзи Миңлемулла улы]] (1923—28.07.1996), [[балет]] артисы, балетмейстер, [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡортостан]] балетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1943 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, бер үк ваҡытта 1950—1964 йылдарҙа — театрҙың балет студияһы уҡытыусыһы, 1967—1976 йылдарҙа — театрҙың баш балетмейстеры, 1981—1988 йылдарҙа — балетмейстер-ҡуйыусы. [[РСФСР]]‑ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1952) атҡаҙанған артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғабдрахманов Нурфаяз Хәбибрахман улы]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]. 1972 йылдан «Туймазынефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығының баш инженеры, рационализатор. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Мулла-Ҡамыш]] ауылынан. * [[Мусин Клим Гаффан улы]] (1948), эске эштәр органдары хеҙмәткәре. 1973—1986 йылдарҙа [[Краснокама районы|Краснокама район]] эске эштәр бүлеге тәфтишсеһе, енәйәтселәрҙе эҙләү бүлеге начальнигы. СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мошто]] ауылынан. * [[Шәйсламов Мөслим Фуат улы]] (1948), юлсы. [[Тәтешле районы|Тәтешле]] юл һалыу-төҙәтеү идаралығының элекке мастеры. Башҡортостандың атҡаҙанған [[Төҙөлөш|төҙөүсеһе]]. Сығышы менән ошо райондан. * [[Тотманов Рәдис Нурислам улы]] (1953), [[бейеү]]се, [[Педагогика|педагог]]-[[Хореография|хореограф]] һәм балетмейстер. 1975—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия ха­лыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы; 1996—2000 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] балейтмейстеры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1994). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Кувшинов Леонид Михайлович]] (1914—18.08.1973), хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (1957). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1957). СССР-ҙың атҡаҙанған һынаусы лётчигы (1959). * [[Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы]] (1914—19.08.2012), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1950—1975 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Совет» колхозы рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы]] (1959), театр актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:5 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1850]]: [[Ги де Мопассан]], [[Франция]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. * [[1860]]: Луис Уэйн, [[Англия]] рәссамы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1905]]: Василий Леонтьев, [[АҠШ]]-тың [[Иҡтисад (фән)|иҡтисадсы]] ғалимы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1973). * [[1905]]: Артём Микоян, [[СССР]] авиаконструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. * [[1910]]: Пимен, [[Дин|дин әһеле]], 1971—1990 йылдарҙа [[Мәскәү]] һәм [[Рәсәйҙә дин|Бөтә Рәсәй]] патриархы. * [[1930]]: [[Нил Армстронг]], [[Америка]] астронавы, [[Ай (юлдаш)|Ай]]ға аяҡ баҫҡан тәүге кеше. * [[1930]]: Эмин Хачатурян, СССР композиторы һәм дирижёры, кинокомпозитор, РСФСР-ҙың халыҡ артисы. * [[1970]]: Константин Ерёменко, [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы, мини-футбол буйынса [[Европа]] чемпионы (1999). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:5 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1962]]: [[Мэрилин Монро]], [[АҠШ]]-тың кино актёры, [[йыр]]сы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З05]] [[Категория:5 август]] 5r5ctrinlp8l35xvl3zfzmh2kl06wmn 1301756 1301752 2026-08-04T19:55:44Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1301756 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''5 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 217-се ([[кәбисә йыл]]ында 218-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 148 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Светофор]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Буркина-Фасо}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Хорватия}}: Еңеү көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Блогер көнө. * {{Флагификация|Беларусь}}: Финанс тикшереү органдары хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1752]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шаран районы]]ның [[Шаран]] ауылына нигеҙ һалына. * [[1975]]: [[Төмән]] — [[Сорғот]] тимер юл магистрале файҙаланыуға тапшырыла. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мертваго Дмитрий Борисович]] (1760—23.06.1824), [[Рәсәй империяһы]]ның [[дәүләт]] һәм йәмәғәт эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Дворяндарҙан. 1787—1796 йылдарҙа Өфө наместниклыҡ башҡармаһы советнигы. 1789 йылда Мертваго башланғысы менән Өфөлә мосолмандар диниә назараты асыла. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]], [[18-се быуат]] аҙағы — [[19-сы быуат]] башында төбәк халҡының көнкүреше һәм йолалары тураһында мәғлүмәт тупланған «Записки Дмитрия Борисовича Мертваго. 1760—1824»; 1867) исемле китап авторы. Сығышы менән хәҙерге [[Сыуаш Республикаһы]]ның Алатырь ҡалаһы янында булған элекке Мертовщина ауылынан. * [[Ғәйфуллин Хәсән Әхмәт улы]] (1900 — билдәһеҙ), [[дәүләт]] һәм [[ВКП (б)|партия]] эшмәкәре. 1933—1935 йылдарҙа ВКП(б)-ның Мәсетле район комитетының беренсе секретаре, артабан [[Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы]] Рәйесенең беренсе урынбаҫары. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Тарҡаҙы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғимаҙиев Үзбәк Ибраһим улы]] (1920—13.08.1987), [[Журналистика|журналист]], [[фән|ғалим]]-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]]. 1955 йылдан «[[Кызыл таң]]» гәзитенең бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1981 йылдан — татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан. * [[Ғәйнуллин Айрат Ғәриф улы]] (1930—1992), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1956—1988 йылдарҙа «[[Аксаковнефть]]» нефть һәм газ сығарыу идаралығы [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] медик-санитар часының баш табибы. [[РСФСР]]-ҙың һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған табибы, [[Бәләбәй]] ҡалаһының почётлы гражданы. * [[Фаҡаев Исхаҡ Фаҡайетдин улы]] (1930), хеҙмәт ветераны, ғалим-[[Агрономия|агроном]]. 1970—1982 йылдарҙа [[Балтас районы|Балтас район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971), Балтас районының почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]] ауылынан. * [[Шатов Александр Алексеевич]] (1945), ғалим-инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1983 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһындағы [[«Сода» производство берекмәһе]]нең баш инженеры, 1985—1987 йылдарҙа — генераль директоры, 1988 йылдан — баш инженерҙың фән буйынса урынбаҫары һәм инженерлыҡ аналитика идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, 1995 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Стратегик тикшеренеүҙәр институты Стәрлетамаҡ филиалының лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), уйлап табыу һәм рационализаторлыҡ отличнигы (1980), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы [[Химия|химигы]] (2013), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1982). Рәсәй Хөкүмәтенең (2013) һәм Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт (2007) премияһы лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең Иванов районы Перепечино ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Косоротов Василий Емельянович]] (1871—1.12.1957), [[СССР]]-ҙың совет органдары һәм хужалыҡ хеҙмәткәре. 1906 йылдан [[РСДРП (б)|РСДРП]] ағзаһы. [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 3-сө [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт думаһы]] (1907—1912) депутаты. 1910 йылдан [[Өфө]], [[Һамар]], [[Әстерхан]] ҡалаларында партия эшендә, 1918 йылдан [[Һамар губернаһы|Һамар губерна]] Халыҡ Хужалығы Советы рәйесе, эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары Советының губерна башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары; 1922—1932 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә, 1924 йылға тиклем [[Башҡорт АССР-ы]] буйынса Тышҡы сауҙа халыҡ комиссариаты вәкиле. [[Ленин ордены]] кавалеры (1954). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. * [[Солнцев Владимир Николаевич]] (1941—2017), [[музыка]]нт. Хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның элекке артисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлимова Тамара Дмитриевна]] (1946), [[төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Күмертау]] ҡалаһы төҙөлөш ойошмаһы эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. * [[Дусәлимов Альберт Түрйән улы]] (1946), почта хеҙмәткәре. 1995—2010 йылдарҙа «Рәсәй почтаһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалы – Федераль почта элемтәһенең Башҡортостан Республикаһы идаралығы етәксеһе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған элемтә хеҙмәткәре һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе. Элемтә мастеры, Башҡортостандың почта элемтәһе мастеры. Ярослав Мудрый һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Киндеркүл]] ауылынан. * [[Мырҙағолов Рәшит Ғәзиз улы]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 2001-2008 йылдарҙа «Күмертауэлектромонтаж» предприятиеһы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, Салауат Юлаев ордены кавалеры. * [[Хөсәйенов Әхәт Рәхмәтулла улы]] (1946), [[театр]] актёры, [[әҙәбиәт|яҙыусы]], юмористик [[хикәйә]]ләр авторы. 1966 йылдан [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]], 1968 йылдан (өҙөклөк менән) [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры; 1992—2002 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры]] директоры, бер үк ваҡытта актёры. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1990). * [[Хәйбуллин Хисаметдин Салауат улы]] (1946), [[Педагогика|педагог]]. 1990—2004 йылдарҙа хәҙерге [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы]] директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. * [[Вәлиуллин Наил Ғәбит улы]] (1956), эске эштәр һәм һалым органдары хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы, юрист. Эске эштәр министрлығының отставкалағы полковнигы. 1994—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һалым инспекцияһы идаралығының етәксе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] «Дим» совхозы [[Ольховка (Бишбүләк районы)|Ольховка]] ауылынан. * [[Ишембаев Ринат Сәхиулла улы]] (1976), [[спорт]]сы. «Башнефть» шашка клубы тәрбиәләнеүсеһе. Халыҡ-ара шашка уйындары буйынса халыҡ-ара мастер (2001). Клубтар араһында Европа шашка конфедерацияһы кубогын яулаусы (2001) һәм Рәсәй чемпионы (2001, 2006). Үҫмер спортсылар араһында Рәсәй чемпионы (1997, 1999). * [[Исмәғилев Фидан Филарид улы]] (1981—6.08.2021), юрист. 2020 йылдың февраленән 2021 йылдың 6 авгусынаса Башҡортостан республика ҡулланыусылар йәмғиәте — Башпотребсоюз идараһы рәйесе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Бүздәк]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Торомтаев Иҙрис Ғәлим улы]] (1902—27.02.1959), [[ауыл хужалығы]] һәм урындағы совет органдары хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1930 йылдан хәҙерге [[Хәйбулла районы]] колхоздары һәм ауыл Советтары, шул иҫәптән 1944 йылдан Бикбау, 1951 йылдан — [[Атингән ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Атингән]] ауыл Советы рәйесе; 1957—1959 йылдарҙа «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозының [[Йәнтеш]] малсылыҡ фермаһы мөдире. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Утарбай ауылынан. * [[Арыҫланов Әхнәф Гәрәй улы]] (1922—1.08.2003), [[КПСС|партия]] органдары һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1952 йылдан [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП(б)-ның]] (артабан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]) хеҙмәткәре, 1955 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] комитеты секретары, 1959—1991 йылдарҙа [[Өфө нефть институты |Өфө нефть институты Салауат филиалының]] өлкән уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1981 йылға тиклем — филиал директоры. 1956—1980 йылдарҙа Салауат ҡала Советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1982), [[СССР]]-ҙың юғары мәктәп һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте отличнигы (1982). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1978). Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Түреш (Бүздәк районы)|Түреш]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәтҡуллин Әнүәр Әсәҙулла улы]] (1922—21.12.1986), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан. * [[Солтанов Мәүлитйән Хажғәли улы]] (1927—23.05.2005), [[Баймаҡ районы]] Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоздың элекке механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1973). Сығышы менән ошо райондың [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай]] ауылынан. * [[Норец Екатерина Ивановна]] (1937—13.11.2005), [[Педагогика|педагог]]. 1962 йылдан Хәйбулла районы [[Яңы Украинка (Хәйбулла районы)|Яңы Украинка]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы һәм мөдире; 1973—1994 йылдарҙа [[Подольск (Хәйбулла районы)|Подольск]] урта мәктәбенең оҙайтылған көн төркөмө тәрбиәсеһе. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Сығышы менән Новоукраинка ауылынан. * [[Поздняков Александр Васильевич]] (1937), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]]. 1992 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Себер бүлексәһенең [[Томск]] ҡалаһындағы Тәбиғи комплекстар экологияһы институтының директор урынбаҫары, 1994 йылдан — Климат һәм экология системалары мониторингы институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта [[Томск дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. География фәндәре докторы (1986), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Ржановка (Миәкә районы)|Ржановка]] ауылынан. * [[Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы]] (1937—20.10.1983), ғалим-әҙәбиәт белгесе, шағир. 1970—1983 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1970). * [[Латипов Ринат Закир улы]] (1942), ғалим-табип-хирург. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012). Рәсәй Медицина фәндәре академияһының А. Н. Бакулев исемендәге премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балтас районы]] [[Уҫман (Балтас районы)|Уҫман]] ауылынан. * [[Завьялова Галина Сергеевна]] (1947), [[журналистика|журналист]]. 1965 йылдан (тәнәфес менән) [[Нефтекама]] ҡалаһының [[Красное знамя (гәзит)|«Красное Знамя» гәзите]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1984—2003 йылдарҙа — баҫманың мөхәррире. 1977 йылдан СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Бер нисә саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Рәүҙе]] ҡалаһынан. * [[Скурко Евгения Романовна]] (1947), ғалим-[[музыка]] белгесе. 1971 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], бер үк ваҡытта 2004 йылдан Ырымбур сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1984 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2005), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының (2001) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2014) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[Хафизова Гөлдәр Исмәғил ҡыҙы]] (1967), тележурналист. 1991 йылдан [[Көньяҡ Урал]] дәүләт телерадиокампанияһы [[Магнитогорск]] филиалының [[башҡорт теле]]ндәге программалар бүлеге хеҙмәткәре, өлкән мөхәррире. 2001 йылдан Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Йыһаншин Миңлейәр Хәжиәхмәт улы]] (1923—11.12.2018), эске эштәр органдары хеҙмәткәре, милиция подполковнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1-се һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]]нан. * [[Саттаров Фәүзи Миңлемулла улы]] (1923—28.07.1996), [[балет]] артисы, балетмейстер, [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡортостан]] балетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1943 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, бер үк ваҡытта 1950—1964 йылдарҙа — театрҙың балет студияһы уҡытыусыһы, 1967—1976 йылдарҙа — театрҙың баш балетмейстеры, 1981—1988 йылдарҙа — балетмейстер-ҡуйыусы. [[РСФСР]]‑ҙың (1955) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1952) атҡаҙанған артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғабдрахманов Нурфаяз Хәбибрахман улы]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[нефть|нефтсе]]. 1972 йылдан «Туймазынефть» [[нефть]] һәм [[газ]] сығарыу идаралығының баш инженеры, рационализатор. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Мулла-Ҡамыш]] ауылынан. * [[Мусин Клим Гаффан улы]] (1948), эске эштәр органдары хеҙмәткәре. 1973—1986 йылдарҙа [[Краснокама районы|Краснокама район]] эске эштәр бүлеге тәфтишсеһе, енәйәтселәрҙе эҙләү бүлеге начальнигы. СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Яңы Мошто]] ауылынан. * [[Шәйсламов Мөслим Фуат улы]] (1948), юлсы. [[Тәтешле районы|Тәтешле]] юл һалыу-төҙәтеү идаралығының элекке мастеры. Башҡортостандың атҡаҙанған [[Төҙөлөш|төҙөүсеһе]]. Сығышы менән ошо райондан. * [[Тотманов Рәдис Нурислам улы]] (1953), [[бейеү]]се, [[Педагогика|педагог]]-[[Хореография|хореограф]] һәм балетмейстер. 1975—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия ха­лыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы; 1996—2000 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] балейтмейстеры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1994). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Кувшинов Леонид Михайлович]] (1914—18.08.1973), хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник (1957). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1957). СССР-ҙың атҡаҙанған һынаусы лётчигы (1959). * [[Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы]] (1914—19.08.2012), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1950—1975 йылдарҙа [[Учалы районы]]ның «Совет» колхозы рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡунаҡбай (Учалы районы)|Ҡунаҡбай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы]] (1959), театр актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2009). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:5 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1850]]: [[Ги де Мопассан]], [[Франция]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]]. * [[1860]]: Луис Уэйн, [[Англия]] рәссамы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1905]]: Василий Леонтьев, [[АҠШ]]-тың [[Иҡтисад (фән)|иҡтисадсы]] ғалимы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1973). * [[1905]]: Артём Микоян, [[СССР]] авиаконструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. * [[1910]]: Пимен, [[Дин|дин әһеле]], 1971—1990 йылдарҙа [[Мәскәү]] һәм [[Рәсәйҙә дин|Бөтә Рәсәй]] патриархы. * [[1930]]: [[Нил Армстронг]], [[Америка]] астронавы, [[Ай (юлдаш)|Ай]]ға аяҡ баҫҡан тәүге кеше. * [[1930]]: Эмин Хачатурян, СССР композиторы һәм дирижёры, кинокомпозитор, РСФСР-ҙың халыҡ артисы. * [[1970]]: Константин Ерёменко, [[Рәсәй]] [[спорт]]сыһы, мини-футбол буйынса [[Европа]] чемпионы (1999). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:5 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1962]]: [[Мэрилин Монро]], [[АҠШ]]-тың кино актёры, [[йыр]]сы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З05]] [[Категория:5 август]] qk1oyuv41gebn855dkw5vz22v75hzvb 0 73641 1301807 1068952 2026-08-05T11:15:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301807 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Байым Ҡыҙраев |оригинал имени = |портрет = |размер = |описание = |имя при рождении = |род деятельности = |дата рождения = 1720 йылдан алда |место рождения = [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] ауылы, <br /> {{s|Күбәләк улусы,}} <br /> [[Рәсәй империяһы]]<ref>Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Әбйәлил районы|}}.</ref> |гражданство = |подданство = {{Российская империя}} |дата смерти = 1783 йылдан һуң |место смерти = [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] ауылы, <br /> {{s|Күбәләк улусы}} (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ВБУ|Әбйәлил районы}}) |отец = Ҡыҙрай Дәүләтов |мать = |супруг = |супруга = |дети = Абҙан (йәки Абҙаҡ) Байымов }} '''Байым Ҡыҙраев''' (''Байым тархан Ҡыҙраев'') — башҡорт старшинаһы, тархан, мәғдән эҙләүсе, [[Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында]] ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы<ref>[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=Baim&id=971 Баим Кедряев]</ref>, һуғышта ҡатнашыусы Башҡорт ғәскәренең баш ғәскәри судьяһы<ref>[http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/bashkir_vojdi.php Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102124258/http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/bashkir_vojdi.php |date=2013-11-02 }}</ref>. == Биографияһы == [[Рәсәй империяһы]]ның Иҫәт провинцияһы Күбәләк улусы старшинаһы.Байым Ҡыҙраевтың ҡартатаһы Тормәмбәт Ялтыҡов кенәз булған. Байымдың йорт старшиналары булып хеҙмәт иткән Абҙан, Әбдүкәй (1761—?) һәм Ҡаҙымбәт (1762—?) исемле улдары билдәле<ref name="Асфандияров"/>. Мөлкәтендә 6 мең баш йылҡы малы булған. Көньяҡ Уралда тимер мәғдәнен, шул иҫәптән Магнит тауын, беренсе асыусы булараҡ билдәле. 1740 йылда штейгер Марков һәм тәржемәсе Роман Уразлинға Әтәс тауында (хәҙерге [[Магнитогорск]]) [[тимер]] рудаһы ятҡылығын күрһәтә. Шулай уҡ завод хужалары Иван Мясников һәм Иван Твердышевҡа [[Табын (ҡәбилә)|Ҡара Табын]] улусының башҡорт Ейәнбайҙың ауылы янында тимер ятҡылығы булыуы тураһында хәбәр итә<ref name="Асфандияров"/>. Батшаға тоғро хеҙмәте өсөн ҡылыс менән бүләкләнә<ref name="Асфандияров"/>. [[1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]]н карателдәр тарафынан баҫытырыу ваҡытында, Ҡыҙыл ҡәлғәһендә хеҙмәт иткән тархан Байым Ҡыҙраев пол командиры Исаков тарафынан ҡулға алына. Исаков уны баш күтәреүселәрҙең шымсыһы тип һанай һәм ике тапҡыр ҡаты язаға тарттыра<ref name="Асфандияров"/>. 1770 йылдың 18—19 июнендә академик [[Лепёхин Иван Иванович|И. И. Лепёхин]] менән осраша. Иван Лепёхин уның байлығы һәм ҙур йылҡы өйөрҙәре тураһында мәғлүмәттәр яҙып ҡалдырған<ref name="Асфандияров"/>. 1774 йылдың апрелендә [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачёв]] уға атлы отрядтарҙы ойоштороуҙы һорап хат яҙа. Ҡыҙраев үҙенең командаһы менән бергә Пугачёвҡа килә һәм ихтиласыларҙың Хәрби коллегияһы тарафынан [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] судьяһы итеп тәғәйенләнә<ref name="Асфандияров"/>. Карател ғәскәрҙәренең баш командующие генерал-поручик Ф. Ф. Щербатов үҙенең 1774 йылды 11 майында императрица [[Екатерина II]] яҙған донесениеһында Байым тархандың башҡа башҡорт старшиналарға бигерәк тә ҙур йоғонтоһо өсөн уларҙың «рухи түрәһе» («духовный начальник») тип атай<ref name="Асфандияров"/>. 1773 йылда Байым Ҡыҙраев отставкаға киткәс уның улы Абҙан Күбәләк улусы старшинаһы була<ref name="Асфандияров">{{ИСДБ|страницы=41-42}}</ref>. == Хәтер == * [[Әбйәлил районы]]ның [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] ауылы һәм ошо ауылдағы бер урам Байым тархан Ҡыҙраев исемен йөрөтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Мишкович Г. И. ''Дело о горе Магнитной //Вопросы истории. 1977. № 3. * ''Асфандияров А. З.'' История сёл и деревень Башкортостана. Кн.1. — Уфа, 1997. * Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. — Уфа, 1975. * Материалы для истории Пугачевского бунта // Пермский сборник. — М., 1860. Кн. 2. * ''Лимонов Ю. А., В. В. Мавродин, В. М. Панеях.'' Пугачев и пугачевцы. — Л., 1974. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1802-bajym-y-raev|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}} [[Категория:Тыуыу датаһы асыҡланмаған шәхестәр]] [[Категория:Вафат булыу датаһы асыҡланмаған шәхестәр]] [[Категория:1710-сы йылдарҙа тыуғандар]] [[Категория:1780-се йылдарҙа вафат булғандар]] [[Категория:Башҡорт тархандары]] [[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]] cit62ztp8qu8znxmdo55a5rgh97g49j 0 77746 1301739 1296534 2026-08-04T16:31:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301739 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй |статус = ауыл |изображение=Үҙәмбай ауылы мәсете.jpg |башҡортса исеме = Үҙәмбай |описание изображения = Көсөкбай исемендәге мәсет |төп исеме = {{lang-ba|Үҙәмбай}} |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 51|lat_min = 18|lat_sec = 33.68 |lon_deg = 58|lon_min = 10|lon_sec = 40.63 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Ырымбур өлкәһе |теҙмәләге регион = |район төрө = Район |район = Гай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Хәлил поссоветы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = XIX быуат 2‑се яртыһында |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 135<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm/ Всероссийская перепись населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602025423/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |date=2013-06-02 }}</ref> |иҫәп алыу йылы = |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[татарҙар]] |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 462630 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = 56 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 53214840010 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Үҙәмбай''' — [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай районы]]ндағы [[башҡорт]] ауылы. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 153 кеше. Почта индексы — 462630, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 53 214 840 009. == Тарихы == Ауылға XIX быуат 2‑се яртыһында башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. [[Аҡъюл]] ауылынан (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]) Йомағужа торамаһы барлыҡҡа килә. Артабан Йомағужанан биш ауыл барлыҡҡа килә — Үҙәмбай, [[1-се Йомағужа]], [[2-се Йомағужа]], [[3-сө Йомағужа]] һәм [[Бесәнсе (Ырымбур өлкәһе)|4-се Йомағужа]] ауылдары барлыҡҡа килгән. Үҙәмбай ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Үҫәргән]] улусы составында була<ref name="Абсалямова Ю. А." >{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 28, 62| isbn =978-5-9613-0424-4}}</ref>. 1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Үҙәмбай, [[Әбүбәкер (Ырымбур өлкәһе)|Әбүбәкер]], [[Түбәнге Сабаҡлы|Сабаҡлы]], [[Ишбирҙе (Ырымбур өлкәһе)|Ишбирҙе]] ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре [[Кесе Ҡаялы]] йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң [[Оло Ҡаялы]] йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә [[Кесе Ҡаялы]] йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған<ref>{{начало цитаты}}«Начиная с вершины р. Малой-Каялы до устья речки Улмяс-Ульган, от устья Улмяс-Ульгана на вершину речки Душа-Клиряк-Тапкан до убы (холма) Сакман, оттоль на озеро Асетуллы, находящееся на реке Большом Каялы и ею вниз по течению до местечка Бугуль, с Бугуля опять на вершину речки Малой Каялы… Пространство описанных кочевок занимает в окружности до 30 верст»{{Конец цитаты|источник={{книга|автор= [[Әбсәләмова Юлиә Алик ҡыҙы|Абсалямова Ю. А.]]| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 108| isbn =978-5-9613-0424-4}}}}</ref>. 1917 йылдан [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Үҫәргән кантоны]] составында була. 1922 йылдың 5 октябренән [[Йылайыр кантоны]] составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының [[Ейәнсура районы]] составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған [[Ырымбур өлкәһе]]нең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе<ref>1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип атала.</ref> Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең [[Ҡыуандыҡ районы]] составына индерелә<ref>{{cite web|url=http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=7527:2015-02-22-15-37-19&catid=17:2011-03-23-05-44-44&Itemid=56|title=Кувандыкский район в административно-территориальном устройстве государства|date=22-02-2015|publisher=|accessdate=2015-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925214249/http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=7527:2015-02-22-15-37-19&catid=17:2011-03-23-05-44-44&Itemid=56 |date=2020-09-25 }}</ref> == Ауылдың шәхестәре == == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 169 кеше йәшәй. [[2002]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 135 кеше йәшәгән. Күпселек халыҡ — [[татарҙар]]<ref>[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11./ Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1975 йыл ||260|||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||169|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||135|||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Үҙәмбай урамдары == * 462630 Үҙәк урамы * 462630 Йәштәр урамы * 462630 Яңы урамы == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Гай (ҡала)|Гай ҡалаһы]]): 35 км * Ауыл советы тиклем ([[Иҫке Хәлил (Гай районы)|Иҫке Хәлил]]): 10 км == Инфраструктура == Ауылда мәктәп бар<ref>http://orenburg.fulledu.ru/school/uzembaevskaya-nachalnaya-obscheobrazovatelnaya-shkola/about/{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Узембаевская Начальная Общеобразовательная Школа, Деревня Узембаево</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://gai-rai.narod.ru/derevni/uzembaevo.html/ Үҙәмбай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413010355/http://gai-rai.narod.ru/derevni/uzembaevo.html |date=2015-04-13 }} * [http://cyberleninka.ru/article/n/rodoplemennaya-etnonimiya-i-ee-znachenie-v-izuchenii-etnicheskoy-istorii-bashkir-na-primere-vostochnogo-orenburzhya/ РОДОПЛЕМЕННАЯ ЭТНОНИМИЯ И ЕЕ ЗНАЧЕНИЕ В ИЗУЧЕНИИ ЭТНИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ БАШКИР (НА ПРИМЕРЕ ВОСТОЧНОГО ОРЕНБУРЖЬЯ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415051132/https://cyberleninka.ru/article/n/rodoplemennaya-etnonimiya-i-ee-znachenie-v-izuchenii-etnicheskoy-istorii-bashkir-na-primere-vostochnogo-orenburzhya |date=2019-04-15 }} {{Гай ҡала округы тораҡ пункттары}} [[Категория:Гай ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең татар ауылдары]] 9twzsx4jlvei66e8xtdo1j06y25hwvu 0 113494 1301760 1091637 2026-08-04T20:49:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301760 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Әхмәт Мирғәсим улы Шакиров |Рәсеме = ShakiriA.jpg |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Тыуыу датаһы = 1920 |Тыуған урыны = [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{Тыуған урыны|Туймазы районы}}) [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылы |Вафат булыу датаһы = 1943 й. февраль айы |Место смерти = = [[Краснодар крайы]] РСФСР, СССР |Страна = {{Флагификация|СССР}} |Эшмәкәрлек төрө = [[шиғриәт|шағир]], [[тәржемә]]се |Әүҙемлек йылдары = 1935—1941 |Йүнәлеше = |Әҫәрҙәренең телдәре = [[башҡорт теле]] |Дебют = }} {{фамилиялаш|Шакиров}} '''Әхмәт Шакири''' (тулы исеме — '''Әхмәт Мирғәсим улы Шакиров'''; [[1920]]—[[1941]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[башҡорттар|башҡорт]] [[СССР|совет]] шағиры, тәржемәсе. == Биографияһы == Әхмәт Шакири 1920 йылда Өфө губернаһы [[Бәләбәй өйәҙе]]нең [[Бишҡурай (Туймазы районы)|Бишҡурай]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан]]дың [[Туймазы районы|Туймазы районы)]]<ref name="БЭ">{{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/1539-shakiri-akhmet|Шакири Ахмет|автор=}}</ref> мулла ғаиләһендә тыуған{{sfn|Р. Х. Тимерғәлина|1968|name=Тимерғәлина Р. Х.}}. Ете класлы мәктәпте тамамлай, был мәктәптә ул 1930 йылдан алып уҡыған. 1937 йылдан 1939 йылға тиклем [[Өфө]]лә Б. Нуриманов исемендәге Башҡорт педагогия рабфагында белем алған<ref name="Тимерғәлина Р. Х."/>. 1939 йылда ул пединститутҡа уҡырға инә, әммә ошо йылдың уҡ октябрь айында әрмегә алына. Политрук ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа китә. [[1941 йыл]]да һәләк булған<ref name="ПЗБ">Писатели земли башкирской: справочник / сост.: [//ru.wikipedia.org/wiki/Баимов,_Роберт_Нурмухаметович Р. Н. Баимов], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — С. 452.</ref>. Шиғырҙарҙы мәктәптә үк яҙа башлай. 1935 йылда үҙенең шиғырҙарын һәм репортаждарын[[Йәншишмә (гәзит)|«Йәш төҙөүсе»]] гәзитендә баҫтыра башлай. Башҡорт педагогия рабфагында уҡыған саҡта үҙенең лирик шиғырҙарын «Тәүге йыр», «Икенсе йыр» альманахтарында, республика гәзиттәрендә һәм журналдарында баҫтыра<ref name="ПЗБ"/>. 1939 йылда «Ҡара күҙлек аҫтындағы сер» поэмаһын яҙа, төп темаһы — фашизмға һәм һуғышҡа ҡарата нәфрәт. Уның [[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғ. Ибраһимов]] менән берлектәге шиғырҙары «Бәхетле ғүмер» (1940) шиғри йыйынтығына инәләр. Әхмәт Шакири башҡорт теленә М. Ю. Лермонтовтың һәм Т. Г. Шевченконың ҡайһы бер әҫәрҙәрен тәржемә иткән<ref name="БЭ"/>.<ref name="ПЗБ"/>.. "Халыҡ хәтере" порталы мәғлүмәте буйынса Әхмәт Шакири 1943 йылдың февраль айында<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie67205264/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26static_hash%3D1b856348eb6882eee9baf3c27b01431dv1%26last_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%26middle_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=memorialchelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400364453 ОБД "Память народа"</ref> [[Краснодар крайы]]ның территорияһында, фронтта хәбәрһеҙ юғалған<ref>https://pamyat-naroda.ru/warunit/11803/?static_hash=1b856348eb6882eee9baf3c27b01431dv1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211108180441/https://pamyat-naroda.ru/warunit/11803/?static_hash=1b856348eb6882eee9baf3c27b01431dv1 |date=2021-11-08 }} ОБД "Память народа"</ref> == Китаптары == * Бәхетле ғүмер [Счастливая жизнь]. Шиғырҙар. — Өфө: Башгосиздат, 1940. — 60 бит.{{Ref-ba}}(баш.) ([[Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы|Ғ. Ибраһимов]] менән берлектә) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}} == Әҙәбиәт == * ''[[Сафуанов Суфиян Ғаяз улы|Сафуанов С. ..]]'' Йыр сафта ала. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1960. — 184 бит. — 123—135 биттәр.{{Ref-ba}}(баш.) * {{Мәҡәлә|автор=Тимерғәлина Р. Х.|заглавие=Әхмәт Шакири (1920—1941)|язык=ba|издание=Башҡортостан яҙыусылары (библиографик белешмә)|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1968|страницы=457|ref=Р. Х. Тимерғәлина}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/1539-shakiri-akhmet|Шакири Ахмет}} [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:СССР тәржемәселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:1941 йылда вафат булғандар]] 69jqgydlm54ojwvyjiv41lqydhxkac0 0 114955 1301790 1275739 2026-08-05T02:15:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301790 wikitext text/x-wiki {{Музей |название = XIX быуат почта станцияһы |файл = Аксайская почтовая станция, где останавливался А.С.Пушкин.JPG |подпись = |основан = [[1992]] |основатель = |директор = Ольга Григоренко |местонахождение = [[Ростов өлкәһе]], Аҡсай ҡалаһы, Гулаев урамы, 110 |lat_dir = |lat_deg = 47 |lat_min = 15 |lat_sec = 11 |lon_dir = |lon_deg = 39 |lon_min = 52 |lon_sec = 16 |region = RU |CoordScale = |ссылка = |Commons = |позиционная карта = |размер карты = 250 |позиционная карта 2 = |размер карты 2 = }} '''XIX быуат почта станцияһы''' — архитектура комплексы, [[Ростов өлкәһе]]нең Аҡсай ҡалаһы музейы. Аҡсай хәрби-тарихи музей составына инә. Музей ҡаланың белем биреү учреждениеләре, ойошмалары һәм предприятиеләре менән хеҙмәттәшлек итә. Музей ҡарарға килеүселәргә ҡала һәм Дон крайы тарихы буйынса лекциялар уҡыла, экскурсиялар һәм төрлө саралар үткәрелә<ref name="музей">{{cite web|url=http://aksay-museum.ru/about/|title=История аксайского военно-исторического музея|publisher=Аксайский военно-исторический музей|accessdate=2016-12-24}}</ref>. == Тарихы == Почта станцияһы — Аҡсай ҡалаһының үҙәгендә, [[Дон|Дон йылғаһы]] аша элекке сығыу урыны эргәһендә урынлашҡан, кеше йәшәгән һәм хужалыҡ ҡаралтыларынан торған архитектура комплексы. Музей [[1992 йыл]]дан алып эшләй, музей бинаһында ҡуйылған бер нисә даими күргәҙмәһе бар. Музей типик [[XIX быуат]] почта станцияһының тышҡы күренешен күҙ алдына килтерә. Музей территорияһында урынлашҡан: * почта ҡарауылсыһы йорто, * ҡунаҡхана бинаһы, * ҡоҙоҡ, * көймә һарайы * ял итеү өсөн беседка. Станция Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты булып тора<ref name="наследие">{{cite web|url = http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6100586000|title = Почтовая станция. Исторический центр города|publisher = ФГУП ГИВЦ Минкультуры России|accessdate = 2016-12-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225144256/http://old.kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=6100586000 |date=2016-12-25 }}</ref>. Аҡсайҙың почта станцияһы аша төрлө йылдарҙа [[Александр Пушкин]], Михаил Лермонтов, Александр Грибоедов, [[Лев Толстой]], [[Пётр Чайковский]], Раевский Николай Николаевич, һөргөнгә ебәрелгән декабристар үтеп китәләр<ref name="ААР">{{cite web|url = http://www.aksayland.ru/city/tourism/dostoprimechatelnosti/|title = Достопримечательности Аксайского района|publisher = Администрация Аксайского района|accessdate = 2016-12-25}}</ref>. Музейҙың «Аҡсай почтаһы» тип аталған үҙәк күргәҙмәһе экскурсанттарҙы станица почтаһы тарихы менән таныштыра. Почта бында XVIII быуатта уҡ эшләгән һәм хәҙерге автовокзалдарҙың прототибы булып тора. Бында тәүлек әйләнәһенә дилижанстар һәм көймәләр ҡабул итәләр. Музей бинаһында почта станцияһы интерьеры элекке хәленә ҡайтарылған. [[Файл:Почтовая станция1.JPG|left|250px|thumb|Почта станцияһында саҡрым бағанаһы]] Территорияла даими рәүештә эшләүсе күргәҙмәләр: * «Аҡсайҙың боронғо йылъяҙмаһы» күргәҙмәһе, унда ташҡа әүерелгән хайуандар һәм үҫемлектәр ҡалдыҡтары, шулай уҡ Аҡсай йылғаһы бассейнында табылған таш, бронза, тимер быуат, урта быуат археологик табылдыҡтары ҡуйылған. * Көймә һарайы бинаһында һәм ихатала XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы егеүле транспорт коллекцияһы күргәҙмәгә ҡуйылған — еңел кырандастар, саналар, көймәләр, фаэтондар (көймәле арба) һәм бричкалар (еңел арбалар). [[Файл:Контора почтовой станции.JPG|right|250px|thumb|Почта станцияһы контораһы]] Йыл һайын, июндең беренсе шәмбеһендә, [[А. С. Пушкин|А. С. Пушкиндың]] [[1820 йыл|1820]] һәм [[1829 йыл]]дарҙа Аҡсай станицаһында булыуы хөрмәтенә, почта станцияһында «Пушкин байрамы» үтә. 1941—1943 йылдарҙа Аҡсай станицаһын ике тапҡыр немец-фашист илбаҫарҙары баҫып ала. Бында ҡаты һуғыштар бара. 1942 йылда 485 артиллерия полкының 3-сө дивизионы зенит батареяһы ҡала халҡының Дон аша эвакуацияһын ышыҡлап тора. 1985 йылда ошо хөрмәткә музейға ингән урында «Һыу аша сығыу» һәйкәле ҡуйылған, ул ауыш постаменттағы хәрби йөк машинаһынан ғибәрәт. Постаментта йөк машинаһы менән йәнәш зенит орудиеһе ҡуйылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Почта станцияһы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{commonscat|Aksai Post Station}} * {{External media |image1=[http://static.panoramio.com/photos/large/119432575.jpg Памятник "Переправа"] }} * [http://tourism.donrise.ru/Home/aksay/tabid/378/Default.aspx Туризм в Донском крае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170621155108/http://tourism.donrise.ru/Home/aksay/tabid/378/Default.aspx |date=2017-06-21 }} * [http://www.aksayland.ru/city/history/history-aksay/ История образования Аксайского района] * [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=17833 Аксайский музей «Почтовая станция XIX века»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170703162530/https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=17833 |date=2017-07-03 }} [[Категория:Аҡсай (Ростов өлкәһе)]] [[Категория:Рәсәй почтаһы тарихы]] [[Категория:Почта һәм филателия музейҙары]] 5ya4y10k7nljevjvywwarmiqk9h1nz1 0 117705 1301738 1187252 2026-08-04T13:08:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301738 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = |Русское название = Ҡояш сәғәте |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Статус = |Страна = [[Рәсәй]] |Название местоположения = |Местоположение = Таганрог |Координаты = |Конфессия = |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = |Упразднён = |Начало строительства = [[1833]] |Окончание строительства = [[1833]] |Здания = |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = яҡшы |Сайт = |Commons = }} '''Ҡояш сәғәте''' — [[Ростов өлкәһе]]нең Таганрог ҡалаһындағы [[ҡояш сәғәте]]. [[1833 йыл]]да эшләнгән. [[1992 йыл]]дың 18 ноябрендәге 301-се һанлы Ҡарарға ярашлы, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора. == Тарихы == Боронғо ҡояш сәғәте [[Ростов өлкәһе]]нең Таганрог ҡалаһында [[1833 йыл]]да ҡуйылған. Ул Грек урамында, Грек урамын Порт урамы һәм Пушкин яр буйы урамы менән тоташтырыусы [[Таш баҫҡыс (Таганрог)|Депальдо (Таш) баҫҡыс]] эргәһендә урынлаштырылған. Сәғәт, билдәле булған ысул буйынса, ваҡытты ҡояштың күктәге торошо буйынса билдәләү өсөн төҙөлгән. Был ваҡытта Таганрог ҡала башлығы барон Отто Германович Франк була. Ҡояш сәғәте урындағы ысын ваҡытты күрһәтә һәм урындағы ҡояш ваҡыты менән рәсми ваҡыт араһындағы айырманы иҫәпкә алмай. Ҡояш сәғәте менән тик көндөҙ һәм көн аяҙ булғанда ғына файҙаланырға мөмкин, тик шул саҡта ғына металл өсмөйөштән күләгә урыны күренә. Хәҙерге ваҡытта ҡояш сәғәте тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай, ваҡыт билдәләү өсөн башҡа төр сәғәттәр ҡулланыла. Сәғәт Таганрогтың тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора. == Һүрәтләнеш == [[Файл:Новые_солнечные_часы_(Таганрог).jpg|справа|мини|220x220пкс|Ҡояш яңы сәғәте]] Таганрогтағы ҡояш сәғәте һоро таш постаментҡа ҡуйылған. Уларҙың төп элементы булып металл күләгә күрһәткесе тора. Сәғәттең һигеҙ ҡырлы таш постаментта торған 300 килограммлы мәрмәр плитәгә төшөрөлгән ғәҙәти булмаған циферблаты бар. Сәғәткә бер нисә тапҡыр реставрация үткәрелгән, уның металл күләгә күрһәткесе (гномон) алмаштырылған. Сәғәт ҡышҡы ваҡыттан йәйге ваҡытҡа күскәнде һәм киреһенсә иҫәпкә алмай. Гномон ролен циферблатҡа перпендикуляр нығытылған металл өсмөйөш уйнай. Сәғәт уғы булып өсмөйөш циферблатҡа төшөргән күләгә сите хеҙмәт итә. Мәрмәр циферблатының бөтә периметры буйынса 1 — 12 тиклемге цифрҙар аралағы бүлемдәр менән соҡоп яҙылған. Бүлем ҡиммәте 10 минут. Сәғәт горизонталь, уның гномоны горизонтҡа, сәғәт ҡуйылған урындың киңлегенә тигеҙ булған мөйөш ауышлығында һәм төньяҡ полюсҡа йүнәлтелгән. [[2006]]—[[2007]] йылдарҙа сәғәткә һуңғы реставрация үткәрелгән. Таганрог ҡояш сәғәте илдә эшләп тоған сәғәттәрҙең иң боронғоһо. [[2000 йыл]]да Таганрогта В. А. Иванов конструкцияһындағы «Лемакс» фирмаһының ҡояш сәғәте ҡуйылған. Таш баҫҡыс эргәһендә ҡуйылған сәғәттән айырмалы рәүештә, яңы сәғәт горизонтҡа 47°12' (Таганрог киңлеге) ауышлыҡта ҡуйылған плитаға күләгә төшөрә. Был ваҡытты иҫәпләү шкалаһын тигеҙ итеп эшләргә, йәйге һәм ҡышҡы ваҡытта өҫтәмә шкала буйынса ваҡыт иҫәбе алып барырға мөмкинлек бирә. Шкалала төҙәтмәләр графигы бирелгән. Был сәғәт буйынса ваҡыт иҫәпләү хатаһы 1 минуттан кәм тәшкил итә<ref>[http://s0.bloknot-taganrog.ru/thumb/850x0xcut/upload/iblock/aeb/novye_solnechnye_chasy_taganrog_.jpg Часы Иванова В.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320234817/http://s0.bloknot-taganrog.ru/thumb/850x0xcut/upload/iblock/aeb/novye_solnechnye_chasy_taganrog_.jpg |date=2017-03-20 }}</ref><ref>[https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/petrovskaa-ulica/park-kio Парк культуры и отдыха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320234052/https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/petrovskaa-ulica/park-kio |date=2017-03-20 }}</ref>. == Әҙәбиәт == * Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0 == Һылтанмалар == * [https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/greceskaa-ulica-1/solnecnye-casy Солнечные часы в Таганроге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322020105/https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/greceskaa-ulica-1/solnecnye-casy |date=2017-03-22 }} * [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=17227 Старинные солнечные часы]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Таганрогтың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:1833 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] nw8n0ptiked4mlr4i5aggtrrfu4i1w5 0 117812 1301791 1181772 2026-08-05T02:26:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301791 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = |Русское название = «Йыуан һәм нәҙек» скульптура композицияһы |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = |Статус = |Страна = [[Рәсәй]] |Название местоположения = ҡала |Местоположение = Таганрог |Координаты = |Конфессия = |Епархия = |Орденская принадлежность = |Тип монастыря = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = Давид Бегалов |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = |Упразднён = |Начало строительства = [[2010]] |Окончание строительства = [[2010]] |Здания = |Приделы = |Известные обитатели = |Реликвии = |Настоятель = |Состояние = яҡшы |Сайт = |Commons = }} * {{External media |image1=[http://izgotovleniepamyatnikov.ru/wp-content/uploads/2016/06/tolstyy-i-tonkiy-640x426.jpg Скульптурная композиция «Толстый и тонкий» г. Таганрог] }} ''' «Йыуан һәм нәҙек»''' скульптура композицияһы — [[Ростов өлкәһе]] Таганрог ҡалаһындағы [[А. П. Чехов]]тың «Йыуан һәм нәҙек» хикәйәһе геройҙарын һүрәтләгән һәйкәл. [[2010 йыл]]да һәйкәл асылған. Авторы — скульптор Давид Бегалов. == Тарихы == А. П. Чеховтың «Йыуан һәм нәҙек» хикәйәһе яҙыусы ижадының иртәрәк осорға ҡараған әҫәре, [[1883 йыл]]да яҙылған. Хикәйәлә Николай тимер юл вокзалдарының береһендә ике синыфташтың осрашыуы тасуирлана. Уларҙың береһе, Михаил, һимеҙ, тормошонан ҡәнәғәт кеше. Икенсе иптәше, Порфирий, Чехов тарафынан нәҙек, ябыҡ, ҡатыны һәм улы тураһында хәстәрлеккә сумған итеп һүрәтләнә. Дуҫтарҙың әңгәмәһенән асыҡланыуынса, Порфирий коллеж асессоры (рангтар тураһындағы Табелдә VIII класс гражданлыҡ чины), ағастан портсигарҙар эшләй һәм йәшереп кенә уларҙы һата. Михаил иһә — Тайный советник (рангтар тураһындағы Табелдә IV класс гражданлыҡ чины, армияла генерал-лейтенант дәрәжәһенә һәм флотта вице-адмирал дәрәжәһенә тап килә). Йәмғиәттәге урындары асыҡланыу менән Порфирийҙың үҙен тотошо үҙгәрә. Чехов былай тип яҙа: «Нәҙек ҡапыл ағарынды, ҡатып ҡалды, әммә тиҙҙән уның йөҙө киң йылмайыу менән ян-яҡҡа йәйелде; уның күҙҙәренән һәм йөҙөнән осҡондар сәселгән һымаҡ булды. Ул үҙе бөршәйҙе, бөкрәйҙе, бәләкәсәйеп ҡалды». Порфирий үҙенә хас булған дәрәжәне ололау хисен еңә алмай. Чехов хикәйәһендә, кешеләрҙең үҙ-үҙен тотошона уларҙың йәмғиәттә биләгән социаль хәле йоғонтоһон, һәм шуның менән бәйле фекерләү стереотибын күрһәтә. Дуҫтарҙың осрашыуы, [[2010 йыл]]дың 13 майында, Таганрог ҡалаһының Гоголь тыҡрығында, «Чеховтар кибете» музейы эргәһендә асылған «Йыуан һәм нәҙек» һәйкәленең скульптура композицияһында күрһәтелә. Һәйкәл бронзанан эшләнгән һәм тәпәш пьедесталға урынлаштырылған. Унда Михаил һәм Порфирий, Порфирийҙың улы һәм ҡатыны һүрәтләнгән. Хикәйәлә геройҙарҙың тышҡы ҡиәфәте һүрәтләнмәһә лә, Ростов скульпторы Давид Бегалов геройҙарҙың йәмғиәттәге хәлен уларҙың һыны аша һүрәтләй. Бәләкәй генә, ялағайланыусы чиновник, түбәнселек һәм ихтирамын белдереп, кәкерәйгән торошта һүрәтләнә. Тайный советниктың ҡул таяғы менән яҡшы костюмдағы һыны, ресторандағы туҡлыҡлы төшкө аштан һуң, үҙ-үҙенән ҡәнәғәтлек һәм үҙенә ышанғанлыҡ тойғоһон күрһәтә. Порфирийҙың ҡатыны менән улы элекке дуҫтарҙың һөйләшеүен ҡыҙыҡһынып тыңлайҙар. == Һылтанмалар == * [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=17223 Памятник «Толстый и тонкий» изображает персонажей из одноимённого рассказа А.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=17223 П. Чехова]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/home/pamatniki Таганрог.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161003073505/https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/home/pamatniki |date=2016-10-03 }} [https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/home/pamatniki Памятники, бюсты, памятные места.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161003073505/https://sites.google.com/site/istoriceskijtaganrog/home/pamatniki |date=2016-10-03 }} * [https://www.rutraveller.ru/place/11876 Скульптурная композиция «Толстый и тонкий»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909145406/http://www.rutraveller.ru/place/11876 |date=2016-09-09 }} [[Категория:Таганрогтың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:2010 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] fbi9pxr5evsm2jix5kt3g3xv9ryknlp 0 123528 1301805 1299572 2026-08-05T09:42:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301805 wikitext text/x-wiki {{Карточка химического элемента | имя = Аҡ ҡурғаш / Stannum (Sn) | символ = Sn | номер = 50 | вверху = [[Германий|Ge]] | внизу = [[Ҡурғаш|Pb]] | внешний вид = [[Файл:Cín.PNG|250px|β-олово]]<br>Көмөш аҡ төҫлө һығылмалы металл (Бета-аҡ ҡурғаш) йәки порошок (Альфа-ҡурғаш) | атомная масса = 118,710(7)<ref name="iupac atomic weights">{{статья|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}</ref> | радиус атома = 162 | энергия ионизации 1 = 708,2 (7,34) | конфигурация = [Kr] 4d¹⁰ 5s^{<nowiki>2</nowiki>} 5p^{<nowiki>2</nowiki>} | ковалентный радиус = 141 | радиус иона = (+4e) 71 (+2) 93 | электроотрицательность = 1,96 | электродный потенциал = -0,136 | степени окисления = +4, +2 | плотность = 7,31 | теплоёмкость = 27,11<ref name="ХЭ">{{книга |автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |часть = |заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1992 |том = 3 |страницы = 382 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 50 000 }} </ref> | теплопроводность = 66,8 | температура плавления = 231,9 °C | теплота плавления = 7,07 | температура кипения = 2873 | теплота испарения = 296 | молярный объём = 16,3 | структура решётки = тетрагональ | параметры решётки = a=5,831;c=3,181 | отношение c/a = 0,546 | температура Дебая = 170,00 }}{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=50}} '''Аҡ ҡурғаш''' (химик символы — '''Sn'''; {{lang-la|'''S'''ta'''n'''num}}) — химик элементтарҙың периодик таблицаһында бишенсе перодтың 14-се элементы (иҫке классификация буйынса  —  IV төркөмдөң төп элементы). Атом номеры 50. Еңел металдар төркөмөнә ҡарай.Нормаль шарттарҙа аҡ ҡурғаш һығылмалы, сүкелеүсән, еңел эреүсән көмөш-аҡ төҫтәге ялтыр металл. Аҡ ҡурғаш өс аллатропик модификацияла була:  13,2 °C түбән температурала алмас куб рәшәткәле тотороҡло α-аҡ ҡурғаш (һоро ҡурғаш), 13,2 °C юғарыраҡ температурала тетрогональ рәшәткәле β-аҡ ҡурғаш (аҡ ҡурғаш) . γ-ҡурғаш —  161°C—232  градустар интервалында барлыҡҡа килә. == Тарихы == Ҡурғаш кешелеккә б.э.т. IV мең йыллыҡтан уҡ билдәле булған. Был металды алыу юлы ҡатмарлы һәм бик ҡиммәтле, шуға күрә [[боронғо Рим]] һәм [[Боронғо Греция|грек]] ҡомартҡыларында һирәк осрай. Аҡ ҡурғаш [[Библия|Библияла,]] Моисей китаптарында телгә алына. Аҡ ҡурғаш б.э.т. III быуат һуңында һәм уртаһында ҡулланылған ҡурғашлы бронза компоненты булып тора. Ул заманда билдәле булған металдар араһында аҡ ҡурғаш иң ныҡлыһы булғанға күрә 2000 йыл буйы "[[Бронза быуаты|бронза быуат]]" дәүерендә аҡ ҡурғаш "стратегик металл" булып иҫәпләнә (яҡынса алғанда: XXXV—XI быуаттар). == Исеменең килеп сығышы == Латинса исеме ''stannum'' , санскрит телендәге "ҡаты, ныҡлы" һүҙе менән бәйле, башта ҡурғаш һәм [[көмөш]] иремәһен шулай атағандар, һуңғараҡ башҡа 67 % аҡ ҡурғаш булған шуға оҡшаған металдар иремеһен ''stannum'' тип атағандар. IV быуатта ғына металдың үҙен аҡ ҡурғаш тип атайҙар. Рус телендәге олово һүҙе — славяндарҙың дөйөм һүҙе, славян телендәге ҡайһы бер һүҙҙәрҙә (пол. ''ołów'', чеш. ''olovo'', сер. ''ҡурғаш ''һ. б.) был һүҙ менән аҡ ҡурғашҡа оҡшаған башҡа металл ҡарғашты (свинец) атайҙар. Балтика телдәрендә лә олово һүҙе ҡулланыла (әҙәби литва телендә ''alavas'', ''alvas'', латышса ''alva''— "олово", прусск. ''alwis'' — "ҡурғаш").  Боронғо немец телендә лә elo — «һары», латинса albus — «аҡ» тигәнде аңлата. Метал төҫө буйынса аталған<ref>Л. А. Введенская, Н. П. Колесников. Этимология: Учебное пособие // СПб.: Питер, 2004, стр. 122.</ref>.   == Тәбиғәттә таралышы == Ҡурғаш — һибелеп таралған һирәк элементтарҙың  береһе. Ер ҡабығында таралыуы буйынса ҡурғаш 47-се урынды биләй. Кларк һаны буйынса  2{{E|−4}} алып 8 {{E|−3}} % тиклем масса тәшкил итә. Составында аҡ ҡурғаш булған төп минерал — касситерит (ҡурғаш таштары) SnO₂, уның составында 78,8 проценты аҡ ҡурғаш бар.  Станнин (аҡ ҡурғаш колчеданы) — Cu₂FeSnS₄ (27,5 % Sn) тәбиғәттә һирәгерәк осрай. === Ятҡылыҡтары === Донъяла аҡ ҡурғаш ятҡылыҡтары [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия|Көньяҡ-көнсығыш Азия]]<nowiki/>ла — [[Индонезия]], Малайзия һәм [[Таиланд]] илдәрендә. Иң ҙур ятҡылыҡтар, шулай уҡ К[[Көньяҡ Америка|өньяҡ Америка]] ([[Боливия]], [[Перу]], [[Бразилия]]) һәм [[Австралия]] илдәрендә. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]<nowiki/>ҙә аҡ ҡурғаш ятҡылыҡтары [[Хабаровск крайы]]<nowiki/>нда<ref>{{Cite web|title=Home|url=http://www.tinresources.com|publisher=Tin Resources|accessdate=2016-12-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313220157/http://tinresources.com/ |date=2017-03-13 }}</ref>, Ч[[Чукот автономиялы округы|укот автономиялы округы]]<nowiki/>нда, [[Приморье крайы]]<nowiki/>нда (Кавалеровский районы), [[Саха Республикаһы|Яҡутстан]]<nowiki/>да һәм башҡа райондарҙа урынлашҡан. == Ҡулланыу == Таҙа килеш һәм башҡа металдар составында аҡ ҡурғаш хәүефһеҙ, ағыуһыҙ, коррозияға ҡаршы тороусан металл буларыҡ ҡулланыла. Ҡурғаш ялатылған аҙыҡ-түлек тараһы етештереү аҡ ҡурғаштың сәнәғәттә төп файҙаланышы. Бынан электроника өсөн тыш йәбештергәс иремәләр, торба үткәргестәре, подшипниктар етештереүҙә ҡулланыла. Аҡ ҡурғаштың иң билдәле иремәһе бронза. Тағы ла бер билдәле иремәһе пьютер һауыт-һаба эшләүҙә ҡулланыла. Был маҡсаттар өсөн барлыҡ етештерелгән аҡ ҡурғаштың 33% китә. Табылған аҡ ҡурғаштың 60%  упаковкалар һәм йәбештергес иремәләр өсөн ҡулланыла. Ауыр металдар араһында иң хәүефһеҙе булған өсөн һуңғы йылдарҙа был металға ҡыҙыҡһыныу арта.<div>Аҡ ҡурғаш сульфиды SnS2 алтынды имитациялаусы буяуҙар етештереүҙә ҡулланыла.<br> </div><div>Титан етештереүҙә аҡ ҡурғаш легирлаүсы металл булараҡ ҡалланыла.</div><div>Аҡ ҡурғаш двуокисы оптик быяла эшләүҙә абразив материал булараҡ ҡулланыла. Аҡ ҡурғаш тоҙҙарынан йөн буяуҙары етештерәләр. Был металл химик электр тогы сығанаҡтарында, аккумуляторҙарҙа киң ҡулланыла.</div> == Физиологик тәьҫире == Организмға аҡ ҡурғаштың тәьҫире тураһында билдәле түгел. Кеше органзмында яҡынса {{nobr|(1—2)· 10⁻⁴ %}} аҡ ҡурғаш бар һәм көн һайын аҙыҡ менән {{nobr|0,2—3,5 мг}} аҡ ҡурғаш керә. Металл хәлендәге аҡ ҡурғаш зарарһыҙ,шуға күрә аҙыҡ сәнәғәтендә ҡулларырға мөмкин. Аҡ ҡурғаштың парҙары, азрозоль һәм саң составында булған аҡ ҡурғаш кеше өсөн зарарлы. Аҡ ҡурғаш пары һәм азрозоле тәьҫирендә станноз тигән үпкә ауырыуы башланыуы мөмкин. Станнан (аҡ ҡурғашлы водород) — көслө ағыу. Шулай уҡ аҡ ҡурғаштың органика менән ҡушылмалары ағыулы. Һауа атмосфераһында ваҡытлыса конценртацияһы {{nobr|0,05 мг/м³}} булыуы мөмкин , ПДК (мөмкин һаналған ҡуйылыҡ концентрацияһы) аҙыҡ продукттарында {{nobr|200 мг/кг}}, һөт һәм һуттарҙа — {{nobr|100 мг/кг}}. Кеше өсөн зарарлы доза — {{nobr|2 г}}. Ғәҙәти шарттарҙа һаҡлау һәм ҡулланыу осоронда һәм 600 °C-ҡа тиклем эремәһендә һауаға зарарлы матдәләр бүленеп сыҡмай. Оҙайла ваҡыт (15-20 йыл эсендә) аҡ ҡурғаш саңы эшселәр үпкәһенә тәьҫир итә һәм пневмокониоз тигән үпкә ауылыуы башланырға мөмкин. == Һүрәттәр галереяһы == <gallery> Zinn 9eng.jpg|α , β аҡ ҡурғаш Metal cube tin.jpg|Аҡ ҡурғаш кубы TinOreUSGOV.jpg|Аҡ ҡурғаш мәғдәне Cynowy Danzig ubt.jpeg|Аҡ ҡурғаштан эшләнгән кубок (Польша) Inside of a tin platted can.jpg|Ҡурғаш ялатылған консерва банкаһы Tin soldier.jpg|Гипс формаға ҡойолған ҡурғаш һалдат Cassiterite prebuz.jpg|Шлифта касситерит кристалы (полярлашҡан яҡтылыҡ, һүрәтләү киңлеге — 3,3 мм) Beryl-Cassiterite-tt51a.jpg|Касситерит кристалы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * профессор М. П. Русаков. Олово // журнал «Наука и жизнь», № 1, 1940. стр.9-14 * {{книга|автор=Н. К. Чертко и др.|заглавие=Биологическая функция химических элементов|издание=Справочное пособие|место=Минск|год=2012|страниц=172|ISBN=978-985-7026-39-5|ref=Чертко}} == Һылтанмалар == {{навигация|Викисловарь=олово|Викицитатник=Олово}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sn/key.html Олово на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040917085801/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sn/key.html |date=2004-09-17 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb050.htm Олово в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930182701/http://n-t.ru/ri/ps/pb050.htm |date=2007-09-30 }} * ''Розен Б. Я.'' [http://tapemark.narod.ru/olovo/index.html Соперник серебра]. М., «Металлургия», 1984. * [http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn.html Олово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701012128/http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn.html |date=2010-07-01 }} — иллюстрированная научно-популярная статья на [http://periodictable.ru/index.html periodictable.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217084424/http://www.periodictable.ru/index.html |date=2011-02-17 }} * [http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn_exp.html Демонстрационные ролики: «Оловянная чума» на '''PeriodicTable.ru'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724042933/http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn_exp.html |date=2009-07-24 }} * [http://www.diodmag.ru/aboutdiods/1-osvetodiodah/60-sn-fire-gorenie-olova.html Горение олова, видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121210202418/http://www.diodmag.ru/aboutdiods/1-osvetodiodah/60-sn-fire-gorenie-olova.html |date=2012-12-10 }} {{вс}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Еңел металдар]] [[Категория:Металдар]] [[Категория:Химик элементтар]] 6om7hslqceo3242hq2wpe61tb5cpy3h 0 128109 1301795 1267909 2026-08-05T04:28:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301795 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Азы́х'''<ref>[http://www.rubricon.com/qe.asp?qtype=4&qall=1&aid={0F3289D7-EC7A-4EFD-A9B8-2926AC4E8CB7}&id=125&fstring1=%u0410%u0437%u044B%u0445%u0441%u043A%u0430%u044F%20%u043F%u0435%u0449%u0435%u0440%u0430&rq=1&onlyname=checked&newwind=&psize=10&pn=1&selw=checked Азых мәмерйәһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415081815/http://www.rubricon.com/qe.asp?qtype=4&qall=1&aid=%7B0F3289D7-EC7A-4EFD-A9B8-2926AC4E8CB7%7D&id=125&fstring1=%u0410%u0437%u044B%u0445%u0441%u043A%u0430%u044F%20%u043F%u0435%u0449%u0435%u0440%u0430&rq=1&onlyname=checked&newwind=&psize=10&pn=1&selw=checked |date=2021-04-15 }}</ref> ('''Азо́х'''<ref>[http://www.nkj.ru/archive/articles/8526/ Обитатели пещеры Азох]</ref>) '''мәмерйәһе''' ({{lang-az|Azıx mağarası}}, {{lang-hy|Ազոխի քարանձավ}}) — Азох|Азых/Азох ауылы янындағы алты мәмерйәнән торған комплекс<ref>[http://mapj38.narod.ru/map1/ij38022.html j-38-022]</ref><ref>[http://www.fallingrain.com/world/AJ/65/Azix.html Maps, Weather, Videos, and Airports for Azix, Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926020338/http://www.fallingrain.com/world/AJ/65/Azix.html |date=2011-09-26 }}</ref> Таулы Ҡарабахта<ref>[http://www.iranica.com/articles/archeology-viii-northern-azerbaijan-republic-of-azerbaijan-1 ARCHEOLOGY viii. NORTHERN AZERBAIJAN (REPUBLIC OF AZERBAIJAN, July 20, 2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101208191232/http://www.iranica.com/articles/archeology-viii-northern-azerbaijan-republic-of-azerbaijan-1 |date=December 8, 2010 }}</ref>, Куручай (Ҡоросай) йылғаһының һул ярында, диңгеҙ кимәленән 1400 м бейеклектә урынлашҡан. Археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында мустьер мәҙәниәтенә ҡараған — ике, (неандерталь кешеләренә оҡшаш) һәм ашёль мәҙәниәтенә ҡараған ике ҡатлам табылған. Өҫкө ашёль ҡатламында таш балта, тупаҫ эшләнгән ирәк, осло башаҡтар табылған, аҫҡы ҡатлам боронғораҡ. Унда тупаҫ эшләнгән балта, таш бысаҡтар һәм суйырташ ҡоралдар асыҡланған<ref>Лазуков Г. И., Гвоздовер М. Д., Рогинский Я. Я., «Природа и древний человек» Издательство «Мысль», 1981 стр 71-72</ref>. Төньяҡтан һәм көньяҡтан мәмерйәне ҡуйы [[урман]] уратып алған. Ете ерҙән сығып була, уларҙың бишәүһе өйрәнелгән. == Асылыу тарихы == Азых мәмерйәһендәге палеонтологик тораҡ [[1960 йыл]]да әзербайжан археологы Мәмәдали Һөсәйенов тарафынан табылған<ref>Пещера Азых — The Azykh cave / [М. М. Гусейнов], [34] с. ил., 5 л. ил. 21 см, Баку Б. и. 1981.</ref>. Азых мәмерйәһендә ҡаҙыныу эштәре ваҡытында преднеандерталь кешенең аҫҡы яңағы табылған — уға азыхантроп тип исем биргәндәр. Был күренекле асыш булған, сөнки донъя археологияһында ул бишенсе генә булып сыҡҡан. Ул бик ныҡ [[Франция]]ның көньяҡ-көнсығышындағы Тотавель торағындағы палеоантропологик табыштарға оҡшаған. ([[:en:Tautavel Man]]) Был хәл антропологтарға пренеандерталдәр Европа ерҙәрендә киң таралып йәшәгәнен тип һығымта яһарға мөмкинлек бирә. [[1960 йыл]]да урындағы һунарсылар Азох һәм Салакоты ауылдары янындағы төрлө гроттарға инә торған ике юлды күрһәтәләр. Һуңынан уларҙың икеһе лә 8000 кв.м.-ҙан да кәм булмаған дөйөм коридор менән бәйле икәнлеге асыҡланған. Мәмерйәлә айыу һөйәктәре табылған. Уларҙың баш һөйәктәре айырым урындарға йәшерелгән булған. Күрәһең был тәүтормош кешеләренең ниндәйҙер инаныстары менән бәйле булғандыр. Боҙлоҡ осоро башланҡас, кешеләр бынан күсенеп китергә мәжбүр булған. Мәмерйәлә 300 мең йыл самаһы элек яһалған усаҡ урындары, бик ябай ғына торлаҡ рәүешле таш урамалар табылған. [[1968 йыл]]да боронғо кешенең (ҡыҙҙың) яңаҡ һөйәге киҫәге табылған, тик экспедиция кимәле арҡаһында аныҡ дата ҡуя алмайҙар, сөнки әзербайжан археологтары үҙҙәре таныуынса, яҙмаларҙа буталсыҡтар бар. Шул арҡала ниндәй ҡатламда табылғанын асыҡлап булмай, йылдар айырмаһы хатта йөҙәр мең йылдарға айырыла<ref>[http://www.azerizv.az/article.php?id=391&print=1 Возвращение неандертальки — Азербайджанские известия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927181717/http://www.azerizv.az/article.php?id=391&print=1 |date=2007-09-27 }}</ref>. Хәҙер ғәҙәттә яңаҡ һөйәге 250 мең йылдар элекке тип һанайҙар, был миндель боҙлоҡтар араһындағы осорға тура килә. Азых мәмерйәһендә шулай уҡ тарихҡа тиклемге хайуандар һөйәктәре лә табылған (мәмерйә айыуы, ҡылыс тешле арыҫлан һ.б.) <gallery perrow=3 caption=" Азых мәмерйәһенең Әзербайжан тарихы музейына ҡуйылған табылдыҡтары. ([[Баҡы]])"> Файл:Азых.jpg|Азыхантроп яңағы Файл:Çaxmaqdaşından əmək aləti, IV təbəqə.JPG|Кремний эш ҡоралы (IV ҡатлам) Файл:Çaxmaqdaşından əmək alətləri.JPG|Кремний эш ҡоралы Файл:Çaydaşı və çaxmaqdaşından əmək alətləri (III təbəqə).JPG|Кремний һәм йылға ташынан эш ҡоралы (III ҡатлам) Файл:Çaydaşı və çaxmaqdaşından əmək alətləri.JPG|Кремний һәм йылға ташынан эш ҡоралы Файл:Çaydaşından əmək alətləri (Quruçay mədəniyyəti).JPG|Йылға ташынан эш ҡоралы (Ҡоросай мәҙәниәте) </gallery> == Мәмерйәләге һуңғы табылдыҡтар == Азых мәмерйәһендә 7 мең йыл элекке кеше теше табыла. Уның ДНК-һы Дания [[Копенгаген университеты]]ның Генетика кафедраһы тарафынан тикшерелә. <ref>[http://arm-world.ru/news/novostnik/17213-v-azohskoy-peschere-arheologi-nashli-7000-letniy-chelovecheskiy-zub-dnk-kotorogo-sovpadaet-s-genetikoy-sovremennyh-armyan.html В Азохской пещере археологи нашли 7000-летний человеческий зуб, ДНК которого совпадает с генетикой современных армян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030191547/https://arm-world.ru/news/novostnik/17213-v-azohskoy-peschere-arheologi-nashli-7000-letniy-chelovecheskiy-zub-dnk-kotorogo-sovpadaet-s-genetikoy-sovremennyh-armyan.html |date=2020-10-30 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * Азыхантроп * Ашёльская культура == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{статья | автор = [[Алекперли, Фарид Урхан оглы|Алекперов Ф. А.]] | заглавие = Возвращение неандертальки | ссылка = http://web.archive.org/web/20070927181717/http://www.azerizv.az/article.php?id=391&print=1 | издание = Азербайджанские известия | год = 2004 | месяц = 9 | число = 4 | номер = 172 | страницы = 3 }} * [http://www.archeologia.ru/Library/Book/a699f80e79b0/page68 Портал «Археология России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503114241/http://www.archeologia.ru/Library/Book/a699f80e79b0/page68 |date=2009-05-03 }} * {{статья | автор = [[Мустафаев, Ариф Надир оглы|Dr. Arif Mustafayev]]. | заглавие = Jawbones and Dragon Legends. Azerbaijan's Prehistoric Azikh Cave | ссылка = http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_azikhcave.html | язык = en | издание = Azerbaijan International | год = Summer 1996 | номер = 4.2 | страницы = 24, 28-29 }} {{ВС}} == Әҙәбиәт == * Пещера Азых — The Azykh cave / [М. М. Гусейнов], [34] с. ил., 5 л. ил. 21 см, Баку Б. и. 1981 [[Категория:Әзербайжандың археологик объекттары]] [[Категория:Әзербайжан мәмерйәләре]] [[Категория:Тарихҡаса булған Әзербайжан]] 1mkvwio8w3830baznvb6mog1e6vpa7e 0 128459 1301757 1187550 2026-08-04T20:07:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301757 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әр-Рия́д''' ({{lang-ar|الرياض}} {{IPA|[arrːiˈjɑːdˤ]}} — «баҡсалар») — [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]ның баш ҡалаһы, [[Әр-Рияд]] административ округы үҙәге. Халҡы — 6 506 700 кеше (2016 йылға)<ref>[http://www.arriyadh.com/Eng/ab-arriyad/index.aspx/?1=1&menuId=4701 Saudi Arabia: largest cities and towns and statistics of their population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027130947/http://www.arriyadh.com/Eng/ab-arriyad/index.aspx/?1=1&menuId=4701 |date=2017-10-27 }}{{ref-en}}{{ref-de}}{{ref-fr}}{{ref-es}}</ref>. == Тарихы == Яҡынса дүрт мең йылдар әүәл хәҙерге Әр-Рияд тирәһенә күсмән ғәрәп ҡәбиләләре килеп сыҡҡан. VI—VII быуаттарҙа Әр-Рияд бер ҡәҙимге генә, күҙгә ташланмаған ҡасаба булған. XVIII быуаттан, тарихы ғәрәп баҙары киңәйә, яңы мәсеттәр һалына башлағас ҡына Әр-Рияд йәнләнеп киткән. 1902 йылда әмир Абдул-Әзиз ибн Сәғүд ғәскәре менән килеп Әр-Риядты баҫып алған. 1927 йылда сәғүд әмирҙәре Нәдж йәки Хиджаз тигән дәүләт төҙөп, баш ҡалаһын Әр-Рияд итеүгә өлгәшкән. 1932 йылда яйлап берләшә барып, ғәрәптәр Сәғүд Ғәрәбстаны тигән дәүләт булдырып, унда бөгөнгө көнгә тиклем әмир Сәғүд тоҡомдары идара итә. 1960 йылда Әр-Риядта 160 000 кеше йәшәгән. 1960-сы йылдарҙан Әр-Рияд, бар Сәғүд Ғәрәбстаны кеүек үк, нефть сығарыуҙан килгән табышҡа йәшәй. Әр-Риядта король резиденцияһы, шулай уҡ барлыҡ үҙәк дәүләт учреждениелары урынлашҡан, улар 1955 йылда барлыҡҡа килгән булған. Ҡалала сәнәғәт юҡ тиерлек, уның ҡарауы, һанһыҙ магазиндар, ресторандар, ҡәһүәханалар, музейҙар һәм уҡыу йорттары тупланған. Ҡала халҡының яҡынса 40 % — 30 йәшкә тиклемгеләр. Ир-ат ҡатын-ҡыҙҙан илдәге кеүек үк 10 %-ҡа артығыраҡ. Ир-егеттәргә белемде баш ҡалала ла — уларға Дәүләт университетынан, Юғары техник институттан, Хәрби академиянан урындар бирелә — сит илдә лә ала алалар. Ҡалала Исламдың барлыҡҡа килеү тарихына бағышланған экспозициялар ҡуйылған музейҙар күп, улар иҫәбенә Әр-Рияд музейы, Центр исследования и изучения ислама имени Король Фейсал исемендәге Исламды тикшереү һәм өйрәнеү үҙәге инә. Архитектура ҡомартҡылары араһында Әл-Батаа айырылып тора, был үҙәктә боронғо биналарҙы күрергә була. Йәнә Масмак ҡәлғәһе бар, ул 1865 йылда төҙөлгән булған. Әр-Риядтың бөгөнгө тормошо символы булып иң юғары бина — Король үҙәге тора, бында офистар, ҡыйбатлы квартиралар һәм ресторандар урынлашҡан үҙәк. == Климаты == Климаты тропиктарға хас, сүллек . Әр-Рияд донъяның иң эҫе һауалы ҡалаларының береһе булып тора. Уртаса температура ғинуарҙа +14,4; июлдә +36,6. Климат бик ҡоро, яуым-төшөм йылына 100 мм тирәһенән артмай, ҡыш һәм яҙҙарын ғына ямғыр булғылай. Абсолют максимум +52,0 градус (июль), минимум −1 градус (ғинуар). {{Климат города |Город_род=Эр-Рияда |Источник=[http://www.pme.gov.sa/Riyadh%20Old.htm pme.gov.sa] | Янв_ср=14.4 | Янв_ср_осад=12.3 | Фев_ср=16.9 | Фев_ср_осад=5.8 | Мар_ср=21.1 | Мар_ср_осад=30.2 | Апр_ср=26.9 | Апр_ср_осад=23.3 | Май_ср=32.9 | Май_ср_осад=6.2 | Июн_ср=35.4 | Июн_ср_осад=0 | Июл_ср=36.6 | Июл_ср_осад=0 | Авг_ср=36.5 | Авг_ср_осад=0.3 | Сен_ср=33.3 | Сен_ср_осад=0 | Окт_ср=28.2 | Окт_ср_осад=2.3 | Ноя_ср=21.4 | Ноя_ср_осад=7.4 | Дек_ср=16.1 | Дек_ср_осад=11.2 | Год_ср=26.6 | Год_ср_осад=99.0 | Янв_ср_мин=6.9 | Янв_ср_макс=20.1 | Фев_ср_мин=9.0 | Фев_ср_макс=23.0 | Мар_ср_мин=15.0 | Мар_ср_макс=27.6 | Апр_ср_мин=20.3 | Апр_ср_макс=34.0 | Май_ср_мин=25.7 | Май_ср_макс=39.6 | Июн_ср_мин=27.6 | Июн_ср_макс=42.7 | Июл_ср_мин=29.1 | Июл_ср_макс=43.4 | Авг_ср_мин=28.8 | Авг_ср_макс=43.2 | Сен_ср_мин=25.7 | Сен_ср_макс=41.3 | Окт_ср_мин=20.9 | Окт_ср_макс=35.1 | Ноя_ср_мин=15.3 | Ноя_ср_макс=27.6 | Дек_ср_мин=8.4 | Дек_ср_макс=22.0 | Год_ср_мин=19.9 | Год_ср_макс=33.1 | Янв_а_макс=31.5 | Янв_а_мин=-1 | Фев_а_макс=34.8 | Фев_а_мин=0.5 | Мар_а_макс=38.0 | Мар_а_мин=4.5 | Апр_а_макс=42.0 | Апр_а_мин=11.0 | Май_а_макс=45.1 | Май_а_мин=18.0 | Июн_а_макс=49.8 | Июн_а_мин=21 | Июл_а_макс=52 | Июл_а_мин=23.6 | Авг_а_макс=47.8 | Авг_а_мин=22.7 | Сен_а_макс=44.5 | Сен_а_мин=16.1 | Окт_а_макс=41.0 | Окт_а_мин=13.0 | Ноя_а_макс=36.0 | Ноя_а_мин=7.0 | Дек_а_макс=31.0 | Дек_а_мин=1.4 | Год_а_макс=52 | Год_а_мин=-1 }} == Демографияһы == {| class="wikitable" |- ! Йыл || Халыҡ һаны |- | 1862 || align="right" | 7500 |- | 1935 || align="right" | 30 000 |- | 1960 || align="right" | 150 000 |- | 1970 || align="right" | 370 000 |- | 1972 || align="right" | 500 000 |- | 1974 || align="right" | 650 000 |- | 1988 || align="right" | 1 500 000 |- | 1990 || align="right" | 2 000 000 |- | 1997 || align="right" | 2 800 000 |- | 2010 || align="right" | 4 600 000 |- | {{tooltip|2020|Прогноз}} || align="right" | {{tooltip|8 900 000|Прогноз}} |} == Ҡаланың үҫеше == 1940-сы йылдарҙан ҡала ныҡлы һәм бик етеҙ үҫешә. Бигерәк тә Әр-Риядатың халыҡ һаны XX вбыуаттың икенсе яртыһында ныҡ арта. 1960 йылда ҡалала 150 мең кеше йәшәһә, 1980-се йылдар башына миллиондан уҙып китә. Нефттән килгән иҫ киткес ҙур табыш ҡаланы бик замансаға әүерелдерә. Ғәҙәттә ҡала йорттары 8 ҡатлы, әммә оригиналь төҙөлөшө менән айырыла. бик күп күктерәр йорттар, башҡа һуш китерлек проекттар ҙә эшләнә. грандиозные проекты. Ҡаланың һәм шулай уҡ илдең иң ҙур бинаһы — Бурж әл-Мәмләк. 2009 йылдың ноябрендә ер өҫтө метрополитены төҙөлә башлай, ул Мәккәнекенән ҡала икенсе урында<ref>[http://prian.ru/news/17181.html В столице Саудовской Аравии началось строительство метро — В Мире — Prian.ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111202055/http://prian.ru/news/17181.html |date=2014-01-11 }}</ref>. 2017 йылда алтын менән биҙәлгән яңы тармағы төҙөлөргә тейеш<ref>[http://runews24.ru/world/metro-gold-in-saudi-arabia.html В Саудовской Аравии появится станция метро из золота]</ref>. 2013йылдың 23 апрелендә Сәғүд ибн Әбдел Әзиз әл Сәғүд исемендәге университет биләмәһендә троллейбус йөрөй башлай<ref>[http://www.trolleymotion.ch/index.php?L=0&id=115&n_ID=1783 Riad/Riyadh — Eröffnung des neuen Campus der King Saud bin Abdulaziz University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926063201/http://www.trolleymotion.ch/index.php?L=0&id=115&n_ID=1783 |date=2013-09-26 }}</ref>. Ҡала 15 районға бүленгән<ref>[http://www.alriyadh.gov.sa/amanat/web/Include/Flash/riyadhmap.html Official Website of the Riyadh Municipality — Interactive Map of Riyadh’s branch municipalities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226095432/http://www.alriyadh.gov.sa/amanat/web/Include/Flash/riyadhmap.html |date=2011-02-26 }}{{ref-ar}}</ref>. == Ҡала күренештәре == {{панорама|Riyadh-Skyline.jpg|900px|<center>Король үҙәге күренеше һәм Аноуд Башняһы </center>}} {{панорама|Night view of City Riyadh from Hauptstadt Saudi Arabiens - panoramio.jpg|900px|<center> Аноуд Башняһынан көньяҡ күренеш </center>}} == Галерея == <gallery> Файл:Университет Аль-Фейсал.jpg|Университет Аль-Фейсал |Башня Аль-Фейсалия |Больница Орто Файл:Masmak castle.jpg|Крепость Масмак |Медицинский комплекс короля Файл:Alowidah Mosque.JPG|Мечеть аль-Увида |Министерство внутренних дел Файл:East Pylon of Wadi Laban Bridge.jpg|Мост Вади Лебан Файл:Old Riyadh Water Tower.JPG|Старая водонапорная башня |Телебашня Эр-Рияда Файл:Al Yamamah University Main Campus.JPG|Университет Аль-Йамама |Файсал Центр Файл:The king Abdullah Financial District..JPG|Финансовый район Файл:Hayat Mall - Riyadh.jpg|Хайат Центр Файл:Riyadh1.JPG|Эр-Рияд </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}} {{Азия баш ҡалалары}} [[Категория:Сәғүд Ғәрәбстаны]] [[Категория:Баш ҡалалар]] q95yzn8cym5icnps4s4sae22xgluxsn 0 137889 1301796 1264567 2026-08-05T04:32:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301796 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Айвазян Артур Суренович''' ({{Lang-hy|Արթուր Այվազյան}}; [[14 ғинуар]] [[1973 йыл]], [[Ереван]], Әрмән ССР-ы) — спортсы, бәләкәй калибрлы һәм пневматик спорт винтовкаһынан атыу буйынса сығыш яһай. Атҡаҙанған спорт мастеры. Буйы 176 см, ауырлығы 82 кг. == Биографияһы == [[1985 йыл]]да еңел атлектиканан киткәндән һуң, Ереван ҡала спорт-атыу клубында Әрмәнстандың атҡаҙанған тренеры Роберт Акопян етәкселегендә пуля менән атыу буйынса шөғөлләнә башлай. Әрмән ССР-ы йыйылма командаһы ағзаһы була. [[1990 йыл]]да Львов дәүләт физик культура институтына уҡырға инә, тиҙҙән [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], [[СССР]] йыйылма командаһы ағзаһы була. [[1995 йыл]]да юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, Украина армияһына (спорт ротаһы) хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм һаман да шунда хеҙмәт итә ([[2008 йыл]]дан —Украина сик буйы ғәскәрҙәре өлкән лейтенанты). [[1997 йыл]]да [[Симферополь|Симферополгә]] күсенә, Вадим Клименко етәкселегендә күнекмәләр башлай, Ҡырымдың «Динамо» спорт йәмғиәте федерацияһы ағзаһы була. Хәҙерге тренеры — Богдан Клименко. == Спорт ҡаҙаныштары == * [[1993 йыл]] — Европа чемпионаты (Брно) — 3-сө урын. * [[1994 йыл]] — Донъя чемпионаты (Милан) — команда сығышында 1-се һәм 2-се урындар. * [[1998 йыл]] — Донъя чемпионаты ([[Барселона]]) — команда сығышында 1-се урын. * [[1998 йыл]] — Донъя кубогы этабы ([[Буэнос-Айрес]]) — 1-се урын. * [[1999 йыл]] — Европа чемпионаты (Арнем) — команда күнегеүҙәрендә 1-се урын. * [[1999 йыл]] — Европа чемпионаты (Бордо) — команда күнегеүҙәрендә 1-се урын, шәхси зачетта 3-сө урын. * [[2000 йыл]] — Донъя кубогы этабы (Милан) — шәхси зачетта МВ-6 күнегеүендә 1-се урын . * [[2000 йыл]] — Донъя кубогы этабы ([[Мюнхен]]) — шәхси зачетта МВ-6 күнегеүендә 2-се урын. * [[2000 йыл]] — XXVII Йәйге Олимпия уйындары ([[Сидней]]) — МВ-6 күнегеүендә 5-се урын. * [[2004 йыл]] — XXVIII Йәйге Олимпия уйындары ([[Афина|Афины]]) — 7-се урын. * [[2007 йыл]] — Европа чемпионаты — индивидуаль ярышта 3-сө урын. * [[2008 йыл]] — XXIX Йәйге Олимпия уйындары ([[Пекин]]) — 50 метрҙан ятып шәхси атыуҙа 1-се урын. Квалификацияла уҡ Артур Айвазян беренсе һөҙөмтәне күрһәтә — 600 мөмкинлектән 599 мәрәй йыя, ә финал серияһында 103,7 мәрәй йыя (дөйөм — 702,7). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Өсөнсө дәрәжә «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены (4.09.2008) — Пекинда (Ҡытай) үткән XXIX Йәйге Олимпия уйындарындағы юғары спорт һөҙөмтәләренә өлгәшкән, күрһәткән батырлығы, фиҙакәрлеге һәм еңеүгә ихтыяры, Украинаның халыҡ-ара кимәлдә абруйын күтәргәне өсөн''<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/804/2008 Указ Президента України № 804/2008 «Про відзначення державними нагородами України спортсменів, тренерів та фахівців національної збірної команди України на XXIX літніх Олімпійських іграх»]{{Ref-uk}}(укр.)</ref>. * Симферополь ҡалаһының почётлы гражданы (2008) — ''физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне, спорт оҫталығы, юғары спорт һөҙөмтәләренә өлгәшкәне өсөн''<ref>[http://simgov.ru/gorod-simferopol/pochetnye-grazhdane/ Почётные граждане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191028224031/http://www.simgov.ru/gorod-simferopol/pochetnye-grazhdane/ |date=2019-10-28 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.shooting-ua.com/books/book_204.htm Артур Айвазян: Артур Айвазян — «Обещанного три года ждут?»] * [http://sport.glavred.info/article/2008/09/01/134049-4 Артур Айвазян: «Не могу жить без борща.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://sport.glavred.info/article/2008/09/01/134049-4 А после Олимпиады — без утки по-пекински»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] * [http://sport.glavred.info/article/2008/08/15/074229-4 Артур Айвазян приносит Украине второе золото!]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] * [http://www.comsport.crimea-portal.gov.ua/rus/index.php?art=47&date=&l=&par=0&tek=57&v=3 Выдающиеся спортсмены Крыма]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] * [http://www.ukrinform.kiev.ua/rus/order/?id=718238 Крымский динамовец Артур Айвазян стал олимпийским чемпионом по стрельбе из малокалиберной винтовки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://olympic.sport.com.ua/sportsmen.phtml?id=279 Артур Айвазян]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(недоступная ссылка) [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] * [http://file.liga.net/person/580.html Артур Айвазян] * [http://www.shooting-ua.com/books/book_87.htm Интервью Артура Айвазяна на сайте ФСУ] [[Категория:ІІІ дәрәжә "Ҡаҙаныштар өсөн" ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1973 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ереванда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] m2a3t0r89eiwuai4qawz5cq1eby932b 0 149279 1301753 1297718 2026-08-04T19:46:51Z ~2026-42962-03 48544 /* */ Кто-то пиздит, что есть такая Республика Башкортостан, нету её на карте Мира, не на Планете Земля, нету Башкортостан 1301753 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡасым-Йомарт (Юмарт) Кемел улы Тоҡаев (Туҡаев)''' ({{lang-ru|Касы́м-Жома́рт Кеме́левич Тока́ев}})<ref>[http://www.unog.ch/80256EE600583A0B/(httpPages)/747572BE619A22EA80256EF700760AF6?OpenDocument Официальный сайт Европейского Отделения ООН в Женеве]</ref> ({{lang-kk| Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның икенсе президенты. (2019 йылдың 20 мартынан<ref name=":0">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6236889|title=Касым-Жомарт Токаев вступил в должность президента Казахстана|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-03-20}}</ref> 2020 йылда үтәсәк нәүбәттәге һайлауға тиклем ул Президет вазифаһын ваҡытлыса башҡарасаҡ тип уйланыла ине<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/ru/newsfeed/article/2019/03/20/115229/|title=Касым-Жомарт Токаев стал Президентом Казахстана|publisher=KTK|lang=ru|accessdate=2019-03-20}}</ref>). 2019 йылдың 9 июнендә Ҡаҙағстан Республикаһында президет һайлауы үткәрелде. Унда Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы күпселек тауыш йыйҙы<ref>[https://ru.sputniknews.kz/infographics/20190610/10476165/kto-pobedil-vybory-prezident-kazakhstan.html Кто победил на выборах президента Казахстана]</ref> Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы Ҡаҙағстандың дәүләт эшмәкәре, совет һәм ҡаҙаҡ [[дипломат]]ы булараҡ билдәле. Ҡаҙағстан Республикаһының Парламент сенаты Рәйесе ([[2013]] йылдың 16 октябренән 2019 йылдың 20 мартына тиклем). БМО-ның Женевалағы бүлексәһе (United Nations Office at Geneva) генераль директоры (12 март, 2011 — 16 октябрь, 2013). Ҡаҙағстан Республикаһының Премьер-министры (октябрь [[1999]] — ғинуар [[2002]]). Ҡаҙағстан Республикаһының Сит ил эштәре министры (1994—1999, ғинуар 2002 — ғинуар 2007). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе. Сәйәси фәндәр докторы. Полиглот. == Биографияһы == [[Файл:Vladimir Putin with Kasymzhomart Tokayev-1.jpg|thumb|left| [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] менән Кремлдә осрашыуы (19 ғинуар, 2000 йыл)]] 1975 йылда [[Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты]]н тамамлаған. 1992 йылда Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһын тамамлаған. 1998 йылдан — тарих фәндәре кандидаты. 2001 йылдан — сәйәси фәндәр докторы<ref>Токаев, Касым-Жомарт Кемелевич. Внешняя политика Республики Казахстан в период становления нового мирового порядка: автореф. дис. … д-ра полит. наук : 23.00.04 / Ин-т актуальных международ. проблем Дипломатич. академия МИД России. — Москва, 2001. — 42 с.</ref>. 1975 йылдан 1979 йылға тиклем [[СССР]] Сит ил эштәре министрлығында референт булып эшләй, СССР-ҙың [[Сингапур]]ҙағы илселеге референты. 1979—1983 йылдарҙа — өлкән референт, атташе, СССР Сит ил эштәре министрлығының өсөнсө секретары. 1983 йылдан алып 1984 йылға тиклем [[Пекин]] [[Ҡытай теле]] институтының стажеры. 1984—1985 йылда СССР Сит ил эштәре министрлығының өсөнсө секретары. 1985—1991 йылдарҙа СССР-ҙың ҠХР-ҙағы илселегендә — икенсе, артабан — беренсе секретарь. 1993—1994 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы сит ил эштәре министры урынбаҫары вазифаһын биләй. 1994—1999 йылдарҙа — Ҡаҙағстан Республикаһының сит ил эштәре министры. 1999 йылдың март айынан октябргә тиклем — Ҡаҙағстан Республикаһының премьер-министр урынбаҫары. 1999 йылдың октябренән 2002 йылдың ғинуарына тиклем — премьер-министр вазифаһын башҡарыусы, Ҡаҙағстан Республикаһының премьер-министры. 2002 йылдан 2007 йылға тиклем Ҡаҙағстан Республикаһының Сит ил эштәре министры. 2007—2011 йылдарҙа — депутат, Ҡаҙағстан Республикаһының Өсөнсө саҡырылыш парламенты сенатының рәйесе. 2013 йылдан 2019 йылдың 19 мартына тиклем Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты сенатының рәйесе. 2011 йылдан 2013 йылға тиклем — [[БМО]]-ның генераль секретары урынбаҫары, БМО-ның Женева ҡалаһындағы Европа бүлеге башлығы. == Фирҡәлелеге == * 2007 йылдың июненән «Нур Отан» халыҡ демократик партияһы ағзаһы. * 2007 йылдың июленән ХДП «Нур Отан» Политсовет Бюроһы ағзаһы == Башҡа вазифалары == * 2011 йылда — Ҡоралһыҙланыу буйынса конференцияның генераль секретары * 2008 йылдың 3 июненән ОБСЕ Парламент Ассамблеяһы рәйесе урынбаҫары. * 2016 йылдан Ҡаҙағстан Республикаһыны өҫтәл теннисы федерацияһын етәкләй. * 2017 йылда Ҡаҙағстан халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса советыныңпочетлы рәйесе итеп һайлана. == Президентлығы == 2019 йылдың 20 мартынан [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның ғәмәлдәге президенты. Илдең Конституцияһы буйынса ул Тәүге Президент [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Назарбаев Нурсолтан Әбеш улының]] һайланыу мөҙҙәте тулғансы ошо вазифаны үтәйәсәк. Нәүбәттәге ил президентын һайлау 2020 йылда буласаҡ. Тәүге эштәренең береһе — дәүләттең башҡалаһының атамаһы Астананы Нур-Солтан тип үҙгәртеү булды<ref>[https://www.zakon.kz/4962541-tokaev-nasha-stolitsa-dolzhna-nosit.html Токаев предложил переименовать Астану в Нурсултан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321141633/https://www.zakon.kz/4962541-tokaev-nasha-stolitsa-dolzhna-nosit.html |date=2019-03-21 }}</ref>. Уның тәҡдимен Ҡаҙағстан парламенты һәм ҡала мәслихәте хупланы<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/akmolinsk-tselinograd-astana-istoriya-pereimenovaniy-goroda-365574/ Акмолинск, Целиноград, Астана: история переименований города]</ref> һәм 23 мартта Тоҡаев ҡала исемен үҙгәртеү тураһында 6-сы һанлы указ ға ҡул ҡуйҙы<ref name="Нур-Султан">{{Cite web|url=http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-pereimenovanii-goroda-astany-stolicy-respubliki-kazahstan-v-gorod-nur-sultan-stolicu-respubliki-kazahstan|title=О переименовании города Астаны – столицы Республики Казахстан в город Нур-Султан – столицу Республики Казахстан|publisher=www.akorda.kz|accessdate=2019-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29837730.html|title=Президент Казахстана подписал указ о переименовании Астаны в Нур-Султан|publisher=Радио Свобода}}</ref>; № 1 һанлы указы менән ул Н. Ә. Назарбаевты иң юғары дәүләт наградаһы — «Ҡаҙағстандың халыҡ ҡаһарманы» ете сатлы алтын йондоҙ менән бүләкләне<ref>{{Cite web|url=http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-prisvoenii-zvaniya-halyk-kaharmany-nazarbaevu-na|title=О присвоении звания «Халық Қаhарманы» НАЗАРБАЕВУ Н.А.|publisher=www.akorda.kz|accessdate=2019-03-26}}</ref>. [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның ғәмәлдәге президенты булараҡ тәүге рәсми визиты 2019 йылдың 3 апрелендә [[Рәсәй Федерацияһы]]на булды. == Ғаиләһе == * Атаһы ''Тоҡаев Кемел Тоҡай улы'' (1923—1986), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, билдәле ҡаҙаҡ яҙыусыһы, Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы президиумы ағзаһы булған. * Әсәһе ''Торар Шабарбаева'' (1931—2000) эшләй Абылай хан исемендәге Ҡаҙаҡ халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм донъя телдәре университетында эшләгән. * Тоҡаев ''Оло йөҙҙөң'' ''жалайыр'' тайфаһы ''ҡушыҡ'' ырыуынан<ref>Качалов С. [https://www.neweurasia.info/archive/2001/top5/03_15_158.htm Мартовские встряски. Токаев бежит в Москву?] // IAC Eurasia, 15.03.2001</ref><ref>https://sputniknews.kz/infographics/20190320/9633946/qasym-jomart-toqaev-qyzyqty-derekter.html</ref>. * Айырылған<ref>http://www.akorda.kz/ru/republic_of_kazakhstan/president {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329063023/http://www.akorda.kz/ru/republic_of_kazakhstan/president |date=2019-03-29 }}</ref>. Элекке ҡатыны: ''Надежда Давыдовна Тоҡаева'' (1957 йылғы). * Улы: ''Тимур Тоҡаев''<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/chto-izvestno-o-seme-prezidenta-tokaeva-365531/</ref> (1984 йылғы).<ref>https://kapital.kz/dossier/tokaev-kasym-zhomart/</ref>Оло эшҡыуар, «Аби Петролеум Кэпитал» компанияһынада эшмәкәрлек алып бара. Ул шулай уҡ олатаһы — Кемел Тоҡаев исемендәге хәйриә фонды етәксеһе<ref>https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-tokayev-as-a-second-president-of-kazakhstan-opinions/29832872.html</ref> == Китаптары == * Токаев К.-Ж. К. Преодоление: дипломатические очерки. — Алматы: [б. и.], 2003. — 652 с. ISBN 9965-588-08-2 * Токаев К.-Ж. К. Преодоление: Дипломатические очерки казахстанского министра. — М.: [[Мир (издательство)|Мир]], 2003. — 463 с. (Лидер. XXI век) ISBN 5-03-003605-9 5000 экз. * Дипломатическая служба Республики Казахстан: учебное пособие / под общ. ред. К. К. Токаева. — Алматы: Эдельвейс, 2004. — 543 с. ISBN 9965-602-12-3 * Токаев К.-Ж. К. Свет и тень: очерки казахстанского политика. — М.: Восток-Запад, 2008. — 542 с. ISBN 978-5-478-00887-1 * Токаев К.-Ж. К. Преодоление. Очерки дипломата. М.: ЦЛНГ, 2009. — 511 с. («Международные отношения») ISBN 978-5-902665-55-7 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Казахстан |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Токаев, Касым-Жомарт Кемелевич |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = }} * [http://www.akorda.kz/ Официальный сайт Президента Республики Казахстан] * [http://www.parlam.kz/kk/senate/person/901 Официальный сайт Парламента Республики Казахстан] {{ВС}} [[Категория:Ҡаҙағстан президенттары]] [[Категория:Ҡаҙағстан премьер-министрҙары]] 3tnd4pu41m0u9s6er1gmk39gx43roye 1301758 1301753 2026-08-04T20:18:18Z Телсе 41238 [[Special:Contributions/~2026-42962-03|~2026-42962-03]] эшләгән [[Special:Diff/1301753|1301753]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:~2026-42962-03|фекер алышыу]]) 1301758 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡасым-Йомарт (Юмарт) Кемел улы Тоҡаев (Туҡаев)''' ({{lang-ru|Касы́м-Жома́рт Кеме́левич Тока́ев}})<ref>[http://www.unog.ch/80256EE600583A0B/(httpPages)/747572BE619A22EA80256EF700760AF6?OpenDocument Официальный сайт Европейского Отделения ООН в Женеве]</ref> ({{lang-kk| Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның икенсе президенты. (2019 йылдың 20 мартынан<ref name=":0">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6236889|title=Касым-Жомарт Токаев вступил в должность президента Казахстана|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-03-20}}</ref> 2020 йылда үтәсәк нәүбәттәге һайлауға тиклем ул Президет вазифаһын ваҡытлыса башҡарасаҡ тип уйланыла ине<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/ru/newsfeed/article/2019/03/20/115229/|title=Касым-Жомарт Токаев стал Президентом Казахстана|publisher=KTK|lang=ru|accessdate=2019-03-20}}</ref>). 2019 йылдың 9 июнендә Ҡаҙағстан Республикаһында президет һайлауы үткәрелде. Унда Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы күпселек тауыш йыйҙы<ref>[https://ru.sputniknews.kz/infographics/20190610/10476165/kto-pobedil-vybory-prezident-kazakhstan.html Кто победил на выборах президента Казахстана]</ref> Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы Ҡаҙағстандың дәүләт эшмәкәре, совет һәм ҡаҙаҡ [[дипломат]]ы булараҡ билдәле. Ҡаҙағстан Республикаһының Парламент сенаты Рәйесе ([[2013]] йылдың 16 октябренән 2019 йылдың 20 мартына тиклем). БМО-ның Женевалағы бүлексәһе (United Nations Office at Geneva) генераль директоры (12 март, 2011 — 16 октябрь, 2013). Ҡаҙағстан Республикаһының Премьер-министры (октябрь [[1999]] — ғинуар [[2002]]). Ҡаҙағстан Республикаһының Сит ил эштәре министры (1994—1999, ғинуар 2002 — ғинуар 2007). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе. Сәйәси фәндәр докторы. Полиглот. == Биографияһы == [[Файл:Vladimir Putin with Kasymzhomart Tokayev-1.jpg|thumb|left| [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] менән Кремлдә осрашыуы (19 ғинуар, 2000 йыл)]] 1975 йылда [[Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты]]н тамамлаған. 1992 йылда Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһын тамамлаған. 1998 йылдан — тарих фәндәре кандидаты. 2001 йылдан — сәйәси фәндәр докторы<ref>Токаев, Касым-Жомарт Кемелевич. Внешняя политика Республики Казахстан в период становления нового мирового порядка: автореф. дис. … д-ра полит. наук : 23.00.04 / Ин-т актуальных международ. проблем Дипломатич. академия МИД России. — Москва, 2001. — 42 с.</ref>. 1975 йылдан 1979 йылға тиклем [[СССР]] Сит ил эштәре министрлығында референт булып эшләй, СССР-ҙың [[Сингапур]]ҙағы илселеге референты. 1979—1983 йылдарҙа — өлкән референт, атташе, СССР Сит ил эштәре министрлығының өсөнсө секретары. 1983 йылдан алып 1984 йылға тиклем [[Пекин]] [[Ҡытай теле]] институтының стажеры. 1984—1985 йылда СССР Сит ил эштәре министрлығының өсөнсө секретары. 1985—1991 йылдарҙа СССР-ҙың ҠХР-ҙағы илселегендә — икенсе, артабан — беренсе секретарь. 1993—1994 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы сит ил эштәре министры урынбаҫары вазифаһын биләй. 1994—1999 йылдарҙа — Ҡаҙағстан Республикаһының сит ил эштәре министры. 1999 йылдың март айынан октябргә тиклем — Ҡаҙағстан Республикаһының премьер-министр урынбаҫары. 1999 йылдың октябренән 2002 йылдың ғинуарына тиклем — премьер-министр вазифаһын башҡарыусы, Ҡаҙағстан Республикаһының премьер-министры. 2002 йылдан 2007 йылға тиклем Ҡаҙағстан Республикаһының Сит ил эштәре министры. 2007—2011 йылдарҙа — депутат, Ҡаҙағстан Республикаһының Өсөнсө саҡырылыш парламенты сенатының рәйесе. 2013 йылдан 2019 йылдың 19 мартына тиклем Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты сенатының рәйесе. 2011 йылдан 2013 йылға тиклем — [[БМО]]-ның генераль секретары урынбаҫары, БМО-ның Женева ҡалаһындағы Европа бүлеге башлығы. == Фирҡәлелеге == * 2007 йылдың июненән «Нур Отан» халыҡ демократик партияһы ағзаһы. * 2007 йылдың июленән ХДП «Нур Отан» Политсовет Бюроһы ағзаһы == Башҡа вазифалары == * 2011 йылда — Ҡоралһыҙланыу буйынса конференцияның генераль секретары * 2008 йылдың 3 июненән ОБСЕ Парламент Ассамблеяһы рәйесе урынбаҫары. * 2016 йылдан Ҡаҙағстан Республикаһыны өҫтәл теннисы федерацияһын етәкләй. * 2017 йылда Ҡаҙағстан халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса советыныңпочетлы рәйесе итеп һайлана. == Президентлығы == 2019 йылдың 20 мартынан [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның ғәмәлдәге президенты. Илдең Конституцияһы буйынса ул Тәүге Президент [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Назарбаев Нурсолтан Әбеш улының]] һайланыу мөҙҙәте тулғансы ошо вазифаны үтәйәсәк. Нәүбәттәге ил президентын һайлау 2020 йылда буласаҡ. Тәүге эштәренең береһе — дәүләттең башҡалаһының атамаһы Астананы Нур-Солтан тип үҙгәртеү булды<ref>[https://www.zakon.kz/4962541-tokaev-nasha-stolitsa-dolzhna-nosit.html Токаев предложил переименовать Астану в Нурсултан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321141633/https://www.zakon.kz/4962541-tokaev-nasha-stolitsa-dolzhna-nosit.html |date=2019-03-21 }}</ref>. Уның тәҡдимен Ҡаҙағстан парламенты һәм ҡала мәслихәте хупланы<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/akmolinsk-tselinograd-astana-istoriya-pereimenovaniy-goroda-365574/ Акмолинск, Целиноград, Астана: история переименований города]</ref> һәм 23 мартта Тоҡаев ҡала исемен үҙгәртеү тураһында 6-сы һанлы указ ға ҡул ҡуйҙы<ref name="Нур-Султан">{{Cite web|url=http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-pereimenovanii-goroda-astany-stolicy-respubliki-kazahstan-v-gorod-nur-sultan-stolicu-respubliki-kazahstan|title=О переименовании города Астаны – столицы Республики Казахстан в город Нур-Султан – столицу Республики Казахстан|publisher=www.akorda.kz|accessdate=2019-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29837730.html|title=Президент Казахстана подписал указ о переименовании Астаны в Нур-Султан|publisher=Радио Свобода}}</ref>; № 1 һанлы указы менән ул Н. Ә. Назарбаевты иң юғары дәүләт наградаһы — «Ҡаҙағстандың халыҡ ҡаһарманы» ете сатлы алтын йондоҙ менән бүләкләне<ref>{{Cite web|url=http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-prisvoenii-zvaniya-halyk-kaharmany-nazarbaevu-na|title=О присвоении звания «Халық Қаhарманы» НАЗАРБАЕВУ Н.А.|publisher=www.akorda.kz|accessdate=2019-03-26}}</ref>. [[Ҡаҙағстан Республикаһы]]ның ғәмәлдәге президенты булараҡ тәүге рәсми визиты 2019 йылдың 3 апрелендә [[Рәсәй Федерацияһы]]на булды. == Ғаиләһе == * Атаһы ''Тоҡаев Кемел Тоҡай улы'' (1923—1986), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, билдәле ҡаҙаҡ яҙыусыһы, Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы президиумы ағзаһы булған. * Әсәһе ''Торар Шабарбаева'' (1931—2000) эшләй Абылай хан исемендәге Ҡаҙаҡ халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм донъя телдәре университетында эшләгән. * Тоҡаев ''Оло йөҙҙөң'' ''жалайыр'' тайфаһы ''ҡушыҡ'' ырыуынан<ref>Качалов С. [https://www.neweurasia.info/archive/2001/top5/03_15_158.htm Мартовские встряски. Токаев бежит в Москву?] // IAC Eurasia, 15.03.2001</ref><ref>https://sputniknews.kz/infographics/20190320/9633946/qasym-jomart-toqaev-qyzyqty-derekter.html</ref>. * Айырылған<ref>http://www.akorda.kz/ru/republic_of_kazakhstan/president {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329063023/http://www.akorda.kz/ru/republic_of_kazakhstan/president |date=2019-03-29 }}</ref>. Элекке ҡатыны: ''Надежда Давыдовна Тоҡаева'' (1957 йылғы). * Улы: ''Тимур Тоҡаев''<ref>https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/chto-izvestno-o-seme-prezidenta-tokaeva-365531/</ref> (1984 йылғы).<ref>https://kapital.kz/dossier/tokaev-kasym-zhomart/</ref>Оло эшҡыуар, «Аби Петролеум Кэпитал» компанияһынада эшмәкәрлек алып бара. Ул шулай уҡ олатаһы — Кемел Тоҡаев исемендәге хәйриә фонды етәксеһе<ref>https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-tokayev-as-a-second-president-of-kazakhstan-opinions/29832872.html</ref> == Китаптары == * Токаев К.-Ж. К. Преодоление: дипломатические очерки. — Алматы: [б. и.], 2003. — 652 с. ISBN 9965-588-08-2 * Токаев К.-Ж. К. Преодоление: Дипломатические очерки казахстанского министра. — М.: [[Мир (издательство)|Мир]], 2003. — 463 с. (Лидер. XXI век) ISBN 5-03-003605-9 5000 экз. * Дипломатическая служба Республики Казахстан: учебное пособие / под общ. ред. К. К. Токаева. — Алматы: Эдельвейс, 2004. — 543 с. ISBN 9965-602-12-3 * Токаев К.-Ж. К. Свет и тень: очерки казахстанского политика. — М.: Восток-Запад, 2008. — 542 с. ISBN 978-5-478-00887-1 * Токаев К.-Ж. К. Преодоление. Очерки дипломата. М.: ЦЛНГ, 2009. — 511 с. («Международные отношения») ISBN 978-5-902665-55-7 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Казахстан |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Токаев, Касым-Жомарт Кемелевич |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = }} * [http://www.akorda.kz/ Официальный сайт Президента Республики Казахстан] * [http://www.parlam.kz/kk/senate/person/901 Официальный сайт Парламента Республики Казахстан] {{ВС}} [[Категория:Ҡаҙағстан президенттары]] [[Категория:Ҡаҙағстан премьер-министрҙары]] 38fxf23oxgxw4r445xmot4qozu64jmh 0 155323 1301793 1300194 2026-08-05T04:09:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301793 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Агапонов Николай Нефёдович''' ({{Lang-uk|Микола Нефедович Агапонов}}; [[9 апрель]] [[1940 йыл]]) — СССР һәм Украина ғалимы, техник фәндәр кандидаты (1985), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2005), профессор; Украинаның урман хужалығы академияһының мөхбир ағзаһы, Ҡырым Фәндәр академияһының ассоциацияланған ағзаһы. == Биографияһы == Николай Нефёдович Агапонов 1940 йылдың 9 апрелендә Силәбе өлкәһенең Троицк ҡалаһында тыуған. === Белеме === 1969 йылда Воронеж урман техник (хәҙерге Воронеж дәүләт урман техник университеты) институтын «Урман сәнәғәте машиналары һәм механизмдары» һөнәре буйынса тамамлап, «инженер-механик» квалификацияһына эйә була. 1984 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01004024926 Диссертация кандидата технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115063727/https://search.rsl.ru/ru/record/01004024926 |date=2019-11-15 }}</ref>. 2005 йылда ауыл хужалығы фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Диссертация Милли Украина урман техник университетында яҡлана. === Эшмәкәрлеге === 1975—1981 йылдарҙа Николай Агапонов кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй, 1981—1994 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1994—1999 йылдарҙа Ҡырым тау-урман ғилми-тикшеренеү станцияһында төп ғилми хеҙмәткәр була. 1999—2000, 2004—2006 йылдар осоронда ошо уҡ ғилми-тикшеренеү станцияһы директоры була. 2006—2007 йылдарҙа — Украинаурман хужалығы һәм аргоруманмелиорация ғилми-тикшеренеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре ([[Харьков]]). 2007—2011 йылдарҙа Украинаның Биоресурстар һәм тәбиғәтте файҙаланыу Милли университетының ([[Аҡмесджит|Симферополь]]) Ҡырым агротехник университеты көньяҡ филиалында педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. «Урман хужалығы эштәре механизацияһы», «Һаҡлаусы урман үҫтереү», «Урман мелиорацияһы», «Урманагроландшафттар», «Урманды рекреацион файҙаланыу», «Урман сәйәсәте» дисциплиналарынан уҡыта, квалификациялы бакалавр һәм специалист кимәленән — «Урман хужалығы». 2004 йылдан аспирантура етәкләй, бер нисә фән кандидаты әҙерләгән. Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — ташлы ерҙә һәм тау шарттарында урманмелиорация эштәрен механизациялау: * тупраҡ тәрәндән йомшартҡанда уның деформацияһын билдәләү ; * тупраҡты эшкәртеү ҡоралдары һәм ҡорамалдарында эшсе органдарҙың туҙыуын тикшереү; * орлоҡтарҙы үлсәү, үҫемлектәрҙе ултыртыу, тупраҡтан таштарҙы айырыуҙа ҡулланылған ҡорамалдар һәм машиналар өсөн эш органдары һәм ҡулайламалар эшләү. == Ғилми эшмәкәрлеге == 250-нән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 5 монография, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу һәм патент авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/1199481 Изобретатель АГАПОНОВ НИКОЛАЙ НЕФЕДОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115063721/https://patentdb.ru/author/1199481 |date=2019-11-15 }}</ref><ref>[https://findpatent.ru/byauthors/1199481/ Патенты автора АГАПОНОВ НИКОЛАЙ НЕФЕДОВИЧ]</ref><ref>[http://uapatents.com/patents/agaponov-mikola-nefedovich База патентів України − Агапонов Микола Нефедович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115063727/http://uapatents.com/patents/agaponov-mikola-nefedovich |date=2019-11-15 }}{{ref-uk}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 2000 йыл - «Ҡырым автономиялы республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» * 2009 йыл — «Украинаның атҡаҙанған уйлап табыусыһы». == Сығанаҡтар == * Лесоводческая академия наук Украины. Справочник. / Под редакцией профессора Ю. М. Дебринюка. — Львов: Камула, 2010. — 340 страниц. Стр. 12-13. ISBN 978-966-433-049-4. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=22642 АГАПО́НОВ Микола Нефедович]{{ref-uk}} [[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1940 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Воронеж дәүләт урман-техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Ауыл хужалығы фәндәре докторҙары]] 03zqrvor9usu9moo7keadwdgzo08msf 0 155391 1301799 1247835 2026-08-05T07:00:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301799 wikitext text/x-wiki {{ФИО}}{{Ғалим|Имя=Антомонов Юрий Гурьевич|Оригинал имени=|Изображение=Антомонов_Юрий_Гурьевич.jpg|Ширина=210 px|Описание изображения=|Дата рождения=14.03.1929|Место рождения=[[Ростов-на-Дону]], [[СССР]]|Дата смерти=03.05.1999|Место смерти={{МС|Киев}}, [[Украина]]|Научная сфера=[[кибернетика]], [[биология]]|Гражданство={{USSR}} → {{UKR}}|Место работы=|Учёная степень=|Учёное звание=|Альма-матер=[[Новочеркасский политехнический институт]], [[Военный университет Министерства обороны Российской Федерации]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=|Известна как=|Награды и премии={{{!}} {{!}} Медали {{!}}}|Роспись=|Ширина росписи=|Сайт=|Викитека=|Викисклад=}} '''Антомонов Юрий Гурьевич''' ({{Lang-uk|Юрій Гурійович Антомонов}}; [[1929 йыл|1929]]—[[1999 йыл|1999]]) — совет һәм украин ғалимы, техник фәндәр кандидаты, биология фәндәре докторы, профессор, Украина информатика академияһы академигы<ref name="irtc">[http://irtc.org.ua/Antomonov.html Антомонов Юрий Гурьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317223708/http://www.irtc.org.ua/Antomonov.html |date=2019-03-17 }}</ref>. Биология системаһын математик моделләү өлкәһе белгесе. СССР-ҙа биология һәм медицина кибернетикаһын һәм информатикаһын үҫтереүҙең башында тороусы ғалим. Биокибернетика ғилми йүнәлешен нигеҙләүсе (Глушков В. һәм [[Амосов Николай Михайлович|. Н. Амосов]] менән берлектә). 250-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 40-лап монография яҙған, уларҙың бер өлөшө сит илдәрҙә тәржемә ителеп баҫылған, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/1544088 Изобретатель АНТОМОНОВ ЮРИЙ ГУРЬЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115062757/https://patentdb.ru/author/1544088 |date=2019-11-15 }}</ref>. == Биографияһы == [[1929 йыл]]дың [[14 март]]ында [[Дондағы Ростов]]та тыуған. 1950 йылда Новочеркасск политехник институтын тамамлай (хәҙерге Көньяҡ-Рәсәй дәүләт политехник университеты). Мәскәү Хәрби сит телдәр институтында белем алыуын дауам итә (хәҙер Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Хәрби университеты), уны 1952 йылда тамамлай. 1960 йылға тиклем Хәрби-диңгеҙ флотының [[Санкт-Петербург|Ленинград]], Ораниенбаум, [[Калининград]], [[Северодвинск]], Петродворецтағы частарында хеҙмәт итә, унда фәнни эшмәкәрлек һәм уҡытыу эше менән шөғөлләнә; күп рационализаторлыҡ тәҡдимдәр авторы була, бер нисә авторлыҡ таныҡлығы ала. Хәрби званиеһы- 3-сө ранг инженер-капитаны. [[1962 йыл]]да [[Киев]]та Кибернетика институты нигеҙләнгәс тә (хәҙерге М. В. Глушков исемендәге Кибернетика институты), ул институттың өлкән ғилми хеҙмәткәр итеп ҡабул ителә. Был ғилми учреждениела [[1997 йыл]]ға тилем эшләй, медицина һәм биологияла математик алымдар лабораторияһы мөдире була. Биология фәндәре докторы, техник фәндәр кандидаты дәрәжәһенә эйә була; 1978 йылда профессор исемен ала. Юрий 1997—1999 йылдарҙа Халыҡ-ара ғилми-уҡытыу үҙәгенең алдынғы ғалимы була<ref>[http://www.irtc.org.ua/ Міжнародний науково-навчальний центр інформаційних технологій та систем НАН України та МОН України]{{ref-uk}}</ref>. Халыҡ-ара фәнни семинарҙар ойоштороусы ла була. Билдәле тәрбиәләнеүселәре — Алина Борисовна Котова<ref>[http://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Statuses/Pages/default.aspx?PersonID=0000006549 Котова Аліна Борисівна]</ref>, {{Тәржемәһеҙ 5|Ващук, Фёдор Григорьевич|Фёдор Григорьевич Ващук|uk|Ващук Федір Григорович}}, Евгений Александрович<ref>[http://inpsycho.ru/sveden/employees/kafedra-transpersonalnoj-psihologii/evgenij-aleksandrovich-fajdysh Евгений Александрович Файдыш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230100832/http://inpsycho.ru/sveden/employees/kafedra-transpersonalnoj-psihologii/evgenij-aleksandrovich-fajdysh |date=2019-12-30 }}</ref> Файдыш, Светлана Ивановна Кифоренко<ref>[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=7121 Кіфоренко Світлана Іванівна]</ref>, {{Тәржемәһеҙ 5|Козак, Людмила Михайловна|Людмила Михайловна Козак|uk|Козак Людмила Михайлівна}} һәм башҡалар. Юрий Антомонов медицина кибернетикаһы һәм информатикаһы буйынса ғилми мәктәп ойоштора, күп йылдар буйынса кандидат һәм фән докторы ғилми дәрәжәһен биреүсе махсуслаштырылған советтың рәйесе була УССР Фәндәр акаднемияһының Кибернетика мәсьәләләре ғилми советының «Нейрон һәм нейрон селтәрҙәре» секцияһы ағзаһы, СССР Медицина фндре академияһының «Хисаплау техникаһын медицинала ҡулланыу» секцияһы ағзаһы, ғилми консультант Милли программа «Чернобыль һәләкәте эҙемтәләрен бөтөрөү һәм зыян күреүселәрҙе социаль яҡлау» Милли программаһының ғилми консультанты, Республика «Күҙ микрохирургияһы» үҙәгенең консултанты була, Бөтә донъя кибернетика һәм системаһы буйынса сойошмаһының секретариатына ағза итеп индерелә (WOSC)<ref name="irtc"/>. Шулай уҡ күп Ватан һәм сит ил фәнни журналдарының мөхәрририәт ағзаһы, «Биология һәм медицина кибернетикаһы» республика семинарынының ғилми етәксеһе була. Юрий Гурьевич «Һинд йогаһы менән булышыусылар — кемдәр улар?» документаль фильмының консультанты. 1999 йылдың 3 майында Киевта вафат була. == Ғаиләһе == Ростов дәүләт педагогия университетын тамамлаусы Антомонова Наталья Константиновнаға (1930—2012) өйләнә. Ул ғаиләлә балалары: {{Тәржемәһеҙ 5|Антомонов, Михаил Юрьевич|Михаил|uk|Антомонов Михайло Юрійович}} (тыуған 1948) — биология фәндәре докторы, профессор; Алексей Юрьевич (тыуған 1955) — филология фәндәре кандидаты. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=42936 Юрий Гурийович АНТОМОНОВ]{{ref-uk}} [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Киевта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1999 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:14 мартта тыуғандар]] [[Категория:Оборона министрлығының Хәрби университетын тамамлаусылар]] 5auhuho9fef7c9lecb95nkv2kxgljrj 0 155463 1301797 1300197 2026-08-05T05:06:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301797 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аксельруд Григорий Абрамович''' ({{Lang-uk|Григорій Абрамович Аксельруд}}, [[1919 йыл]]—[[2001 йыл]]) — совет һәм украин ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор; Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре ([[1992]]). == Биографияһы == [[1919 йыл]]дың [[1 май]]ында Киевта тыуа. [[1944 йыл]]да Мәскәү химик машиналар эшләү институтын тамамлай (хәҙер — Мәскәү дәүләт инженер экологияһы университеты). [[1944]]—[[1949 йыл]]дарҙа производствола эшләй. [[1949 йыл]]да Львов политехник институтында (хәҙер — «Львов политехникаһы» Милли университетында ассистент, [[1950]]—[[1958 йыл]]дарҙа — өлкән уҡытыусы, [[1958]]—[[1967 йыл]]да — доцент, ә [[1967]]—[[1969 йыл]]дарҙа профессор була. Григорий Абрамович [[1969]]—[[1987 йыл]]дарҙа «Химик етештереү процестары һәм аппараттары» кафедраһы мөдире булып, [[1987]]—[[1995 йыл]]дарҙа — «Химик инженерия һәм сәнәғәт экологияһы» кафедраһы профессоры. [[1955 йыл]]да «Ҡаты киҫәксәләрҙең иреү кинетикаһында гидродинамика ҡулланыу тураһында»<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005861846 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата техн. наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240529121822/https://search.rsl.ru/ru/record/01005861846 |date=2024-05-29 }}</ref> темаһына — кандидатлыҡ, ә 1967 йылда — «Күҙәнәкле есемдәрҙән матдәләрҙе диффузион алыуҙың аналитик теорияһы»<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005927015 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора техн. наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119185954/https://search.rsl.ru/ru/record/01005927015 |date=2025-01-19 }}</ref> темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның етәкселегендә 60-тан ашыу кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана<ref name="lp">[http://lp.edu.ua/news/2019/vydatnyy-naukovec-i-pedagog-kafedra-himichnoyi-inzheneriyi-vidznachyla-100-litniy-yuviley Видатний науковець і педагог: кафедра хімічної інженерії відзначила 100-літній ювілей профессора Григорія Аксельруда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922023813/http://lp.edu.ua/news/2019/vydatnyy-naukovec-i-pedagog-kafedra-himichnoyi-inzheneriyi-vidznachyla-100-litniy-yuviley |date=2019-09-22 }}{{ref-uk}}</ref>. [[1995 йыл]]дан алып [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та йәшәй һәм [[2001 йыл]]дың [[6 май]]ында вафат була. == Ғилми эшмәкәрлеге == Ғалим [[ҡаты есем]] − [[шыйыҡса]] системаһында моделләштереү һәм ауырлыҡ алмашыу аппаратураһы иҫәбе ысулдарын эшләй. [[1965]]—[[1987 йыл]]дарҙа «Ҡаты фазалы системаларҙа ауырлыҡ алмашыныуы» йүнәлеше буйынса ғилми мәктәп ойоштора һәм етәкләй. Ҡаты есемдәрҙең иреү һәм һыҡтырылыу процестарының аналитикаһы, капилляр-күҙәнәкле мөхиттә күләм алмашыныуы теорияларын тәҡдим итә, капиллярҙарҙа гетероген процестарҙың үҙ-ара бәйләнешен тикшерә. Үҙенең шәхси теоретик күҙаллауҙарынан сығып, бер нисә технологик процесты һәм ысулды тәҡдим итә. Улар производствоға индерелә, атап әйткәндә ашлама эшләүҙә, органик синтез продукттары етештереүҙә, йыйылған һыуҙарҙы таҙартыуҙа, алюминь эшләүҙә һәм башҡа тармаҡтарҙа ҡулланыла. Ҡаты фазалы системаларҙа йылылыҡ-масса алмашыныуы процестары өлкәһендә 500-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә, методик ҡулланмалар һәм 8 монография авторы<ref>[https://lpce.lviv.ua/department/prominent/akselrud Аксельруд Григорій Абрамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191216221225/http://lpce.lviv.ua/department/prominent/akselrud |date=2019-12-16 }}{{ref-uk}}</ref>, уның эштәренең ҡайһы берҙәре поляк, венгр, болгар, инглиз телдәренә тәржемә ителгән<ref name="lp"/>; шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/840993 Изобретатель АКСЕЛЬРУД ГРИГОРИЙ АБРАМОВИЧ]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=43493 АКСЕЛЬРУ́Д Григорій Абрамович]{{ref-uk}} * [http://unicat.nlb.by/AUTH/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-CNB-a327784&strq=l_siz=20 Аксельруд, Григорий Абрамович (доктор технических наук; 1919—2001)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:6 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Киевта тыуғандар]] [[Категория:1919 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 майҙа тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт инженер экологияһы университетын тамамлаусылар]] 6cq86g57eid4rv3p041zibyos4ofdqv 0 162639 1301803 1181970 2026-08-05T08:41:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301803 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сергей Александрович Афанасьев''' ([[30 август]] [[1918 йыл|1918]], Клин, Мәскәү губернаһы, [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] — [[13 май]] [[2001 йыл|2001]], [[Мәскәү]], [[Рәсәй Федерацияһы]]) — совет дәүләт эшмәкәре, СССР дөйөм машина төҙөлөшө министры (1965-1983), СССР ауыр һәм транспорт машина төҙөлөшө министры (1983-1987), ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (14 февраль 1975 йыл, 29 август 1978). Ленин премияһы, Сталин премияһы һәм СССР Дәүләт премияһы лауреаты. СССР Юғары Советы депутаты: Свердловск өлкәһенән 7-11 саҡырылыш союзы советы (1966-1989)<ref>{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06648.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 7 созыва|accessdate=2017-03-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F5sBAfHq?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06648.asp|archivedate=2013-03-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06649.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 8 созыва|accessdate=2017-03-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F5sCJhDi?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06649.asp|archivedate=2013-03-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07704.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 10 созыва|accessdate=2017-03-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6I0DggkFL?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07704.asp|archivedate=2013-07-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва|accessdate=2014-12-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GDx0gGhz?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp|archivedate=2013-04-28}}</ref>, Чечен-Ингуш АССР-нан 6-сы саҡырылыш Милли Советы (1962—1966)<ref>{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06647.asp|title=Список депутатов Верховного Совета СССР 6 созыва|accessdate=2017-03-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Cfu6AZGT?url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/06647.asp|archivedate=2012-12-05}}</ref> депутаты. 9-сы саҡырылыш Юғары Советына Свердловск өлкәһенән 301-се Ленин һайлау округынан һайланган. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1989). == Биографияһы == 1941 йылда Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай. [[Мәскәү өлкәһе]]ндә, [[Калининград]] ҡалаһында артиллерия заводында инженер-конструктор булып эшләй. Уҡыу ваҡытында Лихачев исемендәге заводта станок-автоматтарҙың өлкән көйләүсеһе булып эшләй. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында, эвакуациянан һуң, [[Пермь|Пермдең]] Мотовилихин артиллерия заводында инженер-конструктор, өлкән инженер-конструктор, техник бүлек башлығы, цех башлығы урынбаҫары, заводтың баш механигы урынбаҫары булып эшләй. КПСС ағзаһы (1944). 1946 йылда Ҡораллы Көстәр Министры бойороғо менән, ул СССР Ҡораллы Көстәр Министрлығының Төп техник идараһына күсерелә, унда ул өлкән инженер, бүлек начальнигы һәм бүлек начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1955 йылда ул СССР Оборона сәнәғәтенең техник идараһы башлығы итеп билдәләнә. 1957 йылда [[Ленинград]] иҡтисади районы Совнархозы Рәйесенең оборона сәнәғәте буйынса урынбаҫары итеп билдәләнә. 1958 йылдан башлап Ленинград, 1961 йылдан алып 1965 йылға тиклем — РСФСР СНХ рәйесе һәм РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. 1965 —1983 йылдарҙа — СССР дөйөм машина төҙөлөшө министры. Был постта уға «нулдән» эште ойошоторорға тура килә, ул ракета-космос техникаһын булдырыу өҫтөндә эшләүсе күп кенә ғилми-тикшеренеү институттарын һәм конструкторлыҡ бюролары берләштерә. Дөйөм машина төҙөлөшө министрлығы ҡыҫҡа ваҡыт эсендә КБ-ның һуңғы асыштарын индерә һәм континенталь баллистик ракеталарының һәм һыу аҫты кәмәләре өсөн баллистик ракеталарының иң яҡшы өлгөләрен булдырыу буйынса етештереүҙе яйға һала ала. Шахта һәм башҡа бик мөһим яйланмалар хәрби дежурлыҡҡа 1000 БР һәм 500 БР тирәһе тора. Шул уҡ ваҡытта был ҙур хужалыҡтың барлыҡ привод рычагтары министрлыҡта була. Министрлыҡ шулай уҡ орбиталь станциялар, шул иҫәптән Мир станцияһын булдырыуҙы тәьмин итә. Уның етәкселегендә Бармин, Глушко һәм башҡа бик күп танылған конструкторҙар була. Ул шулай уҡ Сергей Королев һәм Виктор Макеев менән эшләй. 1960 йылдар аҙағы — 1970 йылдар башында хәрби ракета тибын һәм ебәреү шахталарын һайлау мәсьәләһе буйынса киҫкен көрәш бара, улар [[АҠШ]] өҫтөнән өҫтөнлөк тәьмин итергә тейеш була. Был тарихта төп кешеләр булып конструкторҙар В.Н.Челомей һәм М.Т.Янкель тора, уға шулай уҡ оборона министрлығы һәм КПСС Үҙәк Комитеты бүлектәре инә. Министр һөҙөмтәлә Челомейҙы хуплай. Ләкин министр позицияһы СССР оборона министры Устинов позицияһына тура килмәй. Бындай ведомство-ара ҡаршылыҡтар эште ҡыйынлаштыра. Ракета-космос тармағының әһәмиәте Сергей Афанасьевка ҡатмарлы мәсьәләләрҙе хәл иткәндә туранан-тура Политбюро ағзаларына ғына түгел, ил лидерҙарына, шул иҫәптән Брежнев, Андропов, Черненко һәм Горбачевҡа ла сығырға мөмкинлек бирә. [[Свердловск өлкәһе]]нән [[СССР Юғары Советы]] депутаты булараҡ, ул Ельцин обкомының беренсе секретаре менән яҡындан таныш булған, улар йыш ҡына бергә өлкә предприятиеларында булған. Афанасьев Берияға ҡаршы һүҙ әйткән бик аҙҙарҙың береһе була. 1950 йылдарҙа Кремлдә үткән кәңәшмәлә Берия илдең көньяғындағы заводтарҙың береһендә хәрби ракеталар сығарыуҙы рекордлы ҡыҫҡа сроктарҙа — бер нисә ай әҙерләү бурысын ҡуя. Сергей Афанасьев, ул ваҡытта йәш инженер, был тормошҡа ашмаҫлыҡ бурыс тип әйтә һәм күберәк ваҡыт талап итә<ref name=":0">Век Афанасьева.''Телестудия Роскосмоса''.Дата обращения 5 сентября 2018.</ref>. Кәңәшмәнән һуң ҡатнашыусыларҙың береһе генә йәш инженерҙы яҡлап сыға, һәм Афанасьевты эштән алһалар, производство башы бер йылға һуҙыласаҡ, сөнки уға реаль алмаш юҡ, тип аңлата. Бейек кәүҙәле (яҡынса 182 см) һәм командир тауышына эйә булған. 1983—1987 йылдарҙа — ауыр һәм транспорт машина төҙөлөшө министры, ә 1988 йылдан СССР Оборона министрлығының генераль инспекторҙар төркөмөндә консультант булып эшләй Ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем ул С.П. Королев исемендәге «Энергия» РКК баш ғилми консультанты була. Уны Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләйҙәр. 2016 йылдың 19 февралендә территориаль берәмектәр, урамдар, метрополитен станциялары, ойошмалар һәм башҡа объекттар исемдәре буйынса ҡала ведомстволары комиссияһы ҡарары менән Сергей Александрович Афанасьев исеме «Техномаш „фәнни-производство берләшмәһе " федераль дәүләт унитар предприятиеһына бирелә“»<ref>Карау НПО Техномаш им. С. А. Афанасьева</ref>. == Бүләктәре һәм премиялары == * ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (02/14/1975; 08/29/1978) * Тыуған ил алдындағы хеҙмәттәре өсөн ордены, III дәрәжә (26.08.1996) * 7 [[Ленин ордены]] (1958; 17.06.1961; 26.07.1966; 29.08.1968; 25.10.1971; 14.02.1975; 29.08.1978) * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (5/11/1982) * 2 [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1957; 08/30/1983) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) * медальләр * Маҡтау ордены, II дәрәжә (19.08.1998, [[Украина]] ) <ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/894/98 Указ Президента Украины от 19 августа 1998 года № 894/98 «О награждении наградами Украины работников предприятий, учреждений, организаций по случаю 7-й годовщины независимости Украины»]</ref> * Ленин премияһы (1973) * Сталин премияһы, 2-се дәрәжә (1952) * СССР дәүләт премияһы (1977) * Россия Федерацияһы Президентының рәхмәте ( [[9 апрель]], [[1996 йыл|1996]] ) - ''Россия космонавтикаһы үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн'' <ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/9156 Распоряжение Президента Российской Федерации от 9 апреля 1996 года № 174-рп «О поощрении ветеранов ракетно-космической отрасли, внёсших большой вклад в развитие отечественной космонавтики»]</ref> == Маҡтаулы исемдәре == * СССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (29 июнь, 1988) * Клин районының хөрмәтле гражданы (2001, үлгәндән һуң) == Хәтер == [[Файл:Axion_holding-6.jpg|мини|Ижевск мотоцикл заводының хөрмәт галереяһында иҫтәлекле таҡта (һул яҡтан икенсе)]] * Клин ҡалаһында һәйкәле. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Первый ракетно-космический министр / [авт.-сост. Ярослав Викторович Нечёса]. — М.: Арт-Полиграфия, 2010. — 192 с. * [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html Ракеты и люди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260717031037/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html |date=2026-07-17 }} — Б.&#x26;nbsp;Е.&#x26;nbsp;Черток, М: «Машиностроение», 1999г, — ISBN 5-217-02942-0; * [https://web.archive.org/web/20140201131242/http://testpilot.ru/review/golovanov/korolev/index.htm «Королёв: Факты и мифы»] — Я. К. Голованов, М: «Наука», 1994г, — ISBN 5-02-000822-2; * «Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни» События и факты — [[Осташев Аркадий Ильич|А. И. Осташев]], [[Королёв (ҡала)|Королёв]] 2001 г.[http://cosmosravelin.narod.ru/r-space/bibliografia.html]; * «Берег Вселенной» — под редакцией Болтенко А. С., г. Киев, 2014 г., издательство «Феникс», ISBN 978-966-136-169-9 * «С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества» — под редакцией В.&nbsp;А.&nbsp;Лопота, РКК «Энергия» им. С.&nbsp;П.&nbsp;Королёва, 2014 г. ISBN 978-5-906674-04-3 * {{Cite web|url=http://www.minister.su/article/1220.html|title=Афанасьев Сергей Александрович|work=minister.su|accessdate=2017-04-06}} * {{Cite web|url=http://vystavki.rgantd.ru/afanas/index.htm|title=Историко-документальная интернет-выставка к 90-летию со дня рождения С. А. Афанасьева|work=|accessdate=2017-11-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201154602/http://vystavki.rgantd.ru/afanas/index.htm |date=2017-12-01 }} * Рахманин Р. Ф.,Чванов В. К. Воспоминания ветеранов "НПО Энергомаш" о Сергее Александровиче Афанасьеве // Двигатель : журнал. — 2018. — Май-июнь (№ 3 (117)). — С. 26—30. * Сергей Александрович Афанасьев. Создатель отечественной космической техники / Лукичёв М. А., Шестаков А. Е., Нечёса Я. В., Шаульская Н. М.. — ООО «Издательство «РМП», 2018. — 303 с. — 1200 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-91597-091-4</nowiki>. == Һылтанмалар == * Сергей Александрович Афанасьев (рус.). Сайт «Герои страны». * [https://web.archive.org/web/20041211061746/http://nvo.ng.ru/printed/notes/2001-05-18/8_memoriam_1.html Памяти создателя ядерного щита] * [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/239/09.shtml Новые медали Росавиакосмоса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321123904/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/239/09.shtml |date=2012-03-21 }} * [http://www.tvroscosmos.ru/5912/ Первый космический министр]. Фильм телестудии Роскосмоса. 2008. * [https://web.archive.org/web/20090609115657/http://rgantd.ru/vzal/afanas/index.htm Афанасьев Сергей Александрович. Историко-документальная выставка. К 90-летию со дня рождения С. А. Афанасьева] * [https://www.youtube.com/watch?v=GOmEkeGqzDs Афанасьев Сергей Александрович. Выступление на открытии памятника В. П. Макееву.] * [http://www.tvroscosmos.ru/6223/ Век Афанасьева]. Фильм телестудии Роскосмоса. 2018. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Министрҙар]] [[Категория:30 августа тыуғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:2001 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 03zve9i9i90ee6qczq7pp47414605m4 0 167974 1301794 1239771 2026-08-05T04:27:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301794 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Silkroutes.jpg|мини|300x300пкс|[[Бөйөк Ебәк юлы|Бөйөк ебәк юлы]] күп кенә Азия цивилизацияларын тоташтырған.]] [[Файл:East-Hem_1200ad.jpg|мини|300x300пкс|Азия 1200 йылда, [[Монгол империяһы]] барлыҡҡа килеүе алдынан]] [[Файл:Asia_1892_amer_ency_brit.jpg|мини|300x300пкс|Азия картаһы, 1892]] '''Азия тарихы''' — [[Азия]] илдәренең уртаҡ тарихы[[Азия|.]] == Боронғо Азия == ==== Палеолит ==== Әз — Зәркә үҙәнендә Даукар формацияһы (Dawqara Formation) ултырмаларында Олдыуай мәҙәниәте ҡоралдары һәм һөтимәр хайуан ҡалдыҡтары табыла, уларҙың йәше 2,48 млн йылдан алып 1,95 млн йылға тиклем, тип билдәләнә<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119302847 Chronologic constraints on hominin dispersal outside Africa since 2.48 Ma from the Zarqa Valley, Jordan], 2019</ref><ref>''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С.]]'' [http://antropogenez.ru/single-news/article/789/ Древнейшим орудиям вне Африки больше 2-х миллионов лет]</ref>. Израилдәге Евронда (Evron-Quarry) микролитик индустрияның йәше >1,5 — <2,4 млн йыл тип иҫәпләнә, ә Бизат Рухама тораһына яҡынса 1 млн йыл<ref>''Деревянко А. П.'' Проблема заселения древними популяциями человека Евразии // Современные проблемы археологии России, 2006.</ref><ref>''Деревянко А. П.'' [http://www.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2006/251/1.pdf Раннепалеолитическая микролитическая индустрия в Евразии: миграция или конвергенция? // Археология, этнография и антропология Евразии 1 (25) 2006]</ref>. Иртә палеолит дәүерендә Ғәрәбстан ярымутрауы биләмәһендә беренсе кеше барлыҡҡа килгән һәм бөтә планетаға таралған<ref>[http://www.countries.ru/library/ancient/civ_arabia.htm Цивилизации Древней Южной Аравии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511015708/http://countries.ru/library/ancient/civ_arabia.htm |date=2012-05-11 }}</ref>. Азияла иң боронғо ''Homo'' табылдыҡтары тип дманисий ҡалдыҡтары иҫәпләнә, улар Грузияла (1,8—1,9 млн йыл) табыла. Көнсығыш Ҡаҙағсандың археологик ҡомартҡылары Курчум −1 һәм Курчум-2 усть-уба свитаһына тап килә, уның үрге сиге 1,8 млн йыл тирәһе<ref>''Шуньков М. В.'', ''Таймагамбетов Ж. К.'', ''Павленок К. К.'', ''Анойкин А. А.'', ''Рыбалко А. Г.'', ''Харевич В. М.'' Стоянка-мастерская Курчум — новый палеолитический памятник на Южном Алтае // Проблемы археологии, этнографии, антропологии Сибири и сопредельных территорий. Том: XXI Год: 2015.</ref> Убейдиялағы (Израиль) табыштарҙың йәше иһә яҡынса 1,4 миллион тип иҫәпләнә<ref>[http://antropogenez.ru/location/77/ Тель-Убейдиа / 'Ubeidiya = d’Oubeidiyeh]</ref>. Флорес утрауында 700 мең кешелектең кәрләтөрө йәшәгән, улар 60-100 мең элек йыл элек юҡҡа сыҡҡан ''Homo floresiensis төрө менән оҡшаш''<ref>[http://www.nature.com/nature/journal/v534/n7606/full/nature17999.html Homo floresiensis-like fossils from the early Middle Pleistocene of Flores]</ref><ref>[http://www.nature.com/nature/journal/v534/n7606/full/nature17999.html Найдены предки «хоббитов»]</ref><ref>[http://elementy.ru/novosti_nauki/432769/Novye_drevnie_ostatki_lyudey_s_ostrova_Flores_govoryat_o_rodstve_khobbitov_s_erektusami Новые древние остатки людей с острова Флорес говорят о родстве «хоббитов» с эректусами]</ref>. Индонезиялағы Ява утрауында (явантроп, мегантроп), Ҡытайҙан (юаньмоу кешеһе, [[синантроп]], ланьтянь кешеһе), Израилдәге (Гешер-Бенот-Яаков)<ref>[http://antropogenez.ru/location/100/ Гешер Бенот Йаков 1 и 2 / Gesher Benot Ya’acov 1 & 2]</ref>, Сүриәләге (Надауйе Айн Аскар) табылған архантроп ҡалдыҡтарҙың йәше яҡынса 0,5—1 млн йыл икәне билдәле<ref>[http://antropogenez.ru/fossil/157/ Nadaouiyeh Ain Askar]</ref>. Төркиәлә Денизли провинцияһында Кокабас исемле ерҙә ''Homo erectus'' төрөндәге баш һөйәге табылған, уның йәше мең 330—510 йыл тип билдәләнә<ref>[http://antropogenez.ru/location/101/ Кокабас / Kocabas]</ref>. 380—200 мең йыл элек Израилдәге Кесем мәмерйәһендә һәм Әзербайжандағы [[Азых мәмерйәһе]]ндә (азыхантроп) кешеләр йәшәгән. Люминесцент хронологияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда 130 мең йыл элек сағыштырмаса эҫерәк булған, ямғыр яуым-төшөмкимәле лә юғары булған, шул арҡала ярымутрау йәшеллек менән ҡапланған һәм йәшәү өсөн уңайлы булған. Ул ваҡытта [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең кимәле түбәнәйә һәм уның көньяҡ өлөшө киңлеге барыһы 4 км тәшкил итә. Был ҡыҫҡа осорҙа кешеләр [[Баб-әл-Мәндәб боғаҙы]] аша сығыуға мөмкинлек алалар, һәм улар Ғәрәбстанға барып етеп, [[Яҡын Көнсығыш]]та бер нисә тәүге ултыраҡ нигеҙләйҙәр, мәҫәлән, Джебель Файя ([[:en:Jebel Faya]])<ref>[http://elementy.ru/news/431505 Найдено новое подтверждение раннего выхода сапиенсов из Африки «южным путём»] — Элементы — новости науки</ref><ref>[http://archive.archaeology.org/1105/trenches/homo_sapien_migration_africa_arabia.html From the Trenches — New Evidence for Mankind’s Earliest Migrations] — Archaeology Magazine Archive</ref>. Иң башта мигранттар [[Африка]]ла климат торошоноң үҙгәреүенә ҡасып, хәҙерге [[Йәмән]] һәм [[Оман]] территорияларына «Ҡайҙы ҡапҡалары» аша үтәләр һәм артабан Ғәрәбстан ярымутрауы аша уңайлы климат шарттарын эҙләп барып сығалар. Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Джебел-Файя ([[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]]) араһында 2000 км, унда хәҙерге ваҡытта йәшәү өсөн яраҡһыҙ сүллек ята, әммә 130 мең йыл элек Ҡыҙыл диңгеҙ ярайһы уҡ һай була, уны хатта кисеп йәки ҙур булмаған һалда аша сығып булған. Ғәрәбстан ярымутрауы ла йәшеллек менән ҡапланған ер була. Сәғүд Ғәрәбстандың төньяҡ-көнбайышында табылған кеше ҡулының урта бармаҡ фалангыһы йәше 90 мең йыл, тип фаразлана<ref>[http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-3749180/Does-finger-prove-ancestors-left-Africa-earlier-believed-90-000-year-old-human-bone-discovered-Saudi-Arabia.html Does this finger prove our ancestors left Africa earlier than believed? 90,000-year-old human bone discovered in Saudi Arabia]</ref>. Боҙлоҡ осоро тамамланыу менән [[Европа]]ла климат ныҡ үҙгәрә, эҫе һәм ҡороға әйләнә һәм Ғәрәбстан ярымутрауы йәшәү өсөн яраҡһыҙ сүллеккә әүерелә. Денисов кешеһе Денисов мәмерйәһендә — 170 меңдән алып 50 мең йыл элек, Байшья исемле тибет мәмерйәһендә (Сяхэ өйәҙе, Ганьсу провинцияһы, Ҡытай) — яҡынса 160 мең йыл элек йәшәгән<ref>{{Публикация|статья|заглавие=A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau|doi=10.1038/s41586-019-1139-x|день=01|месяц=05|год=2019|издание=Nature|тип=журн.|язык=en|автор5=Inga Bergmann, Simon Davis, Huan Xia, Hui Wang, Roman Fischer, Sarah E. Freidline, Tsai-Luen Yu, Matthew M. Skinner, Stefanie Stelzer, Guangrong Dong, Qiaomei Fu, Guanghui Dong, Jian Wang, Dongju Zhang & Jean-Jacques Hublin|автор=Chen|автор4 имя=Shara E.|автор4=Bailey|автор3 имя=Chuan-Chou|автор3=Shen|автор2 имя=Frido|автор2=Welker|автор имя=Fahu|ref=Chen et al.}}</ref>. Неандерталецтар табыштары Азияла Яҡын Көнсығыштан алып (Шанидар, Схул, Кафзех, Табун) Себер һәм Урта Азияға(Окладников мәмерйәһе, Чагыр мәмерйәһе, Денисов мәмерйәһе, [[Тишекташ мәмерйәһе|Тишекташ]], Әнгиләк<ref>''Glantz M.'' et al. (2008) New Hominin Remains from Uzbekistan. Journal of Human Evolution 55 (2): 223—237.</ref>) тиклем таралған. Мислия мәмерйәһендәге (Cave Misliya) Кармель тауында табылған ''Homo sapiens'' һөйәктәре 194—177 йылдарға ҡарай, тип билдәләнә<ref>[https://phys.org/news/2018-01-scientists-oldest-modern-human-fossil.html Scientists discover oldest known modern human fossil outside of Africa], January 25, 2018</ref>. Ҡытайҙағы Суйцзияола ([[:en:Xujiayao]]) табылған һөйәктәр 125—104 мең йыл элекке тип фаразлана<ref>[http://antropogenez.ru/location/248/ Суйцзияо: ранние палеоантропы / Xujiayao]</ref>. Ҡытай Бицзеһындағы тештәр хәҙерге ваҡыттағы кешеләрҙең тештәренә оҡшаш һәм уларҙың йәше 112 мең йылдан алып 178 мең йылға тип иҫәпләнә<ref>{{Cite web|url=http://paleonews.ru/index.php/new/770-chinamen|title=Китайские антропологи развенчали африканскую прародину человечества|accessdate=2016-08-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180804131508/http://paleonews.ru/index.php/new/770-chinamen|archivedate=2018-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804131508/http://paleonews.ru/index.php/new/770-chinamen |date=2018-08-04 }}</ref>. Чжижэнь исемле Ҡытай мәмерйәһендәге сапиенс тип фаразланған табыылдыҡтарға 116 мең йылдан алып 106 йыл тип иҫәпләнә<ref>(March 2016) «The age of human remains and associated fauna from Zhiren Cave in Guangxi, southern China». Quaternary International. DOI:10.1016/j.quaint.2015.12.088</ref>. Плейстоценда тура йөрөгән кеше үрге Пенджабтағы Потхохар платоһында, шулай уҡ Соан йылғаһы тирәһендә, йәшәгән. Соан мәҙәниәте ҡомартҡылары хәҙерге [[Һиндостан]], [[Пакистан]] һәм [[Непал]] сиктәрендәге Сивалик төбәгендә осрай . 69 000-дән 77 000-гә тиклем йыл элек Суматра утрауы үҙәк өлөшөнөң төньяғында Тоба вулканы атыла<ref name="Chesner & others 1991, p. 200">[http://www.geo.mtu.edu/~raman/papers/ChesnerGeology.pdf Chesner, C.A.; Westgate, J.A.; Rose, W.I.; Drake, R.; Deino, A. (March 1991) «Eruptive History of Earth’s Largest Quaternary caldera (Toba, Indonesia) Clarified» Geology 19: 200—203.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226052643/http://www.geo.mtu.edu/~raman/papers/ChesnerGeology.pdf |date=2012-02-26 }}</ref><ref name="Ninkovich & others 1978.">{{Мәҡәлә|автор=D. Ninkovich, N. J. Shackleton, A. A. Abdel-Monem, J. D. Obradovich, G. Izett|заглавие=K–Ar age of the late Pleistocene eruption of Toba, north Sumatra|ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v276/n5688/abs/276574a0.html|язык=en|издание=Nature|год=1978-12-07|том=276|выпуск=5688|страницы=574—577|doi=10.1038/276574a0}}</ref>, әлеге вулкан шешә муйыны эффектына килтереүе мөмкин, уның һөҙөмтәһендә кеше популяцияһы 2 мең кешегә тиклем кәмегән<ref>[http://www.cell.com/AJHG/fulltext/S0002-9297%2808%2900255-3 The Dawn of Human Matrilineal Diversity]</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=John Hawks, Keith Hunley, Sang-Hee Lee, Milford Wolpoff|заглавие=Population Bottlenecks and Pleistocene Human Evolution|ссылка=http://mbe.oxfordjournals.org/content/17/1/2|язык=en|издание={{Нп3|Molecular Biology and Evolution}}|тип=|год=2000-01-01|том=17|выпуск=1|номер=|страницы=2—22|issn=0737-4038|издательство=[[Oxford University Press]]}}</ref>. ===== ''Homo sapiensтың Азияға килеп етеүе (''юғары палеолит) ===== [[Файл:Bhimbetka.JPG|справа|мини|250x250пкс| Бхимбеткалағы ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр. Мадхья-Прадеш, [[Һиндостан]].]] [[Файл:EdakkalCaveCarving.jpg|справа|мини|250x250пкс|[[:en:Edakkal Caves|Эдаккал]], Кер мәмерйәләрҙәге һүрәттәр. [[Һиндостан]].]] мтДНК анализы Homo sapiens-тың Көньяҡ Азияға яҡынса 70-50 мең йыл элек күсеп килгәнен күрһәтә{{Sfn|James, Petraglia|2005}}<ref>[http://lenta.ru/news/2012/01/27/arabia/ Аравийский полуостров признали первым плацдармом человеческой миграции]</ref>. ДНК Y-хромосома анализы Мадураинан көнбайышҡа табан бер ауыл кешеһе әлеге мигранттар вариҫтарының береһе тип күрһәтә<ref>''Spencer Wells'' The Journey of Man: A Genetic Odyssey. Random House, ISBN 0-8129-7146-9</ref>. Артабан мигранттар, 40-60 мең йыл тирәһе элек Австралияға барып етеп, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, төпләнәләр (Мунго күле ҡалдыҡтары). Там Па Линг эзбизле мәмерйәһендә (маймылдар мәмерйәһе) табылған TPL 7 <nowiki><i id="mwuw">Homo sapiens</i></nowiki> -тың маңлай һөйәгенең геологик йәше — 70 мең йылдан ашыу<ref name="ESHE2019">''Sarah E. Freidline'' et al. [https://www.eshe.eu/static/eshe/files/PESHE/PESHE_2019_OnlinePESHE.pdf Reexamination of the Cranial and Mandibular Homo sapiens Fossils including a New Frontal Bone from Tam Pa Ling (Laos)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629073457/https://www.eshe.eu/static/eshe/files/PESHE/PESHE_2019_OnlinePESHE.pdf |date=2020-06-29 }} // European Society for the study of Human Evolution (ESHE) 9th Annual Meetingю Liège, Belgium, 19th-21st September, 2019</ref>. Кальяонан кеше ([[:en:Callao Man]]) һәм Табодан ([[:en:Tabon Man]]) кеше Филиппин утрауҙарында 66,7 ± 1 һәм 47 ± 11 мең йыл элек йәшәгәндәр . Оби-Рәхмәт ҡыушлығынан неандерталецҡа ла, кроманьонцҡа ла оҡшаған бер малай ҡалдыҡтарының йәше 50 мең йылдан да күм түгел, тип иҫәпләнә<ref>[http://www.orexca.com/rus/archeology_obirakhmat.shtml Исследования грота Оби-Рахмат: Археологические находки на территории долины реки Пальтау]</ref>. Лаостағы ТВМ Па Линг мәмерйәндә табылған TPL 1 баш һөйәгенең йәше 46 мең йыл, тип билдәләнә<ref>[http://antropogenez.ru/article/539/ О возрасте находок костных остатков человека из пещеры Там Па Линг (Лаос, Юго-Восточная Азия)]</ref><ref>[http://antropogenez.ru/article/621/ Дополнительный комментарий к публикации о находке костей ископаемого человека современного типа в пещере Там Па Линг (Tam Pa Ling) в Лаосе]</ref>. Рәсәйҙән Усть-Ишимдә табылған кеше 45 мең йыл элек йәшәгән<ref>[http://www.nature.com/nature/journal/v514/№ 7523/full/nature13810.html Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia]</ref>, шулай уҡ Таймырҙағы ауыр һөңгөнән бит һөйәге йәрәхәтләнгән мамонт<ref name="Pitulko">[http://science.sciencemag.org/content/351/6270/260 Early human presence in the Arctic: Evidence from 45,000-year-old mammoth remains, 2016]</ref>. Байгаралағы (Рәсәй) кешенең үксә өҫтө һөйәгенә — 40,3 мең йыл<ref>''Кузьмин Я. В.'' [https://antropogenez.ru/article/419/ Прямое радиоуглеродное датирование палеолитических людей Евразии: достижения и проблемы]</ref>. Фуянь ([[:en:Fuyan Cave]]) мәмерйәһендә табылған 47 тештәргә яҡынса 42 900 йыл<ref>''Wu Liu'' et al. [http://www.nature.com/nature/journal/v526/n7575/full/nature15696.html The earliest unequivocally modern humans in southern China] // [[Nature]], Published online 14 October 2015</ref><ref>''[[Кузьмин, Ярослав Всеволодович|Кузьмин Я. В.]]'' [https://antropogenez.ru/review/866/ Синоцентризм налицо. О возрасте зубов Homo sapiens из пещеры Фуянь (Китай)]</ref>. Худжа тораһына (Тажиҡстан) табылған теш Khudji 1 тештең<ref>''Erik Trinkausa, Vadim A. Ranovc, Stanislav Lauklind'' [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248499903706 Middle Paleolithic human deciduous incisor from Khudji, Tajikistan]</ref> йәше 42110+2440/-1870 йыл элек тип һанала.<ref>''[[Ранов, Вадим Александрович|Ранов В. А.]], Лаухин С. А., Зубов А. А.'' Первая находка остатков первобытного человека в Таджикистане // Природа. 1998. № 7. С. 101—102.</ref>. Ҡытайҙағы Тяньюань мәмерйәһендәге ([[:en:Tianyuan man]]) кешенең йәше 37-42 мең йыл иҫәпләнә<ref>[https://www.sciencenews.org/article/ancient-human-dna-suggests-minimal-interbreeding Ancient human DNA suggests minimal interbreeding". Science News. 2013-01-21.]</ref>. Малайзияла Калмантан (Борнео) утрауындағы Ниа мәмерйәһендә табылған кешегә 37—42 мең йыл<ref>''Погадаев В. А.'' Малайский мир (Бруней, Индонезия, Малайзия, Сингапур). Лингвострановедческий словарь. М.: Восточная книга, 2012, с. 441</ref><ref>[http://antropogenez.ru/zveno-single/182/ Об ископаемых пигмеях]</ref>. Һыртлан өңө мәмерйәһе (Рәсәй) кешеһе яҡынса 34—34,5 мең йыл элек йәшәгән<ref>''Чикишева Т. А., Васильев С. К., Орлова Л. А.'' «Зуб человека из пещеры Логово гиены (Западный Алтай)»</ref>.Красноярск һыуһаҡлағысы (Рәсәй) ярындағы Покровка II тигән урында табылған кеше 27740 ±150 йыл элек йәшәгән<ref>''Akimova E., Higham T., Stasyuk I., Buzhilova A., Dobrovolskaya M., Mednikova M.'' «A new direct radiocarbon AMS date for an Upper Palaeolithic human bone from Siberia» // Archaeometry, 2010, V.52, pp.1122-1130.</ref>. Ереван I һәм Лусакерт әрмән мәмерйә тораларынан архаик палеоантропологик табылдыҡтар үрге палеолит дәүеренә ҡарай<ref>''Ерицян Б. Г., Худавердян А. Ю.'' [http://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf Среднепалеолитические пещерные стоянки Ереван I и Лусакерт I (Армения) // Научные ведомости Белгородского государственного университета, № 7 (204), вып. 34 Июнь 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112163534/https://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf |date=2021-01-12 }}</ref>. [[Шри-Ланка тарихы|Шри-Ланка]] мәмерйәләрендә Көньяҡ Азияла хәҙерге кеше тибындағы кеше эшмәкәрлегенең иң тәүге эҙҙәре табылған, уларға яҡынса 34 мең йыл тип һанала (Kennedy 2000: 180). Уттар-Прадеш штатының көньяғындағы табылдыҡтарҙың йәше мең самаһы радиоуглерод ысулы менән билдәләнгән: уларға 18-17 мең йыл. Шулай уҡ палеолитик ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр өлгөләре билдәле. Бхимбетка мәмерйәләрендә кешеләр үрге палеолит осоронда кеше йәшәгән (беҙҙең эраға тиклем 10-8 мең йыл) — уларҙа б. э. т. 7000 йыл элек төшөрөлгән ҡаяла төшөрөлгән һүрәттәр табылған. Пакистандағы Сиваликс һәм Потвар төбәктәрендә күп һанлы умыртҡалы хайуан ҡалдыҡтары һәм палеолитик ҡоралдар табылған. улар ул ваҡытта шерт, йәшмә һәм кварциттан яһалған. ==== Мезолит ==== [[Мезолит]] осорона тап килгән технологиялар Көньяҡ Азияла, тәү сиратта, Шри-Ланкала осрай, унда ауыл хужалығы культуралары өсөн ерҙе таҙартыу башланғанға күрә микролиттар бик иртә барлыҡҡа килә. Шуның менән бергә, урындағы хужалыҡта емеш-еләк йыйыу һәм һунарсылыҡ өҫтөнлөк итә, торлаҡтар миҙгелле генә була. Көньяҡ Һиндостанда, Төньяҡ Һиндостандағы бронза быуаты менән йәнәш, унда төньяҡтан металлургия технологияларын таратыусылар килгәнгә тиклем, мезолит бик оҙаҡ һаҡлана. ==== Неолит ==== [[Яҡын Көнсығыш]]та неолит б.э.т. яҡынса 9500 йыл элек башлана<ref name="Bellwood"> [https://www.amazon.com/gp/sitbv3/reader?asin=0631205667&pageID=S00N&checkSum=n2ERnZHriUc/fSrW7Myf4CEtIc8x5mVhcabli2BNrEs=# Figure 3.3] from ''First Farmers: The Origins of Agricultural Societies'' by [[Peter Bellwood]], 2004</ref> Неолит революцияһының [[Яҡын Көнсығыш]] үҙәгендә иртә неолит осорона керамикаға тиклемге неолит мәҙәниттәре ҡарай, улар көрсөккә тиклем б.э.т. 6200 йылда ғәмәлдә булғандар. Керамика иң тәүҙә Сатал-Ғөйөк, Джармо, Һажилар ауылдарында барлыҡҡа килгән. Неолит революцияһының [[Яҡын Көнсығыш|Алыҫ Көнсығыш]] үҙәгендә әлеге осорға Пәнтәүшан һәм Пәлигән мәҙәниәттәре ҡарай. Бер үк ваҡытта улар менән субнеолитический мәҙәниәт [[Дзёмон дәүере|Дземон]] субнеолитик мәҙәниәттәре ғәмәлдә балалар, уларҙың сиктәрендә керамик һауыт-һаба уйлап сығарыла һәм ҡайһы бер баҡса йәшелсәләрҙе ҡулға эйәләштереү менән ассоциацияланған Хоа Бин. Һиндостанда Гангтың урта өлөшөндәге Лаһурәдеү иң тәүге неолитик һәйкәлдәрҙең береһе тип һанала. Радиоуглерод алымы менән уның йәше билдәләнә — беҙҙең эраға тиклем яҡынса 7 мең йыл<ref>Fuller, Dorian 2006. «Agricultural Origins and Frontiers in South Asia: A Working Synthesis» in Journal of World Prehistory 20, p.42 [http://www.homepages.ucl.ac.uk/~tcrndfu/articles/JWP20.pdf «Ganges Neolithic»]</ref>. Күптән түгел [[Ганг]] һәм [[Джамна]] йылғалары ҡушылған урында тағы ла бер һәйкәл табыла (шартлы исеме Джхуси, [[:en:Jhusi]]), уның неолитик ҡатламдарына б.э.т. 7100 йыл. Керамикаға тиклемге неолит (I Мергарх, Белуджистан, Пакистан) яҡынса беҙҙең эраға тиклем 7000 йылдан 5500 йылға тиклем дауам иткән. Керамика неолиты б.э.т. 3300 йылға тиклм дауам иткән, уның ҡалдыҡтары баҡыр һәм бронза быуаты [[Хараппа цивилизацияһы]]ның башында күҙәтелә. Көньяҡ Һиндостанда неолит беҙҙең эраға тиклем яҡынса 3000 йыл элек башланған һәм 1400 йылға тиклем дауам иткән. Археологик ҡаҙыныуҙар, Һиндостандың көньяҡ өлөшөндә (айырыуса Тамил Наду) кешеләр иң оҙаҡ ваҡыт дауамында йәшәгән.<ref>{{Китап|заглавие=Riding the Indian tiger: understanding India--the world's fastest growing market|страницы=20|издательство=John Wiley and Sons, 2008|автор=William Nobrega, Ashish Sinha}}</ref> Адичаналлурҙа Һиндостан археологик комиссияһы археологтары кешенең баш һөйәге, һөлдәләре һәм һөйәктәре менән 169 балсыҡ һауыт тапҡандар, шулай уҡ дөгө бойҙайы һәм уның сүп-сарыһы, яндырылған дөгө һәм [[неолит]]ик кельт- балталар, һауыттарҙағы ҡәберлектәрҙе неолитик осорона индереү мөмкинлеге тыуа, уларға яҡынса 3800 йыл<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-1354201,prtpage-1.cms|title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution|publisher=[[The Times of India]]|accessdate=2008-06-11|date=2006-01-01}}</ref>. Көньяҡ Һиндостан неолиты 2500-се йылдан алып Андхра-Карнатака төбәгендә мәйет яндырыулы ҡурған ҡәберлектәре менән характерлана, улар һуңынан Тамил-надала тарала. Тхирунелвели округындағы Адичаналлурҙа һәм Төньяҡ Һиндостанда үткәрелгән ҡаҙыныу эштәре миграцияның урындағы мегалитик мәҙәниәттең көньяҡ йүнәлешендә барыуын дәлилләгән<ref>{{Китап|заглавие=A History of South India|страницы=49—51|isbn=0195606868|автор=Sastri, Kallidaikurichi Aiyah Nilakanta}}</ref> . Иң тәүге мегалитик һауыт ҡәберлектәре беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1000 йылға ҡарай, улар Тамил Наду штатының бер нисә урынында, башлыса Адичаналлурҙа табыла, унда археологтар тамил телендә яҙылған брахми яҙмаларын (12 һауыт) табалар. Индонезия территорияһында б.э.т. яҡынса 2000-се йылда австралоиддарҙы күп һанлы монголоид ҡәбиләләре йота. ваҡытында экспансия австронезиец. == Боронғо донъя == === Бронза быуаты === ==== Алғы Азия (Яҡын Көнсығыш) ==== [[Файл:Peredna_Asia_ru.PNG|мини|300x300пкс|Алғы Азия]] ===== Иртә бронза быуаты ===== ====== Шумер цивилизацияһы ====== Б.э.т. 4-се меңъйыллыҡтың икенсе яртыһында Көньяҡ [[Месопотамия]]ла шумерҙар барлыҡҡа килә — һуңғараҡ яҙмаларҙа улар үҙ-үҙҙәрен «ҡара башлылар» (шумер."санг-нгига", аккад. «цальмат-каккади») тип атайҙар. Был халыҡ этник, [[Тел ғилеме|лингвистик]] һәм мәҙәни яҡтан Төньяҡ [[Месопотамия]]ла яҡынса ошо уҡ ваҡытта йәки бер аҙ һуңғараҡ төпләнгән семит ҡәбиләләренә сит була Хикмәтле грамматикалы шумер теле хәҙерге ваҡытҡа тиклем һаҡланып ҡалған телдәрҙең береһенә лә оҡшамаған. Шумерҙарҙың тәүге төйәген табырға маташыуҙар әлеге көнгә тиклем уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. [[Месопотамия]]ның көньяғында урынлашҡан [[Шумер]] донъялағы иң боронғо [[цивилизация]] тип иҫәпләнә, ул Убайд осоронда Эридала барлыҡҡа килгән беренсе ултыраҡтан алып ғәмәлдә булған (беҙҙең эраға тиклем 6-сы меңъйыллыҡтың аҙағынаса), Урук осоро (беҙҙең эраға тиклем 4-се меңъйыллыҡ) һәм династик осоро (беҙҙең эраға тиклем 3-сө меңъйыллыҡ) ваҡытында ғәмәлдә була һәм б.э.т. 3-сө меңъйыллыҡ аҙағында — 2 меңъйыллыҡ башында [[Ассирия]]ның һәм [[Вавилон]]дың сәскә ата. [[Аккад|Бөйөк Саргон]] нигеҙ һалған [[Аккад|Аҡкад империяһы]] б.э.т. 24 — 21-й быуатта ғәмәлдә була һәм донъяла тәүге империя тип иҫәпләнә. Аҡкад территориялары ваҡыт үтеү менән [[Ассирия]] һәм [[Бабилия|Бабилия батшалыҡтарына]] тарҡалалар. [[Файл:Cities_of_Sumeria.svg|центр|мини|440x440пкс|Боронғо Междуречье]] Шумерҙар килгән ил ҡайҙалыр [[Азия]]ла, таулы ерҙә, урынлашҡан булған, әммә уның халҡы нисектер диңгеҙҙә йөҙөү оҫталығын үҙләштерә алған. Шумерҙарҙың тауҙарҙан килеүен ғибәҙәтханалар төҙөү ысулдары дәлилләй, улар яһалма өйөмдәрҙә йәки кирбестән балсыҡ блоктарынан һалынған ҡалҡыулыҡтарҙа төҙөлә. Бындай ғәҙәт һөҙәк ерҙәрҙә йәшәгән халыҡҡа хас булыуы мөмкин түгел. Уны үҙҙәренең инаныуҙары, тау түбәләрендә аллаларына ҙурлау менән бергә ата-бабалар еренән таулылар алып килергә тейеш кеүек. Тағы ла бер дәлил — шумер телендә «ил» һәм «тау» һүҙҙәре береш яҙыла. Шулай уҡ күп кенә нәмә шумерҙарҙың Месопотамияға диңгеҙ юлы менән килеүен дәлиллә. Беренсенән, улар йылға тамаҡтарында барлыҡҡа киләләр. Икенсенән, уларҙың боронғо инаныуҙарында төп ролде Ану, Энлиль һәм Энки аллалар уйнай. Һәм, ниһайәт, Месопотамияла төпләнгәс тә, шумерҙар шундуҡ [[һуғарыу]] хужалығын, диңгеҙҙә йөрөү һәм йылғалар һәм каналдар буйлап судоходство ойоштороу менән шөғөлләнә башлайҙар. Беренсе шумерҙар бик ҙур булмаған төркөмдө тәшкил итә. Ул ваҡытта диңгеҙ юлы менән күмәкләп күсенеү мөмкн булмаған. Шумерҙар эпосында уларҙың ватаны телгә алына, уны улар кешелектең тәү төп иле тип һанайҙар — Дильмун утрауы, әммә был утрауҙатауҙар юҡ. Йылға тамаҡтарында төпләнгәс, шумерҙар Эреда ҡалаһын баҫып алалар. Был уларҙың беренсе ҡалаһы була. Һуңынан улар уны үҙ дәүләтселегенең бишеге тип һанайҙар. Ваҡыт үтеү менән шумерҙар Месопотамия тигеҙлегенә төпкәрәк үтеп инәләр, улар артынан яңы ҡалалар ҡала, ҡайһы берҙәрен улар яулап алалар. Берос мәғлүмәттәренән Бабилия ҡанбабалары үҙ иленең тарихын ике осорға бүлеүе билдәле: «һыу баҫыуға тиклем» һәм «һыу баҫыуҙан һуң» Берос үҙенең тарихи хеҙмәтендә «һыу баҫыуға тиклемге» 10 батшаны билдәләй һәм уларҙың идара итеү осорҙарының фантастик һандарын килтерә. Шул уҡ мәғлүмәтте б.э.т. 21-се быуаттағы шумер текстында ла килтерелә — «[[Шумер һәм Аккад батшалары исемлеге|Батша исемлеге]]<nowiki/>». Эреданан тыш, шумерҙарҙың «бик боронғо» үҙәктәре булараҡ "Батша исемлеге" [[Бад-тибира]]ны, Ларакты (һуңынан әһәмиәтһеҙ ауылдар), шулай уҡ [[Сиппар]]ҙы (төньяҡта) һәм үҙәктә Шуруппакты исемләй. Был килмешәк халыҡ бөтә илде үҙенә буйһондора, шул уҡ ваҡытта урындағы халыҡты ҡыҫырыҡлап сығармай, ә, киреһенсә, урындағы ҡаҙаныштарҙың күпселеген үҙләштерәләр. Арамиҙар көнбайыш-семит, ярымкүсмә тормош алып барған көтөүсе халыҡ була, улар үрге [[Месопотамия]]ла һәм Арамда ([[Сүриә]]) көн күрәләр. Арамиҙар бер ҡасан да берҙәм батшалыҡ булдырмайҙар; улар бөтә Яҡын көнсығыш буйлап бер нисә бойондороҡһоҙ дәүләткә бүленәләр. Шуға ҡарамаҫтан, бөтә Яҡын Көнсығыш буйлап, хатта уның сиктәренән тыш, тап арамиҙар үҙ телен һәм мәҙәниәтен таратыуға өлгәшәләр. Был хәл өлөшләтә бер-бер артлы алмашынған империяларҙа массауи рәүештә күсенеп йөрөү менән бәйле булыуы бар. Күсмә тормошҡа күнеккән арамиҙар бындай күсенеүҙәрҙе еңел кисергән, шул уҡ ваҡытта күп һанлы башҡа мәҙәниәттәр үҙ берҙәйлеген юғалта. Ахыр сиктә тимер быуатта уҡ армий теле Фарсы империяһының рәсми теле итеп таныла<ref>{{Cite web|url=http://www.jaas.org/edocs/v18n2/Parpola-identity_Article%20-Final.pdf|title=See page 9.|accessdate=2014-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717071922/http://www.jaas.org/edocs/v18n2/Parpola-identity_Article%20-Final.pdf|archivedate=2011-07-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128181409/http://www.jaas.org/edocs/v18n2/Parpola-identity_Article%20-Final.pdf |date=2007-11-28 }}</ref>. ====== Элам ====== Боронғо [[Элам]] [[Шумер]]ҙан һәм [[Аккад]]тан көнсығышҡа табан, хәҙерге [[Иран]]дың көньяҡ-көнбайышында һәм көнбайыштың сигендә урынлашҡан. Боронғо Элам осоронда (яҡынса б.э.т. 3200 йыл) ул Иран платоһында бер нисә батшалыҡтан торған, үҙәге Аншанда булған. [[Файл:Elam_Map.jpg|центр|500x500пкс|Дәүләт элам (ҡыҙыл бүленә) һәм күрше территорияларҙа]] Протоэлам цивилизацияһы б.э.т. 3200 — 2700 йылдарҙа ғәмәлдә була, ул ваҡытта [[Иран таулығы]] мәҙәниәттәре [[Суза]] ([[Элам]] баш ҡалаһы) йоғонтоһо аҫтына эләгә. Был цивилизация Иранда иң боронғо һәм күрше шумер цивилизацияһы менән бер үк ваҡытта ғәмәлдә булған, тип иҫәпләнә. Протоэлам яҙмаһы ҡыҫҡа ваҡыт ҡулланышта була һәм тиҙҙән яңы — элам шына яҙмаһы (клинопись) менән алмаштырыла. Б.э.т. 2-се меңъйыллыҡтың уртаһынан Хузстан уйһылығында [[Суза]] Элам үҙәге булып таныла. Б.э.т. 8-7 быуаттарҙа Элам Ассирия империя тарафынан йотола, әммә элам цивилизацияһы б.э.т. 539 йылға, уны фарсылар тулыһынса ассимиляцияға дусар иткәнгә тиклем, һаҡланып килә. ====== Амориҙар ====== [[Амориҙар]] күсмәтормош алып барған [[Семит телдәре|семит]] халҡы була, б.э.т. 3 меңъйыллыҡтың икенсе яртыһынан башлап [[Евфрат]]тан көнбайышҡа территорияны биләй. Унан да алдағы шумер сығанаҡтарында, б.э.т. 2400-се йылдан алып, амориҙар иленең («''Mar.tu''») тарихы, амориҙарҙың төп иле [[Ғәрәбстан]] булыуға ҡарамаҫтан, Сүриәне һәм Ханаанды үҙ эсенә алып, Шумерҙан көнбайышҡа табан ятҡан ерҙәр менән бәйләнә<ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9007224/Amorites Amorite] ''[[Encyclopædia Britannica]]''</ref>. Ахырҙа амориҙар Месопотамияға килеп төпләнәләр, бында улар [[Исин]], [[Ларса]], һуңғараҡ [[Вавилон]] кеүек илдәрҙә хакимлыҡ итә. ===== Урта бронза быуаты ===== * [[Ассирия]], [[Митанни]] дәүләтендә бер осор хакимлыҡ иткәндән һуң, Ашшур-убаллит б.э.т. 1965 йылда власҡа килгәс, бөйөк дәүләт булып таныла һәм 1076 йылда Тиглатпаласар I вафатына тиклем әлеге статусты һаҡлап килә. Был осорҙа Ассирия [[Боронғо Мысыр]] менән ярыша һәм Яҡын Көнсығыштың күп өлөшөндә өҫтөнлөк итә. * [[Вавилон]] баштан уҡ [[Амориҙар|амори]] батшалығы булараҡ булдырыла һәм 435 йыл касситтар хакимлығы аҫтында була. Был осор торғонлоҡ менән билдәләнә, Вавилон бик йыш [[Ассирия]] йәки [[Элам]] йоғонтоһо аҫтында ҡала. * Ханаан: [[Угарит]], Кадеш, Мегиддо, Израиль батшалығы * Хет батшалығына б.э.т. 2000 йылдан һуң нигеҙ һалына һәм һәм ул бөйөк дәүләт тип таныла, б.э.т. 1200 йылға тиклем [[Кесе Азия|Анатолияла]] һәм Левантала өҫтөнлөк итә, әммә башта уны Фригия баҫҡынсылары йонсота, ә һуңынан [[Ассирия]] бөтөнләй яулап ала.. ===== Һуңғы бронза быуаты ===== Хурриттар Месопотамия төньяғында һәм унан көнсығышҡа һәм көнбайышҡа табан территорияларҙа яҡынса б.э.т. 2500 йылдан алып барлыҡҡа киләләр. Уларҙың барлыҡҡа килеүен [[Кавказ]] территорияһынан кура-аракс мәҙәниәтенә эйә булғандарҙың миграцияһы менән бәйләйҙәр. Баштағы таралып ултырыу үҙәге Хабур йылғаһы үҙәнендәге [[Субарту]] исемле ил була. Һуңынан хурриттар Месопотамияның төньяғында һәм [[Сүриәләге]] ҙур булмаған батшалыҡтар хакимдары булараҡ, үҙ хакимлығын нығыталар. Был батшалыҡтар араһында иң эреһе һәм көслөһө тип [[Митанни]] батшалығы һанала. Хурриттар көнбайышта күршеләш булған [[хеттар]] тарихында бик ҙур роль уйнайҙар. [[Митанни]] төньяҡ [[Месопотамия]]ла хуррит батшалығы булараҡ билдәле, ул яҡынса б.э.т. 1500 йыл элек барлыҡҡа килгән, иң ҡеүәтле осоронда, XIV быуатта, үҙ эсенә Анатолияның көньяҡ-көнсығышы территооияларын ала, шулай уҡ хәҙерге сүриәнең һәм Ирактың (яҡынса хәҙерге Ҡурдистан территорияһына тиң) территорияларын. Уның [[Тель-Фехериә|Вашуканни]] исемле баш ҡалаһы ҡайҙа урынлашҡаны әлегә тиклем билдәле түгел. Митанни дәүләтендә һин-арий сығышлы элита хакимлыҡ итә (улар Левантҡа б.э.т. 17-се быуат тирәһендә баҫып инәләр), Митанни документтарында уларҙың теле бай лексикаһы менән айырылып тора (мәҫәлән, аттар менән бәйле). Сүриәлә уларҙың хәрәкәте менән керамиканың таралыуын бәйләйҙәр, әлеге керамика һәм кура-аракс мәҙәниәте араһында оҡшашлыҡ табалар<ref>James P. Mallory, «Kuro-Araxes Culture», ''Encyclopedia of Indo-European Culture'', Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> Анатолия көнсығышының бер яҡ сигендә Ишува исемле батшалыҡ булған, уның исеме б.э.т. 2-се меңъйыллыҡта телгә алына. Классик осорҙа уның территорияһы [[Әрмәнстан]] составына ингән. Элегерәк, [[неолит]] осоронда, Ишува ауыл хужалығы үҙәктәренең тәүгеләре рәтендә була. Яҡынса 3500 йылда [[Евфрат]] үренең үҙәндәрендә ҡала үҙәктәре барлыҡҡа килә. Улар артынса б.э.т. 3000-се йылда тәүге дәүләттәр барлыҡҡа килә. Ишуваның үҙендә аҙ һанлы яҙма сығанаҡтар табылған; мәғлүмәттәрҙең күпселеге хетт текстарынан билдәле. Ишуванан көнбайышҡа табан уға ҡурҡыныс менән янаған Хетта батшалығы урынлышҡан. Хетта батшаһы т Хаттусили I (б.э.т. яҡынса 1600 йыл) юлында ҡалаларҙы емереп, үҙ ғәскәрҙәрен [[Евфрат]] аша үткәрә, быларға Ишувалағы археологик ҡатламдарҙағы янғындар эҙҙәре дәлил булып тора. Хетта батшалығы емерелгәндән һуң б.э.т. 12 быуат башында Ишувала яңы дәүләт барлыҡҡа килә. Малатья ҡалаһы сира-хетта батшалыҡтарҙың береһенең үҙәге була, Ассирийҙар Ишуваны яулап алғанға тиклем уҡ күсмә халыҡтарҙың миграцияларынан хәлһеҙләнә. Б.э.т. 7 быуаттан алып һәм римлылар яулауына тиклем күҙәтелгән бөлгөнлөктө әлеге миграциялар тыуҙырыуы ихтимал. Һуңыраҡ был территорияла [[әрмәндәр]] биләп алалар, генетик яҡтан улар Ишуваның элекке халҡына туғандаш, моғайын. Тағы ла бер боронғо батшалыҡ — Киццувадна, тул б.э.т. 2-се меңъйыллыҡта ғәмәлдә була, Искендерун ҡултығы янындағы Анатолия көньяҡ-көнсығышында бейек тауҙарҙа урынлаша, [[Тавр һырты|Тавр тауҙарын]] һәм Жәйхан йылғаһын уратып ала. Әлеге батшалыҡтыңүҙәге — Кумманни, ул да бейек тауҙарҙа урынлашҡан була. Һуңғараҡ был территория Киликия исеме аҫтында билдәлелек ала. Лувий теле — һинд-европа ғаиләһенә ҡараған анатолия төркөмөнөң юҡҡа сыҡҡан теле. Лувий телендә һөйләшеүселәр яйлар Анатолияла тарала һәм Хетта импрерияһының ғәмәлдә булған осоронда һәм 1180 йылда бөлгөнлөккә төшкәндән һуң хәл иткес роль уйнайҙар. Шулай уҡ лувий теле Сүрия территорияһындағы сираүхетта батшалыҡтарында киң таралған була, атап әйткәндә, Мәлидтә, Кархемитштә, үҙәк анатолия территорияһындағы Табал батшалығында. Лувий теле ике формала һаҡланып ҡалған: шына лувий һәм иероглифик лувий яҙмалары. [[Мари (боронғо ҡала)|Мари]] — боронғо [[шумер]] һәм [[Амориҙар|амори]] ҡалаһы, ул [[Евфрат]] йылғаһының көнбайыш ярында урынлашҡан хәҙерге Абу-Камал ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 11 км алыҫлыҫта, Дейр-эз-Зоранан ([[Сүриә]]) яҡынса 120 км көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай, урынлашҡан. Унда кешеләр б.э. т. 5 мең йыл элек күсенгәндәр, тип иҫәпләнә, уның сәскә атыу дәүере 2900 — 1959-сы йылдар араһына, уны[[Хаммурапи]] талағанға тиклем, тура килә. Ямхад — боронғо [[Амориҙар|амори]] батшалығы, унда шулай уҡ бик күп хурриттар күсенә һәм улар уның мәҙәниәтенә бик ҙур йоғонто яһайҙар. Урта бронза быуатта әлеге батшалыҡ бик ҡеүәтле була (б.э.т. 1800—1600 йылдар). Көньяҡҡа табан уның төп ярыншташы Катна булыуы билдәле. Ахыр сиктә [[хеттар]] Ямхадты б.э. т.16 быуатта емерәләр. Әлеге осорҙоң беренсе этабында Троя һәм газа араһындағы бөтә ҡалалар тиерлек емерелә һәм йыш ҡына бөтөнләй йәшәү өсөн яраҡһыҙ булып ҡалаГаза ҡалаһында араһында беренсе этабы троя осоп (миҫал өсөн, [[Хаттуса]], Микен, [[Угарит]]). ===== Бронза коллапсы ===== Бронза коллапсы термины тарихсылар тарафынан һуңғы бронза дәүеренән иртә тимер быуатына киҫкен драматик күсеү осорон билдәләү өсөн индерелгән. Был дәүер ҡыйралыш, мәҙәни традицияларының ҡырҡа өҙөлөүе, Эгеидала һәм [[Кесе Азия|Анатолияла]] һарай иҡтисадтарының емерелеүе менән бәйле, унда бер нисә ҡаранғы быуат быуаттарынан һәм элекке дәүләттәр менән күсәгилешлеге булмаған яңы дәүләттәр барлыҡҡа килә<ref>{{Китап|заглавие=The End of the Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe CA 1200 B.C|год=1995|издательство=[[Princeton University Press]]|место=United States|isbn=978-0691025919|страницы=264|автор=Drews, Robert}}</ref>. [[Файл:Amarnamap.png|центр|мини|500x500пкс| Амарн осорондағы (яҡынса б.э.т. XIV—XII бб.) Көнсығыш Урта диңгеҙ картаһы]] Бронза коллапсын технологик тарих контекстында ҡарап була<ref>See A. Stoia and the other essays in M.L. Stig Sørensen and R. Thomas, eds., ''The Bronze Age—Iron Age Transition in Europe'' (Oxford) 1989, and T.H. Wertime and J.D. Muhly, ''The Coming of the Age of Iron'' (New Haven) 1980.</ref> 1206—1150 йыллар осорондаАнатолияла һәм Сүриәлә бер-бер артлы Микен батшалыҡтары, Хетта батшалығы кеүек бөйөк мәҙәниәттәр ҡырыла, ғәрәптәр Сүриәнән һәм Фәләстандан ҡыҫырыҡлап сығарыла, йыраҡ сауҙа бәйләнештәре өҙөлә һәм бер нисә яҙма тел юғала. Б.э.т. VII меңъйыллыҡтан [[Һинд]] һәм Сарасвати үҙәндәрендә етештереү хужалығы үҫешә башлай. Махсус иртә игенселек культураһы бүленеп сыға, уны мергар культураһы тип исемләйҙәр. Был дәүерҙә кеше аҙыҡ-түлек табыу өсөн һөҙөмтәле ысулдар эҙләй, тап ошо төбәк өсөн оптималь булған [[игенселек]], һунарсылыҡ һәм [[малсылыҡ]] кәсептәрен үҫтерә. Былар барыһы ла сифат яғынан яңы кимәлгә- яңы мәҙәни-тарихи комплексы формалашыуына — күсеү өсөн тейешле шарттар тыуҙыра. Б.э.т. 10 быуатта ҡаранғы быуаттар тамамлана; Был ваҡытта Сүриәлә һәм Анатолияла арамиҙар батшалыҡтарының, ә шулай уҡ Яңы Ассирия империяһының йоғонтоһо арта бара. ==== Көньяҡ Азия ==== [[Файл:Ю.Азия.png|мини|300x300пкс|Көньяҡ Азия]] ===== Һинд үҙәне цивилизацияһы ===== '''Һинд''' йәки '''Харапп цивилизацияһы''' —кешелек тарихында, боронғо мысыр һәм [[шумер]] менән бер рәттән, өс иң боронғо [[цивилизация]]ларҙың береһе. Өс цивилизация араһында ул иң ҙур майҙанды биләй. Харапп цивилизацияһы [[Һинд]] йылғаһы үҙәнендә б.э.т. . 3300-1300 йылдарҙа үҫешә<ref>{{Cite web|url=http://www.harappa.com/har/indus-saraswati.html|title=Indus Civilization Introduction|accessdate=2013-04-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GFWh0hn5?url=http://www.harappa.com/har/indus-saraswati.html|archivedate=2013-04-29}}</ref>. Иң мөһим үҙәктәр — Ракхигарх, Хараппа, Лотхал һәм [[Мохенджо-Даро]]. Сәскә атҡан осорҙа халыҡ һаны яҡынса 5 миллион тәшкил итә. [[Шумерҙар|Шумер]] текстарында Харапп цивилизацияһы «Мелухха» атамаһын йөрөтөргә тейеш, тип фаразлап була. [[Файл:Mohenjodaro_Sindh.jpeg|мини|200x200пкс|Археологтар ҡаҙған [[Мохенджо-Даро]] емереклектәре]] [[Файл:Dancing_Girl_of_Mohenjo-daro.jpg|слева|мини|180x180пкс|Данлыҡлы [[Мохенджо-Даро]] «бейеүсеһе»]] Харапптарҙа монументаль төҙөлөш, броза металлургияһы, ваҡ скульптура үҫеш ала. Хосуси милеккә эйә булған мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килә башлай, ә ауыл хужалығы нигеҙендә [[Һуғарыу|ирригацион]] [[игенселек]] ята. Мохенджо-Дарола иң тәүге тип әйтерлек йәмәғәт бәҙрәфтәре табыла, шулай ҡала канализацияһы системаһы. Һинд үҙәгенең уңдырышлы тупрағы, юғары дымландырыуы, ботаник байлығы хужалыҡтың нигеҙен тәшкил иткән игенселекте үҫтереүгә булышлыҡ итә, һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ, ә яр буйында — диңгеҙ кәсебе менән тулыландырыла. Харапп мәҙәниәтле ултыраҡтар ҡәлғәнән һәм түбәнге ҡаланан ғибәрәт, улар ентекле планлаштырыу, канализацион структураһы һәм фортификацияның булыуы менән айырылып тора. Торлаҡ йорттар башлыса ике ҡатлы була, уларҙың дөйөм майҙаны — яҡынса 355 кв. м. Хеҙмәт ҡоралдары башлыса баҡырҙан һәм бронзанан яһала. Община тормошонда һуғарыу системаһының роле бик киҫкен торғанға күрә, бик яҡшы ойошторолған власть институты кәрәк була. Власты мираҫ буйынса тапшырыу ата-бабаларҙы ихтирам итеү йөҙөнән барлыҡҡа килгәндер, ә ҡанбабалар сәйәси иерархияһы юғары ҡатламы һәм башҡа йәмғиәт ҡатламдары араһында аралашыусы ролен үтәй. Әлеге ваҡытҡа тиклем протоһинд яҙма теленә шифровка табылмаған. Тел тураһында мәғлүмәттәр һәм оҡшаш текстар булмауы яҙманы уҡыу мәсьәләһен ҡатмарлаштыра. Ю Кнорозовтың гипотезаһына ярашлы, протоһиндтар уңдан һулға яҙғандар. Ҡулланған [[иероглиф]]ик билдәләр пиктографиянан үҙләштерелгән, булһа кәрәк, йәки уның өлгөһө буйынса уйлап сығарылған. Дравид гипотезаһы иң ҙур популярлыҡ менән файҙалана (уны Аско Парпола, Иравадхам Махадэван, Кнорозов Юрий хуплайҙар). Популярлыҡ буйынса икенсе урында [[Маһабһаратам|«Маһабһаратам»]] һәм [[Ригведа|«Ригведа»]] эпостары мифик-тарих мәғлүмәттәренә таянған һинд-арий гипотезаһы (атап әйткәндә, уны грек ғалимы Н. Казанас алға һөрә), был фараз буйынса арийҙар Һиндостанда б.э.т. 34 быуатта уҡ йәшәгән. Ғалимдар протоһинд яҙмаһының барлыҡҡа кил тарихын асыҡларға тырышалар, иероглифик билдәләргә график аналогиялар табырға һәм яҙманың урындағы йәки башҡа төбәктәрҙән үҙләштерелгән икәнен раҫларға ынтылалар. Табылған яҙыуҙар — ябай һүрәттәр йәки пиктограммалар, ә ысынында Һинд үҙәнендә бер ниндәй ҙә яҙма булмаған тигән полемик ҡараш та бар.Әлеге версияны Майкл Витцель хуплай. [[Файл:CiviltàValleIndoMappa.png|центр|мини|462x462пкс|Һинд үҙәне цивилизацияһы ареалы.]] Көнбайыш Һиндостанда арийға тиклемге цивилизация булыуы тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе XIX быуатта Александр Каннингем баҫтырып сығара. 1921—1922 йылдарҙа Джон Маршал етәкселегендәге экспедиция тарафынан Һинд цивилизацияһы ғәмәлдә булыуы тулыһынса иҫбатлана. [[Файл:Jar,_Indus_Valley_Tradition,_Harappan_Phase,_Quetta,_Southern_Baluchistan,_Pakistan,_c._2500-1900_BC_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09717.JPG|мини|Һинд цивилизацияһы керамикаһы, б.э.т 2500—1900 йылдар]] ====== Яҙма тел ====== == Тимер быуат == Б.э.т. 911 йылдан башлап, иртә тимер быуаты осоронда, Яңы Ассирия империяһы барлыҡҡа килә, ул төбәктәге өҫтөнлөк итеү өсөн Вавилон һәм башҡа вағыраҡ батшалыҡтар менән ярыша. Әммә тик б.э.т. VIII быуатта Тиглатпалассар III реформалары һөҙөмтәһендә генә<ref>[http://www.livius.org/li-ln/limmu/limmu_1c.html Assyrian Eponym List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114070111/http://www.livius.org/li-ln/limmu/limmu_1c.html |date=2016-11-14 }}</ref><ref>Tadmor, H. (1994). ''The Inscriptions of Tiglath-Pileser III, King of Assyria.''pp.29</ref> ул эре һәм ҡеүәтле империя булып китә. 1365—1076 йылдарҙан башлап Боронғо Мысыр һәм Хетта батшалығы менән конкурентлыҡ итә. был ҡеүәтле империяһы менән ярыша һәм боронғо мысыр батшалығына Хет. Һөҙөмтәлә кампания Адад-нирари II кампанияһы арҡаһында Ассирия бик эре империя булып китә һәм [[Боронғо Мысыр]]ҙы, [[Яҡын Көнсығыш]]ты һәм [[Кесе Азия]]лағы ҙур ғына участкаларҙы, шулай уҡ [[Иран]], Кавказ аръяғы һәм көнсығыш Урта диңгеҙ буйын яулап алыуға өлгәшә. . Ҡайһы бер ғалимдар, шул иҫәптән Р. Н. Фрай, Яңы Ассирия империяһын тарихтағы тәүге империя тип һанай<ref name="Frye">{{Cite web|first=|last=|authorlink=|author=Frye R. N.|coauthors=|title=Assyria and Syria: Synonyms|url=https://www.youtube.com/watch?v=_KesgkBziUs|work=PhD., Harvard University|publisher=[[Journal of Near Eastern Studies]]|pages=|year=1992|accessdate=|quote=And the ancient Assyrian empire, was the first real, empire in history. What do I mean, it had many different peoples included in the empire, all speaking Aramaic, and becoming what may be called, "Assyrian citizens." That was the first time in history, that we have this. For example, Elamite musicians, were brought to Nineveh, and they were 'made Assyrians' which means, that Assyria, was more than a small country, it was the empire, the whole Fertile Crescent.}}</ref>. Ошо осорҙа арамий теле, аҡкад теле менән бер рәттән, империяла икенсе рәсми теле булып иғлан ителә, һуңыраҡ аҡкад телен ҡыҫырыҡлап сығара. Шул уҡ ваҡытта Хетта империяһы емереклктәре өҫтөндә, Сүриә төньяғында һәм Анатолия көньяғында б.э.т. 1180 — яҡынса 700-се йылдарҙа Яңы Хетта батшалыҡтары ғәмәлдә булалар, ундағы халыҡ лувий, арамей һәм финикий телдәрендә һөйләшкән<ref>Hawkins, John David; 1982a. «Neo-Hittite States in Syria and Anatolia» in ''Cambridge Ancient History'' (2nd ed.) 3.1: 372—441. Also: Hawkins, John David; 1995. «The Political Geography of North Syria and South-East Anatolia in the Neo-Assyrian Period» in ''Neo-Assyrian Geography'', Mario Liverani (ed.), Università di Roma «La Sapienza», Dipartimento di Scienze storiche, archeologiche e anthropologiche dell’Antichità, Quaderni di Geografia Storica 5: Roma: Sargon srl, 87-101.</ref>. [[Урарту]] батшалығы хәҙерге [[Әрмәнстан]] һәм төньяҡ [[Месопотамия]] территорияһында<ref>[http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Urartu ''Urartu'' article, Columbia Electronic Encyclopedia, 2007]</ref> б.э.т. 860—585 йылдарҙа ғәмәлдә булған. Ул [[Кесе Азия]], [[Месопотамия]] һәм [[Кавказ]] араһындағы таулыҡта урынлашҡан, ул хәҙер Әрмән таулығы булараҡ билдәле, ә уның үҙәге [[Ван (күл)|Ван]] күле янында (хәҙер — көнсығыш [[Төркиә]]) уранлаша. «Урарту» атамаһы [[Арарат]] ғәһед терминына туғандаш. Вавилон империяһы термины б.э.т. 623 йылғы Набопаласар ихтилалынан алып б.э.т. 539 йылда [[Бөйөк Кир II|Бөйөк Кир]] баҫып ингәнгә тиклемге Вавилонияға ҡарай. Яңы вавилон батшалығы тарихындағы иң билдәле ваҡиға — Навухоносор 2-сенең хакимлыҡ осоро. Бер нисә быуат дауамында [[Ассирия]] төбәктә өҫтөнлөк итә һәм Вавилония абруйлы статусҡа эйә була, әммә статусты юғалтыу ҡурҡынысы тыуыу менән бола сығара. Шуға ҡарамаҫтан, Ассирия Вавилон менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшы кимәлдә тотоуға өлгәшә. Б.э.т. 627 йылда Ассирия батшаһы Ашшурбанипал вафат булғандан һуң вавилондар халдей династияһына ҡаршы сығалар. күтәрелгән. [[Мидиялылар]] һәм [[скифтар]] менән берлектә улар б.э.т. 612 йылда Ассирия баш ҡалаһы [[Ниневия]]ны һәм б.э.т. 608 йылда Харранды баҫып алалар һәм ҡыйраталар. Бынан һуң империя баш ҡалаһы ҡабаттан Вавилонға күсерелә. [[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһы]] фарсы дәүләттәрҙән беренсе булып «оло Иран» территорияһының күпселек өлөшөн үҙ контроле аҫтына ала. [[Мидия|Мидия империяһынан]] икенсе бөйөк иран телле дәүләт булараҡ, үҙенең үҫеш нөктәһендә өс ҡитға ерҙәрен, шул иҫәптән, [[Афғанстан]], өлөшләтә [[Пакистан]], [[Урта Азия]], [[Кесе Азия]], [[Фракия]], [[Ҡара диңгеҙ]], [[Ираҡ]], Төньяҡ Ғәрәбстан ярымутрауы, [[Иордания]], [[Израиль дәүләте|Израиль]], [[Ливан]], [[Сүриә]] һәм [[Боронғо Мысыр]] һәм [[Ливия]]ның бөтә иң эре ҡалалары территорияларын биләй. [[Грек-фарсы һуғыштары]] ваҡытында әһәмәниҙәр грек полистары менән дошманлашалар, шул уҡ ваҡытта улар Библияла йәһүдтәрҙе вавилон әсирлегенән азат итеүселәрһәм арамей телен таратыусылар булараҡ ыңғай яҡтан баһаланған. === Ҡытай цивилизацияһы === [[Файл:The_Great_wall_-_by_Hao_Wei.jpg|слева|мини|[[Бөйөк Ҡытай диуары]]]] Ҡытай территорияһында тәүге [[бронза быуаты]] дәүләте — [[Шан (династия)|Шан династияһы]], ул б.э.т. XIV быуатта Аньян районында, Хуанхэ йылғаһының урта ағымында, формалаша. Күрше ҡәбиләләр менән һуғыштар һөҙөмтәһендә уның территорияһы б.э.т. XI быуат башына хәҙерге Хэнань һәм Шаньси провинциялар территорияларын, шулай уҡ өлөшләтә Шэньси һәм Хэбэй провинциялар территорияларын биләй. Шул ваҡытта уҡ ай календары һәм хәҙерге [[Ҡытай яҙыуы|иероглифик ҡытай яҙмаһының]] прообразы барлыҡҡа килә. Индәр хәрби яҡтан эргә-тирәләге ҡәбиләләрҙән күпкә өҫтөнлөклө булалар — уларҙың бронза ҡорал ҡулланған һөнәри ғәскәре, уҡ, һөңгө һәм хәрби арбалары булған. Индәр кешене ҡорбан иткән, йыш ҡына ҡорбанға әсирҙәр килетерелгән. Беҙҙең эраға тиклем XI быуатта Инь дәүләте [[Чжоу (династия)|Чжоу]] исемле аҙ һанлы көнбайыш ҡәбиләһе тарафынан баҫып алына. === Буддизмдың барлыҡҡа килеүе === === Эллин донъяһының формалашыуы === [[Файл:MacedonEmpire.jpg|слева|мини|[[Искәндәр Зөлҡәрнәй]]ҙең Азияға походы]] Грек дәүләттәре Һиндостандан көнбайышҡа табан [[Бактрия]]ла, төньяҡ [[Афғанстан]] территорияһында, [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] осоронан, беҙҙең эраға тиклем 326 йылда урынлашалар. Селевкидтар батшалығы б. э. т. 323 йылда барлыҡҡа килә, аҙаҡ Грек-Бактрия дәүләте б.э.т. 250 йылда барлыҡҡа килә. [[Файл:Gandhara_Buddha_(tnm).jpeg|слева|мини|332x332пкс|I-II быуаттағы Будданың грек-будда статуяһы, Гандхар.]] [[Файл:MenanderChakra.jpg|мини|300x300пкс|Дхарма тәгәрмәсле Менандр I батша тәңкәләре]] === Христианлыҡты таратыу === == Азияла урта быуаттар == === Исламдың барлыҡҡа килеүе === === Тәре походтары === === Монгол яулауҙары === [[Файл:Genghis_khan_empire_at_his_death.png|слева|мини|Сыңғыҙ империяһы уның вафаты мәлендә]] == Яңы заман. Европалыларҙың үтеп инеүе == == Яңы заман. Деколонизация == [[Файл:Formación_de_los_países_del_mundo.png|мини|350x350пкс|Деколонизация. Дәүләт бойондороҡһоҙлоҡ датаһы]] * == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Бузов, Владимир Иванович|Бузов В. И.]] |заглавие=Новейшая история Азии и Африки (1945—2004)|ссылка=http://www.istmira.com/istoriya-azii-i-afriki/|ответственный=Под ред. А. А. Егорова|место=Ростов н/Д|издательство=Феникс|год=2005|страниц=574|isbn=|ref=Бузов}} * {{H|James, Petraglia|2005}} {{Китап|автор=James, Hannah V. A.; Petraglia, Michael D. |заглавие=Modern Human Origins and the Evolution of Behavior in the Later Pleistocene Record of South Asia|ссылка=https://web.archive.org/web/20060819143802/http://www.human-evol.cam.ac.uk/Members/Petraglia/pubs/JamesPetraglia(CA2005).pdf|издание=''Current Anthropology'', 2005, '''46''' (Supplement)|pages=S3—S27}} Архивная копия от 19 августа 2006 на Wayback Machine. == Һылтанмалар == * [http://www.eastudies.ru/ISAAVSrednieVekaPeriodizacija Периодизация истории государств Азии в средние века (III в. — первая половина XVI в.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200512181243/http://www.eastudies.ru/ISAAVSrednieVekaPeriodizacija |date=2020-05-12 }} [[Категория:Азия тарихы]] 0frfoxdf9cupfmi87dthtde37pz3445 0 174541 1301808 1277464 2026-08-05T11:49:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301808 wikitext text/x-wiki {{Ук}}[[Файл:Europe_location_Baltic_states.png|мини|220x220пкс|''Хәҙерге Балтик буйы'': [[РФ]]-тың [[Калининград өлкәһе]], [[Литва]], [[Латвия]], [[Эстония]]]] '''Балтик буйы''' ({{lang-ru|Приба́лтика}}, ({{lang-lv|Baltija}}<ref>Krievu-latviešu vārdnīca: Ap 40.000 vārdu — R.:Avots, 1988. — 603 lpp.</ref>, {{lang-lt|Baltija}}, {{lang-et|Baltimaad}}) - ''Балтия илдәре'' йәки ''Балтик буйы илдәре'' тип йөрөтөлгән илдәр, шулай уҡ элекке Көнсығыш Пруссияны (шул иҫәптән [[Рәсәй]]ҙең [[Калининград өлкәһе]]н) үҙ эсенә алған өлкә<ref name="БЭ_ПК2">{{ВТ-ЭСБЕ|Прибалтийский край}}</ref><ref name="Вести2">{{статья|заглавие=Достойный юбилей российской Прибалтики|ссылка=http://vesti7.ru/archive/news?id=9067|издание=Телепрограмма «Вести недели»|тип=Репортаж от 10.09.2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110110022110/http://vesti7.ru/archive/news?id=9067|archivedate=2011-01-10}}</ref><ref>«Балтик буйы включает республики Прибалтики и Калининградскую область РСФСР» — {{БСЭ3|автор=Гербов В.&nbsp;Р.|статья=Прибалтийский экономический район|том=20|страницы=607}}</ref>. Көнбайышта Балтик Диңгеҙ буйы [[:ru:Балтийское Поморье|(Балтийское Поморье)]] менән эргәләш. Рәсәй империяһының Балтик буйы губерналары — Остзей йәки Балтик буйы крайы — тарихи исемен йөрөтә. Икенсе донъя һуғышына тиклем, ғәҙәттә, Балтика илдәре исеме артында [[Эстония]], [[Латвия]] һәм [[Литва]]ны, һирәгерәк [[Финляндия]]ны күҙҙә тотҡандар<ref>Ср.: [[Секретный дополнительный протокол к Договору о ненападении между Германией и СССР|секретный дополнительный протокол]] к советско-германскому договору о ненападении.</ref><ref>[http://www.dissercat.com/content/politika-velikobritanii-v-pribaltike-v-period-mezhdu-mirovymi-voinami Пруцкова, А. В. Политика Великобритании в Прибалтике в период между мировыми войнами. Санкт-Петербург, 2000] DisserCat — Научная библиотека диссертаций и авторефератов</ref> 2017 йылда БМО Литва, Латвия һәм Эстонияның статусын үҙгәртте. Хәҙер Балтия илдәре Көнсығыш урынына Төньяҡ Европаға ҡарай. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының классификацияһына ярашлы, Төньяҡ Европа илдәренә [[Ирландия]], [[Бөйөк Британия]], [[Норвегия]], [[Исландия]], [[Дания]], [[Швеция]], [[Финляндия]], хәҙер Литва, Латвия һәм Эстония инә. == Терминдың этимологияһы һәм тарихы == «Балтик буйы» тигән һүҙ ''Балтика'' [[Гидронимика|гидронимынан]] килеп сыҡҡан, ''[[Балтик диңгеҙе|Балтик диңгеҙе яны]]'' мәғәнәһендә. [[Урта быуаттар|Урта быуат]] [[Европа]]һының «халыҡ-ара теле» — [[Латин теле|латинда]] уны ''Mare Balticum'' тип атағандар. [[Урыҫ теле]]нә Балтик диңгеҙенең исеме сағыштырмаса күптән түгел ингән, етмәһә, уға тиклем 200 йылға яҡын Остзей диңгеҙе (''Остзейское море)'' тигән атама йәшәп килгән. Төньяҡ һәм Көнбайыш Европала йәшәгән Герман халыҡтары диңгеҙҙең географик урынлашыуы буйынса ''Көнсығыш диңгеҙ'' тип атаған: {{Lang-de|Ostsee}}, {{Lang-da|Østersøen}}, {{Lang-nl|Oostzee}}, {{Lang-sv|Östersjön}}. Көнсығыш славяндар уны сауҙаға сығыу юлына «хужа» булған аралашсылар исеме буйынса ''[[Балтик диңгеҙе|Варяг]]'' диңгеҙе тип атаған. Һуңғараҡ варягтарҙы урыҫтар ''свей'' тип йөрөтә башлай, һәм диңгеҙ ҙә ''[[Балтик диңгеҙе|Свей диңгеҙе]]'' булып китә<ref name="Кульч"> {{Мәҡәлә|автор=Кульчинская М.|заглавие=Балтийское море|ссылка=http://www.countries.ru/?pid=1884}} </ref><ref name="ОС_БМ">{{Мәҡәлә|издание=Общий словарь|заглавие=Балтийское море|ссылка=http://www.c-cafe.ru/words/183/18229.php}}</ref>. [[Пётр I]] ваҡытында [[Төньяҡ һуғыш]]та [[Швеция]]ны еңеү сәбәпле Балтик буйында Рәсәй нығына, диңгеҙ урыҫтар өсөн ят булыуҙан туҡтай, шул уҡ ваҡытта географик йәһәттән ул «Көнсығыш» (Ostsee) диңгеҙе лә булмаған. Һөҙөмтәлә, «немец» карталарынан алынған исемде тәржемә итмәйҙәр, ә транслитерация эшләйҙәр, «Остзей диңгеҙе» тип ҡалдыралар, атама [[Пётр I]] осоронда модалы сит ил алынмаларын тулыландырған<ref name="БЭ_ОЗправо">{{ВТ-ЭСБЕ|Остзейское право}}</ref>. 1713 йылда Рәсәй империяһының Балтик буйы Рига һәм Ревель губерналарына (1796 йылдан — Курляндия, [[Лифляндия]] һәм Эстляндия) дөйөм Остзей губерналары исеме булдырылған<ref name="ВСС_82">[http://kopay.clan.su/load/vso_ri/vso_ri_7/8-1-0-81 Военно-статистическое обозрение Российской Империи. Том 7. Остзейские губернии. Ч. I. Курляндская губерния. — СПб.: 1848; Ч. II. Лифляндская губерния. — СПб.: 1853; Ч. III. Эстляндская губерния. — СПб.: 1852]</ref><ref name="БеккерВИ2">[http://www.oldbooks.ru/e-store/books/bbgr/index.php?SECTION_ID=219&ELEMENT_ID=144888771 Поездка в остзейские губернии / Соч. с. с. В. Беккера. — М.: Тип. В. Готье, 1852. — 134 С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151122082655/http://www.oldbooks.ru/e-store/books/bbgr/index.php?SECTION_ID=219&ELEMENT_ID=144888771 |date=2015-11-22 }}</ref>. Остзей губерналары исеме буйынса ғына түгел, теле буйынса ла XIX быуат уртаһына тиклем немецса булған. Орден ваҡыттарынан уҡ немец теле бында рәсми була. [[Реформация]]нан һуң ул ғибәҙәттәрҙә ҡулланыла башлаған; эш ҡағыҙҙары шул телдә булған, бөтә мәктәптәрҙә лә уҡытҡандар һ.б. 1841 йылдан алып остзей губерналарында «халыҡ хәрәкәте православие яғына ауа башлаған»<ref name="БЭ_ПК2"/>, урыҫ телен үҙләштереү ҙә шул иҫәпкә инә. Рәсәй Империяһы эш ҡағыҙҙарын һәм башҡа эшмәкәрлек өлкәләрен урыҫ теленә күсерә башлай. 1884 йылда Александр III Дерпт исемен Юрьев ҡалаһы тип алмаштыра. Шул саҡта уҡ диңгеҙ исеме лә, губернияларҙың дөйөм исеме лә урыҫсаға тәржемә ителгән: Балтик буйы губерналары, Балтик буйы крайы<ref name="БиблиоПбК">Ср.: {{Китап|заглавие=Сборник материалов по истории Прибалтийского края|место=Рига|год=1894}}; {{Китап|автор=Форстен.|заглавие=Балтийский вопрос|место=СПб|год=1894}}; {{Китап|автор=Пассир Г.|заглавие=Из истории православия в Прибалтийском крае|место=Рига|год=1892}}; {{Китап|автор=Чешихин Е.&nbsp;В.|заглавие=Краткая история Прибалтийского края|место=Рига|год=1894|издание=2-е изд}} и др. </ref> һәм башҡалар. Әҙәбиәттә һәм публицистикала 1917 йылға тиклем «Остзей» һәм «Балтик буйы» менән бер рәттән төбәккә тағы бер йыйылма төшөнсә — ''Инфлянттар'' ҙа ҡулланыла ([[:ru:Инфлянты|(Инфлянты]]). Польшала электән, бер Польша-Литва тажы аҫтында булған замандан, быуаттар буйына Балтик буйының территориаль берәмектәрен шулай тип атағандар.. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда Германия Балтик буйының бер өлөшөн баҫып алған. 1917 йылда февраль революцияһынан һуң ул төҙөгән марионетка Балтик герцоглоғы элекке [[Рәсәй империяһы]]ның территорияһында монархия ҡоролошо реставрацияланған берҙән-бер тиерлек урын булған (Финляндияны иҫәпкә алмаған)<ref name="WO">[https://books.google.com/books?id=TYJbYgNcalgC&dq The Baltic States and Weimar Ostpolitik By John Hiden]</ref>. Артабан Балтик буйы биләмәләрендә совет һәм буржуаз республикалар иғлан ителә башлай. Һуғыштан һуң ''лимитрофтар'' (Рәсәй империяһы биләмәләрендә барлыҡҡа килгән дәүләттәрҙе дипломаттар шулай тип йөрөтә) Көнбайыш һәм [[Совет Рәсәйе]] араһында «санитар кордон» вазифаһын тәшкил итә. «Лимитрофтар» термины совет нәфис әҙәбиәтендә лә ҡулланылған. Әммә сәйәси мәғәнә оҙаҡҡа бармай, СССР-ға Балтик буйы республикаларын ҡабул иткәндән һуң «лимитроф» тигән һүҙҙе тарихсылар ғына хәтерҙә тота. ССР Союзын районлаштырыу контексында революцияға тиклемге «Балтик буйы» термины һаҡланып ҡала: Балтик буйы иҡтисади районы, Балтик буйы хәрби округы, Балтик буйы тимер юлы төшөнсәләре киң ҡулланыла. Административ-территориаль бүленештә Балтик буйы Литва ССР-ын, Латвия ССР-ын һәм Эстон ССР-ын, шулай уҡ [[РСФСР]]-ҙың [[Калининград өлкәһе]]н үҙ эсенә алған. 1990-сы йылдарҙа «лимитрофтар»ға оҡшатып, урыҫ телендә «Балтия» термины ла донъя күрә. Был һүҙ Латвияла рус телендә сыҡҡан (Ригала сыҡҡан «Бизнес һәм Балтия» гәзите) киң мәғлүмәт сараларында тыуған. [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда нәшер ителгән «Эстония тарихи һүҙлеге» (2004) « Балтика провинциялары» мәҡәләһендә ({{lang-en|Baltic provinces}})<ref name="Toivo">{{Китап|издание=Historical dictionary of Estonia|заглавие=Baltic provinces|издательство=[[Rowman & Littlefield|Scarecrow Press, Inc.]]|место=N.Y.|год=2008|страницы=127|isbn=0810-849-046|ссылка=https://books.google.com/books?id=XKWRct15XfkC&pg=PA426&dq#v=onepage&q=Pribaltika&f=false|автор=Toivo Miljan}}</ref> әйтелгәнсә, күптәр был төбәкте, элекке кеүек үк, Балтика буйы тип атай. Был топонимды һүҙлек транскрипцияла урыҫсанан «Pribaltika» тип яҙа һәм айырым мәҡәлә итеп йүнәлтмә бирә. == Географияһы == [[Файл:Phytoplankton_bloom_in_the_Baltic_Sea_(July_3,_2001).jpg|мини|[[Балтик диңгеҙе]]ндә йәйгеһен фитопланктон үҫеше]] === Физик-географик очерктар === Балтик буйы [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге|Көнсығыш Европа (Рус) тигеҙлегенең]] көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡтан ул Балтик диңгеҙе менән сикләшә (Калининград, Курши, Рига һәм Финляндия ҡултыҡтары). Көнсығыштан уға Валдай ҡалҡыулығы, көньяҡ-көнсығыштан — Полесье уйһыулығы, көнбайышта — [[Урта Европа тигеҙлеге]] терәлеп тора. Балтик буйы биләмәләренән, Калининград өлкәһенән тыш, көнсығыш Европа ваҡыты менән бер [[сәғәт бүлкәте]] (UTC+2, [[Йәйге ваҡыт|йәйге осорҙа]] — UTC+3). Калининград өлкәһендә ваҡыт — йыл әйләнәһенә UTC+2 . ==== Яр буйы һыҙаты ==== Балтиканың көньяҡ-көнсығыш ярында боронғо Көнсығыш Пруссиянан Ингерманландия йүнәлешендә Балтик яр буйында бик ҙур рельеф элементтары асыҡ айырылып тора: Самбия ярымутрауы, уның дауамдары Висла һәм Курши мороно, Курляндия (Курзем) ярымутрауы, Рига ҡултығы, Эстон ярымутрауы, Нарва ҡултығы һәм Кургаль ярымутрауы, унан Фин ҡултығына юл асыла<ref name="ССГеогрН">{{Китап|заглавие=Словарь современных географических названий|ответственный=Под общ. ред. акад. В.&nbsp;М.&nbsp;Котлякова|место=Екатеринбург|издательство=У-Фактория|год=2006|страниц=314}}</ref><ref name="GeoStats">{{Мәҡәлә|ответственный=www.masterliness.com|заглавие=Geography of Estonia|ссылка=http://www.masterliness.com/a/Geography.of.Estonia.htm|язык=en|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514190109/http://www.masterliness.com/a/Geography.of.Estonia.htm|archivedate=2011-05-14}}, {{Мәҡәлә|ответственный=www.masterliness.com|заглавие=Geography of Latvia|ссылка=http://www.masterliness.com/a/Geography.of.Latvia.htm|язык=en|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514190113/http://www.masterliness.com/a/Geography.of.Latvia.htm|archivedate=2011-05-14}}, {{Мәҡәлә|ответственный=www.masterliness.com|заглавие=Geography of Lithuania|ссылка=http://www.masterliness.com/a/Geography.of.Lithuania.htm|язык=en|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514190105/http://www.masterliness.com/a/Geography.of.Lithuania.htm|archivedate=2011-05-14}}</ref>. Самбия ярымутрауы районында диңгеҙгә яҡын текә ярлауҙар — клиффтар барлыҡҡа килгән. Клиффтарҙың бейеклеге 55-60 метрға етә (Таран мороно менән). Уларҙың итәгендәге Боҙлоҡ дәүеренә тиклемге диңгеҙ ултырмалары менән Балтик буйының төп гәрәбә ятҡылыҡтары бәйле. Диңгеҙ кимәленән түбәнерәк урынлашҡан урындарҙа һыу ташҡан осраҡтарҙан һаҡланып дамбалар төҙөлгән. Ҡултыҡтар үҙҙәре һай (3,7 метр тәрәнлектән артыҡ түгел). Көньяҡ Балтик буйының уникаль тәбиғи объекты — Курши мороно. Балтика диңгеҙендәге иң ҙур морон ул. Уның дөйөм оҙонлоғо — 97-98 саҡрым, киңлеге — 400 м (Лесной ҡасабаһы янында), 3,8 км (Бульвикио мороно янында)<ref name="Шкляр2">{{статья|автор=Шкляр А.|заглавие=Светлогорск, Куршская коса, Калининград|ссылка=http://www.shklyar.ru/travel/2008/kgd2/#kosa|год=17—21 августа 2008 года|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005153710/http://shklyar.ru/travel/2008/kgd2/#kosa|archivedate=2011-10-05}}</ref>. Дюналары — донъяла өсөнсө урында (Вьетнам менән Франциянан ҡала). 1945 йылда Көнсығыш Пруссия өлөшө ҡушылғандан һуң Литваның Балтика яр буйының оҙонлоғо 97 саҡрым тәшкил итә. Латвияның яр һыҙаты (яҡынса 500 км) аҙ йырғыланған; Рига ҡултығы ғына оҙон эске бөгөлөш яһай. Яр буйҙары башлыса уйһыу, ҡомлоҡтар һәм дюналар өҫтөнлөк итә; яр буйының киңлеге — 2-3, урыны менән 50 саҡрымға тиклем етә. Эстония — иң «күп утраулы» (1521 [[утрау]]ының дөйөм майҙаны 4,2 мең км2, йәки ил майҙанының 9,2 %), яр һыҙаты — иң оҙоно (континенталь өлөшөндә генә лә 3794 км). Балтик буйының иң эре континенталь элементы — Моонзунд, йәки Көнбайыш-Эстония архипелагы — шулай уҡ Эстония биләмәһендә. Был 500-ҙән артыҡ утрау, дөйөм майҙаны 4 мең км2 (иң эреләре Сааремаа, Хийумаа, Муху, Вормси һәм Кихну). ==== Рельефы ==== [[Файл:Gaizinkalns1.JPG|мини|Гайзинькалнс ({{Lang-lv|Gaiziņkalns}}) — Латвияның иң юғары ҡалҡыулығы. Өлөшләтә ғ моренан тора. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 311,6 метр.]] Балтик буйы территорияһы [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге|Урыҫ тигеҙлегенең]] иң сикке төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм тигеҙләнеүгә табан барған ҡатмарлы һыҙатланышлы рельефлы, мореналар ҙа, убалы-ҡырлалы урындар ҙа, боҙлоҡ буйҙарындағы күлдәр ҙә бар. Балтик буйы тектоник йәһәттән [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге|Көнсығыш Европа (Рус) тигеҙлегенең]] бер өлөшө булып тора. Скандинавиянан плейстоценда килеп сыҡҡан мөһабәт боҙлоҡтар бер нисә тапҡыр Урыҫ тигеҙлеген ҡаплап алған һәм Балтик буйының рельефының заманса йөҙө формалашыуҙа төп фактор булған. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, территория өс-дүрт тапҡыр боҙлоҡ дәүерен үткән<ref>''Раукас А., Ряхни Э., Мийдел А.'' Краевые ледниковые образования Северной Эстонии. — Таллин: Валгус, 1971. — 288 с.</ref>. [[Файл:MountJuozapine.png|мини|Литваның рельефы менәнБелоруссия сиге схемаһы]] Дөйөм алғанда, Балтик буйы территорияһы ҡатмарлы геологик тарих кисергән, ул [[Дүртенсел осор|дүртенсел дәүер]]ҙә ҙур боҙлоҡ экспансияларына дусар булған, Балтик диңгеҙенең кимәле һәм күләме үҙгәргән (бөтә Донъя океанынан тулы изоляцияла ҡалыуға тиклем), органик донъяның тектоник хәрәкәттәре һәм кардиналь үҙгәрештәре үҙ эҙҙәрен ҡалдырған. ==== Һыу ресурстары ==== Балтик буйы контурҙары регион булараҡ Балтик буйы артезиан бассейнының һыҙатланыштарына тура килә тип әйтергә була. Көнсығыш Европа платформаһының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан был гидрогеологик бассейн Эстония, Латвия, Литва территорияларын, Белоруссияның төньяҡ-көнбайыш өлөштәрен, Калининград һәм Псков өлкәһен, төньяҡ-көнсығыш өлөшөн, шулай уҡ Польшаның төньяҡ-көнсығыш өлөшөн үҙ эсенә ала<ref name="Артез2">{{БСЭ3|автор=Зекцер И. С.|статья=Прибалтийский артезианский бассейн|том=21:Проба-Ременсы}}</ref>. [[Файл:Plateliu_ezeras.Zem.2007-08-06.jpg|мини|Литвалағы Жемайтия иң ҙур боронғо боҙлоҡ осоро күле — Плателай.]] Артезиан ер аҫты һыуҙары Европа үлсәмдәре буйынса иң ҙур бассейн булып тора. Бында сөсө ер аҫты һыуҙарын уртаса 5 проценттан 30 процентҡа тиклем яуым-төшөм тулыландыра; уларҙың тәбиғи йыллыҡ ресурсы 16,8 км³ тип баһалана<ref name="Зекцер">{{Мәҡәлә|автор=Зекцер И. С.|заглавие=Естественные ресурсы пресных подземных вод Прибалтики|место={{М}}|издательство=Недра|год=1968}}</ref>. Эстонияла һәм Печора буйында ер аҫты һыуҙарын бысраныуҙан һаҡлау көнүҙәк проблема булып тора. [[:ru:Кемери|Кемериҙа]] сульфат-хлоридлы кальций-натрийлы минераль составлы Друскининкай, Бирштонас һәм Балдоне; көкөртлө һыуҙар сыға. Балтик буйының көньяҡ '''күлдәре''' һәм төньяҡтағы '''һаҙлыҡтары''' боҙлоҡ ландшафттарының уйһыулыҡтарын биләй. Был күлдәрҙең гидрологик режимы уларҙың ҙурлығына, генезисына һәм һыу балансының үҙенсәлектәренә, йәғни туҡланыуға һәм сығымдарына бәйле. Дөйөм алғанда, барлыҡ һыу объекттарының режимы [[климат]] продукты булып тора. Балтик буйының бөтә '''йылғалары''', айырым торған эске күлдәргә ҡойғандарынан тыш, туранан-тура йә иһә күлдәр һәм йылғалар системаһы аша Балтик диңгеҙе бассейнына инә. Псков һәм Чуд күлдәре — төньяҡ Балтик буйының көнсығыш тәбиғи сиге — Нарова йылғаһы аша диңгеҙ менән дә бәйле. Биләмәнең иң ҙур йылғалары — [[Көнбайыш Двина]] (тамағы янында аҡмаһы 700 ''м''³/''с'') һәм Неман (678 ''.'' ''м''³/''с''). Урындағы йылғаларҙан Вента йылғаһының түбәнге ағымдарында суднолар йөрөй (95,5 ''м''³/''с''; бассейн 11800 ''км²''), Преголя (90 ''м''³/''с''; бассейн 15500 ''км²'') һәм [[:ru:Лиелупе|Лиелупе]] (63 ''м''³/''с''; бассейн 17600 ''км²''). Гауя йылғаһы (бассейн 8900 ''км²'') [[ҡыуғын]] әһәмиәтенә генә эйә. <div class="thumb tleft"> {| |+<font face="Arial Narrow" size="3">'''XX быуат аҙағына ер биләмәләрен ҡулланыу'''<ref name="GeoStats"/></font> | style="align: left" | |Барыһы |баҫыуҙар |сәсеүлектәр |көтөүлектәр |урман һәм болон |башҡа |мелио-<br>рация |- style="background: aliceblue" | |''кн.''2 | colspan="5" | % йомғаҡтар |''кн.''2 |- style="background: cornsilk" | style="align=left; background: aliceblue" |Литва |65200 |35 |12 |7 |31 |15 |430 |- style="background: cornsilk" | style="align: left; background: aliceblue" |Латвия |64588 |27 |— |13 |46 |14 |160 |- style="background" | style="align: left; background: aliceblue" |Эстония |43211 |25 |— |11 |44 |20 |110 |- style="background" | style="align: left; background: aliceblue" |Полтава калининград |15100 | | | | | | |} </div> === Айырым илдәр һәм территориялар буйынса йыйылма мәғлүмәт === {| cellpadding="3" cellspacing="0" style="border: 1px black solid; text-align: right; bgcolor:cornsilk" !Дәүләт !Майҙан (''км''2) !Халыҡ, кеше |- | align="left" |{{Флагификация|Литва|размер=30px}} |286 65 |2,794,329<ref>[https://osp.stat.gov.lt/en/pagrindiniai-salies-rodikliai Main Lithuanian indicators — Oficialiosios statistikos portalas]</ref> ^(2020/Q1) |- | align="left" |{{Флагификация|Латвия|размер=30px}} |589 64 |924 1 700 ⁽²⁰¹⁸⁾ |- | align="left" |{{Флагификация|Эстония|размер=30px}} |227 45 |820 1 324<ref>[https://www.stat.ee/news-release-2019-053] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200428085159/https://www.stat.ee/news-release-2019-053 |date=2020-04-28 }}</ref> ⁽²⁰¹⁹⁾ |- | align="left" |{{Флагификация|Россия|размер=30px}} ([[Калининград өлкәһе]])¹⁾ |125 15 |915 1 000 ^{({{Население|Калининградская область|г}})} |- |} == Балтик тарихы == [[Файл:BalticSea_March2000_NASA-S2000084115409.png|справа|мини|305x305пкс|Март айында Балтик диңгеҙе]] Халыҡтар хәрәкәтенең, этногенездың тәбиғи алшарттарын тасуирлап, [[Гумилёв Лев Николаевич]] билдәләп үткәнсә, Европа «Ҡара диңгеҙгә тиклем Балтик аша, Көнбайыш Белоруссия һәм Украина аша уҙа торған „һауа сигендә бүленгән“. Уның ике яғында климат ике төрлө: был сиктән көнсығышҡа табан ғинуарҙың уртаса температураһы кире булғанда ҡыш һалҡын, йыш ҡына ҡоро була; көнбайышта иһә ҡарлы-ямғырлы ҡыштар өҫтөнлөк итә<ref name="Гум">{{Мәҡәлә|автор=Гумилёв Л.&nbsp;Н.|заглавие=От Руси до России. Очерки этнической истории|место={{М}}|издательство=Танаис|год=1994|страницы=33—34}}</ref>. Биләмәләрҙәге халыҡ һаны уларҙың ауыл хужалығына яраҡлылығы дәрәжәһенә тап килә — диңгеҙ буйында Висланан Неваға тиклем арауыҡта күрһәткес тә кәмей. Цивилизация тарихында тимер быуат мәҙәниәте мөһим, уның таралыу сиктәре төньяҡта — 60°. Был киңлектә хәҙерге замандың [[Осло]], Уппсала<ref name="ГвинВик">{{Мәҡәлә|автор=Джонс Г.|заглавие=Викинги. Потомки Одина и Тора|оригинал=|место={{М}}|издательство=Центрполиграф|год=2004|ответственный=Пер.с англ. З. Ю. Метлицкой.}}</ref> һәм [[Санкт-Петербург|Петербург]] ҡалалары урынлашҡан—йәғни, тәбиғи-климат шарттары менән билдәләнә торған тарихи Балтик буйының төньяҡ сиге Нева тамағы һәм Балтик буйының көньяҡ яры географик төшөнсәһенә тура килә. === Балтик буйына күсенеү тарихы === [[Файл:Slav-7-8-obrez.png|слева|мини|330x330пкс|Йәшәгән славян һәм уларҙың күршеләре аҙағында VIII быуаттар.]] Балтик буйында кеше йәшәүҙең иң иртә эҙҙәрен (торамалар) археологтар беҙҙең эраға тиклем IX—X мең йыллыҡ дата менән билдәләй<ref name="Timelines2">{{cite web|title=Timeline Lithuania to 1929|description=Хроника истории Литвы|lang=en|url=http://timelines.ws/countries/LITH_A.HTML|accessdate=2010-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616J3g4LC?url=http://timelines.ws/countries/LITH_A.HTML|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}} {{cite web|title=Timeline Latvia/Livonia|description=Хроника истории Ливонии и Латвии|lang=en|url=http://timelines.ws/countries/LATVIA.HTML|accessdate=2010-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616J49KH9?url=http://timelines.ws/countries/LATVIA.HTML|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}} {{cite web|title=Timeline Prussia|description=Хроника истории Пруссии|lang=en|url=http://timelines.ws/countries/PRUSSIA.HTML|accessdate=2010-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616J4cw33?url=http://timelines.ws/countries/PRUSSIA.HTML|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}} {{cite web|title=Timeline Estonia|description=Хроника истории Эстонии|lang=en|url=http://timelines.ws/countries/ESTONIA.HTML|accessdate=2010-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616J5Q8EH?url=http://timelines.ws/countries/ESTONIA.HTML|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}</ref>. Ҙур территорияларҙа [[археологик мәҙәниәт]]тәрҙең уртаҡлығын күрһәтә торған ҡабиләләр барлыҡҡа килгәнсе, тағы 5-6 мең йыл уҙа<ref name="ЯГК2">БСЭ. Ямочно-гребенчатой керамики культуры</ref>. Соҡор керамикаһы мәҙәниәтенең көнбайыш варианттары бөтә Скандинавия (Дания, Швеция, Норвегияла меңдән артыҡ ҡомартҡы)<ref name="ИЕ_12">История Европы. Т. 1, С. 93</ref> буйынса күҙәтелә. Көнсығыш илдәренән айырмалы булараҡ, улар урман һунарсылығынан һәм емеш-еләк йыйыуҙан „етештереү иҡтисадына“ (игенселек һәм малсылыҡ) һәм юғарыраҡ технологияларға (йылға һәм күлдәрҙә балыҡ тотоуҙан тыш диңгеҙ кәсептәре, тюлень аулауҙы ла индереп) күсеү билдәләрен күрһәтә. Археологик мәҙәниәттең башҡа төркөмө — хәрби балталар, йәки ишелгән керамика (б. э. т 3 меңлектең икенсе яртыһынан алып)<ref name="БСЭ_БТК">БСЭ. Боевых топоров культуры. Титов В. С.</ref> етештереү. Ул шулай уҡ славян-балт-герман ҡәбиләләренә алып сыға<ref name="БСЭ_ЗК_СДК">БСЭ. Злота культура. Среднеднепровская культура.</ref>. Ваҡыт үтеү менән был культураларҙа „этник“ элементтар барлыҡҡа килә башлай, ләкин уларҙың һәр кемен конкрет ареалға тәңгәлләгәнсе 1-1,5 мең йыл үтә: ҡәбиләләр ҡатнаш йәшәй. Тик беҙҙең эраға тиклем һуңғы мең йыллыҡтың уртаһына табан ғына территориялар буйынса бүлеү тураһында һөйләргә була. Ул сама менән Латвияның урта өлөшөндә уҙа; көньяҡҡа табан Балтик ҡәбиләләре, ә төньяҡҡа табан үҙҙәренең урындағы үҙенсәлектәре менән асыҡ айырылып торған фин ҡәбиләләре туплана. Ҡәбилә-ара бәрелештәр башлана: балыҡсыларҙың һәм аусыларҙың йылға һәм күл ярҙары буйлап тыныс торамалары юҡҡа сыға, нығытмалар барлыҡҡа килә<ref name="ИЛ_052">[http://www.travelzone.lv/Library/Latvija/Latvija/05.php История Латвии. Гл. 5. Железный век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617091635/http://www.travelzone.lv/Library/Latvija/Latvija/05.php |date=2020-06-17 }}</ref>. Дөйөм алғанда, боронғо сығанаҡтар урындағы этногенезды ышаныслы рәүештә күҙәтергә мөмкинлек бирә торған мәғлүмәттәр менән бай түгел. Әлеге урындарҙа йәшәгән өс төркөм күрһәтелә. Былар: * [[Фин-уғыр халыҡтары|Фин-уғырҙар]] (ливтар, [[эсттар]], [[Водь|водтәр]]); * балттар ([[прустар]], куршиҙар, жемайттар, земгалдар, селдар, латгалдар, литвалар һәм ятвягтар); * [[псков кривичтары]]. Карталарҙа Балтик яр буйы ерҙәрендә урынлашҡан прусстар, куршиҙар, ливтар, эсттар һәм водтәр күрһәтелә; ә ҡалғандары был билдәләмәлә „континенталь“ ҡәүемдәр булып торалар<ref>{{Cite web|url=http://www.ostu.ru/personal/nikolaev/rus9.gif|title=Карта расселения народов Европы в IX веке. УНПК Орловский Государственный Технический Университет|accessdate=2010-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130225617/http://www.ostu.ru/personal/nikolaev/rus9.gif|archivedate=2012-11-30|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130225617/http://www.ostu.ru/personal/nikolaev/rus9.gif |date=2012-11-30 }}</ref>. Б. э. X быуатына ҡәҙәр „был ҡәбиләләрҙә синфи йәмғиәт әле ойошоп етмәгән“, йәғни дәүләтселек юҡ. Үҙ-ара дәғүәләшкән юлбашсыларҙың исемдәрен тарихҡа яҙып ҡалдырған яҙыу ҙа юҡ; ҡоролош әле һаман да общиналарҙан тора, күпселектә тәүтормош замандағынса. Антик донъяның Балтик буйына тышҡы иҡтисади ҡыҙыҡһыныуы сикләнгән була. Балтик буйындағы етештереү көстәренең түбән дәрәжәлә булыуы һөҙөмтәһендә Европа нигеҙҙә гәрәбә һәм төҫлө таштар, саҡматаш ала; ихтимал, тире алғандыр. Климат шарттары арҡаһында Балтиҡ буйы колонистарҙы йәлеп итмәгән. Бының ыңғай яғы шунда — яңы эраның беренсе быуаттарында Балтик буйы ҡәбиләләре көслө державалар менән бәрелешмәй, фаталь эҙемтәләргә килтерерлек хәлдәр булмай. === Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүенән Урта быуаттарҙың бөйөк империяларына тиклем === [[Файл:Karta_pereseleniya.jpg|мини|300x300пкс|<center>Халыҡтар күсенеүе картаһы.</center>]] [[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе]], V быуатта Рим империяһының тарҡалыуы Европаның этник картаһын үҙгәртеп бөтөрә. Был мәлгә славяндар Балтик диңгеҙенән Карпаттың төньяҡ битләүҙәренә тиклем киң таралған була, көнбайышта германдар һәм кельттар менән, ә көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта һәм Балтик фин-уғыр ҡәбиләләре менән йәнәш йәшәйҙә<ref name="Буданова2">{{книга|автор=Буданова В.&nbsp;П.|заглавие=Славянский этап великих миграций|ссылка=http://ru-mo.ucoz.ru/publ/12-1-0-372}}</ref> р. Балтик буйы „бөйөк күсенеүҙәрҙең“ аралыҡтағы пункты булған. Б. э. т. I—II быуаттарҙа унда готтар бер ни тиклем йәшәп ала. Бишенсе короле ваҡытында готтар тағы көньяҡҡа табан ҡуҙғала, унда һуңынан Остгот һәм Вестгот короллеге ойошторалар<ref name="ИЕ_5992">{{книга|заглавие=История Европы|место=М.|издательство=Наука|год=1988|том=1. Древняя Европа|isbn=5-02-008937-0|тираж=100000|страницы=599}}</ref>. Балтик буйындағы готтар тураһында иҫтәлек Пруссиялә вельбар мәҙәниәтенең ҡаҙылма артефакттарында һәм Швецияла гауттар ҡәбиләләре һәм [[Готланд]] утрауы исемдәрендә ҡалған. Готтар менән китмәгән ҡабиләләр Балтик буйында үҙҙәренең эволюцион юлдарын дауам итәләр, уның иң ҙур ҡатмарлыҡтары оҙаҡ ваҡыт үҙ-ара бәрелештәр генә тәшкил итә, сит көстәрҙән ҡағылыш булмай. Балтик буйындағы цивилизация тарихының алдағы быуаттарҙа килеп сығасаҡ күпкә көслөрәк „халыҡ-ара мөнәсәбәттәр субъекттары“ һуңғараҡ формалаша. Европала етештереү көстәре үҫешә барыу менән боронғо Римдың „Гәрәбә юлы“ буйлап хәрәкәт йәнләнә. Уның бер трассаһы Балтикҡа көнбайыш славян ерҙәре һәм Висла аша (хәҙерге Вроцлав янында йөк күсереп тейәү пункты) бара<ref name="ИЕ_611">{{Китап|заглавие=История Европы|место=М.|издательство=Наука|год=1988|том=1. Древняя Европа|isbn=5-02-008937-0|тираж=100000|страницы=611}}</ref>. Ә икенсеһе көнсығыш славян ерҙәре аша туранан-тура Двина йәки Нарва аша Балтик буйына сыға<ref name="Цветков2">О гипотезах относительно прибалтийского участка трассы этого торгового пути см.: {{книга|автор=Цветков С. Э.|заглавие=Русская история|место={{М}}|издательство=Центрполиграф|год=2004|том=1—2|isbn=5-9524-0349-2|тираж=8000}}</ref>. Балтик буйында ҡәбилә-ара алыш-биреш VII быуаттың икенсе яртыһында айырым райондар менән туранан-тура сауҙа булып үҫә башлай<ref name="ИЛ_073">[http://www.travelzone.lv/Library/Latvija/Latvija/07.php История Латвии. Гл. 7. V—IX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617110516/http://www.travelzone.lv/Library/Latvija/Latvija/07.php |date=2020-06-17 }}</ref>. Ләкин V—VIII быуат осоронда, ғөмүмән, Көнсығыш Балтик буйының йәмғиәте үҫеше, шул иҫәптән боронғо латыш ҡәбиләләрендә лә, уларҙың көнсығыш славян күршеләренән артта ҡалған. Көнсығыш славяндарҙа был ваҡытта IX быуатта берҙәм дәүләткә берләшкән синфи йәмғиәт ойошторола. Көнсығыш Балтик буйында синфи мөнәсәбәттәр был осорҙа тыуып ҡына килә»<ref name="ИЛ_073"/> VIII быуат "викингылар осоро"н аса — был өсөнсө, Скандинавиянан сыҡҡан иң көслө ташҡын була. Әгәр ҙә беренсе икеһе саф миграцион булһа, бында контрибуция һәм колонизация өлөшө мөһим роль уйнай. Улар бер-береһенә бәйле: бер тапҡыр талауҙарҙан даими рәүештә яһаҡ түләтеүгә, был эштә «көндәштәр» булыу сәбәпле, гарнизондар төҙөүгә күсәләр. Шарттарға ярашлы рәүештә, был дружиналар йә идара итеү һәм һаҡ буйынса хеҙмәттәр күрһәтә (Рустәге һымаҡ), йә иһә колониялаштырыуҙа ярҙам итеп (Англия), көс акциялары ойошторалар, йәки яңы төҙөлгән дәүләттәрҙә төпләнеп, уларҙың ҡораллы көстәренең нигеҙен тәшкил итәләр (Нормандия, Сицилия). [[Файл:Harald_bluetooth.PNG|слева|мини| Харальд Синезуб I ваҡытында Дания (ҡыҙыл) һәм уның күршеләре (986 йыл)]] Йөҙ йылдан һуң, X быуаттың икенсе яртыһында, көнбайышта ла, Европа көнсығышында ла административ (ерҙәр йыйыу) һәм рухи (христианлаштырыу) алшарттары эре үҙәкләшкән дәүләттәр булдырыуға килтерә. 962 йылда ''Бөйөк Оттон I'' [[Изге Рим империяһы]]н йыя. Уның ярҙамында ''Мешко I'' (935—992) [[Польша]] ерҙәрен йыйырға керешә. 978 йылда Харальд I Синезуб ваҡытында [[Дания]]ның төньяҡ империяһы ҡолас йәйә. 911 йылдан башлап Боронғо урыҫ дәүләтенең сәскә атыуы башлана, унда тиҙҙән тотош көнсығыш славян ҡәбиләләре берләшә. Кенәзбикә Ольга (957)<ref name="ОльгаКрещен2">[https://archive.org/stream/reginonisabbatis00regiuoft#page/170/mode/1up Reginonis abbatis prumiensis Chronicon, cum continuatione treverensi]</ref>, Мешко (965) һәм Харальд (972) шәхсән рәүештә христианлыҡ ҡабул итәләр, ә [[Владимир I Святославич]] 988 йылда киң күләм сумылдырыу үткәреп, «Көнбайышҡа һәм Көнсығышҡа», бөтә Русь христианлыҡты ҡабул итеү юлына баҫты, тип хәбәр итә. Шул уҡ ваҡытта Европаның төньяҡ-көнбайышында — формаль рәүештә Боронғо рус дәүләте сиктәрендә — тағы ла бер бик ҙур көс үҙәге барлыҡҡа килә. Көньяҡ Русь менән сағыштырғанда донъя хужалыҡ мөнәсәбәттәренә йәлеп ителгән Новгород тиҙҙән Балтик буйында йәнәш ерҙәрҙә үҙәк булыуға дәғүә итерлек ярайһы уҡ көс туплай. Көнсығыш һәм Көнбайыш араһындағы сиктә Балтик буйы оҙаҡ ваҡыт мәжүси булып ҡалған. X быуатта ҙур торамалар барлыҡҡа килә, улар тирәһендә боронғо ҡәбиләләрҙең территориаль берләшмәләре төҙөлә<ref name="БСЭ_Э2">Тарвел Э. В., Карьяхярм Т. Э. Эстония// БСЭ.</ref>. Улар араһынан диңгеҙгә яҡын ерҙәрҙә прусстар (Калининград ҡултығы һәм Преголь тамағы), ливтар (Рига ҡултығы һәм Двина тамағы), эсттар (Таллин һәм Нарова тамағы) һәм водтәр (Нарва йылғаһынан алып Нева тамағына тиклем Фин ҡултығы) йәшәгән. === Урыҫ кенәзлектәре === [[Файл:Rus-1240-nevski.png|мини|266x266пкс|1239-1245 картаһы]] [[Файл:Scandinavia_1219.gif|мини|234x234пкс| [[Скандинавия]] илдәре һәм уларҙың биләмәләре 1219 йылда]] Новгородтың иртә тарихы фин-уғыр ҡәбиләләре менән даими көрәштә үтә. Полоцк Кненәзлеге — сауҙа юлындағы тыныслыҡ хаҡынамы, Балтик буйы ҡәбиләләре менән һыйышыбыраҡ йәшәй. Балтик буйы аша барлыҡҡа килгән сауҙа бәйләнештәре менән дөйөм Европа цивилизациялы процесына инеү, Русь өсөн дәүләтенең нығына барыуы менән йәнәш бар. X—XI быуаттарҙа Русь әле Көнбайыш Европала барған ҡаты дәүләт-ара көрәш тәжрибәһенә эйә булмай. Уға йәшәгән урындарынан ҡәбиләләрҙе физик яҡтан ҡыҫырыҡлау кәрәклеге булмай, шуға күрә XI быуат аҙағына тиклем был процестар башлыса эволюция юлы менән бара. Ул арала Балтик Диңгеҙ буйында (Поморьеһында) тарихи ваҡиғалар башҡа схема буйынса йәйелдерелә. [[Бөйөк Карл]] империяһы тарҡалғандан һуң Көнсығыш франк өлкәләре феодалдары Поморье һәм Балтик буйында славяндарҙың төп дошманы булып китә<ref name="ПолабПрибалт2">{{cite web|author=|title=Полабские и прибалтийские славяне|url=http://ru-mo.ucoz.ru/publ/12-1-0-178|accessdate=2010-09-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/616J5tlIS?url=http://ru-mo.ucoz.ru/publ/12-1-0-178|archivedate=2011-08-21|deadlink=no}}</ref>. Башта улар араһында ҡораллы көрәш үҙгәреүсән уңыш менән барған, ләкин XII—XIII быуаттарға табан Лаба буйы славян ерҙәре бер-бер артлы немецтар тарафынан йотола һәм христианлыҡты Рим үрнәгендә ҡабул итә. Шул уҡ ваҡытта өлөшләтә славян телен һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡала алған аҙ ғына кешеләр араһында ''лужицалар'' булып сыға. Балтик буйында Көнбайыш Европа экспансияһына ҡаршы тороу осоронда псковтарға һәм новогородтарға ваҡыт-ваҡыт бәрелешеп тороу, шулай уҡ башҡа урыҫ кенәзлектәре менән үҙ-ара берләшергә ҡамасауламаған. XIII быуатта 1242 йылда [[Боҙ өҫтө һуғышы]], 1234 йылда Омовжела алыш һәм 1268 йылда Раковор һуғышы рыцарҙарҙы славяндарҙың еңеүе менән тамамланған. === Terra Marianaны үҙләштереү === [[Файл:Deutscher_Orden_1260.png|мини|230x230пкс|Тевтон орденының Балтик буйында экспансияһы]] [[Файл:Medieval_Livonia_1260.svg|слева|мини|1260 йылда Балтик буйында ер бүленеше һәм ҡалалары]] [[Файл:Baltics-1525.png|слева|мини|1525 йылда Балтик буйы ер бүленеше]] [[XIII быуат]] башында Балтик диңгеҙенең көньяҡ яр буйҙары тормошонда һынылыш башлана: алыҫ урынлашҡан биләмәләрҙән колония яһау, яҡындарын йотоу кеүек дәүләт берәмектәренең оҙайлы стратегик мәнфәғәттәре зонаһына эләгә. Балтик буйын яулап алыу, тарихи планда, бик тиҙ башҡарыла. Бер быуын ғүмер эсендә, төньяҡ тәре походтарының беренсе этабында уҡ, 1201 йылда тәре йөрөтөүселәр Ригаға нигеҙ һала; 1206 йылда ''Иннокентий III'' прусстарға ҡаршы тәре походына фатиха бирә; 1219 йылда даниялылар урыҫ Колыванен баҫып ала һәм уны [[Таллин]] исеменә алыштыралар. Бары тик Көнсығыш Пруссия яр буйҙарында ғына тәре йөрөтөүселәр ул йылдарҙа уңышһыҙлыҡҡа осраған, ләкин бында ла утыҙ йыллап ҡына ваҡыттан һуң тевтондар үҙ терәктәрен булдыралар: 1252 йылда Мемель һәм 1255 йылда [[Көнигсберг]] барлыҡҡа килә<ref name="Генрих">{{Китап|автор=[[Генрих Латвийский]].|заглавие=Хроника Ливонии|издание=2-е изд|ответственный=Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского|место=М.-Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1938|ссылка=http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/henricus/index.htm}}</ref>. Яр буйының көнсығыш өлөшөндә иһә, Висланың уң яҡ ярына тамағынан башлап, германлаштырыу һәм христианлаштырыу айырым сценарий буйынса йәйелдерелә. Рыцарь ордендары — тевтон, ливон, ҡылыс йөрөтөүселәр Балтик буйы территорияһында колонизацияның терәк пункттары булараҡ ҡәлғәләр торғоҙалар. Мәжүси ҡәбиләләр көсләп христианлаштырыуға дусар ителә, әммә үҙҙәренең милли дәүләт берәмектәрен уларға төҙөргә бирмәйҙәр. Бында көнбайышта барлыҡҡа килгән урыҫ кенәзлектәре — мәҫәлән,Кукейносский — юҡ ителә<ref name="Генрих123">{{Китап|автор=Генрих Латвийский.|заглавие=Хроника Ливонии|страницы=123—127}}</ref> [[Файл:Panorama_of_Malbork_Castle,_part_4.jpg|мини|230x230пкс|Мариенбург Ҡәлғәһе — Тевтон орденыбөйөк магистрырезиденцияһы]] 1185 йылда Ливонияға Мейнард фон Зегеберг килә. [[Көнбайыш Двина|Даугава буйында]] Икескола (Ykeskola, тамағынан яҡынса 30 км өҫтә) тигән ерҙә урынлашҡан ҙур булмаған часовнянан башлап, киләһе йылға инде ул ҡәлғә төҙөтөү өсөн ташсылар саҡыра. Бының менән Ливон епископлығы ({{lang-en|Bishopric of Livonia}}) — Ливонияла беренсе дәүләт ойошоуына башланғыс бирелә<ref name="Генрих"/>. [[Файл:Extent_of_the_Hansa.png|слева|мини|Ганзей союзы 1400 йылдар тирәһендә.]] Барлыҡҡа килгән дүрт епископлыҡ (Рига, Дорпат (Дерпт), Эзель-Вик, Курляндия) 1435 йылда төҙөлгән Ливон конфедерацияһына инә — Ливон ордены баш булған епископтар дәүләт-ара территориаль суверенитетҡа һәм үҙ биләмәләре сиктәрендә бөтә власҡа тулы көскә эйә була. [[Файл:Russo–Lithuanian Wars-1500 campaign-rus0.2.svg|справа|мини|271x271пкс|1500 йылда хәрби кампаниялар.]] XIV быуатта Ливон орденының [[Изборск]]иға баҫымына Рәсәй ҡаршы тора ала. Әммә урыҫтарҙы Балтик ярынан ҡыҫырыҡлау бара. 1494 йылда [[Мәскәү]] [[Новгород]]та [[Ганза]] союзы вәкиллектәрен яба, ә ганза сауҙагәрҙәре (уларҙың күбеһе ливондар була) — төрмәгә ултыртыла. Һөҙөмтәлә Ливония Бөйөк Мәскәү кенәзлеге менән һуғыш халәтендә ҡала. Һуғыш һөҙөмтәләре буйынса 1501—1503 йылдарҙа Иван III һәм Ливон конфедерацияһы {{lang-la|[[status quo ante bellum]]}} шарттарында солох төҙөйҙәр, йәғни, [[Ливония һуғышы]]на тиклем ғәмәлдә булған халәткә ҡайталар. === Балтик буйы XVI—XVII быуаттарҙа === «Шлитте эше» (1548 йыл, Любек), [[Иван IV]] күреүенсә, Ливония менән мөнәсәбәттәрҙең киҫкенләшеүе күршеләр үҙләштергән ерҙәргә ымһыныуынан ғына тормай. Һүҙ Ливон конфедерацияһының Рәсәйгә тауарҙар ғына түгел, ә "көнбайыш белгестәр"гә юл ҡуймауға йүнәлтелгән сәйәсәте хаҡында бара. Европала рус батшаһы һорауы буйынса Ганс Шлитте яллаған 300 кеше Ливонияла ҡулға алына, Шлиттеның үҙен төрмәгә ултырталар, ә Рәсәйгә килергә тырышҡан Ганс тигән кеше язалап үлтерелгән<ref name="Шлитте2">''Карамзин Н. М.'' Собрание сочинений. — Т. VIII, С. 206.</ref> 1558 йылдың ғинуарында [[Ливония һуғышы]] башлана. Сик буйындағы Нарваны яулап алып, элек ҡалдырылған Юрьевты алғас, урыҫ ғәскәрҙәре туҡтап ҡала, һәм 1559 йылдың яҙында тарихсылар фекеренсә, файҙаһыҙ солох төҙөйҙәр — Рус батшалығы был кампаниянан тик минималь (Чуд күленең көнбайыш яры һәм Псков күле — яҡынса 50 саҡрым ары инәләр) файҙа ала, ә иң мөһиме Балтик ярына сыға алмайҙыр. 1560 йылда Эрмес янында рус ғәскәре орден армияһын ҡыйрата, Мариенбург — Феллин һыҙатына сығып сыҡҡас, тағы 50 саҡрымға алға китә. 1561 йылда Ливон орденының һуңғы ландмейстеры Готтгард Кеттлер, католицизмдан лютеранлыҡҡа күсеп, үҙенең хакимлығы аҫтында Курляндия һәм Семигалияны һаҡлап ҡала — инде был ерҙәрҙең герцогы булараҡ. Шул ваҡыттан Рәсәй Балтик буйындағы өс ҙур илгә: Польша короллегенә, [[Бөйөк Литва кенәзле]]генә һәм [[Швеция]]ға ҡаршы тора. [[Файл:Irp1569.jpg|справа|мини|266x266пкс|Люблин 1569 унияһы]] 1571 йылда Ҡырым ханы Дәүләт-Гәрәй (Дәүләт I Гәрәй) Мәскәүгә емергес һөжүм итә. Ливонияға походтар 1575 йылда ғына яңыртыла, әммә [[Иван IV]] сәйәсәте уның үҙ даирәһен бер ҙә ҡәнәғәтләндермәй, был ахыр сиктә опричнина барлыҡҡа килтерә; ил бөлгөнлөккә төшә. [[Файл:Jan_Matejko-Batory_pod_Pskowem.jpg|слева|мини|300x300пкс|Стефан Баторий Псков янында. ''Ян Матейко'', 1872]] Рәсәй Речь Посполитая менән һуғышта (1579-81) Полоцк һәм Ливония урыҫтар һаман биләп торған ерҙәрҙе юғалта. 1583 йылда Рәсәй буйынса иң ауыр юғалтыуҙар кисерә, шведтарға Нарваны ғына түгел, ә рус ярында торған [[Ивангород]]ты, шулай уҡ урыҫ ҡәлғәләре Ям һәм [[Копорье (ҡәлғә)|Копорьены]] ({{Lang-fi|Kaprio}}) ҡалдыра. Бынан һуң швед короле III Юхан үҙ өҫтөнә «Ингерманландияның Бөйөк кенәзе» титулы алып, шулай йөрөтөлә башлай<ref>https://web.archive.org/web/20130928112146/http://rss.archives.ceu.hu/archive/00001120/01/126.pdf''Мусаев В. И.'' The Ingrian Question as a Historical and Political Phenomenon. 2000. С. 3</ref> === Төньяҡ һуғыш === [[Файл:La_Livonie_avec_les_frontieres_de_Courlande_et_de_Finlande.jpg|слева|мини|230x230пкс|Ливония картаһы, XVII—XVIII быуаттар арауығында]] [[Файл:Allsaintsvilnius.jpg|мини|309x309пкс|Бөтә католик Изге костелы (1620-31, [[Вильнюс]])]] [[Швеция]] һәм төньяҡ европа дәүләттәре Балтик буйы ерҙәренә эйә булыу өсөн асҡан һуғыш, ул коалиция араһында барған, 1700 йылдан алып 1721 йылға тиклем дауам иткән. Һуғыш Швецияның еңелеүе менән тамамланған<ref name=autogenerated3>{{книга|автор=Robert Frost.|заглавие=The Northern Wars. War, State and Society in Northeastern Europe 1558—1721|издательство=Longman|год=2000|страниц=416|страницы=296—301|isbn=978-0-582-06429-4}}</ref>. === XХ быуатта Балтик буйы дәүләттәре === [[Беренсе донъя һуғышы]] башына Балтик буйы крайы составында өс губерна була: * [[Лифляндия губернаһы|Лифляндия]] (47027,7 ''км''2; 1,3 млн кеше тирәһе, 1897 й.) * Эстляндия (20246,7 ''км''2) * Курляндия (29715 ''км''2, 600 мең самаһы халыҡ) Балтик буйы губернаһына инмәгән — Вилен губернаһы (41 907 ''км''2), 1,6 миллион халҡы булған (1897) — 56,1 процент [[белорустар]], 17,6 % [[Литвалар|литва]] һәм 12,7 % [[йәһүдтәр]]; шулай уҡ Ковенск губернаһы<ref name="WO"/>. [[Файл:Poland_&_The_New_Baltic_States.jpg|справа|мини|324x324пкс|Балтика илдәренә тиклем британия менән донъя картаһы Рига]] Октябрь революцияһынан һуң Балтик буйы дәүләттәрендә синфи көрәш ҡыҙа, сит илдәр Совет власы урынлашыуына мөмкин тиклем ҡамасауларға тырыша, һуғыштар аса. Донъяла Рәсәйҙең Балтик буйы губернаһы биләмәләрендә бойондороҡһоҙ дәүләттәр булдырыуға реакция бер төрлө генә булмй. [[РСФСР]] уларҙы танығандан һуң, 1920 йылдың авгусында [[АҠШ Дәүләт секретары|АҠШ-тың дәүләт секретары]] Б. Колби былай тип белдерә:{{Цитата башы}}…американское правительство… не считает полезными какие-либо решения, предложенные какой-либо международной конференцией, если они предполагают признание в качестве независимых государств тех или иных группировок, обладающих той или иной степенью контроля над территориями, являвшимися частью Российской империи<ref name="ВТАД">{{Cite web |url=http://www.russianews.ru/press/18833 |title=''Фоменко А.'' Великая тайна американской дипломатии |accessdate=2010-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126065506/http://www.russianews.ru/press/18833 |archivedate=2012-01-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126065506/http://www.russianews.ru/press/18833 |date=2012-01-26 }}</ref>.{{Цитата аҙағы}} <ref name="ВТАД2">{{Cite web|url=http://www.russianews.ru/press/18833|title=''Фоменко А.'' Великая тайна американской дипломатии|accessdate=2010-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126065506/http://www.russianews.ru/press/18833|archivedate=2012-01-26|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126065506/http://www.russianews.ru/press/18833 |date=2012-01-26 }}</ref>. [[Эстония]], [[Латвия]] һәм [[Литва]]ның [[СССР]] составына инеүе быға тиклем Балтик буйы юғары власть органдарынан килгән ғаризалар нигеҙендә СССР Юғары Советының VII сессияһында раҫлана: Литва ССР-ы — 3 августа, Латвия ССР-ы — 5 августа һәм Эстон ССР-ы — 1940 йылдың 6 авгусында. Әммә 1940 йылдың авгусында ҡабул ителгән өс ике яҡлы дәүләт-ара акт хәҙер килеп ретроспектив ҡараш менән халыҡ-ара хоҡуҡ баһаһы йәһәтенән тарихсыларҙың һәм сәйәсәтселәрҙең берҙәм фекере юҡ. Хәҙерге Эстония<ref name="MaxJakobson2">{{статья|заглавие=Estonian International Commission for Investigation of Crimes Against Humanity|ссылка=http://www.historycommission.ee/temp/pdf/conclusions_ru_1940-1941.pdf|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090306065322/http://www.historycommission.ee/temp/pdf/conclusions_ru_1940-1941.pdf|archivedate=2009-03-06}}</ref>, Латвия<ref name="am.gov.lv2">{{статья|заглавие=The Occupation of Latvia: Aspects of History and International Law|издание=Ministry of Foreign Affairs of Latvia|ссылка=http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|archivedate=2007-11-23}}</ref> һәм Литва<ref name="o_strane2">{{статья|заглавие=president.lt - История|ссылка=http://www.president.lt/ru/litovskaja_respublika/osnovnye_svedenija_o_strane/istorija_198.html}}</ref> был ҡарарҙарҙы СССР-ҙвң оккупация эшмәкәрлеге һәм артабанғы аннексия тип иҫәпләй. Рәсәй Тышҡы эштәр министрлығының рәсми позицияһы буйынса, Литва, Латвия һәм Эстонияның СССР-ға инеүе 1940 йылғы торошо буйынса халыҡ-ара хоҡуҡиәттең барлыҡ нормаларына тура килә һәм артабан рәсми халыҡ-ара танылыу ала. 1941 йылдың 22 июненә СССР сиктәренең бөтөнлөгөн ''Ялта һәм Потсдам конференцияларында ҡатнашыусы дәүләттәр'' тарафынан таныла, ә 1975 йылға торошо буйынса Европа сиктәре Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса кәңәшмәнең йомғаҡлау акты раҫлай[[:ru:Заключительный акт Совещания по безопасности и сотрудничеству в Европе|(Заключительный акт Совещания по безопасности и сотрудничеству в Европе)]]<ref name="grani2">{{статья|заглавие=МИД России: Запад признавал Прибалтику частью СССР|ссылка=http://grani.ru/Politics/World/US/RF/m.88902.html}}</ref> 50 йыл буйы тиерлек СССР-ҙа '''Балтик буйы республикалары''' — Эстония, Латвия һәм Литва ССР-ы — башҡа союздаш республикаларҙыҡы кеүек тиң хоҡуҡтар менән файҙалана. Уларҙың иҡтисадын тергеҙеү һәм үҫтереү тураһында [[Балтик иҡтисади районы]] һәм республикалары буйынса айырым мәҡәләләрҙе ҡарағыҙ. Үҙгәртеп ҡороу эҙемтәләренең береһе — 1980 йылдарҙың икенсе яртыһында [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. Горбачев]] тарафынан башланған СССР-ҙың сәйәси һәм иҡтисади системаһын реформалаштырыу [[СССР тарҡалыуы|Союз тарҡал]]ыуға килтерә. Артабанғы йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]] менән Балтик буйы дәүләттәре араһында сәйәси мөнәсәбәттәр төрлөсә үҫешә. Сәйәси бойондороҡһоҙлоҡҡа ҡарамаҫтан, был дәүләттәрҙең иҡтисады төбәктең иҡтисади үҫешенә ике-өс быуат интеграцияланған. Элек киң совет баҙарына (электр поездары, радиотехника, автомобилдәр) йүнәлтелгән күп кенә юғары технологиялы ойошмалар ябыла, дәүләт донъя баҙарында улар ошондай конкурентлыҡҡа һәләтле позицияларға сыға алмай. Уларҙың килемдәренең ҙур өлөшөн Рәсәй экспорты, шулай уҡ Балтик буйы порттары аша импорт тәшкил итә<ref name="РЖД2">РЖД-партнёр. № 12(60), 2007. — С. 90</ref>. == Халҡы == Дөйөм алғанда Балтик буйы дәүләттәре халҡы (Литва, Латвия һәм Эстония) 6 миллион кеше тәшкил итә. Был һан тыуым түбән булыу һәм халыҡтың көнбайыш Европа илдәренә миграция ағымы арҡаһында артабан кәмеү тенденцияһы менән бәйле. Балтик буйы илдәрендә [[эстондар]], [[латыштар]] һәм [[литвалар]] төп халыҡ булып тора. Әммә уларҙан тыш, башҡа халыҡтар ҙә ошо илдәр халҡының байтаҡ өлөшөн тәшкил итә һәм уларҙың тарихында эҙ ҡалдырған, былар — урыҫтар<ref>[[Русские]] являются крупнейшим национальным меньшинством в [[Латвия|Латвии]] (27,4 % в середине 2011 г.) и [[Эстония|Эстонии]] (25,5 % в начале 2010 г. Суммарное количество русских в Эстонии, Латвии и Литве (около 1 млн) превышает суммарное количество эстонцев (около 900 тыс.); по всей Прибалтике с учётом Калининградской области русские являются вторым по численности народом после литовцев, в [[Литва|Литве]] — второе по численности (4,8 % в начале 2010 г.</ref><ref name=estoniadata>[http://estonia.eu/about-estonia/country/population-statistics.html Population Statistics — Estonia.eu<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501034424/http://estonia.eu/about-estonia/country/population-statistics.html |date=2011-05-01 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?Maintable=M3010215&PLanguage=1 Population by ethnicity.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722151720/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?Maintable=M3010215&PLanguage=1 |date=2011-07-22 }}{{ref-en}}</ref>, йәһүдтәр, немецтар, поляктар. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * {{Книга:Богуславский В.В.: Славянская энциклопедия. Киевская Русь - Московия|1}} * {{книга|автор=[[Генрих Латвийский]].|заглавие=Хроника Ливонии|издание=2-е изд|ответственный=Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского|место=М.-Л.|издательство=Изд-во АН СССР|год=1938|страниц = 185|ссылка=http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/henricus/index.htm}} * {{статья |автор = Джонс Г. |заглавие = Викинги. Потомки Одина и Тора |оригинал = |место = {{М}} |издательство= Центрполиграф |год = 2004 |ответственный = Пер.с англ. З. Ю. Метлицкой. }} * {{БСЭ3| автор = Гербов В.&nbsp;Р.|статья= Прибалтийский экономический район| том = 20: Плата-Проб| страницы =}} * {{книга|автор=Гумилёв Л.&nbsp;Н.|заглавие=От Руси до России. Очерки этнической истории|место={{М}}|издательство=Танаис|год=1994}} * {{книга|заглавие=Всемирная история. В десяти томах|том=4|место={{М}}|издательство=Соцэкгиз|год=1958}} * {{статья | заглавие = К 300-летию Полтавский битвы (Справочная информация) | ссылка = http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/aa602edc2feca1f9c3257585002fd99c?OpenDocument | ответственный = Историко-документальный департамент МИД России |год=26.03.2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090406185423/http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/aa602edc2feca1f9c3257585002fd99c?OpenDocument|archivedate=2009-04-06|deadlink=404}} * {{статья | заглавие = К истории территориальной принадлежности Калининградской области | ссылка = http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9c481706d270f60ec325716c003fe0ae?OpenDocument | ответственный = Историко-документальный департамент МИД России |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070207090334/http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9c481706d270f60ec325716c003fe0ae?OpenDocument|archivedate=2007-02-07|deadlink=404}} * {{книга|автор=Корявцев П. М.|заглавие=Прибалтийский гамбит|место=СПб.|год=2005|ссылка=http://antisys.narod.ru/pg.html}} {{Wayback|url=http://antisys.narod.ru/pg.html |date=20070311023423 }} * {{статья | заглавие = О «Пакте Молотова-Риббентропа» (Краткая справка) | ссылка = http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9ffe40f9e1a26451c3257490002ea65b?OpenDocument | ответственный = Историко-документальный департамент МИД России |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090406200806/http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/9ffe40f9e1a26451c3257490002ea65b?OpenDocument|archivedate=2009-04-06|deadlink=404}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Прибалтийский край}} * {{статья | заглавие = Россия и Европа в XVIII в. (Англия, Испания, Швеция, Германия) |оригинал = ''A.Stenzel - H.Kirchoff''. Seekriegsgeschichte in ihren wichtingsten Abschnitten mit Berucksichtigung der Seetaktik, sv. I-VI. Hannover, 1907-1911 | ссылка = http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/c8c00c0631e2c93343256b06002fb32b?OpenDocument | ответственный = Историко-документальный департамент МИД России |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070207090416/http://www.mid.ru/ns-arch.nsf/88ff23e5441b5caa43256b05004bce11/c8c00c0631e2c93343256b06002fb32b?OpenDocument|archivedate=2007-02-07|deadlink=404}} * ''Широкорад А. Б.'' [http://militera.lib.ru/h/shirokorad1/2_01.html Северные войны России. Вторжения немцев и датчан в Прибалтику] * [https://web.archive.org/web/20131215150055/http://iam.duma.gov.ru/node/2/4615/16259 «Аналитический вестник» Выпуск 30 Торгово-экономические отношения России со странами Балтии и интересы соотечественников] Серия: Внешняя политика. Москва: Аппарат Государственной думы, 2002 * {{статья |автор = Штенцель&nbsp;А. |заглавие = История войн на море с древнейших времён до конца XIX века |ссылка = http://www.seadogs.ru/lib/articles/index.php?id=b5672ba5363ebccd57cd67176ab4e906&des=&cat=<!--http://militera.lib.ru/h/stenzel/index.html--> |оригинал = ''Stenzel, Alfred''. Seekriegsgeschichte. In ihren wichtigsten Abschnitten mit Berücksichtigung der Seetaktik. Von 400 vor Christus bis 1600 nach Christus. /Unter Mitwirkung des Admiralsstabes der Marine bearbeitet durch Hermann Kirchhoff. sv. I–VI. — Hannover, 1907-1911 |издание = В 2 т |место = {{М}} |издательство = Изографус |год = 2002 |том = 1—2 |страниц = 704, 800 |isbn = 5-94661-036-8, 5-94661-037-6 |тираж = 5000 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090309081702/http://www.seadogs.ru/lib/articles/index.php?id=b5672ba5363ebccd57cd67176ab4e906&des=&cat= |archivedate = 2009-03-09 }} * * {{книга |заглавие=The popes and the Baltic crusades, 1147–1254 |ссылка=https://books.google.com/books?id=TKCAvDd2JHYC&pg=PA66 |страницы=66—68, 73—74 |издательство=Brill |год=2007 |isbn=9004155023 |серия=The Northern World |том=26 |язык=en |ref=Fonnesberg-Schmidt |автор=Fonnesberg-Schmidt, Iben }} * {{книга |заглавие=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich |издательство=Nakładem Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego. |место=Warszawa |язык=en |год=1880–1914 |ссылка=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ |автор=Toivo Miljan }} {{refend}} == Һылтанмалар == * [http://kurlandia.ru/istoriya-pribaltiki История Прибалтики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120719164549/http://kurlandia.ru/istoriya-pribaltiki |date=2012-07-19 }} * [https://web.archive.org/web/20090402180524/http://otzigatel.ru/litr_baltics.php Путешествие по республикам Прибалтики] * [http://vsemneniya.com/content/2011/22/ Такая разная Балтик буйы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417194358/http://vsemneniya.com/content/2011/22/ |date=2021-04-17 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Балтика буйы]] [[Категория:Европа региондары]] [[Категория:Европа тарихи өлкәләре]] 6t4yai193rfw3n25s8rbwgjd6ld2944 0 175605 1301745 1234279 2026-08-04T19:19:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301745 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Әлимғолов}} '''Әлимғолов Искәндәр Арыҫланбәк улы''' ({{lang-ru|Алимгулов Искандар Арасланбекович}} ([[25 декабрь]] [[1908 йыл]] — [[18 декабрь]] [[1974 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. 294-cе кавалерия полкы элемтәсеһе. 2-се Украина фронты 309-сы уҡсылар полкы командирының урынбаҫары. Лейтенант.<ref>[https://ufabist.ru/wp-content/uploads/2020/10/Dorogami-ognennyh-let_site.pdf Алимгулов Искандар Арсланбекович. Автор А. С. Зубаиров]</ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero99462541/ Алимгулов Искандар Арсланбекович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215545/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero99462541/ |date=2021-07-09 }}</ref>. Педагог. РСФСР-ҙың мәғарифы алдынғыһы. == Биографияһы == [[Файл:Алимгулов Арсланбек Арслангалиевич, 1908 г.jpg |right|200px|Әлимғолов Арыҫланбәк Арыҫланғәли улы ғаиләһе Ҡара Яҡуп земство мәктәбе алдында, 1908 йыл]] 1908 йылда хәҙерге [[Шишмә районы]] [[Ҡара Яҡуп]] ауылы земство (рус-башҡорт) мәктәбе уҡытыусыһы [[Әлимғолов Арыҫланбәк Арыҫланғәли улы]] менән Фатима Мөхәмәтйән ҡыҙы ғаиләһендә тыуған. Тыуыу тураһында таныҡлығына хәҙерге [[Мәләүез районы]] [[Ҡанбулат (Мәләүез районы)|Ҡамбулат]] ауылында 1908 йылдың 25 декабрендә тыуған тип яҙылһа ла, был шикле, сөнки 1908 йылдың йәйендә билдәле этнограф М.Круковский Ҡара Яҡуп ауылында ғаиләне фотоға төшөргән (әсәһенең ҡулындағы бәләкәй бала- Искәндәр Арыҫланбәк улы тигән фекер бар) {{ЫС юҡ|8|07|2021}}. [[1918 йыл]]дың 28 сентябрендә [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Советы эшмәкәре, атаһы Арыҫланбәк Әлимғолов аҡтар тарафынан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында атыла. Ғаиләгә төшкән бик күп һынауҙарға ҡарамаҫтан, Әлимғоловтарҙың барыһы ла белемгә ынтыла. Искәндәр башланғыс белемде үҙенең ағаһы Мөҡәддәс Әлимғолов уҡытҡан [[Юлдаш (Ишембай районы)|Юлдаш]] мәктәбендә ала. Искәндәр (1908), Әнүәр (1917 — 8.08.1941), Тәлғәт (1919—1941) Стәрлетамаҡ балалар йортонда, педагогия техникумында уҡый. Һуғышҡа тиклем улар Воскресенский (хәҙерге [[Мәләүез районы|Мәләүез]]), [[Йомағужа районы|Йомағужа]] (хәҙерге Күгәрсен), [[Бөрйән районы|Бөрйән]] райондарында уҡытыусы булып эшләй. Әхнәф Арыҫланбәк улы Ҡазанда университет (физика-математика факультетын) тамамлағандан һуң Үзбәкстанға, [[Андижан]] ҡалаһына ебәрелә, 24-се мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Бер туған Әлимғоловтар: Мөҡәддәс, [[Әлимғолов Әхнәф Арыҫланбәк улы|Әхнәф]], Искәндәр, Әнүәр, Тәлғәт — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. Әнүәр менән Тәлғәт 1939—1940 йылдарҙан Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт итә, һуғышты улар ил сигендә ҡаршылай һәм оҙаҡламай дошман менән ҡаты алыштар ваҡытында һәләк була. [[1930 йыл]]да Искәндәр Арыҫланбәк улы [[Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институты|Стәрлетамаҡ педагогия техникумын]], һуңыраҡ ситтән тороп уҡытыусылар институтын тамамлай. Башланғыс кластар, физика һәм математика уҡытыусыһы, мәктәп директоры булып эшләй. 1930 йыл, 1 сентябрь — 1931 йыл, 1 март [[Аптраҡ]] башланғыс мәктәбе мөдире һәм уҡытыусыһы (хәҙерге Мәләүез районы) 1931 йыл, 1 март — 1932 йыл, 1 март — Аптраҡ ШКМ мөдире (ШКМ- крәҫтиән йәштәре мәктәбе) 1932 йыл, 1 март — 1933 йыл, 1 сентябрь — [[Мәләүез]] татар-башҡорт мәктәбе (ШКМ) мөдире 1933 йыл, 1 сентябрь — 1936 йыл, 1 август — Аптраҡ НСШ (тулы булмаған урта мәктәп) директоры 1936 йыл, 1 сентябрь — 1941 йыл, 7 декабрь — [[Хоҙайбирҙин (ауыл)|Хоҙайбирҙин]] НСШ ([[Хоҙайбирҙин мәктәбе (Күгәрсен районы)|тулы булмаған урта мәктәп]]) директоры (Бесәнсе, хәҙерге [[Күгәрсен районы]]) 1941 йыл, 7 декабрь — 1943 йыл, 3 июль — армия сафтарында була. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында (Воронеж фронты) элемтәсе булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың сентябренән 1943 йылдың ғинуарына тиклем Воронеж фронты политсоставын әҙерләү буйынса курстарҙа уҡый. Шул уҡ йылдың ғинуар-март айҙарында 2-се Украина фронтының 309-сы уҡсылар полкы командирының политик бүлек буйынса урынбаҫары (замполит) була. 1943 йылдың мартында [[Полтава]] янындағы көслө алыштар ваҡытында ҡулы ҡаты йәрәхәтләнә һәм эвакогоспиталгә ебәрелә (№ 1878, Өфө, Октябрь революцияһы урамы, 10). Госпиталдән һуң ауылда яңынан мәктәптә эш башлай. Кире фронтҡа ебәреүҙәрен һораһа ла, Искәндәр Арыҫланбәк улын, ҡаты яралы булыу сәбәпле, фронтҡа башҡа ебәрмәйҙәр. 1943—1946 йылдарҙа — [[Хоҙайбирҙин мәктәбе (Күгәрсен районы)|Хоҙайбирҙин тулы булмаған урта мәктәп]] директоры (Күгәрсен районы), 1946—1961 йылдарҙа — [[Әбет]] тулы булмаған урта мәктәп директоры (Мәләүез районы), 1961—1968 йылдарҙа — [[Нөгөш (Мәләүез районы)|Нөгөш]] урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы булып эшләй. Мәләүез районы «Ҡыҙыл Урал» колхозы партком секретары булып һайлана. Оҙаҡ йылдар ауыл Советы депутаты, райондың, ауыл Советының башҡарма комитеты ағзаһы була. IX Бөтә башҡорт съезы делегаты ([[1935 йыл]]). Төрлө мәктәптәрҙә эшләү дәүерендә ҡараусыһыҙ ҡалған, йәки ауыр тормош шарттарында йәшәгән бик күп балаларҙы балалар йорттарына, интернаттарға урынлаштырыу хәстәрен күрә. Улар араһында шағир [[Дәүләтов Ғәлим Абдулла улы|Ғәлим Дәүләтов]] (Ғәлим Дәүләди) та була. 1974 йылдың 18 декабрендә [[Мәләүез]] ҡалаһында вафат була. Мәләүез районы [[Ергән]] ауылында ерләнгән. == Ғаиләһе == Ҡатыны — Хәсәнова Мәҙинә Заһретдин ҡыҙы, уҡытыусы. Мәҙинә Заһретдин ҡыҙы 1914 йылдың 5 декабрендә [[Фёдоровка районы]] [[Балыҡлы (Фёдоровка районы)|Балыҡлы]] ауылында тыуған, Стәрлетамаҡ балалар йортон, Стәрлетамаҡ педагогия техникумын тамамлаған. Билдәле журналист Гөлдәр Йосопованың инәйе. Балалары: Урал Арыҫланбәков — хәрби осоусы-штурман, 1966 йылда Украинаның Львов өлкәһендә (Черляны) хәрби осош ваҡытында һәләк була, уға арнап Ғ.Дәүләтов «Егет даны» шиғырын яҙа; Марсель — инженер-нефтсе, Белоруссияла вафат була; Флора- уҡытыусы, Башҡортотстан Республикаһының мәғариф отличнигы; Флорида — табип, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, республика балалар клиник дауаханаһы бүлек мөдире. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * РСФСР-ҙың мәғарифы алдынғыһы * «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы * Бөйөк Ватан һуғышы (1941—1945) осоронда фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн (1946) * Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн. СССР (1949) * Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн (1956) * СССР Хәрби көстәренә 50 йыл (1967) * Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 20 йыллығы (1965), Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 25 йыллығы (1970) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer452664/ Память народа. Алимгулов Искандар Арасланбекович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215605/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer452664/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [https://docplayer.ru/34446645-Pedagogicheskiy-stazh-dinastii-alimgulovyh-sostavlyaet.html О педагогической династии Алимгуловых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603053210/https://docplayer.ru/34446645-Pedagogicheskiy-stazh-dinastii-alimgulovyh-sostavlyaet.html |date=2021-06-03 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] pdn4b5pnba7sfthk2kp1y3ffyt0v4ml 0 175845 1301772 1069613 2026-08-04T21:46:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301772 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Әхмәтшин}} '''Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы''' ([[3 июль]] [[1908 йыл]] — [[21 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия кесе лейтенанты, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның ҡылыссылар взводы командиры. [[Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры (икеһе лә [[1943]])<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511709/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DАхмедшин%26first_name%3DСиразетдин%26middle_ Память Народа. Ахмедшина Сиразетдин Гизетдинович. Наградной лист] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607192952/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511709/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD&middle_ |date=2021-06-07 }}</ref> == Биографияһы == Сиражетдин Ғизетдин улы Әхмәтшин [[1908 йыл]]дың 3 июлендә [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дәүләкән районы]] [[Суйынсы ауыл Советы (Дәүләкән районы)|Суйынсы ауылы]]нда тыуған.<br> [[1937 йыл]]да [[Өфө]] урман техникумын тамамлай. [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡариҙел районы]]ның [[Магинск]] урман хужалығында эшләй.<br> [[1942 йыл]]да Ҡариҙел районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Брянск фронты ҡаршыһындағы кесе лейтенанттар курсын тамамлай. 58-се гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының ҡылыссылар взводы командиры булып хеҙмәт итә. <br> 1943 йылдың 21 ноябрендә яуҙа һәләк була (икенсе сығанаҡтар буйынса алған йәрәхәттәренән вафат була).<br> [[Белоруссия]] ССР-ы [[Гомель өлкәһе]] Бабичи ауылында ерләнә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/417-akhmedshin-sirazetdin-gizetdinovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Ахмедшин Сиразетдин Гизетдинович]</ref> == Батырлығы == Немец илбаҫарҙарына ҡаршы алып барылған һуғыш фронтында хәрби заданиеларҙы өлгөлө үтәгәне, шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511709/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DАхмедшин%26first_name%3DСиразетдин%26middle_ Приказ войскам Белорусского фронта от 31 октября 1943 г. Ахмедшин Сиразетдин Гизетдинович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1943]]) * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943) == Ғаиләһе == * Өйләнгән була.1939 йылда тыуған улы Фәрит ҡала<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie84405676/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DАхмедшин%26first_name%3DСиразетдин%26middle Ахмедшин Сиразетдин Гизетдинович Военный билет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608060715/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie84405676/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD&middle |date=2021-06-08 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/417-akhmedshin-sirazetdin-gizetdinovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Ахмедшин Сиразезетдин Гизетдинович{{ref-ru}} ]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511709/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DАхмедшин%26first_name%3DСиразетдин%26middle_ Память Народа Ахмедшин Сиразетдин Гизетдинович. Наградной лист{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607192952/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511709/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%26middle_ |date=2021-06-07 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} [[Категория:3 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] [[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]] [[Категория:21 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1943 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] hqdvonz8nc7pgaipnuzf7mtf2cjykhb 0 175869 1301777 1069591 2026-08-04T22:03:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301777 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтғәлиев Арыҫланғәле Әхмәтғәли улы''' ( ? [[1907 йыл]] — [[1 апрель]] [[1943 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, ҡыҙылармеец, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкы уҡсыһы<ref name="Электронный ресурс Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/980-akhmetgaliev-arslangali-akhmetgaleevich?Itemid=104 Ахметгалеев Арслангали Ахметвалеевич ]</ref>. == Биографияһы == Арыҫланғәле Әхмәтвәғәли улы Әхмәтғәлиев [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Буранғол (Дәүләкән районы)|Буранғол]] ауылында тыуған. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында уҡсы булып хеҙмәт итә. [[1943 йыл]]дың 1 апрелендә яраларынан вафат була. [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Һарытау]] ([[Саратов]]) өлкәһе Репное ауылында ерләнгән<ref name="Электронный ресурс Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии" /> == Ғаиләһе == Өйләнгән. Биш бала атаһы була, ейән-ейәнсәрҙәре нәҫелен дауам итә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/980-akhmetgaliev-arslangali-akhmetgaleevich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав.Ахметгалеев Арслангали Ахметвалеевич]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} *[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero102916668/ Память Народа.Донесения о потерях.Ахметгалеев Арслангали Ахметвалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213912/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero102916668/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:1907 йылда тыуғандар]] [[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]] [[Категория:1 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1943 йылда вафат булғандар]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] pi5cq130z3c7py6oyl85h5n4hneimm1 0 175873 1301747 1271721 2026-08-04T19:26:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301747 wikitext text/x-wiki {{фш|Әлимғолов}} {{Ук}} '''Әлимғолов Ғирфан Дәүләт улы''' ([[1903 йыл]], [[Башҡортостан]], [[Бөрйән районы]], Сөйөш ауылы —?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)<ref name="АЛИМГУЛОВ Гирфан Давлетович">[https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B3%D0%B8%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ АЛИМГУЛОВ Гирфан Давлетович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608151752/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B3%D0%B8%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2021-06-08 }}</ref><ref name="Алимгулов Г. Д.">[https://1418museum.ru/heroes/27189430/ Алимгулов Г. Д.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608151752/https://1418museum.ru/heroes/27189430/ |date=2021-06-08 }}</ref> •<ref name="Алимгулов Гирфан">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23784075/ Память народа. Алимгулов Гирфан Давлетович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608151754/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23784075/ |date=2021-06-08 }}</ref>, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордены, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы<ref name="АЛИМГУЛОВ Гирфан Давлетович" /> кавалеры. == Биографияһы == Әлимғолов Ғирфан Дәүләт улы 1903 йылда Башҡортостандың [[Бөрйән районы]] Сөйөш ауылында тыуа<ref name="Алимгулов Гирфан" />. 1942 йылда [[Бөрйән районы хәрби комиссариаты]] тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына<ref name="АЛИМГУЛОВ Гирфан Давлетович" /><ref name="Алимгулов Гирфан" />. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкы 3-сө батареяһында ат тотоусы (пушка арбаһының күсере) булып хеҙмәт итә<ref name="Алимгулов Гирфан" />. 1945 йылдың 13 мартында немец илбаҫарҙары менән һуғыш фронтында хәрби заданиеләрҙе өлгөлө үтәгәне һәм был ваҡытта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә<ref name="АЛИМГУЛОВ Гирфан Давлетович" /><ref name="Алимгулов Г. Д." /><ref name="Алимгулов Гирфан" />. Әлимғолов Ғирфан Дәүләт улы тураһында Награда ҡағыҙында былай тип яҙылған: {{Цитата|Әлимғолов Ғирфан Дәүләт улы дивизия ойошторолған көндән башлап ат тотоусы вазифаһында, 1943 йылда дошман тылына рейдта ҡатнашыусы. Хеҙмәт итеү осоронда үҙен иң яҡшы ат тотусы, хәрби хәлдең теләһә ниндәй шарттарында ла приказды үтәүсе итеп күрһәтте. Немец илбаҫарҙары менән һуңғы һуғыштарҙа үҙенең эшен яҡшы белеүен күрһәтте - уның аттары бөтә марш осоронда ябыҡламаны, йөк арбаһын төҙөк тотто, марш ваҡытында башҡа ат тотусыларға юлда арбаларын ремонтларға, тәгәрмәстәрен алмаштырырға ярҙам итте. Хөкүмәттең Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ. Артиллерия командующийы гвардия полковнигы Валеев. 16 март 1945 йыл № 017/н|} == Маҡтаулы исемдәреһәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) * 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]<ref name="АЛИМГУЛОВ Гирфан Давлетович" /> (1985) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы<ref name="АЛИМГУЛОВ Гирфан Давлетович" /> (1943) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B3%D0%B8%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ АЛИМГУЛОВ Гирфан Давлетович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608151752/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D0%B3%D0%B8%D1%80%D1%84%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2021-06-08 }} * [https://1418museum.ru/heroes/27189430/ Алимгулов Г. Д.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608151752/https://1418museum.ru/heroes/27189430/ |date=2021-06-08 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23784075/ Память народа. Алимгулов Гирфан Давлетович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608151754/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23784075/ |date=2021-06-08 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/918-alimgulov-girfan-davletovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АЛИМГУЛОВ (Амингулов) Гирфан Давлетович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] f7i4lqj4swuoyjhf9qfmyboerbyqlfz 0 176150 1301763 1232958 2026-08-04T21:04:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301763 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтов Вәлийән Муллаян улы''' ([[1912 йыл]]<ref name="АХМЕТОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/986-akhmetov-valizyan-mullayanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТОВ Вализян (Валиян) Муллаянович]</ref>, башҡа мәғлүмәттәр буйынса [[1919 йыл]] — [[26 ғинуар]] [[1945 йыл]]) — [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия кесе сержанты, III дәрәжә [[Дан ордены]] квалеры<ref name="Ахметов Валиян Муллаянович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56145134/ Память народа. Ахметов Валиян Муллаянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712122306/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56145134/ |date=2021-07-12 }}</ref><ref name="Ахметов Валиян">[https://1418museum.ru/heroes/24544034/ Ахметов Валиян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614141615/https://1418museum.ru/heroes/24544034/ |date=2021-06-14 }}</ref>. == Биографияһы == Әхмәтов Вәлийән Муллаян улы [[1912 йыл]]да<ref name="АХМЕТОВ" />, башҡа мәғлүмәттәр буйынса [[1919 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Кушнаренко районы]] [[Яңы Ҡормаш]] ауылында тыуған<ref name="Ахметов Валиян Муллаянович" />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Кушнаренко район хәрби комиссариаты тарафынан [[1943 йыл]]дың 7 ғинуарында саҡырыла<ref name="Ахметов Валиян Муллаянович" /><ref name="Ахметов Валиян" />. 7-се гвардия кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһы 62‑се гвардия кавалерия полкында 4-се эскадрон ҡул пулеметы тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә<ref name="Ахметов Валиян Муллаянович" /><ref name="Ахметов Валиян" />. Немец илбаҫарҙары менән һуғыш фронтында күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн [[1945 йыл]]да III дәрәжә [[Дан ордены]] менән бүләкләнә<ref name="АХМЕТОВ" /><ref name="Ахметов Валиян" />. 1945 йылдың 26 ғинуарында һуғыш яланында алған яраларынан (пуля күкрәк һәм ҡорһаҡ ҡыуышлыҡтарына үтеп инә) вафат була<ref name="Ахметов Валиян Муллаянович" />. Польшаның Познань воеводствоһы Калиш поветы (районы) Старый Боркув ауылында костёл ҡоймаһы эсендә ерләнгән<ref name="Ахметов Валиян Муллаянович" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * III дәрәжә [[Дан ордены]] ([[1945]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56145134/ Память народа. Ахметов Валиян Муллаянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712122306/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56145134/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/24544034/ Ахметов Валиян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614141615/https://1418museum.ru/heroes/24544034/ |date=2021-06-14 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/986-akhmetov-valizyan-mullayanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТОВ Вализян (Валиян) Муллаянович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 69uuomegkffe4gqmgep2m9dowd48l78 0 176151 1301787 1300161 2026-08-04T22:48:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301787 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улы''' ({{lang-ru|Агзамов Гильмутдин Агзамович}}; [[1903 йыл]] — [[30 ғинуар]] [[1991 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкы 82-мм миномёт батареяһының сүкеүсе тимерсеһе. Гвардия ҡыҙылармеецы, ефрейтор, прапорщик. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/334-agzamov-gil-mutdin-agzamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы Агзамов Гильмутдин Агзамович]</ref>. == Биографияһы == Ғилметдин Әғзәм улы Әғзәмов [[1903 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]) Ҡаҙыш ауылында ([[Аҙналы (Башҡортостан)|Аҙналы]] ауылы тип тә күрһәтелә<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29586879/ Память народа. Агзамов Гильмутдин Агзамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614150633/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29586879/ |date=2021-06-14 }}</ref>) тыуған. [[1941 йыл]]дың 6 декабрендә Белорет районы хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра<ref>[https://1418museum.ru/heroes/25666459/ Гильмутдин Агзамов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614150635/https://1418museum.ru/heroes/25666459/ |date=2021-06-14 }}</ref>. Гвардия ҡыҙылармеецы Әғзәмов Ғилметдин 112-се Башҡорт кавалерия (7-се кавалерия корпусы составындағы 16-сы гвардия Чернигов кавалерия) дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында 82-мм миномёт батареяһының сүкеүсе тимерсе булып хеҙмәт итә<ref name="pamyat-naroda.ru"/>. [[1945 йыл]]дың 27-28 апрелендә күрһәткән ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән билдәләнә: {{цитата |82-мм миномёттың снаряд батареяһы гвардия ҡыҙылармеецы Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улы Бранденбург ҡалаһы янында барған һуғышта, гвардия сержанты Паторочин расчёты составында оҫта һәм ҡыйыу эш итте, дошмандың ике пулемёт ут нөктәһен һәм 10 һалдатын юҡ итте, һәм дошмандың бер төркөм һалдатын ҡасып китергә мәжбүр итте.<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29586879/ Память народа. Агзамов Гильмутдин Агзамович]</ref> |}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1945) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)<ref name="pamyat-naroda.ru"/> == Хәтер == Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белорецкий район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X</ref> һәм БР-ҙың [[Белорет районы]] Ҡаҙыш ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 3628. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/334-agzamov-gil-mutdin-agzamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы Агзамов Гильмутдин Агзамович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29586879/ Память народа. Агзамов Гильмутдин Агзамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614150633/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29586879/ |date=2021-06-14 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/25666459/ Гильмутдин Агзамов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614150635/https://1418museum.ru/heroes/25666459/ |date=2021-06-14 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белорецкий район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1903 йылда тыуғандар]] ec7bx4opqyztg2chclzmwti1ayjx6gh 0 176166 1301743 1100207 2026-08-04T19:11:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301743 wikitext text/x-wiki {{фш|Әлибаев}} {{Ук}} '''Әлибаев Сәлихйән Ғәзиз улы''' ([[1905 йыл]] — [[10 июль]] [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец<ref name="Алибаев Салихьян Газизович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400314203/ Память народа. Алибаев Салихьян Газизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712122918/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400314203/ |date=2021-07-12 }}</ref><ref name="АЛИБАЕВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/348-alibaev-salikhyan-gazizovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АЛИБАЕВ Салихъян Газизович]</ref>. == Биографияһы == Әлибаев Сәлихйән Ғәзиз улы [[1905 йыл]]да [[Ырымбур]] губернаһының [[Ырымбур өйәҙе]], хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы [[Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы)|Яҡшымбәт]] ауылында (артабанғы мәғлүмәттәр буйынса Күгәрсен районында) тыуған<ref name="Алибаев Салихьян Газизович" /><ref name="АЛИБАЕВ" />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Көйөргәҙе район хәрби комиссариаты тарафынан [[1941 йыл]]да, артабанғы мәғлүмәттәр буйынса 1942 йылдың 11 ғинуарында саҡырыла<ref name="Алибаев Салихьян Газизович" />. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә<ref name="АЛИБАЕВ" />. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Икенсе Тербуны районында һуғыш яланында ятып ҡала, хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегенә индерелгән<ref name="Алибаев Салихьян Газизович" /><ref name="АЛИБАЕВ" />. == Ғаиләһе == Ҡатыны Әлибаева Раҡия. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400314203/ Память народа. Алибаев Салихьян Газизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712122918/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400314203/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/348-alibaev-salikhyan-gazizovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АЛИБАЕВ Салихъян Газизович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://memory-map.1sept.ru/#/memorial-3172/type=map&center=52.094028,38.63427&zoom=13 Мемориал] * [https://vk.com/@patriotvrn-4 Тербунский рубеж] {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] lhozpjqyskpwq51gftyp1ecofr7rg7r 0 176169 1301765 1071581 2026-08-04T21:18:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301765 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтов Сөнәғәт Карам улы''' ([[14 сентябрь]] [[1905 йыл]] — [[28 ноябрь]] [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ВКП(б) ағзаһы, политрук<ref name="Ахметов Сунагат Карамович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1096285456/ Память народа. Ахметов Сунагат Карамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712123322/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1096285456/ |date=2021-07-12 }}</ref><ref name="АХМЕТОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/421-akhmetov-sunagat-karamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТОВ Сунагат Карамович]</ref>. == Биографияһы == Сөнәғәт Карам улы Әхмәтов [[1905 йыл]]дың 14 сентябрендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Соҡаҙытамаҡ]] ауылында тыуған<ref name="Ахметов Сунагат Карамович" />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Башҡорт АССР-ының Ҡандра район хәрби комиссариаты тарафынан [[1941 йыл]]да саҡырыла<ref name="АХМЕТОВ" />. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкында заместителем командира 2-се эскадрон командирының урынбаҫары, политрук булып хеҙмәт итә<ref name="Ахметов Сунагат Карамович" /><ref name="АХМЕТОВ" />. 1942 йылдың 28 ноябрендә һуғыш яланында һәләк була, Ростов өлкәһенең Деев хуторында ерләнгән<ref name="АХМЕТОВ" />. == Ғаиләһе == Ҡатыны Әхмәтова Ғәтифә, Ҡандра районынан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1096285456/ Память народа. Ахметов Сунагат Карамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712123322/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1096285456/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/421-akhmetov-sunagat-karamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТОВ Сунагат Карамович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] geeqj9ch9wusd3003w98pbng1m2ktrb 0 176184 1301766 1232961 2026-08-04T21:21:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301766 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтов Хәйрулла Нурғәли улы''' ([[5 сентябрь]] [[1904 йыл]] — [[1986 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, майор, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1942), I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1943), «Почет билдәһе» ордены кавалеры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] комиссары, аҙаҡ 70-се армияның 211-се дивизияһы 887-1 уҡсылар полкы комиссары. Икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты<ref name="Ахметов Хайрулла Нургалиевич">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17099362/ Память народа. Ахметов Хайрулла Нургалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712123809/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17099362/ |date=2021-07-12 }}</ref><ref name="АХМЕТОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/422-akhmetov-khajrulla-nurgalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТОВ Хайрулла Нургалиевич]</ref>. == Биографияһы == Әхмәтов Хәйрулла Нурғәли улы [[1904 йыл]]дың 5 сентябрендә Өфө губернаһының Өфө өйәҙе, хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Бишауыл-Уңғар]] ауылында тыуған<ref name="Ахметов Хайрулла Нургалиевич" /><ref name="АХМЕТОВ" /><ref name="Ахметов Х. Н.">[https://1418museum.ru/heroes/14960665/ Ахметов Х. Н.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210616043045/https://1418museum.ru/heroes/14960665/ |date=2021-06-16 }}</ref>. 1926—1929 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1936 йылда Өфө ҡалаһында Башҡорт юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбен тамамлағандан һуң Ҡырмыҫҡалы районының Ҡабаҡ МТС-ы партия ойошмаһы секретары булып эшләй. 1938 йылдан Ҡырмыҫҡалы районы партия комитетының 2‑се секретары, 1939 йылдан Маҡар партия райкомының 1-се секретары<ref name="АХМЕТОВ" />. 1941 йылда Маҡар район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның командиры майор Гәрәй Нафиҡов булған 294-се кавалерия полкы комиссары итеп тәғәйенләнә, аҙаҡ 70‑се армияның 887‑се уҡсылар дивизияһы комиссары итеп күсерелә<ref name="АХМЕТОВ" />. Башҡорт кавалерия дивизияһы 1942 йылдың 4 июлендә Олешка ауылынан һулдараҡ Олым йылғаһы яр буйында үҙенең беренсе һуғышына инә. Полк кавалеристары беренсе һуғышта ике йөҙ немец һалдатын юҡ итә. Фронттың был участкаһында Башҡорт кавалерия дивизияһы һөжүмгә күскән дошманды туҡтата һәм 1943 йылдың февраленә тиклем биләгән позицияһын тотоп тора. Ошо һуғыштағы хәрби батырлыҡтары өсөн тиҫтәләгән һалдат һәм офицер орден һәм миҙалдарға лайыҡ була. Офицерҙарҙан беренселәрҙән булып майор Әхмәтов Хәйрулла Нурғәли улы [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә<ref name="Ахметов Х. Н." /><ref name="Ахметов Хайрулла">[https://vk.com/wall-84523294_2623 Ахметов Хайрулла]</ref>. Хәйрулла Әхмәтов Мәскәү һәм Сталинград янында ҡаты һуғыштарҙа ҡатнаша. Батырлығы өсөн I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә. Һуғыш хәрәкәттәре ваҡытында ике тапҡыр яралана. Һауыҡҡандан һуң 1944 йылда яралары арҡаһында хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла<ref name="АХМЕТОВ" /><ref name="Ахметов Хайрулла" />. Фронттан әйләнеп ҡайтҡас, республиканың ВКП(б) өлкә комитетында хәрби бүлек мөдире, Маҡар, Йомағужа райондарының ВКП (б) беренсе секретары, [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның Чапаев исемендәге колхоз рәйесе булып эшләй. Башҡортостан партия өлкә комитеты ағзаһы, икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Хәйрулла Нурғәли улы Әхмәтов 1986 йылда Ҡырмыҫҡалы районының [[Шәрипҡол]] ауылында вафат була<ref name="Ахметов Х. Н." /><ref name="Ахметов Хайрулла" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (31.07.1942), * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (30.08.1943), * «Почет билдәһе» ордены, * Миҙалдар<ref name="Ахметов Хайрулла Нургалиевич" /><ref name="Ахметов Х. Н." /><ref name="Ахметов Хайрулла" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17099362/ Память народа. Ахметов Хайрулла Нургалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712123809/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17099362/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/422-akhmetov-khajrulla-nurgalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТОВ Хайрулла Нургалиевич]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://vk.com/wall-84523294_2623 Ахметов Хайрулла] * [https://1418museum.ru/heroes/14960665/ Ахметов Х. Н.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210616043045/https://1418museum.ru/heroes/14960665/ |date=2021-06-16 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] kw2eu9uagzs7ho7bem34oh0m4kkalyf 0 176199 1301764 1232959 2026-08-04T21:09:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301764 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтов Нурулла Кәлимулла улы''' ([[1913 йыл]] — [[22 июль]] [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой<ref name="Ахметов Нурулла Калимуллович">[https://1418museum.ru/heroes/8868199/ Ахметов Нурулла Калимуллович]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="АХМЕТОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1101-akhmetov-nurulla-kalimullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТОВ Нурулла Калимуллович]</ref>. == Биографияһы == Әхмәтов Нурулла Кәлимулла улы [[1913 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] (Йомағужа районы) Кушакинек (?) ауылында тыуған<ref name="Ахметов Нурулла Калимуллович" /><ref name="Ахметов Нурулла">[https://ok.ru/group/42895373369420/topic/67552901409612 Ахметов Нурулла]</ref><ref name="Нурулла Калимуллович Ахметов">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103668158/ Память народа. АхметовНурулла Калимуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712124405/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103668158/ |date=2021-07-12 }}</ref>. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Башҡорт АССР-ының Йомағужа район хәрби комиссариаты тарафынан [[1941 йыл]]да саҡырыла<ref name="АХМЕТОВ" />. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 294-се кавалерия полкы 3-сө эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә<ref name="АХМЕТОВ" /><ref name="Ахметов Нурулла" />. 1942 йылдың 22 июлендә һуғыш яланында һәләк була, Курск өлкәһенең (хәҙерге [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Липецк өлкәһе) Озерки ауылында ерләнгән<ref name="АХМЕТОВ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://1418museum.ru/heroes/8868199/ Ахметов Нурулла Калимуллович]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1101-akhmetov-nurulla-kalimullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТОВ Нурулла Калимуллович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://ok.ru/group/42895373369420/topic/67552901409612 Ахметов Нурулла] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103668158/ Память народа. Ахметов Нурулла Калимуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712124405/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103668158/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] n2ogs1d0de5ts5oos7qzviuyrz3k28q 0 176214 1301779 1267295 2026-08-04T22:15:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301779 wikitext text/x-wiki {{фш|Әхмәҙуллин}} {{Ук}} '''Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы''' ([[1905]]-[[1943 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, дивизияның байраҡсыһы, өлкән сержант, ВКП(б) ағзаһы, 1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1938—1946)<ref name="АХМАДУЛЛИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/973-akhmadullin-akhmetkhuzha-akhmadullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМАДУЛЛИН Ахматхужа Ахмадуллович]</ref><ref name="Ахмадуллин Ахматхужа Ахмадуллович">[https://vk.com/wall-185046492_4989 Ахмадуллин Ахматхужа Ахмадуллович]</ref>. == Биографияһы == Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы [[1905 йыл]]да [[Өфө губернаһы]]ның [[Бөрө өйәҙе]], хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Краснокама районы]] [[Яңы Аҡтанышбаш]] ауылында тыуған<ref name="АХМАДУЛЛИН" /><ref name="Ахмадуллин Ахматхужа Ахмадуллович" />. 1927 йылдан алып [[Ҡыҙыл Армия]] сафында. Хәрби бурысын Төркөстанда үтә, сик буйы һағында пулеметсы булып хеҙмәт итә, басмачтар менән көрәшә, яралана<ref name="АХМАДУЛЛИН" />. [[Граждандар һуғышы]]нда күрһәткән батырлығы өсөн [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә<ref name="Мемориальная доска">[https://krasnokamskiezori.rbsmi.ru/articles/sobytiya-i-fakty/V-Krasnokamskom-rayone-v-sele-Noviy-Aktanishbash-otkrili-memorialnie-doski-v-chest-shaymuratovtsev-568655/ Мемориальная доска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195620/https://krasnokamskiezori.rbsmi.ru/articles/sobytiya-i-fakty/V-Krasnokamskom-rayone-v-sele-Noviy-Aktanishbash-otkrili-memorialnie-doski-v-chest-shaymuratovtsev-568655/ |date=2021-06-24 }}</ref>. 1929 йылдан БАССР-ҙың Краснокама районы Урал ауылы «Бүләк» колхозы рәйесе урынбаҫары, 1934 йылдан рәйесе. 1938 йылдан район башҡарма комитетының юл бүлеге мөдире. 1942 йылда яңынан «Бүләк» колхозы рәйесе итеп һайлана. 1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1938—1946)<ref name="АХМАДУЛЛИН" /><ref name="Ахмадуллин Ахматхужа Ахмадуллович" />. 1942 йылдың ғинуарында Краснокама район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 9-сы запастағы кавлерия полкына (Туймазы) ебәрелә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294‑се кавалерия полкында пулемет эскадронында хеҙмәт итә. Эскадрон партия ойошмаһы секретары, дивизияның байраҡсыһы була<ref name="АХМАДУЛЛИН" /><ref name="Ахмадуллин Ахматхужа Ахмадуллович" />. 1943 йылдың февралендә дошмандар тарафынан көслө һаҡланған тимер юл күперен юҡ итеү буйынса приказды үтәгәндә һәләк була. Чернушки ауылы эргәһендә ерләнгән<ref name="АХМАДУЛЛИН" />. Икенсе мәғлүмәт буйынса 1943 йылдың февралендә дивизия 8-се кавалерия корпусы составында дошман тылында хәрәкәт итә. 23 февралдә иртәнге сәғәт 5-тә дивизия яугирҙәре дошман тылын йырып сығыу өсөн ҡаты һуғыш алып бара. Әхмәтхужа Әхмәҙуллин шул һуғышта генерал Шайморатов менән бергә һәләк була. Он похоронен в братской могиле на территории Луганск өлкәһе биләмәһендә туғандар ҡәберлегендә ерләнгән<ref name="Мемориальная доска" />. == Хәтер == 2020 йылдың 1 декабрендә Яңы Аҡтанышбаш ауылында легендар 112-се Башкҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙәре Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улына һәм Нурғәлиев Хәнәфи Нурғәле улына мемориаль таҡтаташ асыу тантанаһы үтә. Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы хөрмәтенә мемориаль таҡта Мәҙәниәт һарайы бинаһына ҡуйыла<ref name="Мемориальная доска" />. С. Р. Ҡадыровтың «Через огни и воды» китабында телгә алына<ref name="АХМАДУЛЛИН" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1929), * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], * 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]], * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/973-akhmadullin-akhmetkhuzha-akhmadullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМАДУЛЛИН Ахматхужа Ахмадуллович] {{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie78302647/ Память народа. Ахмадуллин Ахматхузя Ахмадуллинович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://vk.com/wall-185046492_4989 Ахмадуллин Ахматхужа Ахмадуллович] * [https://krasnokamskiezori.rbsmi.ru/articles/sobytiya-i-fakty/V-Krasnokamskom-rayone-v-sele-Noviy-Aktanishbash-otkrili-memorialnie-doski-v-chest-shaymuratovtsev-568655/ Мемориальная доска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195620/https://krasnokamskiezori.rbsmi.ru/articles/sobytiya-i-fakty/V-Krasnokamskom-rayone-v-sele-Noviy-Aktanishbash-otkrili-memorialnie-doski-v-chest-shaymuratovtsev-568655/ |date=2021-06-24 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] n2beawlq5q3l61eb3b44kv7jp7a7qhd 0 176215 1301778 1212074 2026-08-04T22:13:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301778 wikitext text/x-wiki {{фш|Әхмәҙуллин}} {{Ук}} '''Әхмәҙуллин Ғабдрахман Хәйрулла улы''' ([[1911 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән сержанты, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры<ref name="Ахмадулин Габдрахман Хайрулович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29443677/ Память народа. Ахмадулин Габдрахман Хайрулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712125726/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29443677/ |date=2021-07-12 }}</ref><ref name="АХМАДУЛИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/972-akhmadulin-gabdrakhman-khajrulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМАДУЛИН Габд(у)рахман Хайрулович (Хайруллинович)]</ref>. == Биографияһы == Әхмәҙуллин Ғабдрахман Хәйрулла улы [[1911 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Ҡарамалы (Иглин районы)|Ҡарамалы]] ауылында тыуған<ref name="АХМАДУЛИН" />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына [[1942 йыл]]дың 5 декабрендә [[Өфө ҡалаһы]] Ленин районы (икенсе мәғлүмәттәр буйынса Киров районы) хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Ахмадулин Габдрахман Хайрулович" /><ref name="АХМАДУЛИН" />. [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]]ның 62‑се гвардия кавалерия полкында 76-мм батарея старшинаһы булып хеҙмәт итә. Һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1945 йылдың 8 апрелендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә<ref name="АХМАДУЛИН" />. Ҡаһарманлыҡ күрһәткән көндәре: 16.02.1945, 17.02.1945. 1945 йылдың 8 апрелендә подразделениеның 22/н номерлы приказы<ref name="Ахмадулин Габдрахман Хайрулович" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29443677/ Память народа. Ахмадулин Габдрахман Хайрулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712125726/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29443677/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/972-akhmadulin-gabdrakhman-khajrulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМАДУЛИН Габд(у)рахман Хайрулович (Хайруллинович)]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 9avfv2tnpoedh1j7eli6d13igxjhmy5 0 176225 1301761 1232950 2026-08-04T20:52:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301761 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтгәрәев Сәлимгәрәй Әхмәтгәрәй улы''' ([[1905]]-?) — [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы<ref name="Ахмедгареев Салимгарей Ахмедгареевич">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33069158/ Ахмедгареев Салимгарей Ахмедгареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195332/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33069158/ |date=2021-06-24 }}</ref>, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="Ахметгареев">[https://1418museum.ru/heroes/8978984/ Ахметгареев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195219/https://1418museum.ru/heroes/8978984/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="АХМЕТГАРЕЕВ С. А.">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/982-akhmetgareev-salimgarej-akhmetgareevich?Itemid=104 АХМЕТГАРЕЕВ С. А.]</ref>. == Биографияһы == Әхмәтгәрәев Сәлимгәрәй Әхмәтгәрәй улы [[1905 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] ауылында тыуған<ref name="АХМЕТГАРЕЕВ С. А." />. Ҡырмыҫҡалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла<ref name="Ахмедгареев Салимгарей Ахмедгареевич" /><ref name="Ахметгареев" /><ref name="АХМЕТГАРЕЕВ С. А." />. 7 гвардия кавалерия корпусының [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] 60-сы гвардия кавалерия полкы 3-сө пулемёт эскадронында ат тотоусы (артиллерияла пушка арбаһының күсере) булып хеҙмәт итә<ref name="АХМЕТГАРЕЕВ С. А." />. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн 1944 йылдың 10 июнендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (подразделениеның 1944 йылдың 10 июнендәге 25/н номерлы приказы)<ref name="Ахмедгареев Салимгарей Ахмедгареевич" /><ref name="АХМЕТГАРЕЕВ С. А." />, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы<ref name="Ахметгареев" /> менән бүләкләнә. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына Наградлау ҡағыҙында Әхмәтгәрәев Сәлимгәрәй Әхмәтгәрәй улының ҡаһарманлығы тураһында ошолай яҙыла: «3-сө эскадрондың ат тотоусыһы Әхмәтгәрәев Сәлимгәрәй Әхмәтгәрәй улын теләһә ниндәй юлһыҙ ауыр шарттарҙа һуғыш припастарын алғы һыҙыҡҡа ваҡытында алып килгәне һәм шуның менән һөжүм итеү һуғыштарының уңышлы булыуын тәьмин иткәне өсөн „Хәрби хеҙмәттәре өсөн“ миҙалы менән бүләкләргә» тип яҙылған<ref name="Ахмедгареев Салимгарей Ахмедгареевич" />. 1985 йылда, Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығы айҡанлы I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә<ref name="АХМЕТГАРЕЕВ С. А." />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944), * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]], * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33069158/ Ахмедгареев Салимгарей Ахмедгареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195332/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33069158/ |date=2021-06-24 }} * [https://1418museum.ru/heroes/8978984/ Ахметгареев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195219/https://1418museum.ru/heroes/8978984/ |date=2021-06-24 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/982-akhmetgareev-salimgarej-akhmetgareevich?Itemid=104 АХМЕТГАРЕЕВ С. А.] {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] ru9k3m4k1sluxu8qqft38yrm4jep2ft 0 176233 1301767 1235090 2026-08-04T21:25:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301767 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтов Хәкимйән Сәйетгәрәй улы''' ([[1917]] — 20 ғинуар [[1945]])) — [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, кадрҙағы офицер, гвардия өлкән лейтенанты, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры<ref name="АХМЕТОВ Х. С.">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/423-akhmetov-khakim-yan-saitgareevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТОВ Хакимьян Саитгареевич]</ref>. == Биографияһы == Әхмәтов Хәкимйән Сәйетгәрәй улы [[1917 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Ҡалмаш]] ауылында тыуған<ref name="АХМЕТОВ Х. С." />. Саҡмағош район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға 1939 йылдың сентябрендә<ref name="Хакимьян Саитгареевич Ахметов">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero108101480/ Память народа. Хакимьян Саитгареевич Ахметов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712131121/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero108101480/ |date=2021-07-12 }}</ref>, икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1938 йылдың сентябрендә<ref name="Ахметов Хакимьян">[https://1418museum.ru/heroes/14388289/ Ахметов Хакимьян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201924/https://1418museum.ru/heroes/14388289/ |date=2021-06-24 }}</ref> саҡырыла. гв. кп 16 гв. кд 7 гвардия кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһы 58 гвардия кавалерия полкында взвод командиры, 37-се ялан күсмә госпиталенең административ-хужалыҡ бүлеге начальнигы ярҙамсыһы була<ref name="АХМЕТОВ Х. С." /><ref name="АХМЕТОВ">[https://www.istmira.ru/istvtmir/slava-bashkirskix-konnikov/page/171/ АХМЕТОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195835/https://www.istmira.ru/istvtmir/slava-bashkirskix-konnikov/page/171/ |date=2021-06-24 }}</ref>. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943), II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945) менән бүләкләнә<ref name="АХМЕТОВ Х. С." /><ref name="Хакимьян Саитгареевич Ахметов" /><ref name="Ахметов Хакимьян" />. Наградлау ҡағыҙында Әхмәтов Хәкимйән Сәйетгәрәй улының ҡаһарманлығы һәм данлы хеҙмәте тураһында ошолар яҙыла: {{Цитата|Иптәш Әхмәтов Мена станцияһы өсөн һуғышта үҙенең взводы менән урамға бәреп инә, ҡыйыу эш итеп, гранаталар ярҙамында айырым өйҙәрҙә нығынған дошмандарҙы ҡыуып сығара. Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда, уның взводы беренселәрҙән булып уң яҡ ярға сыға һәм дошман трашеяларына бәреп инеп автоматсылар төркөмөн ҡыуып сығара һәм йылдам алға хәрәкәт итә. 1943 йылдың 29 сентябрендә Галка ауылы өсөн һуғышта уның взводы бик күп дошман һалдатын юҡ итә һәм мөһим рубежды биләп полк подразделениеләренә үҙҙәренең позицияһын нығытырға булышлыҡ итә. Был һуғышта иптәш Әхмәтов яралана.<ref name="Хакимьян Саитгареевич Ахметов" />|}} 1945 йылдың 20 ғинуарында һуғыш яланында һәләк була. Польшала (Радомское воеводство) ерләнгән<ref name="АХМЕТОВ Х. С." /><ref name="Хакимьян Саитгареевич Ахметов" /><ref name="АХМЕТОВ" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943), * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero108101480/ Память народа. Хакимьян Саитгареевич Ахметов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712131121/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero108101480/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/423-akhmetov-khakim-yan-saitgareevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТОВ Хакимьян Саитгареевич]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://www.istmira.ru/istvtmir/slava-bashkirskix-konnikov/page/171/ АХМЕТОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195835/https://www.istmira.ru/istvtmir/slava-bashkirskix-konnikov/page/171/ |date=2021-06-24 }} * [https://1418museum.ru/heroes/14388289/ Ахметов Хакимьян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201924/https://1418museum.ru/heroes/14388289/ |date=2021-06-24 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] tlqp9opdzfknuz1lljihzf7bwqdxsl6 0 176253 1301775 1069608 2026-08-04T21:56:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301775 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтшин Ғәлим Әхмәт улы''' ([[1903]] — ?) — [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы<ref name="Ахметшин Галим Ахметович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33272233/?static_hash=ab4f7dd96290ae76763d0a6f92ec985bv2 Память народа. Ахметшин Галим Ахметович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="АХМЕТШИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1103-akhmetshin-galim-akhmetovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Галим Ахметович]</ref>, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры<ref name="Ахметшин Галим Ахметович" /><ref name="АХМЕТШИН" />. == Биографияһы == Әхмәтшин Ғәлим Әхмәт улы [[1903 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]] [[Яңы Ҡормаш]] ауылында тыуған<ref name="АХМЕТШИН" />. Ҡыҙыл Армияға Кушнаренко район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында 76 миллиметрлы пушкалар батареяһы правильныйы булып хеҙмәт итә<ref name="Ахметшин Галим Ахметович" /><ref name="АХМЕТШИН" />. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1944 йылдың 4 майында «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә (ҡаһарманлыҡ күрһәткән көнө 1944 йылдың 12 апреле, подразделениеның 1944 йылдың 4 майындағы 4/н һанлы бойороғо)<ref name="Ахметшин Галим Ахметович" />. Наградлау ҡағыҙында Әхмәтшин Ғәлим Әхмәт улының ҡаһармалығы тураһында ошолар яҙылған: {{цитата|76 миллиметрлы пушкалар батареяһы правильныйы Әхмәтшин Ғәлим Әхмәт улы составында эш иткән орудие расчеты 1944 йылдың 12 апрелендә Владимир-Волынский ҡалаһы янындағы һуғышта дошмандың 2 станоклы пулемётын һәм 1 «Фердина́нд» тибындағы үҙйөрөшлө орудиеһын юҡ итте. 1903 йылда тыуған, татар, 1943 йылдан ВКП(б) ағзалығына кандидат<ref name="Ахметшин Галим Ахметович" />|}} 1985 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә<ref name="АХМЕТШИН" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985), * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1103-akhmetshin-galim-akhmetovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Галим Ахметович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33272233/?static_hash=ab4f7dd96290ae76763d0a6f92ec985bv2 Память народа. Ахметшин Галим Ахметович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 6lzcnlqd01e288zg0uiobt560iwe0xr 0 176260 1301770 1230645 2026-08-04T21:41:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301770 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтшин Моратша Әхмәтша улы''' ([[1910]] — апрель [[1944 йыл]]) — [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы<ref name="Ахметшин Муратша Ахметшинович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1422815601/ Память народа. Ахметшин Муратша Ахметшинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201815/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1422815601/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="Ахметшин">[https://1418museum.ru/heroes/8907909/ Ахметшин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200412/https://1418museum.ru/heroes/8907909/ |date=2021-06-24 }}</ref>, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="АХМЕТШИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1104-akhmetshin-muratsha-akhmetshinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Муратша Ахметшинович]</ref>, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] һәм [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] кавалеры<ref name="Ахметшин Муратша Ахметшинович" /><ref name="АХМЕТШИН" />. == Биографияһы == Әхмәтшин Моратша Әхмәтша улы [[1910 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Николаевка ауыл Советы]] [[Яңы Һыуыҡҡул]] ауылында тыуған<ref name="Ахметшин" />. Ҡыҙыл Армияға Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан 1942 йылдың 4 декабрендә саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкында станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә<ref name="Ахметшин Муратша Ахметшинович" /><ref name="Ахметшин" />. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1943 йылдың 28 февралендә [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (Дата Документ датаһы: 28.02.1943, № 58), 1943 йылдың 27 октябрендә [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (подразделениеның 1943 йылдың 27 октябрендәге 285/н һанлы бойороғо) менән бүләкләнә<ref name="Ахметшин Муратша Ахметшинович" />. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән Наградлау ҡағыҙында Әхмәтшин Моратша Әхмәтша улының ҡаһармалығы тураһында ошолар яҙылған: {{цитата|Иптәш Әхмәтшин һөжүм итеү һуғышында ҡыйыу һәм тәүәккәл эш итте. Атакаларҙың береһендә, станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы булараҡ, дошман позицияһына оҫта һәм ҡыйыу ғәрәсәтле ут ҡойоно яуҙырҙы һәм шуның менән ике эскадрондың аҙ юғалтыуҙар менән артабан хәрәкәт итеүен тәьмин итте. Иптәш Ахметшин хөкүмәттең Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ. 60-сы гвардия кавалерия полкы командиры Гвардия подполковнигы Файдерахманов. 26 октябрь 1943 йыл<ref name="Ахметшин Муратша Ахметшинович" />|}} 1944 йылдың апрелендә хәбәрһеҙ юғала<ref name="Ахметшин Муратша Ахметшинович" /><ref name="АХМЕТШИН" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (27.10.1943), * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (28.02.1943) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1422815601/ Память народа. Ахметшин Муратша Ахметшинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201815/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1422815601/ |date=2021-06-24 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/8907909/ Ахметшин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200412/https://1418museum.ru/heroes/8907909/ |date=2021-06-24 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1104-akhmetshin-muratsha-akhmetshinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Муратша Ахметшинович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] iotvpcdainfqny5a3u5i7qcey8ktkg5 0 176261 1301771 1230646 2026-08-04T21:41:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301771 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Әхмәтшин}} '''Әхмәтшин Сабир Әхмәтша улы''' ([[1907]] — [[14 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы<ref name="Ахметшин С. А.">[https://1418museum.ru/heroes/8939615/ Ахметшин С. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195834/https://1418museum.ru/heroes/8939615/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="Ахметшин">[https://1418museum.ru/heroes/8907909/ Ахметшин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200412/https://1418museum.ru/heroes/8907909/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="Ахметшин Сабир Ахметшинович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95141195/ Память народа. Ахметшин Сабир Ахметшинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715031318/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95141195/ |date=2021-07-15 }}</ref>, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="АХМЕТШИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1106-akhmetshin-sabir-akhmetshinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Сабир Ахметшинович]</ref>. == Биографияһы == Әхмәтшин Сабир Әхмәтша улы [[1907 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]] [[Ҡалмаҡтар]] ауылында тыуған<ref name="Ахметшин" /><ref name="АХМЕТШИН" />. Ҡыҙыл Армияға Салауат район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7-се гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкында ат тотоусы (пушка арбаһының күсере) булып хеҙмәт итә<ref name="АХМЕТШИН" />. 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссияла һуғышта һәләк була. Полесский (хәҙерге Гомель) өлкәһенең Речица районы Смогорин ауылы үҙәгендә, магазин янында туғандар ҡәберендә ерләнгән<ref name="Ахметшин Сабир Ахметшинович" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95141195/ Память народа. Ахметшин Сабир Ахметшинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715031318/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95141195/ |date=2021-07-15 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1106-akhmetshin-sabir-akhmetshinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Сабир Ахметшинович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/8939615/ Ахметшин С. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195834/https://1418museum.ru/heroes/8939615/ |date=2021-06-24 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] jj4a793ug4lj9w5nxs7wqjxg2az3sel 0 176262 1301769 1232964 2026-08-04T21:37:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301769 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтшин Моратша Файүрғи улы''' ([[1915]] — 26 апрель [[1945 йыл]]) — [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы<ref name="Муратша Ахмедчина">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34156014/ Память народа. Ахмедчин Муратш Фаюргиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712173120/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34156014/ |date=2021-07-12 }}</ref><ref name="АХМЕТШИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1105-akhmetshin-muratsha-fayurgievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Муратш (Муратша) Фаюргиевич]</ref><ref name="Ахмедчин Муратша Фаюршевич">[https://1418museum.ru/heroes/29726748/ Ахмедчин Муратша Фаюршевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195928/https://1418museum.ru/heroes/29726748/ |date=2021-06-24 }}</ref>. == Биографияһы == Әхмәтшин Моратша Файүрғи улы [[1915 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Түреш]] ауылында тыуған<ref name="АХМЕТШИН" />. Ҡыҙыл Армияға Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы 1-се эскадроны автоматсыһы (икенсе мәғлүмәт буйынса тимерсе) булып хеҙмәт итә<ref name="АХМЕТШИН" />. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="АХМЕТШИН" /><ref name="Ахмедчин Муратша Фаюршевич" />. Ҡаһарманлыҡ күрһәткән көнө 23 июль 1944 йыл. Наградлау ҡағыҙында был турала ошолай һүрәтләнә: {{цитата|Әхмәтшин Моратша Файүрғи улы 1944 йылдың 23 июлендә Новосёлки ауылы өсөн һуғышта үҙенең автоматынан дошмандың 6 һалдатын юҡ итә.<ref name="Муратша Ахмедчина" />|}} 1945 йылдың 26 апрелендә хәбәрһеҙ юғала (икенсе мәғлүмәттәр буйынса һәләк була, Германияла Велефанц ауылында ерләнгән)<ref name="АХМЕТШИН" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34156014/ Память народа. Ахмедчин Муратш Фаюргиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712173120/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34156014/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1105-akhmetshin-muratsha-fayurgievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Муратш (Муратша) Фаюргиевич]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/29726748/ Ахмедчин Муратша Фаюршевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195928/https://1418museum.ru/heroes/29726748/ |date=2021-06-24 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 6vaabap00ipg3uafbu15ucbphhws0nc 0 176272 1301768 1232963 2026-08-04T21:34:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301768 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтшин Кәшфулмәғән Әхмәтзакир улы''' (10 март [[1908]] — ?) — [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән лейтенанты, капитан<ref name="Ахметшин Кашфулмаган Ахметзакирович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91296905/ Память народа. Ахметшин Кашфулмаган Ахметзакирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712173457/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91296905/ |date=2021-07-12 }}</ref><ref name="Ахметшин Кашфулмаган">[https://1418museum.ru/heroes/33967086/ Ахметшин Кашфулмаган] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201513/https://1418museum.ru/heroes/33967086/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="АХМЕТШИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/425-akhmetshin-kashfulmagan-akhmetzakirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Кашфулмаган Ахметзакирович]</ref>. == Биографияһы == Әхмәтшин Кәшфулмәғән Әхмәтзакир улы [[1908 йыл]]дың 10 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ҡандра районы]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]) [[Үрге Сәрҙек]] ауылында тыуған<ref name="Ахметшин Кашфулмаган Ахметзакирович" /><ref name="Ахметшин Кашфулмаган" /><ref name="АХМЕТШИН" />. Ҡыҙыл Армияға 1932 йылдың 1 декабрендә Өфө ҡалаһының Өфө район хәрби комиссариаты (икенсе мәғлүмәт буйынса Архангель район хәрби комиссариаты) тарафынан саҡырыла. Хеҙмәт иткән частәре: Түбәнге-Илим район хәрби комиссариаты, Иркутск өлкәһе, БАССР Дәүләт хәүефһеҙлеге Министрлығы<ref name="Ахметшин Кашфулмаган Ахметзакирович" /><ref name="Ахметшин Кашфулмаган" />. Бөйөк Ватан һуғышында 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы штаб начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә<ref name="АХМЕТШИН" />. 1943 йылдың 31 октябрендә [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә (ҡаһарманлыҡ күрһәткән көндәре 19.09.1943-28.09.1943; подразделениеның 1943 йылдың 31 октябрендәге 22/н һанлы бойороғо)<ref name="Ахметшин Кашфулмаган Ахметзакирович" />. СССР Юғары Советы Президиумы 1945 йылдың 19 ғинуарында [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән бүләкләй (бүләкләүҙәр картотекаһы, шкаф 6, 3-сө йәшник)<ref name="Ахметшин Кашфулмаган Ахметзакирович" />. Әхмәтшин Кәшфулмәғән Әхмәтзакир улы шулай уҡ орденами [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (05.11.1954), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (06.11.1947), «1941 — 1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (09.05.1945) менән бүләкләнә<ref name="Ахметшин Кашфулмаган Ахметзакирович" /><ref name="Ахметшин Кашфулмаган" /><ref name="АХМЕТШИН" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1943]], [[1947]]), * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1954]]) * «1941 — 1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (09.05.[[1945]]) * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы ([[1945]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91296905/ Память народа. Ахметшин Кашфулмаган Ахметзакирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712173457/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91296905/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/425-akhmetshin-kashfulmagan-akhmetzakirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Кашфулмаган Ахметзакирович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/33967086/ Ахметшин Кашфулмаган] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201513/https://1418museum.ru/heroes/33967086/ |date=2021-06-24 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] e894furt9kjud93v1mdcu4j9l4bqg4c 0 176278 1301788 1300164 2026-08-04T22:52:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301788 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әҡбәров Ниғмәтулла Сибәғәтулла улы''' ({{lang-ru|Акбаров Нигматулла Сибагатуллович}}; [[1913]]-19.11.[[1986]])<ref>[https://1418museum.ru/heroes/25763083/ Дорога памяти. Акбаров Нигматулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127020053/https://1418museum.ru/heroes/25763083/ |date=2022-11-27 }}</ref> — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 60-сы гвардия кавалерия полкы 1-се эскадроны ҡылыссыһы. Ҡыҙылармеец<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/339-akbarov-nigmatulla-sibagatullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акбаров Нигматулла Сибагатуллович]</ref>. == Биографияһы == Ниғмәтулла Сибәғәтулла улы Әҡбәров [[1913 йыл]]да Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Уяҙытамаҡ ауылында тыуған. 1941 йылдың 28 авгусында БАССР-ҙың Туймазы районы хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра. Ҡыҙылармеец Әҡбәров Ниғмәтулла Сибәғәтулла улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 60-сы гвардия кавалерия полкының 1-се эскадроны ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә. Һуғыш осоронда күрһәткән ҡаһарманлыҡтары биш «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән баһалана. [[1945 йыл]]дың 20 февралендә сираттағы ҡаһарманлығына 2-се Белорус фронтының 05Н һанлы бойороғо баһаһы. {{цитата|12 миллиметрлы мина батареяһы миномётчигы ҡыҙылармеец Әҡбәров Ниғмәй [[1945 йыл]]дың 8 февралендә Эльбияг ҡалаһы өсөн һуғыш барышында, боеприпастар бөтөргә торған яуаплы мәлдә, дошмандың көслө артиллерия уты аҫтында, батареяны (доставил более) 400 (выстрелов) атыш яһарлыҡ боеприпас менән тәьмин итте. Һәләк булған миномёт тоҫҡаусы урынына баҫып, үҙенең миномёты менән боеприпастары һаҡланған дошман келәтен яндырҙы, ике эре калибрлы пулемётты, тура тоҫҡаусы ике орудиены һәм 20-нән ашыу немец һалдатын юҡ итте<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1422415217/ Память народа. Акбаров Нигматулла Сибагатуллович]</ref>. |}} == Наградалары == * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (28.02.[[1943]]) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (10.10.[[1943]]) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (17.02.[[1945]]) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (20.02.[[1945]]) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (05.04.[[1945]])<ref name="pamyat-naroda.ru"/> == Хәтер == Әҡбәров Ниғмәтулла Сибәғәтулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Туймазинский район, т. 11, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03475-5</ref> һәм БР-ҙың [[Туймазы районы]] Уяҙытамаҡ ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 1, ящик 17. Номер документа 84<ref>[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1510264355 Нигматулла Акбаров]</ref>. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/339-akbarov-nigmatulla-sibagatullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акбаров Нигматулла Сибагатуллович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1422415217/ Память народа. Акбаров Нигматулла Сибагатуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723161412/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1422415217/ |date=2021-07-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/25763083/ Дорога памяти. Акбаров Нигматулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127020053/https://1418museum.ru/heroes/25763083/ |date=2022-11-27 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Туймазинский район, т. 11, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03475-5 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1913 йылда тыуғандар]] ay8ib7q6x6yv3rwva7e3rxz6pusays0 0 176288 1301776 1236630 2026-08-04T22:01:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301776 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы''' ([[1907 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец, ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры<ref name="АХМЕТШИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1102-akhmetshin-akhmadulla-akhmetshinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Ахмадулла Ахметшинович]</ref>. == Биографияһы == Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы [[1907 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]] [[Ишморат]] ауылында тыуған<ref name="АХМЕТШИН" />. Ҡыҙыл Армияға Нуриман район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 4 декабрендә саҡырыла<ref name="Ахмадулла Ахметшинович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero5801052/ Ахмадулла Ахметшинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201238/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero5801052/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="Ахметшин Ахмадулла Ахметшинович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689835/ Ахметшин Ахмадулла Ахметшинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202208/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689835/ |date=2021-06-24 }}</ref>. 8 гвардия кавалерия корпусының 112-сы Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының 4-се эскадронында миномётсы булып хеҙмәт итә<ref name="АХМЕТШИН" />. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда күрһәткән батырлығы өсөн ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 28.06.1942-11.07.1942; подразделениның 1942 йылдың 31 июлендәге 68/н номерлы приказы) менән бүләкләнә<ref name="Ахмадулла Ахметшинович" /><ref name="Ахметшин Ахмадулла Ахметшинович" />. Икенсе [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] 1945 йылда бирелә<ref name="АХМЕТШИН" />. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән Наградлау ҡағыҙында Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улының батырлығы тураһында ошондай юлдар бар: {{цитата|1942 йылдың 28 июненән 11 июлгә тиклем һуғыштарҙа батырлыҡ һәм геройлыҡ күрһәтә. Ҡул гранаталары менән 17 гитлерсыны юҡ итә<ref name="Ахмадулла Ахметшинович" />.|}} == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1942]], [[1944]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689835/ Память народа. Ахметшин Ахмадулла Ахметшинович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1102-akhmetshin-akhmadulla-akhmetshinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Ахмадулла Ахметшинович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/1879475/ Ахметшин Ахмадулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201829/https://1418museum.ru/heroes/1879475/ |date=2021-06-24 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] r9qce3ycpd202vr1lv88apf2nywgb8m 0 176296 1301741 1046635 2026-08-04T18:56:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301741 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әйүпов Рәшит Хәмит улы''' ([[1920 йыл]]<ref name="Память народа>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer2584215/ Учетно-послужная картотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214620/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer2584215/ |date=2021-07-09 }}</ref>) — [[24 ноябрь]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, лейтенант. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 275-се кавалерия полкы яугиры, огневой взвод командиры. == Биографияһы == Рәшит Хәмит улы Әйүпов (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Хәлит улы) 1902 йылда [[Һамар өлкәһе]] [[Оло Глушица районы]] [[Таш-Күстән]] ауылында тыуған. 1928 йылда Һамар губернаһы Пугачев өйәҙе (хәҙер Оло Глушица һәм [[Оло Чернигов районы|Чернигов райондары]]) башҡорттары ата-бабалары төйәгенә ҡайтып, Баймаҡ районында [[Үҙән]] ауылына нигеҙ һалалар<ref>[http://urgaza.ru/the-edge-chronicles/news/the-new-scientific-literature/ Новинки научной литературы]</ref>. Ошо тулҡын менән Әйүповтар ғаиләһе Баймаҡ районында төпләнә. Рәшит Хәмит улы [[Байҡара]] руднигында эшләй башлай. Урта белемле. 1929 йылдан — ВЛКСМ ағзаһы. Хәрби хеҙмәткә 1940 йылда алына. Кесе лейтенанттар мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың 13 сентябрендә лейтенант званиеһы бирелә<ref name="Память народа></ref>. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкында огневой взводы командиры булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 24 ноябрендә яу яланында батырҙарса һәләк була<ref name="Память народа></ref>. == Хәтер == Әйүпов Рәшит Хәмит улының исеме Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән<ref>[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400454059&page=10&p=23 Память. Башкортостан. Книга 5. 23 стр.]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}</ref>. Яугир тураһында өҫтәмә мәғлүмәттәрҙе тарих фәндәре кандидаты М. М. Маннапов тапҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer2584215/ Память народа. Учетно-послужная картотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214620/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer2584215/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}} * [http://urgaza.ru/historical-background/people-and-years/150/5144/ Список погибших во Второй мировой войне] {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] c8mlggvhqkdkwdtjjhr4f4wdu0an063 0 176308 1301773 1235091 2026-08-04T21:50:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301773 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтшин Фазылйән Әхмәтйән улы''' ([[1910 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ефрейтор, ике тапҡыр [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры<ref name="АХМЕТШИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1107-akhmetshin-fazyl-yan-akhmet-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Фазыльян Ахметьянович]</ref>. == Биографияһы == Әхмәтшин Фазылйән Әхмәтйән улы [[1910 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Иманғол]] ауылында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса [[Орск өйәҙе]]нең Юлалы хуторында) тыуған<ref name="АХМЕТШИН" />. Ҡыҙыл Армияға Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 6 сентябрендә саҡырыла<ref name="Ахметшин Фазыльян">[https://1418museum.ru/heroes/34337415/ Ахметшин Фазыльян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202721/https://1418museum.ru/heroes/34337415/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="Ахметшин Фазыльян Ахмедьянович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30091927/ Память народа. Ахметшин Фазыльян Ахмедьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628044235/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30091927/ |date=2021-06-28 }}</ref>. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 45-мм батареяһы ат тотоусыһы, аҙаҡ ашнаҡсыһы булып хеҙмәт итә<ref name="АХМЕТШИН" /><ref name="Ахметшин Фазыльян Ахмедьянович" />. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда күрһәткән батырлығы өсөн 1944 йылда ике тапҡыр [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (бер миҙалға подразделениның 1944 йылдың 10 июнендәге 25/н номерлы приказы) һәм 1945 йылда [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (ҡаһарманлыҡ күрһәткән көндәре: 23.04.1945, подразделениның 1945 йылдың 31 майындағы 27/н номерлы бойороғо) менән бүләкләнә<ref name="АХМЕТШИН" /><ref name="Ахметшин Фазыльян Ахмедьянович" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1945]] * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944 йылда ике тапҡыр) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30091927/ Память народа. Ахметшин Фазыльян Ахмедьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628044235/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30091927/ |date=2021-06-28 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1107-akhmetshin-fazyl-yan-akhmet-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Фазыльян Ахметьянович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/34337415/ Ахметшин Фазыльян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202721/https://1418museum.ru/heroes/34337415/ |date=2021-06-24 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] nv4qm4477jbyy4bucvaltsajly9xqj3 0 176326 1301789 1300165 2026-08-04T22:56:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301789 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улы''' ({{lang-ru|Акберов Садрий Акберович}}; [[1908]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкы миномёт батареяһы расчёты тоҫҡаусыһы. Гвардия ҡыҙылармеецы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945), III дәрәжә [[Дан ордены]] (1945) кавалеры<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/341-akberov-sadrij-akberovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акберов Садрий Акберович]</ref>. == Биографияһы == Саҙрый Әҡбәр улы Әҡбәров [[1908 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] Бөрө өйәҙе (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Асҡын районы]]) [[Упҡанкүл]] ауылында (Ҡарткиҫәк ауыл Советы) тыуған. [[1942 йыл]]дың декабрендә [[Асҡын районы]] хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27956229/ Память народа. Акберов Садрий Акберович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212356/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27956229/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="Дорога памяти. Акберов Садрий">[https://1418museum.ru/heroes/27584079/ Дорога памяти. Акберов Садрий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202645/https://1418museum.ru/heroes/27584079/ |date=2021-06-24 }}</ref>. == Хәрби хеҙмәте == Гвардия сержанты Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкында миномёт батареяһы расчёты тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә<ref name="pamyat-naroda.ru"/><ref name="Дорога памяти. Акберов Садрий"/>. Гвардия ҡыҙылармеецы Саҙрый Әҡбәр улы Әҡбәровтың ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән баһалана: {{цитата| [[1944 йыл]]дың 17 апрелендә Попувка ауылы янындағы алышта миномёт батареяһы расчёты тоҫҡаусыһы гвардия ҡыҙылармеецы Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улы миномёт уты менән расчёты-ние менән бер юлы дошмандың станковый пулемётын юҡ итте. 1908 йылда тыуған, башҡорт, партияһыҙ, РККА сафтарына БАССР-ҙың Асҡын хәрби комиссариаты тарафынан саҡырылған<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27956229/ Память народа. Акберов Садрий Акберович]</ref> |}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1944]]) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1945]]) * III дәрәжә [[Дан ордены]] ([[1945]])<ref name="pamyat-naroda.ru"/> == Хәтер == Әҡбәров Саҙрый Әҡбәр улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Аскинский район, т. 1, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997-2</ref> һәм БР-ҙың Асҡын районы Упҡанкүл ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/341-akberov-sadrij-akberovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акберов Садрий Акберович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27956229/ Память народа. Акберов Садрий Акберович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212356/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27956229/ |date=2021-06-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/27584079/ Дорога памяти. Акберов Садрий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202645/https://1418museum.ru/heroes/27584079/ |date=2021-06-24 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Аскинский район, т. 1, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997-2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] hnfs6epd0s0zon14te7gobnppgmbj3y 0 176334 1301774 1232965 2026-08-04T21:53:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301774 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтшин Шәриф Әхмәтвәли улы''' (15 апрель [[1911 йыл]] — 18 февраль [[1964 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән сержанты, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1943), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943), II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры<ref name="Ахметшин Шариф Ахметвалеевич">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1422816841/ Память народа. Ахметшин Шариф Ахметвалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202232/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1422816841/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="АХМЕТШИН">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/284-akhmetshin-sharif-akhmetvaleevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Шариф Ахметвалеевич]</ref><ref name="Ахметшин Шариф">[https://1418museum.ru/heroes/32477568/ Ахметшин Шариф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200839/https://1418museum.ru/heroes/32477568/ |date=2021-06-24 }}</ref>. == Биографияһы == Әхмәтшин Шәриф Әхмәтвәли улы [[1911 йыл]]дың 15 апрелендә д. Гадельша Орского уезда Ырымбур губерниаһының Орск өйәҙе хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Ғәҙелша]] ауылында тыуған<ref name="АХМЕТШИН" /><ref name="Ахметшин Шариф" />. Ҡыҙыл Армияға Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың декабрендә саҡырыла<ref name="Ахметшин Шариф Ахметвалеевич" />. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкында өлкән ҡорал мастеры булып хеҙмәт итә<ref name="АХМЕТШИН" />. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда күрһәткән батырлығы өсөн [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (Наградлау бойороғо № 58, Документ датаһы: 28. 02. 1943), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943) (ҡаһарманлыҡ күрһәткән көндәре: 18.09.1943-31.10.1943, 1943 йылдың 3 декабрендәге 300/н от: 03.12.1943 номерлы приказ), II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (ҡаһарманлыҡ күрһәткән көндәре: 16.02.1945-18.02.1945) һәм [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә<ref name="Ахметшин Шариф Ахметвалеевич" /><ref name="АХМЕТШИН" /><ref name="Ахметшин Шариф" />. 1946 йылдан алтын оҫталары бригадиры, 1948 йылдан «Башмедьстрой» тресында, 1960-64 йылдарҙа Сибай ҡалаһында Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинатының ремонт-механик цехында фрезерсы булып эшләй<ref name="АХМЕТШИН" />. 1964 йылдың 18 февралендә вафат була. Сибай ҡалаһында ерләнгән<ref name="АХМЕТШИН" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1943]] * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] ([[1943]] * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] ([[1945]] * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79018846/ Память народа. Ахметшин Шариф Ахметвалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712175515/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79018846/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/284-akhmetshin-sharif-akhmetvaleevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТШИН Шариф Ахметвалеевич]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/32477568/ Ахметшин Шариф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200839/https://1418museum.ru/heroes/32477568/ |date=2021-06-24 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] crr0xxe7a8r9wobmhnwlvzk7vfyq41w 0 176382 1301762 1069600 2026-08-04T20:59:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301762 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхмәтйәнов Әхәт Әхмәтйән улы''' ([[1904 йыл]] — 21 июль [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец<ref name="АХМЕТЬЯНОВ Ахат Ахметьянович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero104221081/ Память народа. АХМЕТЬЯНОВ Ахат Ахметьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713022656/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero104221081/ |date=2021-07-13 }}</ref> <ref name="АХМЕТЬЯНОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1110-akhmet-yanov-akhat-akhmet-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТЬЯНОВ Ахат Ахметьянович (Закирович)]</ref>. == Биографияһы == Әхмәтйәнов Әхәт Әхмәтйән улы [[1904 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]] [[Нөгөш (Балаҡатай районы)|Нөгөш]] ауылында тыуған<ref name="АХМЕТЬЯНОВ Ахат Ахметьянович" /><ref name="АХМЕТЬЯНОВ" />. Ҡыҙыл Армияға Балаҡатай район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="АХМЕТЬЯНОВ" />. 7 гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә<ref name="АХМЕТЬЯНОВ Ахат Ахметьянович" /><ref name="АХМЕТЬЯНОВ" />. 1942 йылдың 22 июлендә яуҙа һәләк була. Курск (Липецк) өлкәһенең, Больше-Полянский районы, Икенсе Тербуны ауыл Советы, Икенсе Тербуны ауылынан 3 км көньяҡтараҡ, урманда ерләнгән<ref name="АХМЕТЬЯНОВ Ахат Ахметьянович" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero104221081/ Память народа. АХМЕТЬЯНОВ Ахат Ахметьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713022656/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero104221081/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1110-akhmet-yanov-akhat-akhmet-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТЬЯНОВ Ахат Ахметьянович (Закирович)]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] sf4k61wdqc3zuanptv7sf3754m6mdjt 0 176399 1301786 1232981 2026-08-04T22:38:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301786 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхтәрйәнов Ибраһим Әхтәрйән улы''' ([[1903 йыл]], [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Нуриман районы]] [[Яңы Күл]] ауылы — сентябрь [[1943 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой<ref name="Ахтарьянов Ибрагим">[https://1418museum.ru/heroes/106856/ Ахтарьянов Ибрагим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202621/https://1418museum.ru/heroes/106856/ |date=2021-06-24 }}</ref>, ҡыҙылармеец<ref name="Ахтарьянов Ибрагим Ахтарьянович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97507161/ Память народа. Ахтарьянов Ибрагим Ахтарьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713023732/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97507161/ |date=2021-07-13 }}</ref>, танкыға ҡаршы туп расчеты командиры<ref name="АХТАРЬЯНОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1112-akhtar-yanov-ibragim-akhtar-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХТАРЬЯНОВ Ибрагим Ахтарьянович]</ref> == Биографияһы == Әхтәрйәнов Ибраһим Әхтәрйән улы [[1903 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]] [[Яңы Күл]] ауылында тыуған<ref name="Ахтарьянов Ибрагим Ахтарьянович" /><ref name="АХТАРЬЯНОВ" />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1941 йылдың 30 июнендә Нуриман район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкында танкыға ҡаршы туп расчеты командиры булып хеҙмәт итә<ref name="АХТАРЬЯНОВ" />. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 24. 11. 1942 йыл) 1942 йылдың 15 декабрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="АХТАРЬЯНОВ" />. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкы буйынса 292-се һанлы Приказда Әхтәрйәнов Ибраһим Әхтәрйән улының ҡаһарманлығы тураһында ошондай юлдар бар: {{цитата| Танкыға ҡаршы туп расчеты командиры, ҡыҙылармеец Әхтәрйәнов Ибраһим Әхтәрйән улы, үҙенең расчеты менән 1942 йылдың 24 ноябрендә һуғышта ҡатнашып, дошманды оборонанан ҡыуып сығарып, бер 60 мм минометты һәм бер станоклы пулеметты ҡулға төшөрә, үҙе танкыға ҡаршы мылтыҡҡа тотоноп, дошман пехотаһы тейәлгән автомашинаны юҡ итә. 1903 йылғы, башҡорт, ВКП(б) ағзаһы<ref name="Ахтарьянов Ибрагим Ахтарьянович" />.|}} 1943 йылдың сентябрендә хәбәрһеҙ юғала<ref name="АХТАРЬЯНОВ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97507161/ Память народа. Ахтарьянов Ибрагим Ахтарьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713023732/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97507161/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/106856/ Ахтарьянов Ибрагим] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202621/https://1418museum.ru/heroes/106856/ |date=2021-06-24 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1112-akhtar-yanov-ibragim-akhtar-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХТАРЬЯНОВ Ибрагим Ахтарьянович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] j2wxh46i4ardj41s2erj5h2cijhthur 0 176417 1301780 1232974 2026-08-04T22:18:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301780 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхтәмов Абдрахман Хафиз улы''' ([[1922 йыл]], [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Стәрлетамаҡ районы]] Аллағыуат ауылы — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой, гвардия ефрейторы, II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры<ref name="Ахтямов Абдрахман Хафизович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510595861/ Память народа. Ахтямов Абдрахман Хафизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713025013/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510595861/ |date=2021-07-13 }}</ref><ref name="Ахтямов Абдурахман">[https://1418museum.ru/heroes/1226201/ Ахтямов Абдурахман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202011/https://1418museum.ru/heroes/1226201/ |date=2021-06-24 }}</ref> == Биографияһы == Әхтәмов Абдрахман Хафиз улы [[1922 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] Аллағыуат ауылында (бөткән ауыл, Ишембай һәм Салауат ҡалаларының хәҙерге биләмәләрендәге бөтөрөлгән тораҡ пункттар хөрмәтенә, шулай уҡ яуҙарҙа батырҙарса һәләк булған Ватанды һаҡлаусылар иҫтәлегенә 2003 йылдың 24 сентябрендә «Юрматы ере» мемориаль комплексы төҙөлгән<ref>[https://ba.wikipedia.org/wiki/%C2%AB%D0%AE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B5%D1%80%D0%B5%C2%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%8B «Юрматы ере» мемориаль комплексы]</ref>) тыуған<ref name="Ахтямов Абдрахман Хафизович" />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1942 йылда саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] 62-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә<ref name="Ахтямов Абдурахман" />. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда күрһәткән батырлығы өсөн ике тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» миҙалына (25.10.1943, икенсе миҙалының ваҡыты күрһәтелмәгән) лайыҡ була<ref name="Ахтямов Абдрахман Хафизович" />. 1945 йылдың 9 майында [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]], ә 1985 йылдың 6 апрелендә II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә<ref name="Ахтямов Абдрахман Хафизович" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] ([[1943]]) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] ([[1945]]) * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] ([[1985]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero2167095/ Память народа. Ахтямов Абдрахман Хафизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713025128/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero2167095/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/1226201/ Ахтямов Абдурахман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202011/https://1418museum.ru/heroes/1226201/ |date=2021-06-24 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/368-akhtyamov-abdrakhman-khafizovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХТЯМОВ Абд(ду)рахман Хафизович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] bajer3v8m2wajeb3y6azlxlyq8w2vqe 0 176425 1301806 1300244 2026-08-05T09:52:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301806 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы''' ({{lang-ru|Акмурзин Хажгали Акмурзаевич}}; [[1902]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның кавалерист-миномётсыһы. Ҡыҙылармеец<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/345-akmurzin-khazhgali-akmurzovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич]</ref>. == Биографияһы == Хажғәли Аҡмырҙа улы Аҡмырҙин [[1902 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] Тәңгәүер улусы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]] Юлдаш ауылында тыуған. Һуғышҡа тиклем Әбйәлил МТС-ында тракторсы булып эшләй. [[1941 йыл]]дың июнендә Әбйәлил районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла<ref>[https://1418museum.ru/heroes/8797093/ Дорога памяти. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626194128/https://1418museum.ru/heroes/8797093/ |date=2021-06-26 }}</ref>. Ҡыҙылармеец Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның кавалерист-миномётсыһы була. [[1942 йыл]]дың 5 июненән алып 30 ноябренә саҡлы, [[1943 йыл]]дың 8 авгусынан алып 8 сентәбргә тиклемге арауыҡта күрһәткән батырлыҡтары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының [[1947 йыл]]дың 6 ноябрендә сыҡҡан 223/150-се һанлы бойороғона ярашлы, дүрт орденлы 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы рядовойы ҡыҙылармеец Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1103405531/ Память народа. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724075925/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1103405531/ |date=2021-07-24 }}</ref>. Һуғыштан һуң тыуған [[Әбйәлил районы]]ндағы Молотов исемендәге колхозында (келәт) кладовой мөдире булып эшләй<ref name="pamyat-naroda.ru"/>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1947)<ref name="pamyat-naroda.ru"/> == Хәтер == Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Абзелиловский район, т. 1, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997-2</ref> һәм БР-ҙың [[Әбйәлил районы]] Юлдаш ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/345-akmurzin-khazhgali-akmurzovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1103405531/ Память народа. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724075925/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1103405531/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/8797093/ Дорога памяти. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210626194128/https://1418museum.ru/heroes/8797093/ |date=2021-06-26 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Абзелиловский район, т. 1, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997-2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] t9iui77avmmce7zwhiu2mjs9cyiigjv 0 176428 1301785 1069618 2026-08-04T22:35:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301785 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхтәмов Ғәлимйән Әхтәм улы''' ([[1905 йыл]], (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1906) [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Иглин районы]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой, гвардия өлкән сержанты, III дәрәжә [[Дан ордены]] (1944) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) кавалеры<ref name="Ахтямов Галимьян Ахтямович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero47184123/ Память народа. Ахтямов Галимьян Ахтямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713025635/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero47184123/ |date=2021-07-13 }}</ref><ref name="АХТЯМОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1115-akhtyamov-galim-yan-akhtyamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХТЯМОВ Галимьян Ахтямович]</ref>. == Биографияһы == Әхтәмов Ғәлимйән Әхтәм улы [[1905 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]]нда тыуған<ref name="Ахтямов Галимьян Ахтямович" />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1941 йылда Иглин район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="АХТЯМОВ" />. 7 гвардия кавалерия корпусының [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] 60-сы гвардия кавалерия полкында саперҙар взводы бүлеге командиры булып хеҙмәт итә<ref name="Ахтямов Галимьян Ахтямович" />. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда күрһәткән батырлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына (Батырлыҡ күрһәткән көндәре: 19.09.1943-26.09.1943. Подразделениеның 1943 йылдың 27 сентябрендәге 230-сы номерлы приказы) лайыҡ була<ref name="Ахтямов Галимьян Ахтямович" />. Наградлау ҡағыҙында уның батырлығы тураһында ошондай юлдар яҙылған: {{цитата| Саперҙар взводы саперы, гвардия ҡыҙылармеецы Әхтәмов Ғәлимйән Әхтәм улы 1943 йылдың 19 сентябрендә һуғышта ҡатнашып, дошмандың ғәрәсәтле пулемет-миномет уты аҫтында Сөн йылғаһы аша күперҙе минанан таҙартты. 1906 йылғы, башҡорт, ВКП(б ағзаһы)<ref name="Ахтямов Галимьян Ахтямович" />.|}} 1944 йылдың 4 майында III дәрәжә [[Дан ордены]] менән бүләкләнә (Батырлыҡ күрһәткән көндәре: 21.04.1944, подразделениеның 1944 йылдың 4 майындағы 10/н номерлы приказы)<ref name="Ахтямов Галимьян Ахтямович" />. 1945 йылдың 4 майында [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]на лайыҡ була (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 03.03.1945, подразделениеның 1945 йылдың 4 майындағы 24/н номерлы приказы)<ref name="Ахтямов Галимьян Ахтямович" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] ([[1943]]) * III дәрәжә [[Дан ордены]] ([[1944]]) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1945]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero47184123/ Память народа. Ахтямов Галимьян Ахтямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713025635/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero47184123/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1115-akhtyamov-galim-yan-akhtyamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХТЯМОВ Галимьян Ахтямович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] iqcm7xbclw08kabjfgwuo0d2l85kakw 0 176451 1301781 1232977 2026-08-04T22:23:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301781 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхтәмов Ислам Әхтәм улы''' ([[28 июнь]] [[1921 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, майор, [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры<ref name="Ахтямов Ислам">[https://1418museum.ru/heroes/30660597/ Ахтямов Ислам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202717/https://1418museum.ru/heroes/30660597/ |date=2021-06-24 }}</ref><ref name="Ахтямов Ислам Ахтямович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1104025072/ Память народа. Ахтямов Ислам Ахтямович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713030714/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1104025072/ |date=2021-07-13 }}</ref>. == Биографияһы == Ислам Әхтәм улы Әхтәмов [[1921 йыл]]дың 28 июнендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]] [[Урмияҙ]] ауылында тыуған<ref name="Ахтямов Ислам" /><ref name="Ахтямов Ислам Ахтямович" />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1939 йылдың 15 октябрендә Асҡын район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Ахтямов Ислам" />. Хабаровск пехота училищеһын тамамлай һәм 1940 йылдың 15 октябрендә кесе лейтенант званиеһында армияла хеҙмәт юлын башлай<ref name="Ахтямов Ислам" /><ref>[https://pamyat-naroda.su/person/officers/2420686 учётно-послужная картотека]</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында 7-се гвардия кавалерия корпусының [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 313-сө гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә<ref name="Ахтямов Ислам" /><ref name="Ахтямов Ислам Ахтямович" />. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн 1942 йылдың 31 июлендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (Батырлыҡ күрһәткән көндәре: 06.07.1942)<ref name="Ахтямов Ислам Ахтямович" />. Шулай уҡ II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була (йылы күрһәтелмәгән). Орден менән Наградлау ҡағыҙында уның батырлығы тураһында ошондай юлдар яҙылған: {{цитата| Немец илбаҫарҙары менән һуғышта үҙен ҡаҡшамаҫ, ҡыйыу итеп күрһәтте. Мендзыже́ц ҡалаһын азат иткәндә, иптәш Әхтәмов разведчиктар төркөмө менән һуғыш барышында тимер юл разъезына үтеп инә һәм тимер юлды шартлата. Ошоноң менән ул дошманға тимер юл буйлап сигенеү юлын бикләй. Дошман станцияла һуғыш припастары һәм мөлкәт менән 6 эшелонын ҡалдыра.Әхтәмов эскадрон менән Конты Гоздьевские районында дошманды эҙләүҙе дөрөҫ ойоштора һәм 3 әсирҙе (тел) эләктерә. Улар кәрәкле мөһим мәғлүмәт бирәләр <ref name="Ахтямов Ислам Ахтямович" />.|}} Әхтәмов Ислам Әхтәм улы кесе лейтенанттан майор дәрәжәһенә тиклем күтәрелә һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Берлинды алған өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары һәм 1985 йылда I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә<ref name="Ахтямов Ислам" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены ([[1942]]), * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы, * «Берлинды алған өсөн» миҙалы, * «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы, * «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы, * I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://1418museum.ru/heroes/30660597/ Ахтямов Ислам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202717/https://1418museum.ru/heroes/30660597/ |date=2021-06-24 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer2420686/ Память народа. Ахтямов Ислам Ахтямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713030712/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer2420686/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1104025072/ Память народа. Ахтямов Ислам Ахтямович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713030714/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1104025072/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/426-akhtyamov-islam-akhtyamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХТЯМОВ Ислам Ахтямович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] bnwmyfiznwuz9f5myjvifjd9dpvwemk 0 176458 1301744 1235075 2026-08-04T19:16:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301744 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улы''' ({{lang-ru|Алеев Аллаяр Салахутдинович}}; [[1909]]-7.07.[[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 394-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/917-aleev-allayar-salakhutdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алеев Аллаяр Салахутдинович ]</ref>. == Биографияһы == Аллаяр Сәләхетдин улы Әлиев [[1909 йыл]]да (башҡа мәғлүмәт буйынса, 1902 йыл) БАССР-ҙың Күмертау районы [[Кинйәабыҙ]]<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1076273511/ Память народа. Алиев Аллаяр Салахутдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724125436/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1076273511/ |date=2021-07-24 }}</ref> (башҡа мәғлүмәт буйынса — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Көйөргәҙе районы]] [[Арыҫлан-Әмәкәс]])<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/917-aleev-allayar-salakhutdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алеев Аллаяр Салахутдинович]</ref> ауылында тыуған. [[1941 йыл]]дың 14 декабрендә Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. [[1942 йыл]]дың 7 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Икенсе Тербуны ауылы районында хәбәрһеҙ юғала<ref name="pamyat-naroda.ru"/>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == == Хәтер == Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0</ref> һәм БР-ҙың Көйөргәҙе районында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында яугир Әлиев Аллаяр хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. [[1996 йыл]]да эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә ҡыҙылармеец Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улы ла Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнде{{ЫС юҡ|24|07|2021}}. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/917-aleev-allayar-salakhutdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алеев Аллаяр Салахутдинович ]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1076273511/ Память народа. Алиев Аллаяр Салахутдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724125436/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1076273511/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/19952754/ Дорога памяти. Алеев Аллаяр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202809/https://1418museum.ru/heroes/19952754/ |date=2021-06-24 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0 * [http://112bkd.ru/index.php/component/sppagebuilder/?view=page&id=52 Братская могила в с. Тербуны]</ref><ref>[https://memory-map.1sept.ru/#/memorial-3172/type=map&center=52.094028,38.63427&zoom=13 Мемориал] * [https://memory-map.1sept.ru/#/memorial-3172/type=map&center=52.094028,38.63427&zoom=13 Мемориал] * [https://vk.com/@patriotvrn-4 Тербунский рубеж] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1909 йылда тыуғандар]] 4hkrw62028vwt0tx7egvolha790fszc 0 176461 1301782 1232978 2026-08-04T22:26:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301782 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхтәмов Кинйәғәли Ғәлләм улы''' ([[1909 йыл]][[Башҡортостан Республикаһы]] [[Матрай районы]] (хәҙерге [[Йылайыр районы]]) — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия старшинаһы, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1944), һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры<ref name="Ахтямов Кинзагали Галлямович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero36377035/ Память народа. Ахтямов Кинзагали Галлямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713031112/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero36377035/ |date=2021-07-13 }}</ref><ref name="Ахтямов Кинзагали">[https://1418museum.ru/heroes/9005933/ Ахтямов Кинзагали] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202946/https://1418museum.ru/heroes/9005933/ |date=2021-06-24 }}</ref>. == Биографияһы == Әхтәмов Кинйәғәли Ғәлләм улы [[1909 йыл]]да [[БАССР]]-ҙың [[Матрай районы]]нда, хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]нда тыуған<ref name="Ахтямов Кинзагали Галлямович" />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1941 йылдың 5 авгусында Матрай район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Ахтямов Кинзагали" />. 7 гвардия кавалерия корпусының [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] 148-се гвардия артиллерия-миномент полкында хеҙмәт итә<ref name="Ахтямов Кинзагали Галлямович" />. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда күрһәткән батырлығы өсөн 1944 йылдың 8 авгусында «Батырлыҡ өсөн» миҙалына (7 гвардия кавалерия корпусының [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] 148-се гвардия артиллерия-миномент полкы буйынса 1944 йылдың 8 авгусындағы 8/н номерлы приказы) лайыҡ була<ref name="Ахтямов Кинзагали Галлямович" />. Наградлау ҡағыҙында уның ҡаһарманлығы тураһында ошондай юлдар яҙылған: {{цитата|СССР Юғары Советы Президиумы исеменән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләргә: 1. Хәрби туҡланыу шоферы, гвардия старшинаһы Әхтәмов Кинйәғәли Ғәлләм улын Навуз ауылынан Люблин ҡалаһына тиклем марш ваҡытында автомашинаһының аварияға осрау һәм ватылыу осраҡтары булмағаны өсөн. 1909 йылғы, башҡорт, ВЛКСМ ағзаһы<ref name="Ахтямов Кинзагали Галлямович" />.|}} 1945 йылдың 22 сентябрендә [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә (подразделениеның 1945 йылдың 22 сентябрендәге 11-се номерлы приказы)<ref name="Ахтямов Кинзагали Галлямович" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] ([[1944]]) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1945]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero36377035/ Память народа. Ахтямов Кинзагали Галлямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713031112/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero36377035/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/9005933/ Ахтямов Кинзагали] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202946/https://1418museum.ru/heroes/9005933/ |date=2021-06-24 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/369-akhtyamov-kinzagali-gallyamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХТЯМОВ Кинзагали Галлямович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 9ceub6vdowy75edmes2d3diia7b3pi7 0 176464 1301783 1069622 2026-08-04T22:30:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301783 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхтәмов Насип Сәмерхан улы''' ([[1914 йыл]] [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] Ҡылсынбай ауылы — [[1993 йыл]], [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Хәйбулла районы]] [[Бәләкәй Әбеш]] ауылы) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой<ref name="Ахтямов Насып Самирханович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073898482/ Память народа. Ахтямов Насып Самирханович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713031525/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073898482/ |date=2021-07-13 }}</ref>, ҡыҙылармеец, I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985), [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945) кавалеры<ref name="АХТЯМОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1142-akhtyamov-nasyp-samirkhanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХТЯМОВ Насып (Насибулла) Самирханович]</ref>. == Биографияһы == Әхтәмов Насип (Насибулла) Сәмерхан улы [[1914 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Орск өйәҙе]] Ҡылсынбай (Кильчинбаево) ауылында, хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]]нда тыуған<ref name="АХТЯМОВ" />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Матрай район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Ахтямов Насып Самирханович" />. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 101‑се айырым атлы-артиллерия дивизионында тоҫҡаусы булып хеҙмәт итә<ref name="АХТЯМОВ" />. 1942 йылда яраланыу сәбәпле демобилизациялана<ref name="АХТЯМОВ" />. 1945 йылда [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]], ә 1985 йылда Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығы айҡанлы I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә<ref name="Ахтямов Насып Самирханович" /><ref name="АХТЯМОВ" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945) * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073898482/ Память народа. Ахтямов Насып] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713031525/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073898482/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1142-akhtyamov-nasyp-samirkhanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХТЯМОВ Насып (Насибулла) Самирханович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 2pie21b4835plk7b8kdow4nt62r9fd8 0 176466 1301784 1232979 2026-08-04T22:32:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301784 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әхтәмов Шәймөхәмәт Әҙеһәм улы''' ([[1914 йыл]], [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]] [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] ауылы — 10 июль [[1942 йыл]] [[Курск өлкәһе]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, өлкән сержант<ref name="Ахтямов Шаймухамет Адигамович">[https://1418museum.ru/heroes/19952739/ Ахтямов Шаймухамет Адигамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204108/https://1418museum.ru/heroes/19952739/ |date=2021-06-24 }}</ref>,<ref name="АХТЯМОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1116-akhtyamov-shajmukhamet-adigamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХТЯМОВ Шаймухамет Адигамович]</ref>. == Биографияһы == Әхтәмов Шәймөхәмәт Әҙеһәм улы [[1914 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Абҙаҡ (Белорет районы)|Абҙаҡ]] ауылында тыуған<ref name="Ахтямов Шаймухамет Адигамович" /><ref name="АХТЯМОВ" />. 1939 йылдың 4 декабрендә Белорет ҡала милиция бүлегенең 359 (п.2) номерлы бойороғо менән 3-сө разрядлы милиционер вазифаһына тәғәйенләнә. Повесткалар сығарыусы, КПЗ дежурныйы, тышта поста тороусы булып эшләй. 1940 йылдың 13 ғинуарында ҡала милиция бүлегенең дежурный ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә<ref name="Ахтямов Шаймухамет">[https://vk.com/wall446734902_338 Ахтямов Шаймухамет]</ref>. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылда саҡырыла. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 294-се кавалерия полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә<ref name="АХТЯМОВ" /><ref name="Ахтямов Шаймухамет" />. 1942 йылдың 10 июлендә [[Курск өлкәһе]]ндә хәбәрһеҙ юғала<ref name="АХТЯМОВ" /><ref name="Ахтямов Шаймухамет" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://1418museum.ru/heroes/19952739/ Ахтямов Шаймухамет Адигамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204108/https://1418museum.ru/heroes/19952739/ |date=2021-06-24 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1116-akhtyamov-shajmukhamet-adigamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХТЯМОВ Шаймухамет Адигамович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1161170947/ Память народа. Ахтямов Шаймухамет Адигамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713032224/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1161170947/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://vk.com/wall446734902_338 Ахтямов Шаймухамет] {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] hptul3pr8i2rreevdxj28rx9d8v6u8t 0 176474 1301746 1300153 2026-08-04T19:22:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301746 wikitext text/x-wiki {{фш|Әлимғолов}} {{Ук}} '''Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы''' ({{lang-ru|Алимгулов Рахимьян Рахимгулович}}; [[1900]] — ?) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры. Ҡыҙылармеец. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) кавалеры<ref name="112bkd.ru">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/919-alimgulov-rakhimyan-rakhimgulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алимгулов Рахимьян Рахимгулович]</ref>. == Биографияһы == Рәхимйән Рәхимғол улы [[1900 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Миәкәбаш (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]] Әнәс) ауылында тыуған. БАССР-ҙың Миәкә районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла<ref name="112bkd.ru"/>. == Хәрби хеҙмәте == Ҡыҙылармеец Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]] составында фронт юлдарын үтә. [[1985 йыл]]да, Еңеүҙең 40 йыллығы уңайынан, II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510386401/ Память народа. Алимгулов Рахимьян Рахимгулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724130124/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510386401/ |date=2021-07-24 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)<ref>[https://1418museum.ru/heroes/23606129/ Дорога памяти. Алимгулов Рахимьян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204239/https://1418museum.ru/heroes/23606129/ |date=2021-06-24 }}</ref> == Хәтер == Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Миякинский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7</ref> һәм БР-ҙың [[Миәкә районы]]ның [[Миәкәбаш|Әнәс]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 1, ящик 29. Номер документа 84<ref>[https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1510386401 Рахимьян Алимгулов] </ref>. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/919-alimgulov-rakhimyan-rakhimgulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алимгулов Рахимьян Рахимгулович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510386401/ Память народа. Алимгулов Рахимьян Рахимгулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724130124/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510386401/ |date=2021-07-24 }} * [https://1418museum.ru/heroes/23606129/ Дорога памяти. Алимгулов Рахимьян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204239/https://1418museum.ru/heroes/23606129/ |date=2021-06-24 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Миякинский район, т. 8, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1900 йылда тыуғандар]] [[Категория:Миәкә районында тыуғандар]] hk2cq8nbel905acxhrh9ih358zgvznw 0 176477 1301804 1069196 2026-08-05T09:06:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301804 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Ахунйәнов Нәби Вәлиәхмәт улы''' ([[1903 йыл]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]) — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән сержанты, гвардия лейтенанты, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры<ref name="Ахуньяпов Наби Валиакметович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21949680/ Память народа. Ахуньяпов Наби Валиакметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713102642/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21949680/ |date=2021-07-13 }}</ref><ref name="АХУНЬЯНОВ Наби Валиахметович">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1120-akhun-yanov-nabi-valiakhmetovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХУНЬЯНОВ Наби Валиахметович]</ref>. == Биографияһы == Ахунйәнов Нәби Вәлиәхмәт улы [[1903 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]]нда тыуған<ref name="АХУНЬЯНОВ Наби Валиахметович" />. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1942 йылда Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкында 4-се эскадрондың 4-се взвод отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә<ref name="Ахуньяпов Наби Валиакметович" /><ref name="АХУНЬЯНОВ Наби Валиахметович" />. 1943 йылда Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә (7 гвардия кавалерия корпусы 16 гвардия кавалерия дивизияһының 1943 йылдың 6 октябрендәге 263/н номерлы Приказы)<ref name="Ахуньяпов Наби Валиакметович" /><ref name="АХУНЬЯНОВ Наби Валиахметович" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1943]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21949680/ Память народа. Ахуньяпов Наби Валиакметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713102642/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21949680/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1120-akhun-yanov-nabi-valiakhmetovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХУНЬЯНОВ Наби Валиахметович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 94nuudfm84jvtj39h14amoo3elixhck 0 176519 1301742 1235074 2026-08-04T18:59:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301742 wikitext text/x-wiki {{фш|Әйүпов}} {{Ук}} '''Әйүпов Фәрүәз Фәррәх улы''' ([[1910 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, медицина хеҙмәтенең гвардия старшинаһы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) кавалеры<ref name="АЮПОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1125-ayupov-farvas-z-j-farrakhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АЮПОВ Фарвас(з, й) Фаррахович]</ref><ref name="Аюпов Фарвас">[https://1418museum.ru/heroes/30174872/ Аюпов Фарвас] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211737/https://1418museum.ru/heroes/30174872/ |date=2021-06-24 }}</ref>. == Биографияһы == Әйүпов Фәрүәз Фәррәх улы [[1910 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]]нда тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың декабрендә Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Аюпов Фарвас" />. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномент полкында санинструктор булып хеҙмәт итә<ref name="АЮПОВ" /><ref name="Аюпов Фарвас" />. 1943 йылда [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән (батырлыҡ күрһәткән көнө: 14.11.1943), ә 1944 йылда [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]], 1945 йылда [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә<ref name="АЮПОВ" /><ref name="Аюпов Фарвас" /><ref name="Фарвас Фаррахович Аюпов">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80437678/ Память народа. Фарвас Фаррахович Аюпов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713105204/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80437678/ |date=2021-07-13 }}</ref>. [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән Наградлау ҡағыҙында Әйүпов Фәрүәз Фәррәх улының батырлығы тураһында ошолай тасуирлана: {{цитата|Һуғыш ваҡытында ҡоралдары менән 20 яралы һалдатты командиры менән бергә һуғыш яланынан сығарҙы. 14.11.1943 йылдың 14 ноябре көнө Малодуша (белор. Маладуша) ауылы янындағы һуғышта сафтан сыҡҡан миномент тоҫҡаусыһын алмаштыра һәм минометтан атып дошмандың һуғыш припастары тейәлгән автомашинаһын шартлата<ref name="Фарвас Фаррахович Аюпов" />.|}} == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] ([[1943]]) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] ([[1944]]) * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] ([[1945]]) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1945]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80437678/ Память народа. Фарвас Фаррахович Аюпов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713105204/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80437678/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/30174872/ Аюпов Фарвас] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624211737/https://1418museum.ru/heroes/30174872/ |date=2021-06-24 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1125-ayupov-farvas-z-j-farrakhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АЮПОВ Фарвас(з, й) Фаррахович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] nly66qouup8004j3merr3q82b5ixmn8 0 176613 1301749 1300154 2026-08-04T19:32:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301749 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әлмәтов Ғәйет Баймый улы''' ({{lang-ru| Альметов Гает Баймеевич}}; [[5 май]] [[1924 йыл]] — [[1 ғинуар]] [[1973 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се кавалерия полкы пулемётсыһы. Гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры<ref name="Шаймуратовцы">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/352-al-metov-gait-bajmeevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Альметов Гает Баймеевич]</ref>. == Биографияһы == Ғәйет Баймый улы Әлмәтов [[1924 йыл]]дың 5 майында БАССР-ҙың [[Бөрө кантоны]] Сиҙәш ауыл Советы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовещен районы]] Осиповка ауыл Советы) Ҡарағайкүл ауылында тыуған. [[1942 йыл]]дың 18 авгусында БАССР-ҙың [[Байҡыбаш районы]] (1937—1956 йй.) хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла. Гвардия ҡыҙылармеецы Әлмәтов Ғәйет Баймый улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы пулемётсыһы булып хеҙмәт итә<ref name="Альметов Г.Б.">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84336768/ Память народа. Альметов Гает Баймеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724133027/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84336768/ |date=2021-07-24 }}</ref>. [[1945 йыл]]дың 30-31 ғинуарында күрһәткән ҡаһарманлығы {{цитата|Эскадрондың хәрби операциялары һәм марш үтеүе ваҡытында, теләһә ниндәй шарттарҙа ла иптәш Әлмәтовтың пулемёты таҙа һәм һәйбәт торошта була. Шуның өсөн дошмандың 1945 йылдың 30 ғинуарында Янни ауылы янындағы ҡаты контрһөжүме ваҡытында пулемётынан өҙлөкһөҙ атып, иптәш Әлмәтов 17 гитлерсыны юҡ итте. Ә 31 ғинурҙа, Вальдфульварк тораҡ пункты янында дошмандың көслө контрһөжүмен кире ҡаҡҡанда, шәхси карабинынан атып 6 гитлерсыны үлтерҙе |}} III дәрәжә [[Дан ордены]] менән билдәләнә<ref name="Альметов Г.Б." />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * III дәрәжә [[Дан ордены]] (20.02.1945) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (15.07.1945)<ref name="Шаймуратовцы" /> == Хәтер == Әлмәтов Ғәйет Баймый улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Благовещенский район, т. 4, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03261-2</ref> һәм БР-ҙың [[Благовещен районы]] Ҡарағайкүл ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Сығанаҡтар == * ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 939. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/352-al-metov-gait-bajmeevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Альметов Гает Баймеевич]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84336768/ Память народа. Альметов Гает Баймеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724133027/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84336768/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/33307284/ Дорога памяти. Альметов Гает Баймеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627151232/https://1418museum.ru/heroes/33307284/ |date=2021-06-27 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Благовещенский район, т. 4, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03261-2 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1924 йылда тыуғандар]] dx3bw1xdh2u31ebvj034qixy2ql3avd 0 176615 1301751 1300155 2026-08-04T19:42:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301751 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Әлмөхәмәтов}} '''Әлмөхәмәтов Әмин Ҡолмөхәмәт улы''' ({{lang-ru|Альмухаметов Амин Кульмухаметович}}; [[17 сентябрь]] [[1908 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкы 2-се эскадроны политругы. 2-се ранглы техник-интендант. Өлкән лейтенант. «Батырлыҡ өсөн» (1942), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдарына лайыҡ була<ref name="Шаймуратовцы">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/353-al-mukhametov-amin-kul-mukhametovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Альмухаметов Амин Кульмухаметович]</ref><ref name="Альмухаметов А. К." />. == Биографияһы == Әмин Ҡолмөхәмәт улы Әлмөхәмәтов [[1908 йыл]]дың 17 сентябрендә [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ районы]] Байғужа ауыл Советы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]) [[Кинйәбулат]] ауылында тыуған. 1941 йылдың декабрендә БАССР-ҙың Мәләүез районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла. Әлмөхәмәтов Әмин Ҡолмөхәмәт улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы 2-се эскадроны политругы булып хеҙмәт итә, 2-се ранглы техник-интендант<ref name="Альмухаметов А. К.">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1423234239/ Память народа. Альмухаметов Амин Кульмухаметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724133031/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1423234239/ |date=2021-07-24 }}</ref>. [[1942 йыл]]дың 31 июлендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән билдәләнгән ҡаһарманлығы тураһында «Халыҡ хәтере» сайтында урынлаштырылған документта: {{цитата|Яңы үрләтелгән йәш сәйәси хеҙмәткәр (политработник) булыуына ҡарамаҫтан, иптәш Әлмөхәмәтов эскадрон яугирҙарын һәм командирҙарын ҡаһарманлыҡҡа әйҙәне, үҙен яҡшы ойоштороусы һәм тәрбиәсе булараҡ күрһәтте. 1942 йылдың 9 июленән 10 июленә ҡаршы төндә Әлмөхәмәтов ун бишләгән немец һалдатын юҡ итте һәм бер офицерҙы штык менән сәнсеп үлтерҙе<ref name="Альмухаметов А. К." />.|}} тиелә [[1943 йыл]]дың 4 сентябрендә хеҙмәте тамамлана<ref name="Альмухаметов А. К." />.. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1942]]) * «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы ([[1945]])<ref name="Шаймуратовцы" />. == Хәтер == Әлмөхәмәтов Әмин Ҡолмөхәмәт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Ишимбайский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2</ref> һәм БР-ның Ишембай районы Кинйәбулат ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/353-al-mukhametov-amin-kul-mukhametovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Альмухаметов Амин Кульмухаметович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1423234239/ Память народа. Альмухаметов Амин Кульмухаметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724133031/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1423234239/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/14093812/ Дорога памяти. Альмухаметов Амин Кульмухаметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627164815/https://1418museum.ru/heroes/14093812/ |date=2021-06-27 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Ишимбайский район, т. 6, 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03308-2 {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1908 йылда тыуғандар]] cxgc0ys9080lco59nuqxjnnl0thzock 0 176628 1301750 1232929 2026-08-04T19:38:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301750 wikitext text/x-wiki {{фш|Әлмөхәмәтов}} {{Ук}} '''Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улы''' ({{lang-ru|Альмухаметов Кутдус Ависович}}; [[1912]] — 21 апрель [[1945]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 62-се кавалерия полкының сапёр-емертеү взводы отделениеһы командиры. Гвардия өлкән сержанты<ref name="Шаймуратовцы">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/925-al-mukhametov-kutdus-avisovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Альмухаметов Кутдус Ависович]</ref><ref name="Альмухаметов К. А." />. == Биографияһы == Ҡотдос Ауис улы Әлмөхәмәтов [[1912 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]]) Балтай ауылында тыуған. [[1941 йыл]]дың авгусында БАССР-ҙың Ҡандра (башҡа мәғлүмәт буйынса: Туймазы) районы хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра. Гвардия старшинаһы Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 62-се кавалерия полкының айырым сапёр-емертеү взвод отделениеһы командиры була. 1943 йылдың 1 июненән 31 авгусына тиклем, 1943 йылдың 18 сентябренән 1944 йылдың 16 ғинуарына тиклем немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә гвардия өлкән сержанты Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улының һәм ул етәкләгән сапёр-емертеү взводының көн һайын күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы 1944 йылдың 23 ғинуарында [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән билдәләнә. Командование Әлмөхәмәтовты ҡыйыу командир һәм үҙ эшенең оҫтаһы тип таный. Дошман ҡалдырған территорияны уның взводы иң тәүҙә разведкалай һәм миналарҙан таҙарта, һәм 4 ай буйы хәрәкәт итеү осоронда полкта минанан ҡорбандар булмай. Бынан тыш, «иптәш Әлмөхәмәтов» дошман уты аҫтында команда күҙәтеү пункттары төҙөй, һәм шуның менән штабтың тулы ҡанлы эшмәкәрлеген тәьмин итә. Замостье тораҡ пункты янындағы һуғышта Әлмөхәмәтов үҙенең отделениеһы менән 2 сәғәт эсендә һуғыш яланынан 180 минаны зарарһыҙландыра һәм полк поразделениеларының алға уңышлы хәрәкәтенә булышлыҡ итә<ref name="Альмухаметов К. А." />. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланыр алдынан, [[1945 йыл]]дың 21 апрелендә, һәләк була. Германияла, Вандлиц ҡасабаһында ерләнгән<ref name="Альмухаметов К. А.">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34257070/ Память народа. Альмухаметов Кутдус Ависович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627185917/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34257070/ |date=2021-06-27 }}</ref>.<ref name="Шаймуратовцы" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1944]]) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1943]]) * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] ([[1943]])<ref name="Альмухаметов К. А." /> == Хәтер == Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0</ref> һәм БР-ның [[Туймазы районы]] Балтай ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/925-al-mukhametov-kutdus-avisovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Альмухаметов Кутдус Ависович] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34257070/ Память народа. Альмухаметов Кутдус Ависович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627185917/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34257070/ |date=2021-06-27 }} * [https://1418museum.ru/heroes/14114032/ Дорога памяти. Альмухаметов Кутдус Ависович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627185920/https://1418museum.ru/heroes/14114032/ |date=2021-06-27 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1912 йылда тыуғандар]] hc1h41l57s5rxbufbdc7q7ignmot4f4 0 176634 1301754 1300156 2026-08-04T19:47:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301754 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Әлүков Ғиниәтулла Рәхмәтулла улы''' ({{lang-ru|Алюков Гиниятулла Рахматуллович}}; 28 апрель [[1903]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 101-се айырым кавалерия дивизионында, 113-сө айырым артиллерия дивизионында хеҙмәт итә. Ветеринария хеҙмәтенең запастағы өлкән лейтенанты<ref name="Шаймуратовцы">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91482833/ Алюков Гиниятулла Рахматуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724133033/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91482833/ |date=2021-07-24 }}</ref>. == Биографияһы == Ғиниәтулла Рәхмәтулла улы Әлүков [[1903 йыл]]дың 28 апрелендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Ергән ауылында тыуған. 1937 йылдың апреленән хәрби хеҙмәттә була<ref name="Әлүков Ғ. Р.">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91482833/ Память народа. Алюков Гиниятулла Рахматуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724133033/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91482833/ |date=2021-07-24 }}</ref>. 1941 йылдың 15 ноябрендә Өфө ҡала хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра<ref name="1418museum.ru">[https://1418museum.ru/heroes/15141808/ Дорога памяти. Алюков Гиниятулла Рахматуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628074020/https://1418museum.ru/heroes/15141808/ |date=2021-06-28 }}</ref>. Запастағы хәрби ветеринар фельдшер, өлкән лейтенант Әлүков Ғиниәтулла Рәхмәтулла улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 101-се айырым кавалерия дивизионында, 113-сө айырым артиллерия дивизионында хеҙмәт итә. 1943 йылдың февралендә Борисов бойороғо буйынса уҙғарылған һәләкәтле рейдта ҡатнаша. Хәрби хеҙмәте 1948 йылдың 2 декабрендә тамамлана<ref name="Шаймуратовцы" /><ref name="Әлүков Ғ. Р." />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы<ref name="1418museum.ru"/>. == Хәтер == Әлүков Ғиниәтулла Рәхмәтулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Мелеузоввский район, т. 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7</ref> һәм БР-ның Мәләүез районы Ергән ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/926-alyukov-giniyatulla?Itemid=104 Шаймуратовцы. Алюков Гиниятулла Рахматуллович] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91482833/ Память народа. Алюков Гиниятулла Рахматуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724133033/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91482833/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/15141808/ Дорога памяти. Алюков Гиниятулла Рахматуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628074020/https://1418museum.ru/heroes/15141808/ |date=2021-06-28 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Мелеузовский район, т. 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03393-7 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1903 йылда тыуғандар]] sgoygh3ppe8ol8x4829j1yltbzoog4o 0 177133 1301737 1201256 2026-08-04T13:04:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301737 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улы''' ([[1901]]—[[1958]]) — СССР ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Чкалов өлкәһе]]нең (хәҙер [[Ырымбур өлкәһе]]) [[Аҡболаҡ районы]] Аҡболаҡ МТС-ы директоры<ref>[http://toropceva.com/pervotselinniki-geroi-sotsialisticheskogo-truda.html ПЕРВОЦЕЛИННИКИ-ГЕРОИ СОЦИАЛИСТИЧЕСКОГО ТРУДА]</ref>, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957). == Биографияһы == Ғариф Зариф улы Ҡөшмөхәмәтов [[1901 йыл]]да [[Һамар губернаһы]]ның [[Боғорослан өйәҙе]] Чесноковка ауылында, хәҙер Ырымбур өлкәһенең [[Переволоцк районы]]нда, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәптә ете класс тамамлаған. 19 йәшендә [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ға хеҙмәт итергә китә. Демобилизациянан һуң ауыл ҡулланыусылар йәмғиәте рәйесе булып эшләй, «Интернационал» колхозын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм уның етәксеһе була, Чесноковка МТС-ын эштәрен ойоштороусы. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]]/[[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы булараҡ 1939 йылда партияның район комитетында эшләргә тәҡдим ителә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында тылда эшләй. Ҡыҙыл-Майҙан МТС-ының сәйәси бүлеге начальнигы вазифаһын башҡарыусы, аҙаҡ Тамар-Үткел МТС-ы һәм Аҡболаҡ районының 1-се Аҡболаҡ МТС-ы директоры директор булып эшләй. Фронтты икмәк менән тәьмин итеүҙе ойоштора, сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙә ҡатнаша. Ике тапҡыр Бөтә союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — халыҡ депутаттарының өлкә Советы депутаты итеп һайлана. [[1958 йыл]]да [[Ырымбур өлкәһе]] [[Илек районы]]ның, хәҙерге [[Ырымбур]] ҡала округы сигендәге Краснохолм ауылында вафат була. == Хәтер == Чесноковка ауылында ағалы-ҡустылы (ике туған ҡустыһы Файзрахман да шулай уҡ ауыл хужалығында эшләй — [[колхоз]] төҙөүҙә ҡатнаша, аҙаҡ — бригадир, утыҙ йыл тиерлек завхоз һәм (һуғышҡа тәнәфестәр менән) колхоз рәйесе була) туғандар йәшәгән урамға «Ҡошмөхәмәтовтар урамы» тигән таҡтаташ ҡуйылған. == Наградалары == * СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1957 йылдың 11 ғинуарында, сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙә, 1956 йылда урып-йыйыуҙы һәм икмәк әҙерләүҙе уңышлы башҡарыуҙа айырым ҡаҙаныштары өсөн Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улына [[Ленин ордены]] һәм [[«Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы]] тапшырылып, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә. * Шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында ВСХВ [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] кесе алтын миҙалы бар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Герои Социалистического Труда Оренбургской области. == Әҙәбиәт == * {{китап |автор=Россовский В. П. |часть= |ссылка часть=|заглавие=Герои Труда: Биографический справочник.|оригинал= |ссылка=[http://orenkraeved.ru/images/biblioteka/lichnosti/geroi_truda/geroi_truda.pdf Кушмухаметов Гариф Зарифович|викитека= |ответственный= |издание= |место=Калуга |издательство=Золотая аллея |год=1999 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=256 |серия= |isbn= |тираж= |ref=[http://orenkraeve}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Warheroes|id=17453|star=Labor}} * [http://kraeved.opck.org/zemlaki/geroi_st/k/kushmuhametov.php Кушмухаметов Гариф Зарифович (1901—1958)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818104206/http://kraeved.opck.org/zemlaki/geroi_st/k/kushmuhametov.php |date=2019-08-18 }} * [http://artlib.osu.ru/oeel/gold/bolshakov/orenburg/pdf/K.PDF КУШМУХАМЕТОВ Гариф Зарифович] {{Портал|Шәхестәр}} [[Категория:Колхоз рәйестәре]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1958 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1901 йылда тыуғандар]] e7b68dlk9feg61pjs9qxxa3ab5b3juj 0 179648 1301755 1300157 2026-08-04T19:55:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301755 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әминев Ибраһим Садиҡ улы''' ({{lang-ru|Аминев Ибрагим Садыкович}}; [[1901 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|16-сы гвардия дивизияһы]]ның штаб идаралығының комендант взводында хеҙмәт итә, гвардия ҡыҙылармеецы<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/931-aminev-ibragim-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Ибрагим Садыкович]</ref>. == Биографияһы == Ибраһим Садиҡ улы Әминев [[1901 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Өршәк-мең улусы (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Ауырғазы районы) Уҫман ауылында тыуған. 1941 йылдың 24 декабрендә Ауырғазы район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|16-сы гвардия дивизияһы]]ның штаб идаралығының комендант взводында повозочный булып хеҙмәт итә, {{Цитата|Әминев Ибраһим Садиҡ улы 1942 йылдың июненән бирле 112-се Башҡорт дивизияһының хәрби операцияларында ҡатнаша, һәм шул осорҙа үҙен бик тәртипле һәм хәстәрлекле ҡыҙылармеец-повозочник итеп күрһәтте. Уға ышанып тапшырылған аты менән арбаһы һәр ваҡыт әҙер. 1943 йылдың 1 февраленән 24 февралгә тиклем Чернухино-Дебальцево районында дошман тылында барған хәтәр һуғыш мәлендә повозкаһында 200 км юл үтте. Дәһшәтле алыш эсенән үҙенең аттарын сығара алды. 1943 йылдың 19 сентябренән алып 1944 йылдың 15 ғинуарына тиклем Чернигов ҡалаһы, Днепр йылғаһы, Белоруссияның өлкә үҙәге Мозырь ҡалаһы өсөн алыштарҙа ҡатнашты',|}} — тип яҙылған уның батырлығы тураһында. 1945 йылдың 15 апреленән 3 майына тиклем Берлинға һөжүм итеү операцияһы барышында, Науен ҡалаһы янынан үткәндә дошман бомбаға тотҡан шарттарҙа ла аттарын һәм бричкаһын һаҡлап ҡала. 1945 йылда демобилизациялана<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/931-aminev-ibragim-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Ибрагим Садыкович]</ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46300456/ Память народа. Аминев Ибрагим Садыкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009155536/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46300456/ |date=2021-10-09 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1945)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46300456/ Память народа. Аминев Ибрагим Садыкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009155536/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46300456/ |date=2021-10-09 }}</ref>. == Хәтер == Әминев Ибраһим Садиҡ улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Аургазинский район, т. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997</ref> һәм БР-ның Ауырғазы районы Усман ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән. == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/931-aminev-ibragim-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Ибрагим Садыкович] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46300456/ Память народа. Аминев Ибрагим Садыкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009155536/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46300456/ |date=2021-10-09 }} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Аургазинский район, т. 1 Аминев Ибрагим Садыкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02997 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1901 йылда тыуғандар]] 7329m2lhkl6dn4da8w84b36gqdbrgf9 0 186015 1301792 1193878 2026-08-05T03:56:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301792 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы}} '''Юхан Август Стриндберг''' ({{Lang-sv|Johan August Strindberg}}, [[22 ғинуар]] [[1849 йыл]], [[Стокгольм]] — [[14 май]] [[1912 йыл]], шунда уҡ) — [[Швеция|швед]] яҙыусыһы һәм публицисы<ref>''Мацевич А.А.'' Стриндберг, Август // [[Большая российская энциклопедия]]. Том 31. М., 2016, с.318.</ref>. Хәҙерге заман швед әҙәбиәтенә һәм театрына нигеҙ һалыусы. == Биографияһы == Яҙыусының атаһы негоциант (эшҡыуар) аристократтар нәҫеленән, әсәһе-хеҙмәтсе булған<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|Стриндберг Юхан Август}}</ref>. [[1867 йыл|1867]]—[[1872 йыл|1872 йылдарҙа]] Август Стриндберг Уппсала университетында<ref name="БСЭ" /> уҡый. Йәш сағында финанс ҡыйынлыҡтар кисереп, бер нисә һөнәр (уҡытыусы, китапханасы, актер, телеграфсы һәм башҡалар) менән шөғөлләнеп тә ала<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Стриндберг, Август|[[Венгерова, Зинаида Афанасьевна|Венгерова З. А.]]}}</ref>. 1870 йылдар башында «В Риме» (Rom, 1870), «Изгнанник», «Местер Улоф» («Mäster Olof», 1872) драмалары менән яҙыусы булараҡ дебют яһай<ref>''Мацевич А. А.'', op.cit.</ref>. 1879 йылда баҫылған «Красная комната» социаль-тәнҡит романы уға киң танылыу килтерә<ref name="ЛЭ" />. 1872 йылдан [[Стокгольм]]да журналист булып эшләй. 1874 йылда Король асыҡ китапханаһында китапханасы ярҙамсыһы була. 1890-сы йылдар ағымында байтаҡ ваҡытын сит илдә үткәрә, [[Фән|ғилми]] эксперименттар һәм тикшеренеүҙәр, шулай уҡ оккультизм менән шөғәлләнә<ref name="Inferno">{{Китап|автор=Banham M.|заглавие=The Cambridge Guide to Theatre|ссылка=https://books.google.com/books?id=8qMTPAPFGXUC&pg=PA1040|год=1995|издательство=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-43437-9|pages=1040|allpages=1233}}{{Ref-en}}</ref>. [[1893 йыл|1893]] һәм [[1897 йыл|1897 йылдар]] арауығында уның «Кризис Инферно», {{lang-sv|Infernokrisen}}) тип аталған психик эпизодтар серияһы уны Швецияға ҡайтарыуға һәм клиникаға госпиталләштереүгә килтерә<ref name="Inferno" />. Һуңынан, швед мистигы Эммануил идеялары йоғонтоһо аҫтында Сведенборг «[[:ru:Золя|Золя]] оккультизма» ({{lang-en|«The Zola of the Occult»}}) булам тигән ниәт менән «оккульт көндәлегенә» төрлө эзотерик материалдар йыя<ref name="Inferno" />. 1898 йылда Стриндберг француз телендә «Инферно» ({{lang-fr|«Inferno»}})[[Автобиография|автобиографик]]китабын баҫтырып сығара. Һуңынан яҙыусының был әҫәрен ҡайһы бер тикшеренеүселәр Стриндбергтың психик сауырығанын иҫбатлаусы дәлил булараҡ телгә ала, диагноздарының береһе — параноидлы психоз<ref>{{Мәҡәлә|автор=Hans Göran Ekman|заглавие=Samlaren|ссылка=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:851215/FULLTEXT01.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108154242/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:851215/FULLTEXT01.pdf|archivedate=2018-01-08|язык=sv|издание=Tidskrift for svensk litteraturvetenskaplig forskning|тип=журнал|год=1994|страницы=189—191|issn=0348-6133|место=Varnamo}}</ref><ref name="RothenbergMadness">{{Китап|автор=Rothenberg A.|заглавие=Creativity and Madness: New Findings and Old Stereotypes|ссылка=https://books.google.com/books?id=cDF-AAAAMAAJ&pg=PA93|год=1990|издательство=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-4011-1|страницы=93|страниц=199}}</ref>. [[1911 йыл]]ғы Раштыуа алдынан [[Пневмония|пневмония менән]] ауырып китә һәм артабан аяҡҡа баҫа алмай. Пневмониянан һәм ашҡаҙан яман шешенән [[1912 йыл]]да вафат була. Сәйәсәттә [[Социализм|социалистик]], хатта [[Анархизм|анархист]] ҡарашлы була, был ҡараштары уның әҙәби ижадында ла сағылыш тапҡан. [[XX быуат]] башында көнбайыш цивилизацияһы етәкселәренең береһе була. Стриндберг стиле үҫешендә натурализм башланғыс платформа була , ә һуңғы ижады осоронда -XIX быуат аҙағында байтаҡ европа илдәре әҙәбиәтендә эпизодик рәүештә барлыҡҡа килгән йәш экспрессионизм йүнәлеше сағыла Күренекле урыҫ шағиры Александр Александрович Блок «Памяти Августа Стриндберга» тигән некролог яҙа. == Шәхси тормошо == Стриндберг өс тапҡыр өйләнгән була. * Беренсе никахы: Сири Фон Эссен (1877-1891). Дүрт балаһы: Керстин (тыуғандан һуң вафат була), Карин, Грета һәм Ганс. * Икенсе никахы: Фрида Уль (1893-1897). Ҡыҙы Керстин,улдары Фридрих (стриндбергтың улы түгел, юридик яҡтан ул тип танылған). * Өсөнсө никахы: [[Гарриет Босс|Харриет Боссе]] (1901-1902). Ҡыҙы Анн-Мари. Яҙыусының ҡыҙы, Карин Стриндберг, Рәсәй революционер Владимир Мартынович Смирновта кейәүҙә була . == Хәтер == Стриндбергтың хөрмәтенә Меркурийҙағы бер кратерҙы уның исеме менән атағандар. == Стриндберг һәм музыка == Стриндберг [[Людвиг ван Бетховен|Л.]] [[Людвиг ван Бетховен|ван Бетховен]] музыкаһына ныҡ табыныусы була Пьесаларының береһе [[:de:Die Gespenstersonate|«Spöksonaten»]]<nowiki/>ды (премьераһы 1908 йылда Стокгольмда) ул композиторҙың d-moll op фортепиано сонатаһы менән илһамланып, уны B-dur, op.11 фортепиано триоһы тип атай (ике программа атамаһы ла — «Gespenstersonate» һәм «Gespenstertrio» — композиторҙыҡы түгел) һәм ул пьесаһын хатта «opus»тип атай. Пьесанан өҙөк 1915 йылда уҡАнтон Веберн («Schien mir's als ich sah die Sonne», op. 12 № 3) тарафынан музыкаға һалына. Стриндберг пьесаһының тексы Ариберт Раймандың (премьераһы Берлинда, 1984 йылда Арибер Раймандың шул уҡ исемендәге «Gespenstersonate» опера либреттоһына нигеҙ була (премьераһы Берлинда, 1984 йылда үтә).ҙы уның исеме менән атағандар == Кинематографтағы образы == * «Август Стриндберг. Жизнь между гениальностью и безумием» (мини-сериал; Швеция, Австрия, Германия, Дания; 1985; режиссерҙары Йохан Бергенстрале, Челль Греде) ; фильмда төп ролдә — Томми Бергрен. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Strindberg_eldh.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Strindberg_eldh.png/220px-Strindberg_eldh.png|справа|мини|Стокгольмда Карл Эльд эшләгән Стриндберг һәйкәле (1942) ]] [[Файл:Strindberg_Bellevue.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Strindberg_Bellevue.JPG/220px-Strindberg_Bellevue.JPG|справа|мини|Стокгольмда Карл Эльд эшләгән Стриндберг һәйкәле]] === Романдары === * «Красная комната» — роман, 1879 * «Сын служанки» — роман, 1886—1887 * «Жители острова Хемсё» — роман, 1887 * «Исповедь безумца» — роман, 1888 * «На шхерах» — роман, 1890 * «Ад» — автобиогр. книга, 1897 * «Легенды» — автобиогр. книга, 1897 * «Одинокий» — роман, 1903 * «Готические комнаты» — роман, 1904 * «Чёрные знамёна» — роман, 1905 === Повестары һәм хикәйәләре === * «Новое царство» — повесть, 1882 * «Рассказы о браке» — сборник, 1884—1886 * «Утопии в действительности» — сборник новелл, 1885 * «Чандала» — повесть, 1889 * «Первые и последние» — рассказ из сборника «Веселая Бухта и Позорный залив». (В 1903 году был напечатан в приложении к газете «Приазовский край», № 43 от 12 октября, С. 1-2) * «Кукольный дом» — рассказ. (В 1905 году был напечатан в газете «Приазовский край», № 196 от 18 августа и № 197 от 19 августа) === Пьесалары === {{Колонки|2}} * «Вольнодумец» (Fritänkaren, 1869) * «Гермиона» (Hermione, 1870) * «В Риме» (I Rom, 1870) * «Изгнанник» (Den fredlöse, 1871) * «Местер Улоф» (Mäster Olof, 1872, 1874, 1877) * «Странствия Счастливчика Пера» (Lycko-Pers resa, 1882) * «Отец» (Fadren, 1887) * «Товарищи» (Kamraterna, 1887) * «[[Фрёкен Юлия]]» ("Фрекен Жули") (Fröken Julie, 1888) * «Кредиторы» (Fordringsägare, 1888) * «Кто сильнее» (Den starkare, 1889) * «Пария» (Paria, 1889) * «Самум» (Samum, 1889) * «Перед смертью» (Inför döden, 1892) * «Узы» (Bandet, 1892) * «Игра с огнём» (Leka med elden, 1892) * «Путь в Дамаск» (трилогия, Till Damaskus, 1898—1904) * «Борьба и преступление» (Brott och brott, 1899) * «Густав Васа» (Gustav Vasa, 1899) * «Эрик XIV» (Erik XIV, 1899) * «Пасха» (Påsk, 1900) * «Карл XII» (Karl XII, 1901) * «Пляска смерти» (Dödsdansen, 1901) * «Невеста-девственница» (Kronbruden, 1901) * «Лебедь белая» (Svanevit, 1901) * «Энгельбрект» (Engelbrekt, 1901) * «Игра снов» (Ett drömspel, 1902) * «Королева Кристина» (Kristina, 1903) * «Виттенбергский соловей» (Näktergalen i Wittenberg, 1903) * «[[Соната призраков]]» (Spöksonaten, 1907) * «Большая дорога» (Stora landsvägen, 1909) {{Конец кол}} === Публицистикаһы === * «Синяя книга» — публицистика, 1907—1908 * «Открытые письма Интимному театру» — 1909 * «Речи к шведской нации» — [[1910 йыл|1910]] == Әҫәрҙәренең баҫмалары == * {{Китап|автор=Стриндберг, Август.|заглавие=Полное собрание сочинений|место=Москва|издательство=Современные проблемы|год=1908—1912|том=1—15}} * Стриндберг А. Избранные произведения, тт. 1-2. М., 1986. * {{Китап|автор=А. Стриндберг.|заглавие=Красная комната|место=Москва|издательство=Правда|год=1989|страниц=640|isbn=}} * {{Китап|автор=Август Стриндберг.|заглавие=Слово безумца в свою защиту|ответственный=пер. [[Лунгина, Лилианна Зиновьевна|Л. Лунгиной]]|место=Ижевск|издательство=Удмуртия|год=1990|страниц=272|isbn=5-7659-0039-9}} * Стриндберг А. Игра снов: Избранное. М., 1994. * {{Китап|автор=Август Стриндберг.|заглавие=На круги своя. Повести и рассказы|место=Москва|издательство=Текст|год=2002|страниц=|isbn=5-7516-0319-2}} * {{Китап|автор=Август Стриндберг.|заглавие=Серебряное озеро : Повести и рассказы|место=Москва|издательство=Текст|год=2002|страниц=|isbn=5-7516-0320-6}} * {{Китап|автор=Август Стриндберг.|заглавие=Густав Ваза. Карл XII. На пути в Дамаск|место=Москва|издательство=Индрик|год=2002|страниц=|isbn=8-85759-222-4}} * {{Китап|автор=Август Стриндберг.|заглавие=Жестокий театр|место=|издательство=Совпадение|год=2005|страниц=328|isbn=5-86402-132-6}} * {{Китап|автор=Август Стриндберг.|заглавие=Интимный театр|место=|издательство=Совпадение|год=2007|страниц=|isbn=978-5-903060-28-3}} * {{Китап|автор=Юхан Август Стриндберг.|заглавие=Собрание сочинений в 5 томах|место=|издательство=Книжный Клуб Книговек|год=2010|страниц=|isbn=978-5-4224-0010-2}} == Әҙәбиәт == * Брандес Г., Август Стриндберг, Собр. соч., т. 2, СПБ, [б. г.]; * Луначарский А. В., Великомученик индивидуализма (А. Стриндберг), в кн.: Мещанство и индивидуализм, М. — П., 1923; * Блок А. Статьи о Стриндберге, Собр. соч., т. 9, М. — Л., 1936; * [[Максим Горький|Горький М.]], Собр. соч., т. 24, М., 1953, с. 49, 468; т. 28, М., 1954 с. 77-79; т. 29, М., 1955, с. 245; * [[Томас Манн|Манн Т.]], Август Стриндберг, Собр. соч., т. 10, М., 1961; * История западноевропейского театра, т. 5, М., 1970; * Шарыпкин Д. М. А. Стриндберг и Г. Ибсен в русской литературе // Шарыпкин Д. М. Скандинавская литература в России. М., 1980. * Ерхов Б. А. Август Стриндберг. Биоблиографический указатель. М., 1981. * К. Ясперс. [http://ksana-k.narod.ru/Book/jaspers1/ Стриндберг и Ван Гог. Опыт сравнительного патографического анализа с привлечением случаев Сведенборга и Гельдерлина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101223818/http://ksana-k.narod.ru/Book/jaspers1/ |date=2022-11-01 }}. * В. Максимов. [https://web.archive.org/web/20130114153848/http://www.sovpadenie.com/teksty/strindberg/proekt_dramaticheskoj_ehpopei_avgusta_strindberga Проект драматической эпопеи Августа Стриндберга] // Стриндберг А. Интимный театр. М.: Совпадение, 2007. * Бальзамо Е. Август Стриндберг: лики и судьба. М.: Новое литературное обозрение, 2009 * Анатолий Ливри. Dr. Anatoly Livry, «August Strindberg : de Rhadamanthe à Busiris et l’Etna de Zarathoustra», ''Nietzscheforschung'', Berlin, «Akademie Verlag», 2011, p. 123—135 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * Жизнь между гениальностью и безумием» (мини-сериал; Швеция, Австрия, Германия, Дания; 1985 * Б. Михайловский. Стриндберг, Август // Литературная энциклопедия : в 11 т. — [М.], 1929—1939. * [https://theatre-library.ru/authors/s/strindberg Пьесы] «Соната призраков», «Эрик XIV» *  Стриндберг, Август в библиотеке Максима Мошкова А. Блок. «Памяти Августа Стриндберга» (1912) * пьеса [https://web.archive.org/web/20130114153943/http://www.sovpadenie.com/teksty/strindberg/kto_silnej Кто сильней] (1889) {{Недоступная ссылка}} * [http://www.auguststrindberg.se/ Strindbergssällskapet {{Ref-sv}}] * [https://web.archive.org/web/20100812063835/http://www.auguststrindberg.se/index2.htm The Strindberg Society (Strindbergssällskapet)] In English * [https://web.archive.org/web/19980611232745/http://www.strindbergsmuseet.se/index_eng.html музей Стриндберга] {{Недоступная ссылка}} * [http://www.strindbergmuseum.at/ Strindberg in Österreich] * [http://strindbergandhelium.com/ Strindberg & Helium] * [https://web.archive.org/web/20110728081955/http://www.tassla.org/ August Strindberg Society of Los Angeles] * [https://web.archive.org/web/20100607112852/http://seance.ru/category/names/strindberg/ Август Стриндберг на сайте журнала «Сеанс»] {{Недоступная ссылка}} * [http://medpsy.ru/library/library101.php Был ли Стриндберг душевнобольным? К критике патографии] [[Категория:Күп телле яҙыусылар]] [[Категория:XIX быуат драматургтары]] [[Категория:XX быуат драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:XIX быуат яҙыусылары]] [[Категория:Швеция яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1912 йылда вафат булғандар]] [[Категория:14 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1849 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 ғинуарҙа тыуғандар]] pm2n9vijaffajz5tka6e3ftjvc3qn18 0 187702 1301740 1205596 2026-08-04T16:34:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301740 wikitext text/x-wiki {{Ук}}'''Үәһһәбилек''' ({{Lang-ar|الوهابية}}, ''әл-үәһһәбиәт''; {{lang-ru|Ваххабизм}}) — [[ислам]]да XVIII быуатта барлыҡҡа килгән ағым. Хәрәкәт [[Ибн Тәймиә|Ибн Тәймиәнең]] (1263—1328) эйәрсене [[Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәб]] исеме менән аталған (1703—1792)<ref>Токарев С. А. Религия в истории народов мира. — М.: Политиздат, 1986. — 576 с.</ref> == Төп принциптары == # [[Тәүхид]] принцибын теүәл үтәү; # Диндә [[Бидғәт|бидғәттәрҙе]] инҡар итеү<ref>[https://toislam.ws/manhaj/24-manhajsalaf Краткое слово о манхадже праведных предшественников]</ref> # [[Мәҙһәб|Мәҙһәбтәргә]] һуҡырҙарса эйәреүҙе кире ҡағыу # Сәләфиҙәрҙең Аллаһ атрибуттарын һәм Исемдәрен шәрехләүен генә берҙән-бер дөрөҫ тип таныу # [[Көфөрлөк|Көфөрлөктөң]] ҡушылыуы кешене диндән сығара алыуына ышаныу. Был принцип үәһһәбиҙәрҙең идеологияһын ҡабул итмәгән мосолмандарҙы диндән сығыуҙа ғәйепләргә мөмкинлек бирә, был уларҙың мөлкәтен һәм ғүмерен яҡланыуҙан мәхрүм итә. == Сәйәсәте == Үәһһәбиҙәрҙең сәйәси программаһы — Ғәрәбстандағы ваҡ кенәзлектәрҙе бергә туплау, төрлө низағ-талашларҙы, феодаль анархияны бөтөрөү. XIX быуат башында [[Ғәрәбстан ярымутрауы]] бер дәүләт территорияһына әүерелә. Ләкин шунан һуң бер нисә мәртәбә тарҡала һәм яңынан ойошторола. [[XX быуат]]та Ибн Сәғүд (1880—1953) етәкселегендә, [[Бөйөк Британия]] дәүләте ярҙамында Ғәрәбстандағы ваҡ кенәзлектәрҙе үҙенә буйһондороп, йәиһә юҡ итеп, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] биләмәләре менән ойошҡан мәмләкәт барлыҡҡа килә. [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]нда үәһһәбилек рәсми идеология дәрәжәһенә күтәрелә <ref>[http://rikonti-khalsivar.narod.ru/Saud.htm. Васильев А. М. История Саудовской Аравии: 1745 г. — конец XX в. / Н. А. Иванов. — М.: Наука, 1982.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Сәләфилек * [[Тәүхид]] * Үәһһәб * Үәһһәбиә == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == === Фәнни әҙәбиәт === ; урыҫ телендә * Алаев Л. Б., [[Тихонов, Юрий Николаевич|Тихонов Ю. Н.]] Ваххабиттар Британия Һиндостанында // Азия Һәм Африка бөгөн. 2001. № 3 * {{БРЭ|статья=Ваххабиты|id=1902608|автор=[[Алаев, Леонид Борисович|Алаев Л. Б.]], [[Жантиев, Дмитрий Рустемович|Жантиев Д. Р.]], [[Ярлыкапов, Ахмет Аминович|Ярлыкапов А. А.]]|том=4|страницы=670|ref=Алаев, Жантиев, Ярлыкапов}} * {{Китап|автор=[[Муфтий Мекки  Ас-Сайид Ахмад ибн Зайни Дахлян (1812-1884)]]|заглавие="Заблуждение ваххабитов"}} * {{ВТ-ЭСБЕ+|Ваггабиты или Вегабиты}} * {{Китап|автор=[[Васильев, Алексей Михайлович (учёный)|Васильев А. М.]]|заглавие=Пуритане ислама? Ваххабизм и первое государство Саудидов в Аравии (1744/45-1818)|ответственный=Н. А. Иванов|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|ref=Васильев}} * {{Китап|автор=[[Васильев, Алексей Михайлович (учёный)|Васильев А. М.]]|заглавие=История Саудовской Аравии: 1745 г. — конец XX в.|ссылка=http://rikonti-khalsivar.narod.ru/Saud.htm|ответственный=Н. А. Иванов|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|ref=Васильев}} * {{Китап|автор=[[Васильев, Алексей Михайлович (учёный)|Васильев А. М.]]|заглавие=История Саудовской Аравии: 1745 г. — конец XX в.|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1999|ref=Васильев}} * {{Китап|автор=[[Васильев, Алексей Михайлович (учёный)|Васильев А. М.]]|заглавие=История Саудовской Аравии: 1745 г. — конец XX в.|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=2001|ref=Васильев}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Дзуцев, Хасан Владимирович|Дзуцев X. В.]], [[Першиц, Абрам Исакович|Першиц А. И.]]|заглавие=Ваххабиты на Северном Кавказе — религия, политика, социальная практика|оригинал=|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VRAN/WAHHAB.HTM|автор издания=|издание=[[Вестник Российской академии наук]]|тип=|место=|издательство=|год=1998|выпуск=|том=68|номер=12|страницы=1113—1116|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=Дзуцев, Першиц|archiveurl=http://www.peeep.us/4c35b7a5|archivedate=2014-06-21}} * {{Китап|автор=[[Мантаев, Абузагир Арзулумович|Мантаев А. А.]]|заглавие=«Ваххабизм» и политическая ситуация в Дагестане|ссылка=https://www.dropbox.com/s/ol1exgzpo7bf9gi/Мантаев%20А.%20А.%20Ваххабизм%20и%20политическая%20ситуация%20в%20Дагестане.pdf|ответственный=диссертация ... кандидата политических наук : 23.00.02.|место=М.|издательство=[[Дипломатическая академия МИД России]]|год=2002|страниц=233|ref=Мантаев}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Нурутдинов, Ильнур Ильдусович|Нурутдинов И. И.]]|заглавие=Методологические проблемы концептуализации понятия «ваххабизм»|оригинал=|ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/metodologicheskie-problemy-kontseptualizatsii-ponyatiya-vahhabizm|автор издания=|издание=Вестник экономики, права и социологии|тип=|место=|издательство=|год=2015|том=|выпуск=|номер=3|страницы=246—250|isbn=|issn=1998-5533|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=Нурутдинов|archiveurl=|archivedate=}} * {{Китап|автор=Ханиф Джеймс Оливер|заглавие=Миф «Ваххабизма»|ссылка=http://sunnapress.com/files/books/Mif_vahhabizma.pdf|ответственный=Перевод: Алиева Нармина}} Архивная копия 8 января 2013 года на сайте Wayback Machine * {{Мәҡәлә|автор=[[Стецкевич, Михаил Станиславович|Стецкевич М. С.]]|заглавие=Мифы о «тоталитарных сектах» и «ваххабитах» в современной России: попытка анализа|оригинал=|автор издания=|издание=Смыслы мифа: мифология в истории и культуре. Сборник в честь 90-летия профессора М. И. Шахновича|тип=|место=СПб.|издательство=[[Издательство Санкт-Петербургского философского общества]]|год=2001|выпуск=8 Серия «Мыслители»|том=|номер=|страницы=300|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=Стецкевич|archiveurl=|archivedate=}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Силантьев, Роман Анатольевич|Силантьев Р. А.]]|заглавие=Статистика ваххабитского террора в России в отношении мусульманского духовенства (1995-2012)|оригинал=|ссылка=|автор издания=|издание=[[Мусульманский мир (журнал)|Мусульманский мир]]|тип=|место=|издательство=|год=2014|том=|выпуск=|номер=1|страницы=123—127|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=Силантьев|archiveurl=|archivedate=}} * {{Китап|автор=[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]|заглавие=Религия в истории народов мира|оригинал=|ссылка=http://religion.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000008/|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1986|том=|страницы=|столбцы=|страниц=576|серия=|isbn=|тираж=|ref=Токарев}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Эткин, Мюриэль|Эткин М.]]|заглавие=Ваххабизм и Фундаментализм: термины-«страшилки». (Лексикологические изыски противников ислама).|ссылка=http://www.ca-c.org/journal/cac-07-2000/14.atkin.shtml|издание=[[Центральная Азия и Кавказ]]|издательство=CA&CC Press AB|номер=7|год=2000|ref=Эткин}} * Ярлыҡапов А. А. Ғәмәли һәм ашығыс этнология буйынса тикшеренеүҙәр № 134: Проблемы Ваххабизма на Северном Кавказе/ рәсәй академияһы. фәндәр, этнология һәм антропология Ин-ты. — М.: ИЭА, 2000. ISBN 5-201-14658-9 ; башҡа телдәрҙә * {{Cite web|author=Madhav Das Nalapat|datepublished=|url=http://www.barricades.ca/articles/2_2/Wahhabism.htm|title=Wahhabism and the new appeasement|work=Barricades #2 Volum2|publisher=Institute for Public Affairs of Montreal|accessdate=2012-01-02|lang=en|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/65CSrVofN?url=http://www.barricades.ca/articles/2_2/Wahhabism.htm|archivedate=2012-02-04}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Силантьев, Роман Анатольевич|Силантьев Р. А.]]|заглавие=Ваххабитский проект для Северного Кавказа|оригинал=|ссылка=http://www.ng.ru/problems/2010-01-20/4_kavkaz.html|автор издания=|издание=[[Независимая газета]]|тип=|место=|издательство=|год=20.01.2010|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=Силантьев|archiveurl=|archivedate=}} * {{Мәҡәлә|автор=[[Силантьев, Роман Анатольевич|Силантьев Р. А.]]|заглавие=Якобинцы под знаменем Пророка|оригинал=|ссылка=http://www.ng.ru/society/2011-10-05/4_vahhabizm.html|автор издания=|издание=[[Независимая газета]]|тип=|место=|издательство=|год=05.10.2011|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=Силантьев|archiveurl=|archivedate=}} == Һылтанмалар == * В КСА отрекаются от ваххабизма (неопр.). * Книга «Заблуждение ваххабитов». Автор — Муфтий Мекки Ас-Сайид Ахмад ибн Зайни Дахлян (1812—1884) (неопр.). {{islam-stub}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Мәҙһәбтәр}} [[Категория:Ислам]] n2hvgcn71k491wm9hbhq24yuv7vg1ej 0 190600 1301736 1292895 2026-08-04T12:46:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301736 wikitext text/x-wiki {{фш|Ҡотдосова}} {{Ук}} '''Ҡотдосова Шәфиҡа''' '''Йософ ҡыҙы''' (''ҡыҙ фамилияһы'' Рәхимова, ''[[18 март]] [[1910 йыл]] , [[Рәсәй империяһы|РИ]], Таврия губернаһы, [[Севастополь|Аҡъяр]] — [[18 апрель]] [[1956 йыл]] , [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Мәскәү]]'') — йырсы (''лирик-колоратуралы сопрано''), пианиносы, [[Муса Йәлил]] исемендәге (956) Татар дәүләт опера һәм балет театрының опера солисы (1941—1951), Татар дәүләт филармонияһы солисы (1951-1954). Татарстан Республикаһы атҡаҙанған артисы (1954). «Алтынсәс» операһында Алтынсәс арияһын беренсе башҡарыусыларҙың береһе (1941). == Биографияһы == [[1910 йыл|1910 йылдың]] [[18 март|5 (18) мартында]] [[Севастополь|Аҡъярҙа]] (хәҙер [[Севастополь]]) ҡала мәсете муллаһы Йософ хәҙрәт Рәхимовтың ете балалы ғаиләһендә алтынсы бала булып тыуған. [[Истанбул|Истанбулда]] дини академия тамамлаған. Сығышы менән атаһы Ульяновск губернаһы Ҡурмыш өйәҙе Яңы Муса ауылынан. Әсәһе Фатима, ағалары Фазыл, Наил, апаһы Ғәйшә, һеңлеһе Нурия. [[1909 йыл|1909 йылда]] Йософ хәҙрәт [[Исмәғил Ғаспыралы]] саҡырыуы буйынса [[Севастополь|Аҡъярға]] килеп, яңы мәсеткә, татар милли мәктәбенә нигеҙ һала. Ҡыҙына исемде [[Исмәғил Ғаспыралы]] һәм [[Аҡсурина Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы|Зөһрә Аҡсуринаның]] ҡыҙҙары [[Ғаспыралы Шәфиҡа Исмәғил ҡыҙы|Шәфиҡа]] хөрмәтенә куша. Шәфиҡа [[Музыка|музыкага]] өй шартларында Смольный дворян ҡыҙҙары институтын тәмамлаган поляк кызы Елена Строменскаянан өйрәнә. Уның кәңәшн менән Мәскәү консерваторияһына уҡырга керергә тип бара, ләкин мулла ҡыҙы булыу сәбәпле, уны консерваторияға алмайҙар. Аҡъярға кире әйләнеп Ҡайта. [[Севастополь|Севастополгә]] гастролдәргә килгән [[Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры|Ҡырым татар театры]] спекталдәрен ҡарағас, драма актеры булырга хыяллана башлай. Татар клубында асылған драмтүңәрәктә спектаклдәргә ҡатнаша (''мәҫәлән, «[[Аршын мал алған|Аршин мал алан]]<nowiki/>»да Гөлчәһрәне уйнай'').<ref>[http://www.crimea.ru/item_info_big.htm?id=1319 Кутдусова Шафика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426225135/http://crimea.ru/item_info_big.htm?id=1319 |date=2015-04-26 }}. crimea.ru{{Ref-ru}}</ref>. [[1927 йыл|1927 йылда]] юрист Абдраим (''Ғабдерәхим'') Ҡотдосовҡа кейәүгә сығып, Керчь ҡалаһына күсә. Беренсе балаһы Жәүит тыуа. Радионың симфоник оркестрында пианист-концертмейстер булып урынлаша. Ҡыҫҡартыуға эләгеп, кинотеатрға тапер булып күсә. [[1934 йыл|1934 йылда]] икенсе улы Эрик (Эрнст) тыуа. Совхоз директоры булып эщләгән ирен партиянан сығаралар. Шәфиҡаға ике эштә эшләргә тура килә: көндөҙ заводта иҡтисадсы, кисен кинотеатрҙа тапер булып пианинола уйнай. == Аҡмәсеттә == [[1936 йыл|1936 йылда]] Ҡотдосовтар ғаиләһе [[Аҡмесджит|Аҡмәсеткә]] күсә. Аҡмәсеттә музыка бүлегендә фортепиано һәм вокал факультеттарын тамамлай (1930,1940. Фортепиано факультетында уның менән Мәскәү һәм Лениград консерваторияларында белем алған Ева Павел ҡыҙы Сеферова (''милләте менән [[Әрмәндәр|әрмән]]'') шөғөлләнә. Музыка факультетын тамамлағас, ҡырым-татар йыр һәм бейеү ансамблендә солистка булып урынлаша. [[Ҡырым]] радиокомитетында пианист-аккомпаниатор булып эшләй. Татар халыҡ, [[Ҡырым татарҙары]] йырҙарынан, романстар, опера арияларынан торған үҙ концерт программаһын булдыра. == Ҡазанда == [[1940 йыл|1940 йылдың]] көҙөндә [[Ҡырым|Ҡырымға]] килгән комиссия (''рәйесе Йәүҙәт Фәйзи'') * Ш. Ҡотдосованы Мәскәүҙә уҙасаҡ татар сәнғәте декадаһына опера йырсыһы булараҡ һайлап ала һәм Ҡазанға саҡыра. «Алтынсәс» операһынан Алтынсәс ролен өйрәнеү өсөн йырсы ғаиләһе менән Ҡазанға килә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу сәбәпле, декада уҙмай ҡала. Операның премьераһы [[1941 йыл|1941 йылдың]] [[12 июль|12 июлендә]] [[Ҡазан|Ҡаҙанда]] уҙа. Алтынсәс арияһын Ғәлиә Кайбицкая менән сиратлап башҡаралар. Шәфиҡа Татар дәүләт опера театрында әйҙәүсе йырсыға әүерелә. [[1950 йыл|1950 йылда]] уға ТАССР-ҙың атҡаҙанған артисы исеме бирелә. [[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты|НКВД]] талабы менән (''[[Урта Азия|Урта Азияға]] гастролгә барғас, һөргөндәге туғандары менән күрешеп, сәйәси ышанысты юғалтҡан өсөн'') [[1951 йыл|1951 йылда]] «һөнәри яраҡһыҙ» тип, эшенән ҡыуыла. Олег Лундстрем уны үҙенең джаз төркөмөнә йырсы итеп ала, ләкин [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] [[джаз]] уйнау тыйылғас, төркөм тарҡала. == Мәскәүҙә == Гастроль бюро саҡырыуы буйынса [[Мәскәү|Мәскәүгә]] китеп, бер нисә йыл ил буйынса гастролдәрҙә йөрөй. [[1953 йыл|1953 йылда]] [[Ҡазан|Ҡазанға]] ҡайтып, «Алтынсәс» операһында Алтынсәс арияһында яҙылып китә. Москонцерт солисы булып урынашып, ҙур сәхнәләрҙән танылған йырсылар Иван Козловский , [[Долуханова Зара Александровна|Зара Долуханова]], [[Бәһбудов Рәшид Мәжид улы]] менән бергә йырлай.<ref>[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=52144 Кутдусова Шафіка Юсуфівна]. Енциклопедія Сучасної України{{Ref-uk}}</ref> [[1956 йыл|1956 йылдың]] [[18 апрель|18 апрелендә]] [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] ашҡаҙан [[Яман шеш|яман шеше]] ауырыуынан вафат була. == Ҡайһы бер опера партиялары == Ҡазан опера театры сәхнәһендә ике тиҫтәнән артыҡ төп роль башҡара: * ''Алтынсәс'' — «Алтынсәс» [[Муса Йәлил]] (либретто), [[Жиһанов Нәжип Ғаяз улы|Нәжип Жиганов]] * ''Галиябану'' — «Ғәлиәбаныу» Мансур Мозафаров * ''Фәриҙә'' — «Фәриҙә» Юдин Михаил * ''Һыуһылыу'' — «Түләк» [[Жиһанов Нәжип Ғаяз улы|Нәжип Жиганов]] * ''Сәрүәр'' — «Башмағым» Йәүҙәт Фәйзи * ''Джильда'' — «Риголетта» [[Джузеппе Верди]] * ''Виолетта'' — «Травиата» [[Джузеппе Верди]] * ''Марфа'' — «Батша кәләше» [[Николай Римский-Корсаков]] һ. б. == Ғаиләһе == Атаһы [[Севастополь]] мәсетенең имам-хатибы Йосыф Рәхимовҡа [[1938 йыл|1938 йылда]] «халыҡ дошманы» тип сығарылған үлем язаһы тураһында ҡарар ун йылға ирегенән мәхрүм итеүгә алыштырыла. Төрмәлә [[1943 йыл|1943 йылдың]] [[19 февраль|19 февралендә]] йөрәк өйәнәгенән вафат була. [[1957 йыл|1957 йылда]] аҡлана. [[Октябрь революцияһы|Инҡилаб]] һәм [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] тугандарының ҡайһы берҙәре трагик рәүештә вафат була. Ағаһы [[Рәхимов Камил Йософ улы|Камил Рәхимов]] (1890-1978), [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышында]] ҡатнаша, [[Бөрйән районы|Бөрйәндә]] һөргөндә була, композитор, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Һеңлеһе Нурия Рәхимова, әҙәбиәт белгесе, педагог. Беренсе ире Ғабдерәхим ({{Lang-crh|Abdureim}}, Абдраим) Ҡотдос улы Котдусов [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышында]] һәләк була. Өлкән улы Жәүит Ҡотдосов (1927—), хор дирижеры, композитор, профессор, ТАССР (1968), РСФСР (1977) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре<ref>Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты, 136нчы бит</ref>. Кесе улы Эрнст (Ирек) Ҡотдосов (1934—) [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт университетын]] тамамлай. Икенсе ире Алексей Григорий улы Мамай, профессор<ref>''Роза Мулланурова''. [http://syuyumbike.ru/categories/aprel-sanybyz Хуш, якты йолдызым.] [[Сөембикә (журнал)|«Сөембикә»]], 2020 ел, апрель, 30-33нче бит</ref>. == Әҙәбиәт == # ''[[Халит Кумысников|Кумысников Х. Л.]]'' Шефика Кутдусова. [[Яр Саллы|Челнинка]]: КамАЗ нәшриәте, 1995. # ''Фидаил Мәжитов''. Ҡанаты ҡайырылған һандуғас. «Майҙан», 2010 йыл, март, 153-се бит. # Шафиҡа Кутдусова. Т.: «Ысын күңелдән» нәшриәте, 2015. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://www.youtube.com/watch?v=6XmfVn2a_4Y&feature=youtu.be Г. Опера «Алтынсәс» (Златовласка). Казань] (видео, 1:03) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.millattashlar.ru/index.php/Кутдусова_Шафика_Юсуфовна Шефика Кутдусова порталында Милләттәштәр] * [http://gasprinskylibrary.ru/qt/events/event/shafika-kutdusova-1910-1956/ Шафиҡа Кутдусова (1910—1956)]. Республиканская карымкарская библиотека им. И. Гаспринскиға, 13.09.2016{{Ref-ru}} * [https://kazanutlary.ru/j-archive/journal-materials/1959-3/shfika-kotdusova / «Казан утлары» Шәфика Котдусова] [[Категория:Сопрано]] [[Категория:Шәхестәр:М. Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет театры]] [[Категория:Татарстандың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Татар телендә йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1956 йылда вафат булғандар]] [[Категория:18 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Севастополдә тыуғандар]] [[Категория:1910 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 мартта тыуғандар]] bfb8ujiais3xhh6i6sfxvusp3r6sl1m 0 198053 1301802 1273781 2026-08-05T08:11:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301802 wikitext text/x-wiki '''«Астанаға 20 йыл» миҙалы''' ({{Lang-kk|Астана 20 жыл}}) — [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстан Республикаһының]] дәүләт бүләге. [[2018 йыл|2018 йылдың]] [[17 апрель|17 апрелендә]] Ҡаҙағстан Республикаһы президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] указы менән ғәмәлгә ингән. Миҙал менән [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстан Республикаһы]] һәм уның [[Астана|баш ҡалаһы]] үҫешенә һиҙелерлек өлөш индергән Ҡаҙағстан Республикаһы ватандаштары һәм сит ил граждандары бүләкләнә. == Тарихы == [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстан Республикаһының]] [[Баш ҡала|баш ҡалаһын]] [[Алматы|Алматынан]] [[Астана|Астанаға]] күсереүгә 20 йыл тулыуға ҡарата сығарылған. [[Файл:Flag of Astana, Kazakhstan (latin).svg|мини|Астана флагы]] [[2018 йыл|2018 йылдың]] [[17 апрель|17 апрелендә]] [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстан Республикаһы]] президентының № 667 указ менән ғәмәлгә ингән<ref>[http://zan.gov.kz/client/#!/doc/120697/rus О юбилейной медали в ознаменование 20-летия столицы Республики Казахстан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231216213553/https://zan.gov.kz/client/#!/doc/120697/rus |date=2023-12-16 }} Эталонный контрольный банк нормативных правовых актов Республики Казахстан в электронном виде</ref>. == Статут == Миҙал менән бүләк итеү өсөн, Ҡаҙағстан Республикаһы президентына Ҡаҙағстан Республикаһы парламенты палаталары рәйестәре, хөкүмәт, Конституция Шураһы, Юғары суд, министрлыҡтар, бөтә үҙәк дәүләт органдары, [[Астана]] һәм [[Алматы]] ҡалалры акимдары, өлкә хакимдары, йәмәғәт берләшмәләре тәҡдим индерә ала. * Миҙалды [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстан Республикаһы]] президенты, уның тәҡдиме буйынса һәм уның исеменән, Ҡаҙағстан Республикаһы Дәүләт сәркәтибе, Ҡаҙағстан Республикаһы парламенты палаталары рәистәре, Ҡаҙағстан Республикаһы хөкүмәте ағзалары, Астана һәм Алматы ҡалалары акимдары, өлкә хакимдары, бөтә вазифалы заттар тапшыра. * Миҙал менән бергә, бүләкләнеүсегә таныҡлыҡ та тапшырыла. * Миҙал күкрәктең һул яғына, Ҡаҙағстан Республикаһының башҡа бүләктәренән астарак йәбештерелә. == Тасуирлама == Миҙал ике өлөштән — билдә һәм колонканан ҡушыла. Билдә [[Һары|һары төҫтәге]] еҙдән эшләнгән 34 ''мм'' лы түңәрәктән ғибәрәт. Металдың аверсында (''алғы'' ''яҡ'') 25 ''мм'' лы [[Әйләнә|әйләнмәнең]] эсендә [[Астана]] ҡалаһының мөһим биналары һурәтләнгән: ''үҙәктә'' беренсе планда — «[[Бәйтерек (монумент)|Астана Байтерек]]» монументы, ''һул яҡта'' икенсе планда — Ҡаҙағстан Республикаһы президентының [[Аҡ Урҙа (резиденция)|«Ақорда»]] резиденцияһы, ''уң яҡта'' — [[Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы]], «Бойондороҡһоҙлоҡ» монументы. Түңәрәк ситендә өҫтә «АСТАНА», аҫта «20 йыл» тигән яҙыуҙар бар. Әлеге яҙыуҙар араһында тирә-яҡта [[Ҡаҙаҡтар|милли]] орнамент. Металдың реверсында (''артҡы яҡ'') түңәрәк эсендә «ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ 2018» яҙыуы, түңәрәк әйләнәһе тышында [[Ҡаҙаҡтар|милли]] [[орнамент]]. Миҙалдағы барлыҡ рәсемдәр һәм [[Имлә|яҙыуҙар]] ҡабарынҡы, асыҡ булмаған фонда ялтырап тора. Билдә божра һәм ҡаптырма менән киңлеге 32 ''мм'' һәм бейеклеге 50 ''мм'' булған [[Мөйөш|мөйөшлө]] колодкаға йәбештерелә. Колодка 32 ''мм'' киңлектәге күк төҫтәге ебәк туҡыма менән тышланған. Һул яҡтан киңлеге 7 ''мм'' булған [[Ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл төҫтәге]] буй һуҙылған. [[Ҡыҙыл төҫ|Ҡыҙыл төҫтәге]] буйҙың уң яғында киңлеге 3 әр ''мм'' булған [[Һары|һары төҫтәге]] ике буй һуҙылған. Ике һары буйҙың араһы 1 ''мм''. Колодканың артҡы яғында [[Кейем|кейемгә]] эләктерә торған ҡаптырғыс бар. == Миҙал менән бүләкләнеүселәр == * [[Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улы|Рөстәм Миңлеханов]] * Бибигөл Түләгәнова * Алия Мостафина == Һылтанмалар == * [http://adilet.zan.kz/rus/docs/U1800000667 О юбилейный медали в ознаменование 20-летия столицы Республики Казахстан.] Информационно-правовая система нормативных правовых актов Республики Казахстан «Адлет» * [http://awards.shoutwiki.com/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%C2%AB20_%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5%C2%BB Медаль «20 лет Астане»] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ҡаҙағстан бүләктәре]] p53ya9ewldgo0fdl5sy15yn0lh8p92i