Баҡалы (Баҡалы районы)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Баҡалы (Баҡалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10342</id>
    <revision>
      <id>1301813</id>
      <parentid>1301400</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49484" sha1="l73jxcfpw45n5uoudidt0gku4qhtpnj" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Баҡалы
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Баҡалы}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55.176353
 | lon_deg                  = 53.802647
 | CoordAddon               = type:city_region:RU-BA
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Баҡалы районы
 | район в таблице          = Бакалинский район{{!}}Бакалинский
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Баҡалы ауыл советы
 | поселение в таблице      = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Андреев Александр Георгиевич
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = XVIII быуат
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 1924 йыл
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]]
 | конфессиональный состав  =мосолман-сөнниҙәр, православтар 
 | этнохороним              = бакалинец, бакалинцы &lt;ref name=&quot;этнохороним&quot;&gt;{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}&lt;/ref&gt;
 | почтовый индекс          = 452650
 | телефонный код           = 34742
 | цифровой идентификатор   = 80207807001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001.

== Географик урыны һәм инфраструктураһы ==
Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан.

[[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй.

Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар.

== Тарихы ==
[[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән.

[[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән.

[[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел.

[[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән.

[[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр.

[[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың 
[[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған

[[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған.

[[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған.

[[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан.

[[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған.

[[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте.

Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә.

[[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була.

[[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән.

Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]].

[[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта.

[[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы.

Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды.

[[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған.

Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||
|-
| 1906 ||1200||||
|-
| 1920 йыл 26 август||2400||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары ==
;Алты Советтар Союзы Геройы:
* [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]]
* [[Карманов Афанасий Георгиевич]]
* [[Нурҡаев Талип Латип улы]]
* [[Петров Михаил Петрович]]
* [[Соколов  Михаил Анисимович]]
* [[Утин Василий Ильич]]

;Дан орденының тулы кавалерҙары:
* [[Костин Яков Дмитриевич]]
* [[Туснолобов Степан Сергеевич]]
* [[Варфоломеев Василий Михайлович]]
* [[Зотов Виктор Никифорович]]

* [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған.

* [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]&lt;/ref&gt;.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980).
* [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011).
* [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975).
* [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант&lt;ref&gt;[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы.  [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019).

== Хәтер ==
Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты.

== Иҫтәлекле урындары ==
Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле.

== Рәүиз мәғлүмәттәре ==

=== 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары ===
* [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Баҡалы районы]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80626}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Bakal-stub}}
{{Баҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Баҡалы районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>l73jxcfpw45n5uoudidt0gku4qhtpnj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алағуз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12501</id>
    <revision>
      <id>1301814</id>
      <parentid>1280951</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T17:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <origin>1301814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89370" sha1="kmbnh07nuecozbxp0b0vn6ylcyyb7xo" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Алагуз
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Алагузово}}
 | изображение              =
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55.5881
 | lon_deg                  = 58.78
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Ҡыйғы районы{{!}}Ҡыйғы
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = Ауыл советы
 | поселение                = Абзай ауыл Советы (Ҡыйғы районы){{!}}Абзай
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Алагузово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Алагузово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452505
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80236805002
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}
 
'''Алагуз''' (Бакын; {{lang-ru|Алагузово}}) — [[Башҡортостан]] Республикаһы [[Ҡыйғы районы]]ндағы ауыл. [[Абзай ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Абзай ауыл Советы]]на ҡарай, ауыл Советы үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 554 кеше&lt;ref name=&quot;ВПН2010.Ҡыйғы районы.&quot;&gt;Численность и возрастно-половой состав населения по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Муниципальный район Кигинскийский район Республики Башкортостан: статистический бюллетень. — Уфа: Башкортостанстат, 2012. — 103 с., табл.&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 452505[[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80236805002.

== Хәҙерге торошо ==
Алағуз ауылы Ҡыйғы йылғаһы ҡушылдығы Кесейек йылғаһы буйында урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|80569}}&lt;/ref&gt;. Урамдары ҡырсынташлы, газ үткәрелмәгән. Ауылда мәҙәниәт йорто, китапхана, фельдшер-акушерлыҡ пункты, ике сауҙа йорто, урта мәктәбе һәм балалар баҡсаһы бар. Мәсет 2007 йылда төҙөлде. Ыҡ ауыл хужалығы етештереү предприятиеһы бар&lt;ref&gt;{{БЭ2013|80569}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
* Координаталары 55°35′17″ так как, 58°46′48″ к. о.
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]гә 267 км.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡыйғы]]): 39 км
* Яҡындағы тимер юл станциялары: [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ([[Силәбе өлкәһе]]) — 82 км.

== Тарихы ==
[[1736 йыл]]ғы документар буйынса ауылдың боронғо исеме Баҡын (Бакин) булған. Алағуз ауылына [[Дыуан]] ырыуына ҡараған [[башҡорттар]] үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 1736—1745 йылдарҙа Дыуан улусы старшинаһы Баҡын Кейексин булған. Ауылдың атамаһы уның улы улус старшинаһы Алағуз Баҡынов исеме менән бәйле. Ауылға [[1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары]]нан алда нигеҙ һалынған. Алағуз (Баҡын) ауылы тураһында 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары тураһындағы рапорттарҙа беренсе тапҡыр телгә алына&lt;ref&gt;Башҡортостан тарихы китабы(6-сы том Демидова Н. Ф.)&lt;/ref&gt; Ауылдың икенсе исеме Ҡабыл Алағузин исеменә бәйле&lt;ref&gt;{{БЭ2013|80569}}&lt;/ref&gt;. [[Алағузин Ҡабыл]] (1734—1815) — Дыуан улусы старшинаһы Алағуз Баҡыновтың улы, баш күтәреүсе. [[1774 йыл|1774]] йылдың ноябрендә [[Юлай Аҙналин]] отряды сафтарында [[Силәбе]] ҡәлғәһен алыуҙа ҡатнашҡан. 1776—1815 йылдарҙа Троицк өйәҙенең 4-се башҡорт кантонында Дыуан улусының 3-сө йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.

[[Алағуз Баҡынов]] — 1710 йылда Баҡын (Алағуз) ауылында тыуған Дыуан улусы старшинаһы. [[1764 йыл]]да Ырымбур сик һыҙатында [[Башҡорттар|башҡорт]]-[[Мишәрҙәр|мишәр]] отряды командиры була. Уның командаһы 1771—1773 йылдарҙағы Поляк походыңда ҡатнашҡан. [[1773 йыл]]да Баҡынов командаһында 148 хужалыҡ иҫәпләнгән, һәм бөтә ауыл халҡы Крәҫтиәәндәр һуғышына ҡушылған. [[Салауат Юлаев]]тың көрәштәше. 1773 йылдың декабрендә Салауат Юлаев отрядына ҡушыла. [[1774 йыл]]дың [[12 ғинуар|12 ғинуары]]нда Салауат Юлаев менән [[Красноуфимск]] ҡалаһын яулай, һәм, моғайын, 18—23 ғинуарҙа [[Көңгөр]]ҙө ҡамауҙа ҡатнаша. Март айында [[Өфө]]нө ҡамаған И. Н. Зарубин армияһына отрядындағы ир-егеттәрҙе ярҙамға ебәрә. Өфө провинциаль канцелярияһы мәғлүмәттәрендә билдәләнгәнсә, ноябрь айына ҡарата [[Себер даруғаһы]]ның «һаман баш һалмаған» старшиналары рәтендә була. &lt;ref&gt;(Салауат Таймасов) китабы.&lt;/ref&gt;

Ҡабылов Мөхәмәтрәхим (1784-) [[1815 йыл]]дан ауылда старшина булған, ә [[1859 йыл]]да 3-сө йорт старшинаһы зауряд-хорунжий [[Мөхәмәтйәнов Мөхәмәтсәлих Мөхәмәтйән улы]] булған. Ҡабыл улдары — Йыһанша, Мөхәмәтша, Ҡармыш.

Алағуз Баҡыновтың, Ҡабылдан башҡа, Йәғәфәр (1750-1833) һәм Ғүмәр (1755-1829) тигән улдары булған. Ҡабылдың ейәндәре, Ҡармыштың улдары — Мөхәмәтйән (1793-), зауряд-есаул һәм урядник Мәтәй (1799-) Ҡабыловтар.

[[1795 йыл]]да Алағуз ауылындағы 27 йортта 156 кеше, [[1865 йыл]]да 50 йортта — 363, [[1834 йыл]]да — 229, [[1859 йыл]]да — 345 йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]] менән шөғөлләнгән. [[Мәсет]], училище, һыу тирмәне булған&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=537}}&lt;/ref&gt;. 

[[1842 йыл]]да Алағуз ауылында 229 кешегә 135 сирек ужым һәм 465 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. Ерҙәр [[XVIII быуат]] аҙағынан башлап һөрөлгән. [[XIX быуат]] аҙағына өс баҫыулы сәсеү әйләнеше билдәләнә. 5-әр һуҡҡыс һәм елгәргес була. Баҡсала йәшелсә үҫтергәндәр. [[XIX быуат]]тың 40-сы йылдарына 42 йортҡа 350 ат, 250 һыйыр, 208 һарыҡ, 68 кәзә малы аҫыралған.  

[[1895 йыл]]да 2 кибет иҫәпкә алынған.

[[1920 йыл]]да 140 йортта — 382 ир-егет һәм 441 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страницы=537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80569}}&lt;/ref&gt;.

&lt;!-- Про участников о [[Польском походе]] 1771—1773 годах о команде старшине Дуванский волости [[Алагузя Бакынова]] есть компьютере.

Участники 4-го кантона в [[Отечественной войне 1812 - 1815 гг]]. Казак [[Балапан Ибрагимов]] д. Алагуз. Казак [[Ишмурза Байкаев]] д. Абзай.
 --&gt;

== 1816 йылда хәрбиҙәр ==
{{колонки|2}}
* Ҡабылов Мөхәмәтрәхим — йорт старшинаһы
* Ҡармышев Мөхәмәтйән — зауряд есаул
* Төлкөбаев Ҡотлобай — зауряд сотник (йөҙбашы)
* Ташбулатов Бикуа — поход старшинаһы.
* Ғүмәров Ильяс — зауряд хорунжий.
* Сәлиев Ниғмәтулла — зауряд сотник (йөҙбашы)
{{колонки|конец}}

== 1859 йылда хәрбиҙәр ==
{{колонки|2}}
* Мөхәмәтйәнов Мөхәмәтсәлих — зауряд-хорунжий.
*Мөхәмәтйәнов Мөхәмәтғәле — урядник, Хиуа сигендә тәржемәсе, 1853 йылдан хәрби хеҙмәттә.
* Ташбулатов Тимеркүтән — зауряд-хорунжий.
* Иралин Мөхәмәтшәриф — зауряд-хорунжий.
{{колонки|конец}}
[[1905 йыл]]да урыҫ-башҡорт мәктәбе асырға уҡытыусы килгән. Ауылда береһе лә йәшәргә урын бирмәгән. Быны муллалар урыҫса уҡытыу гонаһ була, тип аңлатҡандар. Мәктәп ауыл үҫешенә күп ыңғай йоғонто яһар ине («Ватандаш» журналы, 2008 йыл, 8-се һан).

Ырымбур мосолман ойошмаһының архив документтарында ауыл мәсете ? йылда төҙөлөүе тураһында мәғлүмәт бар. 

== Граждандар һуғышы ==
1919 йылдың 3 июлендә 243-сө Петроград полкы Алағуз ауылы эргәһендә аҡ армияның 25-се Екатеринбург полкын ҡыйрата. 400 һалдатын әсирлеккә ала, 2 пулемётын һәм Яңы Балаҡатайҙы биләй.

== 1930 йылдарҙа ауылда колхоз төҙөлгән ==
{{колонки|2}}
* Хәмзә Шиһапов — Фрунзе исемендәге колхоздың беренсе рәйесе.
* Ғилманов Дилмөхәмәт — Фрунзе исемендәге колхоздың икенсе рәйесе.
* Ғәлимйән Баймөхәмәтов — Фрунзе исемендәге колхоздың өсөнсө рәйесе.
* Сибәғәт Хәбибуллин — Фрунзе исемендәге колхоздың дүртенсе рәйесе.
* Кифая Фәйезханова — 1938—1939 йылдарҙа [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе|ауыл хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]]ндә (ВДНХ) ҡатнашҡан.
{{колонки|конец}}

== 1957 йыл ==
1957 йылдың апрель айында Фрунзе колхозын Әбдрәзәҡ совхозына ҡушалар. Алағуз булексәһе идарасылары, «Ыҡ» ауыл хужалығы идараһы рәйестәре.

Байышев Әсләм Б. (7.04.1957 — 20.07.1958)

Садиҡов Рәхмәтулла Таһир улы (1958 — 05.1965)

Ғилманов Сәлимхан Уйылдан улы (1965 −1969)

Байрамғолов Зекерйә Хажи улы (1969—1984)

Ғимаҙиев Ринат Сәмиғулла улы (1984 −199

Шәйехов Фәнүр Фәрит улы

Ҡарипов Урал Хәким улы

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл Советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1795]] ||Дыуан улусы || Себер даруғаһы || Өфө өйәҙе ||Рәсәй Империяһы ||
|-
| [[1816]] ||2-се йорт || 4-се башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы ||
|-
| [[1859]] ||3-се йорт || 8-се башҡорт кантоны || Троицк өйәҙе Ырымбур губернаһы|| Рәсәй Империяһы ||
|-
| [[1917]] || улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй Империяһы ||
|-
| [[1926]] ||Абзай ауыл ауыл Советы ||Дыуан-Мәсетле өйәҙе || [[БАССР]] ||   РСФСР, СССР||
|-
| [[1960]] ||Абзай ауыл ауыл Советы || Ҡыйғы районы || БАССР || РСФСР , СССР ||
|-
| [[1962]] ||Абзай ауыл Советы ||Ҡыйғы районы || БАССР || РСФСР , СССР ||
|-
| [[1992]] ||Абзай ауыл Советы ||Ҡыйғы районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] || Рәсәй Федерацияһы
|-
|}

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-	
| 1795 йыл 1ғинуар ||156||||||||
|-
| 1816 йыл ||180||87||93||||
|-
| 1834 йыл ||229||||||||
|-
| 1859 йыл ||345 ||177||168||||
|-
| 1865 йыл ||365||||||||
|-
| 1897 йыл 26 ғинуар||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||823||382||441||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||903||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||793||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||677||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||484||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||521||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||554||||||||
|-
|}
[[1920 йыл]]да 8 кешенән торған ике урыҫ ғаиләһе йәшәгән. [[1926 йыл]]да 6 урыҫ ғаиләһе (32 кеше) булған.
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле шәхестәр ==
{{Hider|title = ''Билдәле шәхестәр исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =

'''Алағуз ауылында тыуғандар'''

[[Әхмәтов Сафа Әхмәт улы]] (11 ғинуар 1935). Инженер-технолог, техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы(1977). И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлаған (1958). 1967 йылдан алып Өфө нефть институтының Салауат ҡалаһындағы киске факультетында эшләй (1977 йылдан — химия‑технология процестары кафедраһы мөдире). 1979 йылдан башлап БДУ‑ның аналитик химия һәм дөйөм химик технология кафедраһы мөдире. 1981 йылдан алып ӨДНТУ‑ла эшләй (1991 йылға тиклем нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта, 1981—91 йылдарҙа, СССР Нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министрлығының тармаҡ лабораторияһы (Өфө) ғилми етәксеһе.Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән.

[[Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы]] (25 ғинуар 1942, БАССР‑ҙың Ҡыйғы районы Алағуз ауылы — 17.11.1995, Өфө), БДУ. Тел белгесе, филология фәндәре кандиданты. (1970). БДУ‑ны тамамлаған (1964). 1965—67 йыдарҙа Ҡыйғы р‑ны Алағуз урта мәктәбенең уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире. 1970 йылдан алып БДУ‑ла уҡыта. «Орхон-Йәнәсәй яҙма телендә ҡылым һәм башҡорт теленә мөнәсәбәте» исемле рус телендә монография сығарҙы. Ул Волга буйы һәм Урал регионында [[Орхон-Йәнәсәй]] тамға яҙыуы буйынса берҙән-бер уникаль белгес булды.

[[Таһиров Ҡәйүм Ҡәүи улы]] (10.09.1957). БДУ тамамлаған —  ғалим, педогогия фәндәре кандиданты. 1979-1981 - уҡытыусы, мәктәп директоры, 1981-1986 Ҡыйғы РК ВЛКСМ 1-се сәркәтибе; 1986-1989 - Мәктәп директоры. 1989-1992 - Өфө ҡалаһы Киров районы советы һәм профком рәйесе мәғариф һәм фән хеҙмәткәрҙәре. 1992-1998 - баш белгес, БР министрҙар кабинетында. 1999-2002 - баш белгес, БР Фән буйынса дәүләт комитетының бүлек начальнигы. 2002-2007  БР хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығы ҡарамағындағы халыҡ мәшғүллеге дәүләт хеҙмәте идаралығы бүлеге начальнигы. 2007-2008 - Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы хакимиәте башлығының йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм халыҡ менән эшләү буйынса урынбаҫары.

[[Баймөхәмәтов Эдуард Миржан улы]] (8.03.1954) — БДМИ — юғары категориялы хирург, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Ҡыйғы районының почётлы гражданы. Ҡыйғы районы дауаханаһының баш табибы (1986 - 2007).

[[Фәтихов Рәфил Рафаил улы]] (1955—2011) — Өфө сәнғәт институтын тамамлаған, һөнәре буйынса «рәсем сәнғәте». 1994 йылдың майынан алып — июль 2011 йылдың июленә тиклем Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге Республика художество гимназия-интернаты директоры, педагогия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы мағариф  хеҙмәткәре.

[[Һаҙыева(Әхмәтова) Фәризә Сөләймән ҡыҙы]] (1950) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989)

[[Әхмәтова(Солтанова) Фәнзирә Әхмәфулла ҡыҙы]] (1958) — Рәсәй федерацияһының почетлы мағариф  хеҙмәткәре.(2006)

[[Ғарипова(Магафурова) Эльза Миндехан ҡыҙы]].1957. Рәсәй халыҡ мәғарифы алдынғыһы.(1996)

[[Мирхәйева  Ғәйникамал Акрам ҡыҙы]] (10.02.1927 — 08.2017) — БДУ 1947. Уҡытыусы, крайҙы өйрәнеүсе. Башҡорт АССР-ының 1-се уҡытыусылар съезы делегаты (1955). Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премияһы лауреаты (2016).  1947—1980 йылдарҙа Дыуан-Мәсетле урта мәктәбендә география уҡытыусыһы булып эшләгән. 

[[Хафизова (Таһирова) Зөһрә Ҡаүи ҡыҙы]] (1951) — БДУ. Өфө ҡалаһы депутаты. (1971 - 1974). Стәрлетамаҡ ҡалаһы *Белем* йәмғиәте  рәйесе. (1984 - 1994). 8-се Рәсәй «Белем» йәмғиәте съезы делегаты. 

[[Аҡлаева (Хәлилова) Мәнзүмә Хәбибулла ҡыҙы]] — Башҡорт дәүләт медицина институты (1969) Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау эштәре отличниғы.

[[Фазлыева (Әхмәтйәнова) Зөлфиә Сабирйән ҡыҙы]] — БДПИ (1984). Рәсәй Федерацияһы дөйөм белем биреү почётлы хеҙмәткәре (2007).

[[Исламова Таңсулпан Муллахмет ҡыҙы]] — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007).


[[Баҡтимеров Әхмәт Якуп улы]] (1915 - ) — [[Ҡыҙыл Йондоҙ ]]ордены (27.02.1944), 3-сө дәрәжә [[ Дан ордены]] (23.09.1944), [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]]  (27.04.1945), «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы (01.05.1944). Һуғыштан һуң Өфө ҡалаһында эске эштәр органдарында эшләгән.

[[Хәбибуллин Сибәғәт Хәбибула улы]] (1902 — 1976) — [[Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены]], 3-сө дәрәжә [[ Дан ордены]], [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]], «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (27.02.1944).

[[Исламов Миңдебай Ислам улы]] (1909 — 1951) — 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] (22.01.1944), [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (15.08.1944).[[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (28.11.1943).

[[Сайфутдинов Мавлют Сайфутдин улы]].(1913 — 1971). капитан. [[Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены]]. Миҙал хәрби хеҙмәттәре өсөн.

[[Ахмедьяров Ахмадулла Ахмедьяр улы]].(1916 — 1968). Өлкән лейтенат. [[Ҡыҙыл йондоҙ ордены]] . Японияны еңгән Өсөн Миҙалы.

[[Галямов Имам Галям улы]]. (1922 - ). 3-сө [[ Дан ордены.]] (1944) .[[Батырлыҡ өсөн миҙалы]].(1943).

[[Абдуллин Хаймулла (Хатмулла)]]. (1908 —07.1975). 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]] (02.05.1945) Батырлыҡ көнө Берлинде алғанда. Хатмулла бабай һөйләгәндәре дөрөҙ.

[[Рахимов Мандагалей(Миндеғали)]]. (1910 − 15.02.1945). 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]]. (06.03.1945).[[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]]1944. «Миҙал Хәрби хеҙмәттәре өсөн».

[[Рамазанов Файздрахман Рамазан улы]].(1925  — 1944). 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]]. (09.09.1944).

[[Гимадеев Казый Гимаде улы]] (1910 - 1978). [[Ҡыҙыл йондоҙ ордены]] (08.06.1967.)

[[Ахатов Алексей Шаги улы]]. (1924-19). 3-сө дәрәжә [[Дан ордены]].(1945). За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 медале.(09.05.1945).

[[Закиров Габидулак]]. (1922 - ). Сержант. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]. (.09.10.1943) . Миҙал [[Батырлыҡ өсөн]] 18.02.1944. Миҙалдар «за победу над германией в великой отечественной войне 1941-1945 гг.» (09.05.1945).

[[Минибаев Әхмәт]]. (1909 - ). Сержант,  Хеҙмәт урыны:  183 72 сд.   3-сө дәрәжә [[Дан ордены]]. Документ  02.07.1944.


[[Ханипов Фазулла Хатмулла улы]]. (1932 — 2018). Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

[[Валеева(Сабирова) Венера Мәүлит ҡыҙы]]. 1947. Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Балаҡатай районында йәшәй һәм эшләй.

[[Фатихов Раил Ғәлимйән улы]]. (1931 - 2005). 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны]] ордены кавалеры.
 
[[Ғилманов Борис Сәлимхан улы]]. (1946 — 2020). 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны]] ордены кавалеры .1988 .Көнбайыш себер нефть һәм газ комплекстары ер аҫтында үҙләштереү һәм өсөн миҙалы.

[[Миндийәров Искән Әсмән улы]]. (1948 -1920). 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны]] ордены кавалеры.

[[Фәтихов Сәлимйән Ғәлимйән улы]].(1946 — 2020).  &quot;Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

[[Сахаутдинов Газизьян Таһир улы]]. 1937. БСХИ. 1968. Альмухамет элеваторы директоры.(1974—1983). Сулея межрайбазһының директоры.

[[Фәсхутдинов Мөхәмәтнур Миңдиғәли улы]].(1932 — 2009). Свердловск юридик институтын тамамлаған. БАССР юғары суды судьяһы .

[[Таһирова Зөлфирә Самат ҡыҙы]]. Йәш сәсәндәрҙең [[«Урал батыр»]] республика конкурсының 11-се Гран при еңеусеһе.

[[Тавабилова(Әхмәтова) Рәмзия Сөләймән ҡыҙы]]. 1947.  Совет  потребитель кооперацияһы алдынғыһы.(1989).  [[Хеҙмәт ҡыйыулығы]] өсөн миҙалы . (1981).

[[Әхмәтова Лилия Сөләймән ҡыҙы]]. (1952 - 06.06.2002). Алағуз мәктәбе директоры (1991.й - 2000.й). Башҡортостадың мағариф отличниге. (1995).

[[Ҡускарова(Мирхайдарова) Зиля Рахимьян ҡыҙы]]. 1958. БДУ.  Башҡортостадың  мағариф отличниге. (1998). Рәсәй федерацияһының почетлы мағариф  хеҙмәткәре. (2012) 

[[Валеева (Хизбуллина) Гөлсөм Хизбулла ҡыҙы]]. (1913 - 2000). Уҡытыусы.  Алағуз ауылынан беренсе 1929 -1930 йылдарҙа Ҡазан Көнсығыш - педагогия инстутының физика - математика факультетына уҡырға инә. Балалары [[Валеев Фрат Фәрит улы]] (1946 - 2004). Рәсәйҙең атҡаҙанған   металлургы. (2002). Валеев Юнер Фәрит улы. 1932. Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған табибы. 

[[Миндиахметов Урал Валиахмет улы]]. (1942 -2007).  Алағуз мәктәбе директоры. (1988 -1991). Яңы мәктәп һалыуға һәм урта мәктәп асыуға күп эштәр башҡарған.

[[Зарипова(Миндиахметова) Гөльнәзирә Валиахмет ҡыҙы]]. 1954. БДУ. Ҡыйғы районы мәҙәниәт идаралығы начальнигы. (1995 - 2000). Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылар гранты еңеүсеһе. (2008).

'''Алағуз ауылында йәшәгәндәр'''

[[Ганиева(Магафурова) Рәйсә Хатмулла ҡыҙы]]. (1928 — 2012). БДУ. Башҡорт теле уҡытыусыһы Алағуз мәктәбендә 1960 й.— 1987 й. Рәсәй халыҡ мәғарифы алдынғыһы.(1963).
}}

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Гагарин урамы ({{lang-ru|}} Гагарина (улица)
* Хәмзә урамы ({{lang-ru|}} Хамзы (улица)
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица)
* Ҡайынҡай урамы ({{lang-ru|}} Берёзка (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/kiginskiy-rayon/derevnya-alaguzovo/ Карта д. Алагузово. Улицы]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Тирә—яҡ мөхит ==
{{колонки|4}}
* [[Ыҡ ]] — йылға.
* [[Ҡатҡанды]] йылға — Ыҡ йылғаһы ҡушылдығы, ауылды ике өлөшкә бүлеп ауыл аша аға.
* Аҡ-тау
* Һарыҡ тау
* Ҡарауыл тау
* Имән түбә
* Сисәнбай кисеүе
* Тирмән шишмәһе Һыуыҡ тәмле һыулы шишмә
* Әхмәт күле
* Киҙҙәү шишмәһе
* Павел тирмәне — Ауылдың тубәнге яғында Ҡыҙыл яр эргәһендә.
* Ҡыҙыл яр
* Дауыт ҡул
* Ауылдың үрге осонда ике ҡәберлек бар. Мосафир ике кеше үлеп ҡалған һәм шул урында ерләнгән.
* Өс ҡайын — элек һалдатҡа алынғандарҙы оҙатҡан урын. 70-се йыдарҙа 100 яҡын ауылдаштар оҙата килә ине.
* Ылай буйы
* Ҡумыҙҙы буйы
{{колонки|конец}}

== Бөйөк Ватан һуғышынан ҡайтмаған яугирҙар ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
# Абдуллин Гибадулл .                 Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Абдуллин Атмулла Абдул улы. (1908 - 26.11.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны:  381 сд. Һәләк булған. Ерләнгән. Калинин өлк., Великолук р-ны, Ряднево ауылы.
# Абдуллин Фаткулла.            Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Ахметьянов Ахтарьян А.(1912 -).Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Ахмадьянов Рахим. (1913 - ).Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.  61 орабба. : в/ч 1316.
# Ахметьянов Закир Ахмет улы. (1923 — 24.07.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. 214 сд. Сталинград,Тормосино ауылы. ерләнгән.
# Ахметов Халмат(Хамат) Ахмет улы. (1903 — 10.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Ахунов Сабирйән Ахун улы.(1919 — 11.1941).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Байрамгулов Хаким Байрамгул улы.(1925 — 02.02.1945). Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Баймухаметов Барый.              Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Баймухаметов Мухамет Хакимьян улы.(1905 — 23.11.1944). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. Һәләк булған. Ерләнгән Латвия.
# Биктимиров Миндибай Б. (1914 -). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. 
# Вакилев Шакирьян Вакил улы. (1918 — 12.1941). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Валиев Саид Миндигали улы .( — 05.04.1944). Ефрейтор, Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.Хеҙмәт урыны: в/ч п/п 51452. Полтава  Ленинград, Псков р-н, а.. Стремутка. Миҙал [[хәрби ҡаҙаныштары өсөн]] (12.02.1944). Ленинградты обороналау өсөн &quot;миҙалы(1943).  
# Галямов Имам Галям улы.(1922 —). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. 35 гв. ап 1 гв. сд 1 ПрибФ.[[Iii дәрәжә дан ордены]] (21.02.1944). Миҙал [[«батырлыҡ өсөн».]](19.01.1944).
# Гарипов Галимхап.(1923 — 08.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны,Алағуз. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Гарипов Рахим Гарип улы.(1919 — 13.07.1944).Өл.сержант. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, а.Алағуз. 207 сд. Ерләнгән Тверь, Калинин өлк. Полтава р-ны, Заверняйк ауылы.
# Гарипов Хаким Гарип улы. (1912 — 12.1942). Кс. сержант. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Гибадуллин Жигангали. (1901 -03.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны,Алағуз. Хәбәрһеҙ юғалған.    
# Гильманов Исмагил Гильман улы. (1904 — 12.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Гимадеев Абдрашит Гимадей улы. (1904), Сержант. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. Миномет батареяһы расчеты командиры булып хеҙмәт иткән 275-се кавалерия полкы. 112-се кавалерия дивизияһы. Миҙалы [Батырлыҡ өсөн]] (1942).
# Деникеев Абдулла П. (1897 — 16.03.1944).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.  ВПП и ЗП 196 азсп.
# Закиров Карамат Байсар улы.(-- -27.07.1942) . Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. Хеҙмәт урыны: 788. Юғалтыу тураһында белдермәне. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Закиров Гасим Захарович(Закир улы). (1917 - 26.02.1943).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. Хеҙмәт урыны: штаб 18 гв. сд.  Орлов өлк., Людинов р-ны.  Хәбәрһеҙ юғалған.
# Закиров Барый .            Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.               
# Закиров Загир Закир улы. (1910 — 11.1944). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.   788 сп. Хәбәрһеҙ юғалған.
# ЗАКИРОВ Закир Закир улы. (1909 - .05.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз   . Хәбәрһеҙ юғалған.
# Закиров Мухамет.                 Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз
# Закиров Хатмулла. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Закиров Шакир Закир улы. (1905 - 1944).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. Хеҙмәт урыны:  355 зсп.
# Закиров Шакирьян Закир улы.. (1905 - 1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз   .Хәбәрһеҙ юғалған. Хәрби часть . 61 орабб.
# Зинуров Гиндулла Зинур улы.(19 — 14.12.1943). Сержант. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. Хәрби часть: 19 гв. тбр.
# Исламов Абдулхак Саммат улы.(1924 —.02.1944).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. Хәбәрһеҙ юғалған.202 гв. сп. п/п 03101-э.
# Латыпов Иури(Нури) Мухамет улы. (1907 −19.08.1942). Өл. сержант. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. Ҡәбер урыны: Смоленск өл, Карман р-ны. Ҡарман ауылы.
# Латыпов Хабибулла Хабибула улы. (1914 — 07.03.1944). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз , Ҡәбер урыны : Украина ССР-ы Полтава өлк , Криворог р-ны, х. Алексеенко.. Хәрби часть . в/ч 19346 .
# Лукьянов Гавриил Михайл улы (1926 — 1945). Сержант, Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз  . Хәрби часть  п/п 3570-«д»
# Каримов Кабир. (02.1943). Рядовой. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хәбәрһеҙ юғалған. 
# Карипов Ахтамьян Карип улы (1921 — 08.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз .Табылған: Украина, Полтава , Медвин ауылы. Ерләнгән : 22.6.2009 й. Башҡортостан республикаһы, Ҡыйғы р-ны, тыуған ауылында.
# Касымов Миндибай Касим улы. (1910 — 05.1943). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз .Хәбәрһеҙ юғалған .
# Котдосов Каюм.           Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Кулахмедов Ишпиради Котлехмет улы (1922 — 04.05.1944).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.
# Магафуров Салим Магофур улы.(1903 − 04.01.1943).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. 275 ап. Ҡәбер урыны.  Ростов өлк, Морозовск р-ны,  Быстрый ауылы.
# Магафуров Шаһикамал Магафур улы.(1907 -194 ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.
# Мандихманов(Миндиахметов)  Кулахмат. (1908 - 21.11.44). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хәрби комиссариат исеме: Ҡуҫа РВК. Отср 641. Эстонияның Таллин ҡалаһындағы.
# Мирсаяпов Зайнетдин.               Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Мирхайдаров Акрам Мирхайдар улы. (1902— 1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз .  Хәрби часть: 252 сд. Ҡәбер урыны.  Калинин өлк., Хлыстово ауылы.
# Мирхаев Мирсаят. (1913 -  ).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.  24.07.1941. Хәрби частар: орабба 61.
# Муталлипов Зайнутдин ( — 26.11.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.  в/ч 24. Ҡәбер урыны: Смоленск  өлк, Бельск р-ны, Черена ауылы.
# Мухаметгалин Сафа Мухаметгали улы. (1903 -30.12.1942). Сержант. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз .
# Морозов Данил Петр улы (1905 − 14.05.1944). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз ,  Хәрби частар: 174 сд,7.  Беларусь, Витебск өлк., Дубров р-ны, Россасно ауылы.
# Нажипов Вагап. (1897 — 04.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хәбәрһеҙ юғалған.
# Нафиков Сабирьян Нафик улы (1900 — 09.1943). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хәбәрһеҙ юғалған. 
# Нафиков Шафик Нафик улы. (1903 — 11.1943). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хәбәрһеҙ юғалған.
# Нигматуллин Ахмет Нигматулла улы.(1912 — 13.03.1945). Рядовой. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хәбәрһеҙ юғалған. Хәрби частар: 633 сп. Калининград өлк, Багратион р-ны, Чехово ауылы.
# Нигаметьянов Ахметьян. (   -26.05.1945). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Сәбәп: Һәләк булған.Архивтан мәғлүмәт+. 
# Низамутдинов Фазлый Низамутдин улы (1921 - 08.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. 
# Низамов Якуб Низам улы .(1905 — 13.01.1944).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хәрби часть : 200 сд. Ҡәбер урыны.  Калининск өлк, Невельск р-ны, Иватино ауылы. Миҙалы [Батырлыҡ өсөн]]. 08.12.1943.
# Носратуллин Киньябай.              Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз                
# Нурыев Каюм.             Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз
# Рамазанов Абделгази. (1920 — 12.1943).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хәрби часть : п/п 876.  Хәбәрһеҙ юғалған.
# Рамазанов Салим Рамазанович.(1905 −28.03.1943).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Ерләнгән : Орлов өлк, Ливны ҡалаһы.
# Рамазанов Файздрахман (1925 — 01.08.1944). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.  Хеҙмәт урыны: 1104 сп 331 сд 3 БелФ.[[Iii дәрәжә дан ордены]]. 24.06.1944.
# Рамазанов Харис(Хариза) (1915—1945). Өл. сержант, Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Лужский уҡсылар дивизияһы сд 46  ЛенФ 176. Миҙал [[«батырлыҡ өсөн»]] документтың датаһы: 25.09.1944.
# Рамазанов Хайдар Рамазан улы. (1915— 07.05.1943). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз  . 507 сд.148 сд. Курск өлк. Малоархангельск р-ны.
# Рахимов Ахун Рахим улы.(1903 — 25.10.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны: 226 сд . Сталинград өлк.
# Рахимов Муллагалей.  (1913 - 08.06.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны: 61 орабб.
# Рахимов Мандагалей(Миндагали). (1910 — 15.02.1945). Гв.ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны : 163 гв. сп 54 гв. сд 3 гв. ск 28 А 3 БелФ. [[Iii дәрәжә дан ордены]] (06.03.1945). Миҙал [[«батырлыҡ өсөн»]] . 01.07.1944.
# Рахимов Миннигали Рахим улы. (1910 — 12.1941). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хеҙмәт урыны  : п/п 06658.  Хәбәрһеҙ юғалған.
# Рахимов Рахматулла Рахим улы.(1918 — 09.03.1943). Сержант .Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Ҡәбер урыны: Курск өлк, Светлый Луч ауылы.
# Рахимов Сафа Рахим улы. (1923 — 27.07.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз, 214 уҡсылар дивизияһы.  Сталинград өлк, Нижне-Чирский р-ны.
# Рахматуллин Салим (1913 — 04.12.1943). Гв. ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз , Хеҙмәт урыны: 59 гв. кп. Ерләнгән. Гомель өлк. Автюхи ауылы.
# Русинов Степан Павл улы.(1903 — 27.07.1943).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны : 314 сд .Ленинград өлк. 
# Сабиров Хадый Сабир улы. (1904 - 05.09.1941). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз .375сд. Курск өлк., Ивнянск р-ны. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Сабирьянов Милдихан. (1925 — 11.1943). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хәбәрһеҙ юғалған.
# Сайфитов Гимал.               Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Сайфуллин Зайнулла.(1906 — 24.08.1943). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Ҡәбер урыны.  Украин  ССР, Харьков өлк. Изюмск р-ны,  Каменка ауылы.
# Сайфулин Байдула Савел улы.(1922 — 27.07.1942). Ҡыҙылармеец.Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.  Хеҙмәт урыны: 214 сд. Сталинград., Нижне-Чирский р-ны.
# Салахов Асон(Асян) . (1918 — 21.08.1943). Гв.ҡыҙылармеец.Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны : в/ч 47898.Украина, Харьков өлк, Люботин р-ны, Люботин ауылы. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Саляхов Садретдин (1923 - 20.08.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . 214 сд. Сталинград  өлк. Паншино ауылы.
# Самигуллин Хабибулла Самигулла улы.(1924 - 23.03.1944). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. &quot;Фрунзе&quot; колхозы, Хеҙмәт урыны: 74 гв. сд. Ҡәбер урыны. Украина ССР, Николаев өлк, Ново-Одесса р-ны, Новая Одесса ауылы.
# Султанов Мингалей .(1913 - 19). Разведчик. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Миҙал [[«батырлыҡ өсөн»]] (26.07.1944).241 минп 25 минбр 21 артд 1 ПрибФ.
# Сисенбаев Ахмадей Зарип улы. (1924 — 08.03.1944).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хеҙмәт урыны: штаб 68 гв. сд. :  Ҡәбер урыны. Украина ССР, Каменец-Подольская өлк, Старо-Константинов р-ны, Попивци ауылы.
# Тагиров Загир Тагир улы. (1917 — .03.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.
# Умутбаев Галимьян Фахретдин улы. (1923 — 30.01.1943). Кс.сержант.  Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.172 сд. Ҡәбер урыны. Воронеж өлк., В. Дубановка ауылы.
# Фазилов Гилимхан Фазил улы.(1925 — 15.10.1943). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны: 336 сд.Хәбәрһеҙ юғалған. Белорус ССР, Полесск өлк., Галки ауылы.
# Фархитов Камал Фархит улы. (1913 — 15.09.1943). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны: 157 сд,633 сп 157 сд. Ҡәбер урыны. Смоленск өлк., Ельнин р-ны, Кукуев ауылы.
# Фархатов Ямалетдин Фархат улы.(1912 — 1941). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны: 61 ораб.
# Фатахов Барис П. (1917 - 24.08.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны : штаб 146 осбр. Ҡәбер урыны Ленинград өлк , Лычков р-ны, Муры ауылы. Хәбәрһеҙ юғалған. 
# Фаттахов Камиль Фаттах улы.(1917 — 12.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз .16 сп. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Фатыков(Фатыхов) Камел Фатых улы.(1916 - ).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хеҙмәт урыны: 424 сп. ВПП и ЗП
# Фатихов Хужаян.             Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Фаттахов Нагим Фаттах улы. (1908 — 12.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.Хәбәрһеҙ юғалған. 
# Фахретдинов Мухамет Фахретдин улы. (1906 — 02.42). Сержант .Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.  в/ч 28097. 371  сапер батальоны 202 моторизованной дивизии, 202 уҡсы дивизия.Хәбәрһеҙ юғалған.
# Фехардимов Камал.(1913 - 30.01.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Саҡырылыу ваҡыты: Нижне-Салдинск РВК, Свердловск өлк., .Хеҙмәт урыны: 178 сд. Хәбәрһеҙ юғалған.   Калинин өлк., Молодотуд  р-ны,  Рогово ауылы.
# Хабибуллин Лутфрахмат .(1914 - 12.06.1943). Кс сержант. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны: 15 гв. омор сбр. Калинин өлк., Великолук р-ны, Бор Болонев ауылы. Яраларынан вафат булған.
# Хадыев Валиахмет Хадый улы. (1921 — 02.01.1943). Сержант. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны:  ппс 1983 в/ч 377. Ҡәбер урыны.  Калинин өлк., Торопец р-ны, Торопец ҡалаһы. Яраларынан вафат булған.
# Хадыев Алфадий(Аухади). (1911 - 23.10.1941). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз  :Саҡырылыу урыны. Молдава ССР, Кайнарский р-ны. Хеҙмәт урыны: 331 сп. Яраларынан вафат булған . Ҡәбер урыны Куйбышев өлк., Сызран р-ны, Сызрань ҡалаһы.
# Хажеев Мавлют Фазул улы. (1924 - ).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны. 424 сп 18 сд. ВПП и ЗП.
# Хажиев Жиангали Хажи улы. (1905 — 08.1943). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Хажиев Тагир Хажи улы. (1907 —22.08.1944).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны. 479 отд. минп РГК 48 А 1 БелФ. Ҡәбер урыны. Белосток өлк.,Залуски-Лапнево ауылы. Миҙал [[«хәрби хеҙмәттәре өсөн»]] 20.07.1944.
# Хайрутдинов Курбан Хайретдин улы. (1924 — 12.11.1943). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны : 245 сд. Ҡәбер урыны.  Калинин өлк., Пустошкин р-ны.
# Хакимов Муртаза Хаким улы. (1904 — 11.1944).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хәбәрһеҙ юғалған.
# Хакимов Хайдар (1914 — 19.12.1943).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны  : 61 орабб. Ҡәбер урыны.  Беларусь, Могилев өлк ., Прудок ауылы.
# Хатимов Муртаза Хатим улы. (1906 — 08.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз  .Хеҙмәт урыны : п/п 18577-ж. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Халилов Хабибулла.             Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Халимов Газим Халим улы.(1915 — 03.11.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны  : 370 сд,35 оиаб. Ҡәбер урыны. Ленинград өлк., Полав р-ны, Стрелнцы ауылы. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Ханов Миндихан Ханович. (1926 — .08.1944).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны  : 417 сд 1 прибф, Хәбәрһеҙ юғалған.
# Ханипов Зайнулла. (1918 — 04.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хәбәрһеҙ юғалған. 
# Канипов Зайнулла Канип улы.(1922 - ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.
# Ханипов (Хатиула)Хатмула. (1907 - 08.03.1943). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны : 222 сп 49 сд . Ҡәбер урыны.  Орлов өлк., Жиздрин р-ны, Верхнее Ашково ауылы. 
# Хасанов Ихсан Х.. (--21.01.1943).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны  : 987 сп. 
# Хафизов Карим Хафиз улы. (1895 — 03.1943).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны. ппс 1440. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Хизбуллин Хамит. (1901 — 03.1943).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Хисматов Муллабай Ишбулды улы. (18.03.1925 — 16.03.1944). Гв. ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз;  65 гвардия уҡсы полк 22 гвардия уҡсы дивизияһы. Ҡәбер урыны.  Калинин өлк., Пустошкин р-ны, Кряково ауылы.
# Хужиахметов Салимгарей(Салимчарей) Валиахмет улы.(1919 - 24.03.1945). Младший лейтенант, фельдшер. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. 417 минп. Ҡәбер урыны.  Польша,  Бзе Замецкое ауылы.
# Шаихов Аслям Шаих улы. (1918 — 02.08.1943). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хеҙмәт урыны: 46 гв. сп. Хәбәрһеҙ юғалған.
# Шаихов Асман Шаих улы. (1910 - 02.03.1943). Гв.ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хеҙмәт урыны : 46 гв. кп. Ҡәбер урыны.  Украина ССР, Харьков өлк., Ново-Водолаж р-ны, Лозовая ауылы.
# Шайхлисламов Искандар Шайхлислам улы. (1901 — 22.8.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хеҙмәт урыны.  кавалерист 294-го кавалер полкы , 112-се кавалерия дивизияһы. Ҡәбер урыны. Приклоновка  ауылы Липецк өлк. Яраларынан вафат булған.
# ШАКИРОВ Аскат Шакир улы. (1918 - 22.08.1942). Ҡыҙылармеец.  Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.  104 сп. Яраларынан вафат булған.
# Шакиров Гаптельян Шакир улы. (1909 - 12.09.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Ҡәбер урыны.  Смоленск өлк., Ильин р-ны,Гряда ауылы.
# Шакиров Галимьян Шакир улы. (1914 - 12.09.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Госпиталь: ППГ 661.
# Шакиров Хакимьян. (1908 — 07.1942).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. 373сд. Хәбәрһеҙ юғалған. 
# Шакиров Хабир Мухаметдин улы.(1904 -      ).Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.375 полк.медаль «За отвагу» 23 ғинуар 1943 йыл.
# Шакиров Тагир Мухаметдин улы.(1910 -      ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.                                    
# Шарипов Мухометгали. (1911 -  ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . 384 зсп. 
# Шарипов Саидигали (Саидельгали) Шарип улы. (1915 — 09.1941).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.  Хәбәрһеҙ юғалған.
# Шафиков Шабан/ (1912 - 11.1942). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. п/п 234 п/я 30. Хәбәрһеҙ юғалған. Ҡайҙан киткән : 23.06.1941 Сатка РВК, Челябе өлк., Сатка  р-ны.
# Шаяхметов Ахат Шаяхет улы. (--- 21.07.1944). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз.  Хәбәрһеҙ юғалған.
# Шаяхметов Габделхай.              Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Юмагужин Калимулла.                Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.
# Юмаденов(Юмадилов)Сафар (1905 - 09.02.1944). Ҡыҙылармеец. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз. Хеҙмәт урыны. 624 сп. Ҡәбер урыны.  Белорус ССР, Перин р-ны, Великий Бор ауылы.

}}&lt;ref&gt;Память. Башкортостан. Книга 13&lt;/ref&gt;

== Бөйөк Ватан һуғышынан ҡайтҡан яугирҙар ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
# Абдулин Хаймула(Хатмулла). (1908 — 07.1975 ). Гвардия ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н, Алағуз. [[3-сө дәрәжә Дан ордены]]. (29.05.1945).
# Аминов Саберьян Әмин улы.(1918 - 1961). Сержант. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз, саҡырған урыны: Чернигов РВК,Уссурийский Полтава, Чернигов р-н хәрби частар: 41 гвардия. сд. Бүләк исеме: Миҙалы [[«Батырлыҡ өсөн»]]. Бойороҡ подразделениелары: 23.02.1944. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены. Бойороҡ бүлексәһе.№: 2/н була: 05.01.1945.
# Аслямов Саитгаян. (1925 - ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз. ВПП и ЗП
# Ахатов Абдулхай Ахатович  . (1923 —). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз. Ii дәрәжә ватан һуғышы ордены.
# Ахатов Алексей Шаги улы.(1924— ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз, хеҙмәт урыны: 59 отд 60 исапбр . Ордены [[111 Дан]] дәрәжәһе.(14.06.1945). Миҙал Бөйөк ватан һуғышында германияны еңгән өсөн 1941-1945 йй. (09.05.1945).
# Әхмәтйәнов Сабирьян Ғәлим улы.(11.11.1916 — 29.12.1989). Сержант. Медаль Бөйөк ватан һуғышында германияны еңгән өсөн 1941-1945.
# Ахмедьяров Ахмадулла Әхмәтйән улы .(1916 - 1968).Өл. лейтенант. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н, Алағуз . 22 сд. Документтың датаһы: наградалар 20.08.1945 исеме: Ордены [[Ҡыҙыл йондоҙ]]. Миҙал «Японияны еңгән өсөн». Документтың датаһы: 30.09.1945.
# Ахмедьяров Мәхмүт Ахмедьяр улы.(1896 -).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-нЫ, Алағуз. 
# Ахмедяров Хатим Ахмедяр улы.(10.02.1910 - 24.12.1989). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-нЫ, Алағуз. 
# Ахтаров Гарифьян Мәхмүт улы .(1925 — 29.11.2011). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-нЫ, Алағуз. 157 сд Белфа 633. Миҙал [[«Батырлыҡ өсөн»]]: баш:20.05.1945. Миҙал [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]] документтың датаһы: 24.08.1945. Ii дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
# Ахметов Сөләймән Кутуй улы .(1918 — .01.2002). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н Алағуз. Миҙал: [[Хәрби ҡаҙаныштары өсөн]], (21.05.1945) Миҙал: «за победу над германией в великой отечественной войне 1941-1945 гг.».(09.05.1954). Миҙал «Сталинградты обороналаған өсөн». Бойороҡ 17.06.1943.
# Баймухаметов Вакиль Закир улы.(1894 - ).Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н Алағуз.
# Бактемиров Ахмед Яҡуб улы.(1915 -). Гвардия. сержант Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. 5-се гвардия айырым истребитель-танкыға ҡаршы дивизионында 5-се гвардия кавалерия корпусы. Наградалары [[Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены]]. Миҙал [[«Батырлыҡ өсөн»]].3-сө [[дәрәжә Дан ордены]]. Обороналау өсөн «миҙалдары менән Кавказ».
# Байрамгулов Валиахмет Байрамғул улы .(1907 —). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. Исемен наградалары: ii дәрәжә ватан һуғышы ордены.
# Байрамгулов Зекер Хажи улы. (01.10.1926 — 12.05.2003). Ҡыҙылармеец.   АБашҡорт асср-ның. Ҡыйғы районы,Алағуз. Ii дәрәжә ватан һуғышы ордены.
# Баширов Мамлет(Маулит) Башир улы. (1918 — 1991). Сержант. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, . Алағуз. Бүләк исеме: Миҙалы [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]].Документтың датаһы: 22.02.1943.  1I дәрәжә ватан һуғышы ордены.1985.
# Биктимеров Мавлетбай Биктимер улы. (1908 -) Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ның. Ҡыйғы районы,Алағуз.
# Биктимеров Якуп Биктимер улы. (1895 -) Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. 
# Вәлиев  Хайрула  Мухамәт улы .(1911 − 1999). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. Миҙал [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]](08.08.1945). Ii дәрәжә ватан һуғышы ордены.
# Вахитов Хайрулла Абдулла улы. (20.09.1924 — 04.01.1995). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. Исемен наградалары: ii дәрәжә ватан һуғышы ордены. 
# Гайнуллин Гайфулла .(1914 -). Өлкән сержант. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н, Алағуз.
# Гайнуллин Хайрулла. (1910 -  03.06.1993 г. Сатка.). Ҡыҙылармеец.Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.  Наградалары: ii дәрәжә ватан һуғышы ордены.  
# Гибатов Нутфулла.         Ҡыҙылармеец.Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.      
# Гильманов Салимхан Ульдан улы. (1918 — 28.12.1991). Өлкән сержант, Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н, Алағуз. Ii дәрәжә ватан һуғышы ордены. 
# Гимадеев Казый Гимадей улы.(1910 - 1978). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н, Алағуз. Награда документында. Ссср юғары советы президиумы: [[Ҡыҙыл йондоҙ ордены]]. Документтың датаһы: 08.06.1967.
# Гимадиев Самигулла Галлям улы.(1922 — 14.12.2004). Младший сержант,Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз. Ii дәрәжә ватан һуғышы ордены.  
# Закиров Габидулак. (1922 - ). Сержант, Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. [[Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены]]. (.09.10.1943) . Миҙал) «Батырлыҡ өсөн» 18.02.1944. Миҙалдар «за победу над германией в великой отечественной войне 1941-1945 гг.» 09.05.1945.
# Закиров Ғәлим Закир улы . (1914 —). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н, Алағуз. Миҙалдар «за победу над Германией в великой отечественной войне 1941-1945 гг.» документтың датаһы: (09.05.1945). Еңгән өсөн &quot;миҙалы . I дәрәжә ватан һуғышы ордены. Документтың датаһы: 06.04.1985.
# Закиров Рахим Закирович. (1907 —).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
# Закиров Хикмат Закирович. (1912- ).Старшина.   Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз.        
# Исламов Миндебай Ислам улы. (1909—1951). Ефрейтор. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алагуз. 186-сы уҡсылар дивизияһының саперҙар батальонында хәрби частарҙы айырым 164. Миҙал  [[«Батырлыҡ өсөн»]] (15.08.1943). [[3-сө дәрәжә Дан ордены]]. 22.01.1944. Миҙал [[«Батырлыҡ өсөн»]](28.11.1943)
# Ишмухаметов Рамазан. (1907 -). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.
# Каримов Саитгарей Карим улы (1926 —). Лейтенант. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алагуз. Ii дәрәжә ватан һуғышы ордены. , Миҙал «Японияны еңгән өсөн».
# Каримов Мирсаит Карим улы. (1908 -).Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.
# Каримов Хабир.            Ҡыҙылармеец.Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.  
# Лукманов Мавлютьян Лукман улы. (1914 − 12.01.1988). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. I дәрәжә ватан һуғышы ордены.  
# Магафуров Гильман Магафур улы.(1903 - ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.
# Магафуров Гайнан Магафур улы. (1898 - ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.
# Махмутов Михаил(Миндеахмет)  Махмут улы.(1925-).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы районы ,  Алағуз. I дәрәжә ватан һуғышы ордены. Документтың датаһы: 01.08.1986. 
# Мингажев Хаяз Мингаж улы. (   - 1986). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.
# Минибаев Ахмет. (1909( - ). Сержант. Башҡорт ССР-ы, Ҡыйғы ра-ны, Алағуз . Хәрби часть: 183 сп 72 сд. 111 дәрәжә [[дәрәжә Дан ордены]]   документ: 02.07.1944.
# Миндиахметов Валиахмет Миндияхмет улы. (09.05.1903 — --). Ефрейтор. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы районы ,  Алағуз. 112 Башҡорт кавалерия дивизияһы, 58 гвардейский полк.
# Мухамадеев Габделхай Абдулхаким улы.(1924 — 01.02.2004). Ҡыҙылармеец . Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы районы ,  Алағуз.  За победу над германией в великой отечественной войне 1941-1945 г.
# Нажипов Рафаэль Хаммат улы. (1926 - ).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. 
# Нажипов Хаммат Мухаметназир улы. (1902 − 22.06.1988).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н, Алағуз. I дәрәжә ватан һуғышы ордены.
# Нуриев Абделгалим.Ҡыҙылармеец.Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.
# Рахимов Минжап Рахим улы. (1910 -). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз.
# Рахимов Федият Хан улы . (1922 —). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз. I1 дәрәжә ватан һуғышы ордены.
# Сабиров Хози Сабир улы.(1904 —). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны. Алағуз.  91-се гвардия. 2 Белфа сд. Батырлыҡ :  20.03.1945. миҙал [[Батырлыҡ өсөн]].  За победу над германией в великой отечественной войне 1941-1945 г. (28.03.1950). Һуғыштан һуң Златоуст ҡалаһында йәшәй. 
# Сабиров Мавлетбай Сабир улы (1908 — 08.03.2002). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз. I дәрәжә ватан һуғышы ордены.
# Сабирьянов Хабирьян.(1923 -) Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз.
# Салахов Фассах Салах улы. (1912 — 1966). Гв. ҡыҙылармеец, Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алагуз. 86 гвардия.  [[Миҙал «Батырлыҡ өсөн»]]. Документтың датаһы: 12.08.1943. Миҙал «за победу над германией в великой отечественной войне 1941-1945 гг.» документтың датаһы: 09.05.1945.
# Сайфутдинов Мавлют Сайфутдин улы.(05.03.1913 — 1971). Капитан инт. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз. 3102 ВГ.Наградалары [[Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордене. Миҙал [[«Хәрби хеҙмәттәр өсөн».]] Миҙал «Сталинградты обороналаған Өсөн», «Миҙалы Японияны еңгән өсөн», «Миҙал бөйөк ватан һуғышында германияны еңгән өсөн 1941-1945 йй.» 
# Сайфитдинов Жалал Шамсетдин улы. (1908 — 02.05.1997). Ҡыҙылармеец , Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз. I дәрәжә ватан һуғышы ордены. 
# Сафин Насыр Хафиз улы. (1908 -  ).  Ҡыҙылармеец.  Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы районы, Алағуз. Саҡырылған урыны: ГВК Златоуст ҡалаһы. 596 осапб. Хәрби частарҙың береһендә  01.10.1941. Яралана.
# Султанов Ахмадулла Хикмат улы (12.03.1926 - 29.10.1997). Ефрейтор. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз. I1 дәрәжә ватан һуғышы ордены. 
# Султанов Миргалей. (1917 —).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н, а. Алағуз. I1 дәрәжә ватан һуғышы ордены. 
# Султанов Хурмат А. (1925 -). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н, а. Алағуз. 
# Тагиров Сабит Ситдик улы. (1925 ---). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз. I1 дәрәжә ватан һуғышы ордены.
# Тагиров Фазулла. (1926 -). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз.
# Фасхитдинов Миндигалей Фасхит улы. (1911 - 195 ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз. Хәрби часть 61 орабб.
# Фатыхов Ахмед Фатых улы.(1915- ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н, Алағуз. I1 дәрәжә ватан һуғышы ордены. Белорусияла йәшәгән 1945 йылдан.
# Фатыхов Гарей Фатых улы.(1922— ). Лейтенант, Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз. 25 А.
# Фатихов Галимьян Фатих улы. (1902 - 04.11.1969) . Гв. ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. 2-се гвардия мотоуҡсы дивизияның. 4-се гвардия мотоуҡсылар полкы.
# Фатыхов Каниф Фатих улы (1924 — 15.09.2004). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 г(1985).
# Фатыхов(ФАТИКОВ) Карип Фатых улы.(1912— 04.08.2000). Гв. ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. I дәрәжә ватан һуғышы ордены.[[Миҙалдары: «батырлыҡ өсөн»]]  сд 1046 урын 399. тикшерергә кәрәк.
# Фахретдинов Габделхай. Ҡыҙылармеец Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-н,  Алағуз.
# Хабибуллин Габид Шарифула улы. (1922 —). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз . Орден Отечественной войны II степени.
# Хабибуллин Загит Хабибулла улы.(1897 -). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз . Призыв ваҡыты: 19.08.1942.
# Хабибуллин Сибагат Хабибулла улы. (1902 — 1975). Өлкән сержант.  Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. 449 хәрби часть истребителдәр-танка ҡаршы артиллерия полкы. Орден [[Ҡыҙыл Йондоҙ]]. [[3-сө дәрәжә Дан ордены]]. Миҙал [[«батырлыҡ өсөн»]]. &quot;Миҙал хәрби хеҙмәттәре өсөн.
# Хажиев Акрам Хажи улы. (1914 -). Ефрейтор. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз . Ефрейтор.303 аэродромный хәрби частарҙы айырым- техник рота миҙалдар менән наградалана  [[«хәрби хеҙмәттәре өсөн»]] Миҙал «сталинградты обороналаған Өсөн» 30.06.1944
# Хажиев Аухади.Ҡыҙылармеец.Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.
# Хажиев Вакиль. (1918  -).Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз .Призыв ваҡыты. 25.09.1942.
# Хажиев Мухаррам Хажи улы. (1911 — 23.03.1990). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. I дәрәжә ватан һуғышы ордене.
# Хакимов Миндихан.Ҡыҙылармеец.Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.
# Хакимов Салим Хаким улы.(1910 —). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз .935 381-се уҡсылар дивизияһының артиллерия полкы хәрби частар.61 орабба. Миҙал менән наградалар [[«хәрби хеҙмәттәре өсөн» ]].
# Ханов Михаил Хаким улы. (1926 -  ).  Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз , Һуңғы хеҙмәт урыны: омср 248. 25.12.1945.
# Ханов Загир Хан улы. (1906 -). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.часть: 2 аиб 1 Уд. А
# Хафизов Гарей Карим улы. (5.09.1925 — 16.12.2005). Гв. ҡыҙылармеец.Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. 179 гв. сп 59 гв. сд 46 А Миҙал бүләк: [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]], Миҙалдары: «за победу над германией в великой отечественной войне 1941-1945 гг.». 
# Хизбуллин Миндегалим. (1903-). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз.Призыв ваҡыты: 13.07.1943.
# Хисаметдинов Фассах.
# Хужахметов Ахмет Гарей Валиахмет улы. (1915 - ). Сержант. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. Һуңғы хеҙмәт урыны: п/п36376жн. ОСОУ-Мәскәү.
# Хуснуллин Зекерьян Хизбулла улы. (1918 - 1980).Ст.сержант. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны.  Алағуз.
# Шагиев Габдельхай.Ҡыҙылармеец.Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.
# Шагиев Имаметдин.Ҡыҙылармеец.Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.
# Шарипов Габдрахман.Ҡыҙылармеец.Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.
# Юмагужин Саит Хуббей улы. (1926 —). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны.  Алағуз ,  Наградалары: ii дәрәжә ватан һуғышы ордены.Документтың датаһы: 22.07.1987.
# Юмадылов Жамиль Шаяхмет улы. (1899 - ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз . Миҙалдар «за победу над германией в великой отечественной войне 1941-1945 гг.».(09.05.1945). Миҙал  [[«Батырлыҡ өсөн»]] (02.06.1945)
# Юсупов Рахим Гимал улы. (1922 - 1997). Өл. лейтенант. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны, Алағуз. Бүләк исеме: i дәрәжә ватан һуғышы ордены. 
# Якупов Сагадей Якуп улы. (1924 - ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз. 
# Ядурин Миндигалим Я.(1917- ). Ҡыҙылармеец. Башҡорт асср-ы, Ҡыйғы р-ны,  Алағуз.   Призыв ваҡыты.  14.11.1942.           

}}&lt;ref&gt;Мәғлүмәт сығанаҡтары.
# Хәтер китабында районы яугирҙары
# Һуғышта хәбәрһеҙ юғалғандар исемлеге&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
{{колонки|2}}
* {{БЭ2013|80569}}
* {{ИСДБ|страницы=537}}
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан].
* [http://ufagen.ru/places//l Генеалогия һәм архивтар сайтында мәҡәлә (урыҫса)]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://militera.lib.ru/memo/russian/kuchkin_ap/02.html ]
{{колонки|конец}}

== Әҙәбиәт ==
{{колонки|2}}
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Ғ.]] Очерки исторической этнографии Башкир. ч. 1. — Уфа,1957.
* Кигинский район Республики Башкортостан. Краткая энциклопедия. — Уфа, 2000.
* Дыуан ырыуы ауылдары. — Өфө,
* Гвоздикова И. М. Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е. И. Пугачёва. Уфа, 1999.
* Алағуз // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
Ведомость Уфимской провинциальной канцелярии, присланная в Оренбургскую губернскую канцелярию, об участии нерусского населения Уфимской провинции в восстании //Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. C.257]
* Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии: Сборник документов. Уфа, 1975.
Челябинский портал. Дуван (род)
* Гвоздикова И. М. Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е. И. Пугачёва. Уфа, 1999.
{{колонки|конец}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
Алағуз
Баҡын (исем)

== Сығанаҡтар ==
— ЦГИА РБ. Ф.1, оп.1, д.3380, л.60—63

— Документы ставки Е. И. Пугачёва, повстанческих властей и учреждений: 1773—1774 гг. М., 1975

— Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии: Сборник документов. Уфа, 1975.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡыйғы районы ауылдары}}

[[Категория:Ҡыйғы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>kmbnh07nuecozbxp0b0vn6ylcyyb7xo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пласт районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67142</id>
    <revision>
      <id>1301822</id>
      <parentid>1298388</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T21:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы форматҡа үҙгәртеү</comment>
      <origin>1301822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7188" sha1="209s5cs8u8jkgqsxkniuaa63dqnyz65" xml:space="preserve">{{Ук
|Русское название      = Пластовский муниципальный округ
|Оригинальное название = Пласт муниципаль округы
|Статус                = муниципаль округ
|Входит в              = [[Силәбе өлкәһе]]
Chelyabinskaya_oblast_Plastovsky_rayon.png
}}

'''Пласт районы''' ({{lang-ru|Пластовский район}}) — [[Силәбе өлкәһе]]ндәге административ-территориаль берәмек һәм муниципаль берәмек.

2024 йылдың 22 ғинуарында райондан муниципаль округ статусына үҙгәртелә.

== Географияһы ==
Төп йылғалары — [[Санар]], [[Ҡабан (Уйылға ҡушылдығы)]] һәм [[Каменка]]. Был төбәк тарихи рәүештә алтын һәм топаз сығарыу менән билдәле.

== Тарихы ==
XIX быуат уртаһына бында алтын сәнәғәте районы формалаша&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru|title=Город &lt;nowiki&gt;Пласт&lt;/nowiki&gt;|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2021-01-16|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125003029/https://uraloved.ru|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм ул ваҡыттағы алтын сығарыу үҙәге булған [[Кочкарь (Силәбе өлкәһе)|Ҡусҡар]] ауылы исеме буйынса «Ҡусҡар алтын промыслаһы системаһы» ({{lang-ru|Кочкарская золотопромысловая система}}) тип атала.

== Ҡоролош ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! №
! берекмә
! Үҙәк
! Тораҡ пункттар &lt;br /&gt;һаны
! Халыҡ һаны &lt;br /&gt;(2002), кеше
|-
| 1
| [[Пласт ҡала берекмәһе]]
| [[Пласт (ҡала)|Пласт]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |1
| style=&quot;text-align:right&quot; |17 467
|-
| 2
| [[Борисовское ауыл биләмәһе]]
| [[Борисовка (Пласт районы)|Борисовка]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 070
|-
| 3
| [[Демаринское ауыл биләмәһе]]
| [[Демарино (Ҡабан)]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 965
|-
| 4
| [[Ҡусҡар ауыл биләмәһе]]
| [[Кочкарь (Силәбе өлкәһе)|Ҡусҡар]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 772
|-
| 5
| [[Степнинское ауыл биләмәһе]]
| [[Степное]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 099
|}

=== Тораҡ пункттар ===
Пласт муниципаль округында 20 тораҡ пункт бар.
{{Автонумерация
  | Оформление = standard sortable collapsible 
  | Название = Округтың тораҡ пункттары исемлеге
  | Столбцов = 4

  | Заголовок2 = Тораҡ пункт | Заголовок3 = Тибы | Заголовок4 = Халыҡ һаны 
  | Выравнивание4 = right
  | Сортировка4 = число

| | [[Андреевский (Пластовский район)|Андреевский]] | ҡасаба | {{ Население | Андреевский (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Борисовка (Пластовский район)|Борисовка]] | ауыл | {{ Население | Борисовка (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Верхняя Кабанка|Үрге Ҡабан]] | ауыл | {{ Население | Верхняя Кабанка | тс }} 
| | [[Верхняя Санарка|Үрге Санар]] | ауыл | {{ Население | Верхняя Санарка | тс }} 
| | [[Воронино (Пластовский район)|Воронино]] | ҡасаба | {{ Население | Воронино (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Демарино]] | ауыл | {{ Население | Демарино | тс }} 
| | [[Котлик (Челябинская область)|Ҡотлыҡ]] | ҡасаба | {{ Население | Котлик (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Кочкарь (Челябинская область)|Ҡусҡар]] | ауыл | {{ Население | Кочкарь (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Кукушка (Челябинская область)|Кукушка]] | ауыл | {{ Население | Кукушка (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Михайловка (Пластовский район)|Михайловка]] | ауыл | {{ Население | Михайловка (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Новый Кумляк|Яңы Күмләк]] | ауыл | {{ Население | Новый Кумляк | тс }} 
|%| [[Пласт (ҡала)|Пласт]] | ҡала | {{ Население | Пласт (город) | тс }} 
| | [[Поляновка (Челябинская область)|Поляновка]] | ауыл | {{ Население | Поляновка (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Пчельник (Челябинская область)|Пчельник]] | хутор | {{ Население | Пчельник (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Радиомайка]] | ауыл | {{ Население | Радиомайка | тс }} 
| | [[Светлый (Челябинская область)|Светлый]] | ҡасаба | {{ Население | Светлый (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Старый Кумляк|Иҫке Күмләк]] | ауыл | {{ Население | Старый Кумляк | тс }} 
| | [[Степнинское]] | ауыл | {{ Население | Степнинское | тс }} 
| | [[Степное (Пластовский район)|Степной]] | ауыл | {{ Население | Степное (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Чукса (село)|Суҡсы]] | ауыл | {{ Население | Чукса (село) | тс }} 
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.plastrayon.ru Сайт Пластовский муниципальный район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825185758/http://www.plastrayon.ru/ |date=2013-08-25 }}
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/plast.htm История герба Пластовского района]
* [http://www.chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&amp;id_rn=&amp;id_sity=42&amp;tt=9&amp;rr=5 Район на сайте chelindustry.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010155832/http://chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&amp;id_rn=&amp;id_sity=42&amp;tt=9&amp;rr=5 |date=2013-10-10 }}

{{Chelyab-obl-geo-stub}}
{{Силәбе өлкәһе}}
[[Категория:Пласт районы]]</text>
      <sha1>209s5cs8u8jkgqsxkniuaa63dqnyz65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301823</id>
      <parentid>1301822</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T22:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <origin>1301823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7691" sha1="kg0sqcp38noec9rfnhgagn2s8l7hf7a" xml:space="preserve">{{Ук
|Русское название      = Пластовский муниципальный округ
|Оригинальное название = Пласт муниципаль округы
|Статус                = муниципаль округ
|Входит в              = [[Силәбе өлкәһе]]
Chelyabinskaya_oblast_Plastovsky_rayon.png
}}

'''Пласт районы''' ({{lang-ru|Пластовский район}}) — [[Силәбе өлкәһе]]ндәге административ-территориаль берәмек һәм муниципаль берәмек.

2024 йылдың 22 ғинуарында муниципаль округ статусына үҙгәртелә һәм '''Пласт муниципаль округ''' тип атала.

2024 йылдың 29 ноябренән Округ башлығы — '''Даниелян Аркадий Георгиевич'''.

== Географияһы ==
Пласт Округы (МСК+2)/(YEKT|UTC+5) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан.
Төп йылғалары — [[Санар]], [[Ҡабан (Уйылға ҡушылдығы)]] һәм [[Каменка]]. Был төбәк тарихи рәүештә алтын һәм топаз сығарыу менән билдәле.

== Тарихы ==
XIX быуат уртаһына бында алтын сәнәғәте районы формалаша&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru|title=Город &lt;nowiki&gt;Пласт&lt;/nowiki&gt;|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2021-01-16|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125003029/https://uraloved.ru|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм ул ваҡыттағы алтын сығарыу үҙәге булған [[Кочкарь (Силәбе өлкәһе)|Ҡусҡар]] ауылы исеме буйынса «Ҡусҡар алтын промыслаһы системаһы» ({{lang-ru|Кочкарская золотопромысловая система}}) тип атала.

== Халҡы ==
Халыҡ тығыҙлығы — 13,79 кеше/км². 

Округ халҡының яҡынса 75,28%-ы үҙәктә — [[Пласт (ҡала)|Пласт]] ҡалаһында йәшәй.

== Ҡоролош ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! №
! берекмә
! Үҙәк
! Тораҡ пункттар &lt;br /&gt;һаны
! Халыҡ һаны &lt;br /&gt;(2002), кеше
|-
| 1
| [[Пласт ҡала берекмәһе]]
| [[Пласт (ҡала)|Пласт]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |1
| style=&quot;text-align:right&quot; |17 467
|-
| 2
| [[Борисовское ауыл биләмәһе]]
| [[Борисовка (Пласт районы)|Борисовка]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 070
|-
| 3
| [[Демаринское ауыл биләмәһе]]
| [[Демарино (Ҡабан)]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 965
|-
| 4
| [[Ҡусҡар ауыл биләмәһе]]
| [[Кочкарь (Силәбе өлкәһе)|Ҡусҡар]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 772
|-
| 5
| [[Степнинское ауыл биләмәһе]]
| [[Степное]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 099
|}

=== Тораҡ пункттар ===
Пласт муниципаль округында 20 тораҡ пункт бар.
{{Автонумерация
  | Оформление = standard sortable collapsible 
  | Название = Округтың тораҡ пункттары исемлеге
  | Столбцов = 4

  | Заголовок2 = Тораҡ пункт | Заголовок3 = Тибы | Заголовок4 = Халыҡ һаны 
  | Выравнивание4 = right
  | Сортировка4 = число

| | [[Андреевский (Пластовский район)|Андреевский]] | ҡасаба | {{ Население | Андреевский (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Борисовка (Пластовский район)|Борисовка]] | ауыл | {{ Население | Борисовка (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Верхняя Кабанка|Үрге Ҡабан]] | ауыл | {{ Население | Верхняя Кабанка | тс }} 
| | [[Верхняя Санарка|Үрге Санар]] | ауыл | {{ Население | Верхняя Санарка | тс }} 
| | [[Воронино (Пластовский район)|Воронино]] | ҡасаба | {{ Население | Воронино (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Демарино]] | ауыл | {{ Население | Демарино | тс }} 
| | [[Котлик (Челябинская область)|Ҡотлыҡ]] | ҡасаба | {{ Население | Котлик (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Кочкарь (Челябинская область)|Ҡусҡар]] | ауыл | {{ Население | Кочкарь (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Кукушка (Челябинская область)|Кукушка]] | ауыл | {{ Население | Кукушка (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Михайловка (Пластовский район)|Михайловка]] | ауыл | {{ Население | Михайловка (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Новый Кумляк|Яңы Күмләк]] | ауыл | {{ Население | Новый Кумляк | тс }} 
|%| [[Пласт (ҡала)|Пласт]] | ҡала | {{ Население | Пласт (город) | тс }} 
| | [[Поляновка (Челябинская область)|Поляновка]] | ауыл | {{ Население | Поляновка (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Пчельник (Челябинская область)|Пчельник]] | хутор | {{ Население | Пчельник (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Радиомайка]] | ауыл | {{ Население | Радиомайка | тс }} 
| | [[Светлый (Челябинская область)|Светлый]] | ҡасаба | {{ Население | Светлый (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Старый Кумляк|Иҫке Күмләк]] | ауыл | {{ Население | Старый Кумляк | тс }} 
| | [[Степнинское]] | ауыл | {{ Население | Степнинское | тс }} 
| | [[Степное (Пластовский район)|Степной]] | ауыл | {{ Население | Степное (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Чукса (село)|Суҡсы]] | ауыл | {{ Население | Чукса (село) | тс }} 
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.plastrayon.ru Сайт Пластовский муниципальный район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825185758/http://www.plastrayon.ru/ |date=2013-08-25 }}
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/plast.htm История герба Пластовского района]
* [http://www.chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&amp;id_rn=&amp;id_sity=42&amp;tt=9&amp;rr=5 Район на сайте chelindustry.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010155832/http://chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&amp;id_rn=&amp;id_sity=42&amp;tt=9&amp;rr=5 |date=2013-10-10 }}

{{Chelyab-obl-geo-stub}}
{{Силәбе өлкәһе}}
[[Категория:Пласт районы]]</text>
      <sha1>kg0sqcp38noec9rfnhgagn2s8l7hf7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301829</id>
      <parentid>1301823</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T04:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1301829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7678" sha1="o6o6k3is6jm210xfdqopnrvxt6yyyn8" xml:space="preserve">{{Ук
|Русское название      = Пластовский муниципальный округ
|Оригинальное название = Пласт муниципаль округы
|Статус                = муниципаль округ
|Входит в              = [[Силәбе өлкәһе]]
Chelyabinskaya_oblast_Plastovsky_rayon.png
}}

'''Пласт районы''' ({{lang-ru|Пластовский район}}) — [[Силәбе өлкәһе]]ндәге административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.

2024 йылдың 22 ғинуарында муниципаль округ статусына үҙгәртелә һәм '''Пласт муниципаль округы''' тип атала.

2024 йылдың 29 ноябренән округ башлығы — '''Даниелян Аркадий Георгиевич'''.

== Географияһы ==
Пласт округы (МСК+2)/(YEKT|UTC+5) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан.
Төп йылғалары — [[Санар]], [[Ҡабан (Уйылға ҡушылдығы)]] һәм [[Каменка]]. Был төбәк тарихи рәүештә алтын һәм топаз сығарыу менән билдәле.

== Тарихы ==
XIX быуат уртаһына бында алтын сәнәғәте районы формалаша&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru|title=Город &lt;nowiki&gt;Пласт&lt;/nowiki&gt;|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2021-01-16|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125003029/https://uraloved.ru|url-status=live}}&lt;/ref&gt; һәм ул ваҡыттағы алтын сығарыу үҙәге булған [[Кочкарь (Силәбе өлкәһе)|Ҡусҡар]] ауылы исеме буйынса «Ҡусҡар алтын промыслаһы системаһы» ({{lang-ru|Кочкарская золотопромысловая система}}) тип атала.

== Халҡы ==
Халыҡ тығыҙлығы — 13,79 кеше/км². 

Округ халҡының яҡынса 75,28%-ы үҙәктә — [[Пласт (ҡала)|Пласт]] ҡалаһында йәшәй.

== Ҡоролош ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! №
! берекмә
! Үҙәк
! Тораҡ пункттар &lt;br /&gt;һаны
! Халыҡ һаны &lt;br /&gt;(2002), кеше
|-
| 1
| [[Пласт ҡала берекмәһе]]
| [[Пласт (ҡала)|Пласт]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |1
| style=&quot;text-align:right&quot; |17 467
|-
| 2
| [[Борисовское ауыл биләмәһе]]
| [[Борисовка (Пласт районы)|Борисовка]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6
| style=&quot;text-align:right&quot; |3 070
|-
| 3
| [[Демаринское ауыл биләмәһе]]
| [[Демарино (Ҡабан)]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 965
|-
| 4
| [[Ҡусҡар ауыл биләмәһе]]
| [[Кочкарь (Силәбе өлкәһе)|Ҡусҡар]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4
| style=&quot;text-align:right&quot; |1 772
|-
| 5
| [[Степнинское ауыл биләмәһе]]
| [[Степное]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2
| style=&quot;text-align:right&quot; |2 099
|}

=== Тораҡ пункттар ===
Пласт муниципаль округында 20 тораҡ пункт бар.
{{Автонумерация
  | Оформление = standard sortable collapsible 
  | Название = Округтың тораҡ пункттары исемлеге
  | Столбцов = 4

  | Заголовок2 = Тораҡ пункт | Заголовок3 = Тибы | Заголовок4 = Халыҡ һаны 
  | Выравнивание4 = right
  | Сортировка4 = число

| | [[Андреевский (Пластовский район)|Андреевский]] | ҡасаба | {{ Население | Андреевский (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Борисовка (Пластовский район)|Борисовка]] | ауыл | {{ Население | Борисовка (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Верхняя Кабанка|Үрге Ҡабан]] | ауыл | {{ Население | Верхняя Кабанка | тс }} 
| | [[Верхняя Санарка|Үрге Санар]] | ауыл | {{ Население | Верхняя Санарка | тс }} 
| | [[Воронино (Пластовский район)|Воронино]] | ҡасаба | {{ Население | Воронино (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Демарино]] | ауыл | {{ Население | Демарино | тс }} 
| | [[Котлик (Челябинская область)|Ҡотлыҡ]] | ҡасаба | {{ Население | Котлик (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Кочкарь (Челябинская область)|Ҡусҡар]] | ауыл | {{ Население | Кочкарь (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Кукушка (Челябинская область)|Кукушка]] | ауыл | {{ Население | Кукушка (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Михайловка (Пластовский район)|Михайловка]] | ауыл | {{ Население | Михайловка (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Новый Кумляк|Яңы Күмләк]] | ауыл | {{ Население | Новый Кумляк | тс }} 
|%| [[Пласт (ҡала)|Пласт]] | ҡала | {{ Население | Пласт (город) | тс }} 
| | [[Поляновка (Челябинская область)|Поляновка]] | ауыл | {{ Население | Поляновка (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Пчельник (Челябинская область)|Пчельник]] | хутор | {{ Население | Пчельник (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Радиомайка]] | ауыл | {{ Население | Радиомайка | тс }} 
| | [[Светлый (Челябинская область)|Светлый]] | ҡасаба | {{ Население | Светлый (Челябинская область) | тс }} 
| | [[Старый Кумляк|Иҫке Күмләк]] | ауыл | {{ Население | Старый Кумляк | тс }} 
| | [[Степнинское]] | ауыл | {{ Население | Степнинское | тс }} 
| | [[Степное (Пластовский район)|Степной]] | ауыл | {{ Население | Степное (Пластовский район) | тс }} 
| | [[Чукса (село)|Суҡсы]] | ауыл | {{ Население | Чукса (село) | тс }} 
}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.plastrayon.ru Сайт Пластовский муниципальный район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825185758/http://www.plastrayon.ru/ |date=2013-08-25 }}
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/plast.htm История герба Пластовского района]
* [http://www.chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&amp;id_rn=&amp;id_sity=42&amp;tt=9&amp;rr=5 Район на сайте chelindustry.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010155832/http://chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&amp;id_rn=&amp;id_sity=42&amp;tt=9&amp;rr=5 |date=2013-10-10 }}

{{Chelyab-obl-geo-stub}}
{{Силәбе өлкәһе}}
[[Категория:Пласт районы]]</text>
      <sha1>o6o6k3is6jm210xfdqopnrvxt6yyyn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71746</id>
    <revision>
      <id>1301816</id>
      <parentid>1248835</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T18:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1301816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26604" sha1="fzxifzdfm5gurfwulx9u9q1tfbouj5k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''6 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 218-се ([[кәбисә йыл]]ында 219-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 147 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: «Табиптар тыныслыҡ өсөн» көнө.
** [[Ядро ҡоралы]]н тыйыу өсөн көрәш көнө (Хиросима көнө).
** [[Музыка]] формаһы һәм жанры — [[блюз]] көнө.
* Бәшмәк ямғыры көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|Аргентина}}: Бала көнө.
* {{Флагификация|Боливия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Канада}}: [[Ризыҡ]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Тула перәниге көнө.
* {{Флагификация|Ямайка}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|США}}: Клоун көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Тимер юл ғәскәрҙәре көнө. 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[988 йыл]]: Киев кенәзе Владимир [[христиан дине]]н ҡабул итә.
* [[1496 йыл]]: Бартоломео Колумб бөгөнгө [[Доминика Республикаһы]] баш ҡалаһы [[Санто-Доминго]]ға нигеҙ һала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1790 йыл]]: Яҙыусы А. Н. Радищев «Петербургтан Мәскәүгә сәйәхәт» китабы өсөн үлем язаһына хөкөм ителә.
* [[1825 йыл]]: Чукисаке (хәҙер Сукре) ҡалаһындағы конгресс [[Боливия]]ның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә.
* [[1896 йыл]]: [[Мадагаскар]] [[Франция]] колонияһы тип иғлан ителә.
* [[1940 йыл]]: [[Эстония]] [[СССР]] составына инә.
* [[1945 йыл]]: [[АҠШ]] [[Япония]]ның [[Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау|Хиросима ҡалаһына]] ядро бомбаһы ташлай.
* [[1958 йыл]]: [[Мәләүез]] эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә. 
* [[1962 йыл]]: [[Ямайка]] [[Британ империяһы]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бондаренко Илья Евграфович]] (1870—21.07.1947), [[Архитектура|архитектор]], [[архитектура]] [[тарих]]сыһы. 1919—1922 йылдарҙа Октябрь революцияһы исемендәге Өфө пролетариат художество музейын (хәҙер [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]) ойоштороусы һәм уның тәүге директоры. 1919—1922 йылдарҙа  [[Өфө губернаһы]]ның мәҙәни һәм тарихи хазиналарын һаҡлау һәм уларҙы яңы төҙөлгән музейҙарҙа, китапханаларҙа һ.б. урынлаштырыу буйынса эштәр етәксеһе. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Камал Ихсанова]] (1910—25.07.2001), [[театр]] актёры. 1932 йылдан Баймаҡ колхоз-совхоз театры (хәҙерге [[Сибай башҡорт драма театры]]), 1947—1970 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актрисаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кәримова Роза Әхмәт ҡыҙы]] (1935), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы,  2014 йылдан — профессор-консультант. Филология фәндәре  докторы (1993), профессор (1997). Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ионосий II]] (донъяуи исеме [[Прозоровский Дмитрий Дмитриевич]]; 1871—25.10.1937), [[дин]] әһеле. 1912—1936 йылдарҙа [[Мәскәү]] патриархияһы епархияларында епископ, архиепископ. 1934—1936 йылдарҙа [[Өфө]] һәм [[Дәүләкән]] архиепискобы. Дини тәғлимәт кандидаты (1898). Архиепископ (1926), архимандрит (1901). Сәйәси золом ҡорбаны. 3-сө (1913) һәм 4-се (1908) дәрәжә Изге Владимир, 2-се дәрәжә Изге Анна (1902) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ырымбур районы]] Северный ауылынан.
* [[Пермяков Илья Григорьевич]] (1901—28.06.1983), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1948 йылдан [[Өфө нефть ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек начальнигы; 1966—1983 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Геология минералогия фәндәре кандидаты (1962), профессор (1966). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1959). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Берёзовка ауылынан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәхрисламов Мөхәмәтнур Хәбибрахман улы]] (1921—31.01.1952), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1944 йылдан [[Өфө районы]]ның А. Д. Цюрупа исемендәге совхоз бригадиры, 1951 йылдан — бүлексә идарасыһы. [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1951). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Арыҫлан (Ҡырмыҫҡалы районы)|Арыҫлан]] ауылынан.
* [[Рифҡәт Исрафилов]] (1941), режиссёр, [[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1974 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1993). [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ артисы (1989), РСФСР‑ҙың (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977), [[Татарстан Республикаһы]]ның (1993), [[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия‑Алания Республикаһының]] (2002) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премияһы (1996), БАССР‑ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1976) лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1986), [[Почёт ордены|Почёт]] (2002) һәм IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2012) ордендары кавалеры.  
* [[Емельянова Валентина Николаевна]] (1951), элемтәсе. 1969—2006 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала элемтә узелының яуаплы хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының элемтә мастеры (1998). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Ардисламов Вил Камил улы]] (1956), инженер-ғалим, комсомол һә дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1983 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—1991 йылдарҙа институттың ВЛКСМ комитеты секретары, 1991—1996 йылдарҙа авиация-технология факультетының декан урынбаҫары; 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт сәйәсәте буйынса дәүләт комитетының бүлек начальнигы, 2001 йылдан — комитет рәйесенең 1-се урынбаҫары; 2002 йылдан Башҡортостан Республикаһының тышҡы иҡтисад бәйләнештәре, сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ министрының 1-се урынбаҫары. 2009 йылдан Рәсәй Федерацияһы Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының Департамент директоры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1989), доцент (1991). ВЛКСМ-дың 18-се съезы делегаты (1978). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Стаханова Эмма Зыя ҡыҙы]] (1956), [[мәғариф]] һәм [[мәҙәниәт]] өлкәләре хеҙмәткәре. 1984—2008 йылдарҙа Салауат музыка училищеһы уҡытыусыһы, 2009—2013 йылдарҙа ҡаланың «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы хеҙмәткәре. 2011 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Тайсин Вафир Нурислам улы]] (1927—10.01.1995), механизатор. 1943 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Ҡыҙыл һабан» колхозы тракторсыһы; 1949 йылдан [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] МТС-ының тракторсылар бригадиры, 1960—1987 йылдарҙа «Урал» совхозы Әлмөхәмәт бүлексәһенең тракторсы-машинисы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957).
* [[Горшенин Николай Ефимович]] (1932—10.12.2005), механизатор. 1952—1997 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы механизаторы. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡәйүмов Феликс Рәшит улы]] (1962—11.08.2008), хәрби хеҙмәткәр, полковник. [[Афған һуғышы]]нда һәм Абхазиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1988) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1988) ордендары кавалеры һәм 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Теләш (Мәсетле районы)|Теләш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Белан Николай Никитович]] (1933—2011), табип-невропатолог. 1978—1991 йылдарҙа [[Учалы районы|Учалы район]] үҙәк дауаханаһының баш табибы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. 
* [[Бикмәтов Рил Баязит улы]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], йәмәғәтсе. [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] юл һалыу механикалаштырылған күсмә колоннаһының элекке начальнигы. 2008—2020 йылдарҙа район советы депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юл һалыусыһы, [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2000). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Йәнгиров Мәфтүн Әхмәтйән улы]] (1938), [[нефть]] тармағы эшсеһе. 1964—1998 йылдарҙа Саҡмағош НГДУ-һының төҙөлөш-монтаж идаралығы электромонтёры. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Түбәнге Ҡарғауыл]] ауылынан.
* [[Ҡолмөхәмәтов Азамат Рәхмәт улы]] (1953), [[Дипломатия|дипломат]]. 1978 йылдан [[СССР]] һәм 1992 йылдан Рәсәй [[СССР Сит ил эштәре министрлығы|Сит ил эштәре министрлығы]] хеҙмәткәре. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Нуриман районы]]нан. 
* [[Шәмиғолова Әлфиә Фәйзрахман ҡыҙы]] (1958), [[китапхана]]сы, йәмәғәтсе. [[Күмертау]] ҡалаһы үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы  директоры. 2020 йылдан ҡала советы депутаты, ҡала башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Закирова Мәүлиҙә Абдулхәлим ҡыҙы]] (1963), үҙешмәкәр [[йыр]]сы һәм композитор. 2000 йылдан [[Ишембай районы]] [[Кинйәбулат (Ишембай районы)|Кинйәбулат]] ауыл мәҙәниәт йортоноң башҡорт халыҡ хоры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), йырсыларҙың Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика конкурсы лауреаты. Сығышы менән ошо ауылдан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Рябчиков Василий Родионович]] (1904—23.07.1986), [[дәүләт]] һәм хужалыҡ хеҙмәткәре. 1940—1946 йылдарҙа [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның  баш инженеры һәм директоры, 1958—1974 йылдарҙа [[РСФСР]] Дәүләт план комитеты рәйесе урынбаҫары. 2‑се дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949). Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1945, 1959) һәм дүрт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944, 1948, 1952, 1971) кавалеры. Сығышы менән Смоленск губернаһының Кокорёво ауылынан.
* [[Володин Григорий Симонович]] (1919—19.03.1981), [[СССР|совет]] хужалыҡ эшмәкәре. 1971—1979 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1972), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1964). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең [[Петровск (Һарытау өлкәһе)|Петровск]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Паширов Валентин Дмитриевич]] (1924—6.11.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, танк полкының взвод командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Ишбирҙин Сәғәҙәт Ғәтиәт улы]] (1929), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, 1953—1957 һәм 1965—1990 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] [[Иҫке Сибай]] мәктәбе директоры, 1958—1964 йылдарҙа «Сибай» совхозының партком секретары. [[РСФСР]]-ҙың (1979) һәм Башҡорт АССР-ының (1971) атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән ошо ауылдан. 
* Туганова Ариадна Артуровна (1929—24.04.2022), бейеүсе, театр актёры. 1971—2010 йылдарҙа Стәрлетамаҡ рус драма театры актёры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Рәхимов Әхмәт Зәки улы]] (1934), ғалим-психолог, педагог. 1994—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның кафедра мөдире. Психология фәндәре докторы (1993), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995) һәм мәғариф отличнигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] Киәҙетау ауылынан.
* [[Максимов Владимир Александрович]] (1944), географ, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (1971), Рәсәй дәүләт сауҙа-иҡтисад университеты профессоры (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан.
* [[Хәбибуллин Рәмил Миҙхәт улы]] (1949), табип-сурдолог, Республика балалар клиник дауаханаһы консультатив-диагностика поликлиникаһының сурдология үҙәге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998).
* [[Яҡупов Риф Исмәғил улы]] (1959), ғалим-этнограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Әхмәтгәрәева София Тәүрат ҡыҙы]] (1979—5.08.2017), спортсы. 2003—2017 йылдарҙа армспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2003). Өс тапҡыр [[Ер|донъя]] (2003—2004), [[Европа]] (2003) һәм [[Рәсәй]] (2012—2014) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Дмитриевка (Дмитриевка ауыл Советы, Шишмә районы)|Дмитриевка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1715]]: Люк де Клапье Вовенарг, [[Франция]]ның аҡыл эйәһе, эссеист һәм моралист.
* [[1795]]: Генрих Роз, [[Германия]] [[Химия|химигы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1835]]: Константин Поленов, [[Рәсәй империяһы]]ның [[фән|ғалим]]-[[Металлургия|металлургы]].
* [[1910]]: Николай Будашкин, [[СССР]] композиторы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1972).
* [[1910]]: Чарльз Крайтон, [[Англия]] кинорежиссёры, продюсер.
* [[1915]]: Валентин Левашов, композитор, хор дирижёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* [[1928]]: [[Энди Уорхол]], [[АҠШ]] рәссамы, продюсер, дизайнер.
* [[1940]]: Муху Әлиев, СССР-ҙың [[КПСС|партия]], совет органдары һәм [[Рәсәй]]ҙең [[дәүләт]] эшмәкәре, 2006—2010 йылдарҙа [[Дағстан Республикаһы]] президенты.
* [[1950]]: Дэвид Гамбург, АҠШ һәм Рәсәй актёры, режиссёр, сценарист һәм продюсер.
* [[1955]]: Том Сандберг, [[Норвегия]] [[спорт]]сыһы, [[олимпия]] (1984) һәм ике тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы.
* [[1965]]: Юки Кадзиюра, [[Япония]] [[музыка]]нты, композитор, музыкаль продюсер.
* [[1965]]: Дэвид Морис Робинсон, АҠШ [[баскетбол]]сыһы, ике тапҡыр олимпия чемпионы.
* [[1970]]: Марина Могилевская, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (2010).
* [[1970]]: М. Найт Шьямалан, АҠШ кинорежиссёры, сценарист, сығышы менән [[Һиндостан]]дан.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1660 йыл]]: [[Диего Веласкес]], [[Испания]] рәссамы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З06]]
[[Категория:6 август]]</text>
      <sha1>fzxifzdfm5gurfwulx9u9q1tfbouj5k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301817</id>
      <parentid>1301816</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T18:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе), өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27755" sha1="khpk1texmn5ka7o2uyoxax1hco9p2um" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''6 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 218-се ([[кәбисә йыл]]ында 219-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 147 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара
* {{Ер}} [[Ер]]: «Табиптар тыныслыҡ өсөн» көнө.
** [[Ядро ҡоралы]]н тыйыу өсөн көрәш көнө (Хиросима көнө).
** [[Музыка]] формаһы һәм жанры — [[блюз]] көнө.
* Бәшмәк ямғыры көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|Аргентина}}: Бала көнө.
* {{Флагификация|Боливия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Канада}}: [[Ризыҡ]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Тула перәниге көнө.
* {{Флагификация|Ямайка}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|США}}: Клоун көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Тимер юл ғәскәрҙәре көнө. 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[988 йыл]]: Киев кенәзе Владимир [[христиан дине]]н ҡабул итә.
* [[1496 йыл]]: Бартоломео Колумб бөгөнгө [[Доминика Республикаһы]] баш ҡалаһы [[Санто-Доминго]]ға нигеҙ һала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1790 йыл]]: Яҙыусы А. Н. Радищев «Петербургтан Мәскәүгә сәйәхәт» китабы өсөн үлем язаһына хөкөм ителә.
* [[1825 йыл]]: Чукисаке (хәҙер Сукре) ҡалаһындағы конгресс [[Боливия]]ның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә.
* [[1896 йыл]]: [[Мадагаскар]] [[Франция]] колонияһы тип иғлан ителә.
* [[1940 йыл]]: [[Эстония]] [[СССР]] составына инә.
* [[1945 йыл]]: [[АҠШ]] [[Япония]]ның [[Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау|Хиросима ҡалаһына]] ядро бомбаһы ташлай.
* [[1958 йыл]]: [[Мәләүез]] эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә. 
* [[1962 йыл]]: [[Ямайка]] [[Британ империяһы]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Бондаренко Илья Евграфович]] (1870—21.07.1947), [[Архитектура|архитектор]], [[архитектура]] [[тарих]]сыһы. 1919—1922 йылдарҙа Октябрь революцияһы исемендәге Өфө пролетариат художество музейын (хәҙер [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]) ойоштороусы һәм уның тәүге директоры. 1919—1922 йылдарҙа  [[Өфө губернаһы]]ның мәҙәни һәм тарихи хазиналарын һаҡлау һәм уларҙы яңы төҙөлгән музейҙарҙа, китапханаларҙа һ.б. урынлаштырыу буйынса эштәр етәксеһе. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Камал Ихсанова]] (1910—25.07.2001), [[театр]] актёры. 1932 йылдан Баймаҡ колхоз-совхоз театры (хәҙерге [[Сибай башҡорт драма театры]]), 1947—1970 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актрисаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Сабай (Бүздәк районы)|Сабай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кәримова Роза Әхмәт ҡыҙы]] (1935), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы,  2014 йылдан — профессор-консультант. Филология фәндәре  докторы (1993), профессор (1997). Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ионосий II]] (донъяуи исеме [[Прозоровский Дмитрий Дмитриевич]]; 1871—25.10.1937), [[дин]] әһеле. 1912—1936 йылдарҙа [[Мәскәү]] патриархияһы епархияларында епископ, архиепископ. 1934—1936 йылдарҙа [[Өфө]] һәм [[Дәүләкән]] архиепискобы. Дини тәғлимәт кандидаты (1898). Архиепископ (1926), архимандрит (1901). Сәйәси золом ҡорбаны. 3-сө (1913) һәм 4-се (1908) дәрәжә Изге Владимир, 2-се дәрәжә Изге Анна (1902) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ырымбур районы]] Северный ауылынан.
* [[Пермяков Илья Григорьевич]] (1901—28.06.1983), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1948 йылдан [[Өфө нефть ғилми-тикшеренеү институты]]ның бүлек начальнигы; 1966—1983 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Геология минералогия фәндәре кандидаты (1962), профессор (1966). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1959). Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Берёзовка ауылынан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәхрисламов Мөхәмәтнур Хәбибрахман улы]] (1921—31.01.1952), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1944 йылдан [[Өфө районы]]ның А. Д. Цюрупа исемендәге совхоз бригадиры, 1951 йылдан — бүлексә идарасыһы. [[Социалистик  Хеҙмәт Геройы]] (1951). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Арыҫлан (Ҡырмыҫҡалы районы)|Арыҫлан]] ауылынан.
* [[Рифҡәт Исрафилов]] (1941), режиссёр, [[Педагогика|педагог]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1974 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1993). [[РСФСР]]‑ҙың халыҡ артисы (1989), РСФСР‑ҙың (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977), [[Татарстан Республикаһы]]ның (1993), [[Төньяҡ Осетия — Алания|Төньяҡ Осетия‑Алания Республикаһының]] (2002) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премияһы (1996), БАССР‑ҙың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1976) лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]] (1986), [[Почёт ордены|Почёт]] (2002) һәм IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2012) ордендары кавалеры.  
* [[Түлебаев Павел Рамазан улы]] (1941—2012), [[Хәйбулла районы]] механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.  
* [[Рәхимов Иршат Вәрис улы]] (1946—2014), механизатор, 1976—2000 йылдарҙа «Баймаҡ» совхозының [[Ҡаратал (Баймаҡ районы)|Ҡаратал]] бүлексәһе кукуруз үҫтереүселәр бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. 
* [[Емельянова Валентина Николаевна]] (1951), элемтәсе. 1969—2006 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала элемтә узелының яуаплы хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының элемтә мастеры (1998). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Кондрашова Нина Михайловна]] (1951), [[хоҡуҡ|юрист]]. [[Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды|Башҡортостан Республикаһы Юғары Судының]] отставкалағы судьяһы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған юрисы.
* [[Ардисламов Вил Камил улы]] (1956), инженер-ғалим, комсомол һә дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1983 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990—1991 йылдарҙа институттың ВЛКСМ комитеты секретары, 1991—1996 йылдарҙа авиация-технология факультетының декан урынбаҫары; 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт сәйәсәте буйынса дәүләт комитетының бүлек начальнигы, 2001 йылдан — комитет рәйесенең 1-се урынбаҫары; 2002 йылдан Башҡортостан Республикаһының тышҡы иҡтисад бәйләнештәре, сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ министрының 1-се урынбаҫары. 2009 йылдан Рәсәй Федерацияһы Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының Департамент директоры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1989), доцент (1991). ВЛКСМ-дың 18-се съезы делегаты (1978). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Стаханова Эмма Зыя ҡыҙы]] (1956), [[мәғариф]] һәм [[мәҙәниәт]] өлкәләре хеҙмәткәре. 1984—2008 йылдарҙа Салауат музыка училищеһы уҡытыусыһы, 2009—2013 йылдарҙа ҡаланың «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайы хеҙмәткәре. 2011 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Дүртөйлө]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Тайсин Вафир Нурислам улы]] (1927—10.01.1995), механизатор. 1943 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Ҡыҙыл һабан» колхозы тракторсыһы; 1949 йылдан [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] МТС-ының тракторсылар бригадиры, 1960—1987 йылдарҙа «Урал» совхозы Әлмөхәмәт бүлексәһенең тракторсы-машинисы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957).
* [[Горшенин Николай Ефимович]] (1932—10.12.2005), механизатор. 1952—1997 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы механизаторы. Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Петровка (Йылайыр районы)|Петровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡәйүмов Феликс Рәшит улы]] (1962—11.08.2008), хәрби хеҙмәткәр, полковник. [[Афған һуғышы]]нда һәм Абхазиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1988) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1988) ордендары кавалеры һәм 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Теләш (Мәсетле районы)|Теләш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Белан Николай Никитович]] (1933—2011), табип-невропатолог. 1978—1991 йылдарҙа [[Учалы районы|Учалы район]] үҙәк дауаханаһының баш табибы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. 
* [[Бикмәтов Рил Баязит улы]] (1938), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], йәмәғәтсе. [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] юл һалыу механикалаштырылған күсмә колоннаһының элекке начальнигы. 2008—2020 йылдарҙа район советы депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Рәсәй]]ҙең почётлы юл һалыусыһы, [[Ауырғазы районы]]ның почётлы гражданы (2000). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Йәнгиров Мәфтүн Әхмәтйән улы]] (1938), [[нефть]] тармағы эшсеһе. 1964—1998 йылдарҙа Саҡмағош НГДУ-һының төҙөлөш-монтаж идаралығы электромонтёры. Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1992). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Түбәнге Ҡарғауыл]] ауылынан.
* [[Ҡолмөхәмәтов Азамат Рәхмәт улы]] (1953), [[Дипломатия|дипломат]]. 1978 йылдан [[СССР]] һәм 1992 йылдан Рәсәй [[СССР Сит ил эштәре министрлығы|Сит ил эштәре министрлығы]] хеҙмәткәре. [[Батырлыҡ ордены]] кавалеры (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Нуриман районы]]нан. 
* [[Шәмиғолова Әлфиә Фәйзрахман ҡыҙы]] (1958), [[китапхана]]сы, йәмәғәтсе. [[Күмертау]] ҡалаһы үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы  директоры. 2020 йылдан ҡала советы депутаты, ҡала башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Закирова Мәүлиҙә Абдулхәлим ҡыҙы]] (1963), үҙешмәкәр [[йыр]]сы һәм композитор. 2000 йылдан [[Ишембай районы]] [[Кинйәбулат (Ишембай районы)|Кинйәбулат]] ауыл мәҙәниәт йортоноң башҡорт халыҡ хоры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), йырсыларҙың Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика конкурсы лауреаты. Сығышы менән ошо ауылдан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Рябчиков Василий Родионович]] (1904—23.07.1986), [[дәүләт]] һәм хужалыҡ хеҙмәткәре. 1940—1946 йылдарҙа [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның  баш инженеры һәм директоры, 1958—1974 йылдарҙа [[РСФСР]] Дәүләт план комитеты рәйесе урынбаҫары. 2‑се дәрәжә [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949). Ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1945, 1959) һәм дүрт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944, 1948, 1952, 1971) кавалеры. Сығышы менән Смоленск губернаһының Кокорёво ауылынан.
* [[Володин Григорий Симонович]] (1919—19.03.1981), [[СССР|совет]] хужалыҡ эшмәкәре. 1971—1979 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1972), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1964). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең [[Петровск (Һарытау өлкәһе)|Петровск]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Паширов Валентин Дмитриевич]] (1924—6.11.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, танк полкының взвод командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
* [[Ишбирҙин Сәғәҙәт Ғәтиәт улы]] (1929), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, 1953—1957 һәм 1965—1990 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] [[Иҫке Сибай]] мәктәбе директоры, 1958—1964 йылдарҙа «Сибай» совхозының партком секретары. [[РСФСР]]-ҙың (1979) һәм Башҡорт АССР-ының (1971) атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән ошо ауылдан. 
* Туганова Ариадна Артуровна (1929—24.04.2022), бейеүсе, театр актёры. 1971—2010 йылдарҙа Стәрлетамаҡ рус драма театры актёры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* [[Рәхимов Әхмәт Зәки улы]] (1934), ғалим-психолог, педагог. 1994—2003 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның кафедра мөдире. Психология фәндәре докторы (1993), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995) һәм мәғариф отличнигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] Киәҙетау ауылынан.
* [[Максимов Владимир Александрович]] (1944), географ, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (1971), Рәсәй дәүләт сауҙа-иҡтисад университеты профессоры (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан.
* [[Хәбибуллин Рәмил Миҙхәт улы]] (1949), табип-сурдолог, Республика балалар клиник дауаханаһы консультатив-диагностика поликлиникаһының сурдология үҙәге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998).
* [[Яҡупов Риф Исмәғил улы]] (1959), ғалим-этнограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Әхмәтгәрәева София Тәүрат ҡыҙы]] (1979—5.08.2017), спортсы. 2003—2017 йылдарҙа армспорт буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2003). Өс тапҡыр [[Ер|донъя]] (2003—2004), [[Европа]] (2003) һәм [[Рәсәй]] (2012—2014) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Дмитриевка (Дмитриевка ауыл Советы, Шишмә районы)|Дмитриевка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1715]]: Люк де Клапье Вовенарг, [[Франция]]ның аҡыл эйәһе, эссеист һәм моралист.
* [[1795]]: Генрих Роз, [[Германия]] [[Химия|химигы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1835]]: Константин Поленов, [[Рәсәй империяһы]]ның [[фән|ғалим]]-[[Металлургия|металлургы]].
* [[1910]]: Николай Будашкин, [[СССР]] композиторы, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1972).
* [[1910]]: Чарльз Крайтон, [[Англия]] кинорежиссёры, продюсер.
* [[1915]]: Валентин Левашов, композитор, хор дирижёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* [[1928]]: [[Энди Уорхол]], [[АҠШ]] рәссамы, продюсер, дизайнер.
* [[1940]]: Муху Әлиев, СССР-ҙың [[КПСС|партия]], совет органдары һәм [[Рәсәй]]ҙең [[дәүләт]] эшмәкәре, 2006—2010 йылдарҙа [[Дағстан Республикаһы]] президенты.
* [[1950]]: Дэвид Гамбург, АҠШ һәм Рәсәй актёры, режиссёр, сценарист һәм продюсер.
* [[1955]]: Том Сандберг, [[Норвегия]] [[спорт]]сыһы, [[олимпия]] (1984) һәм ике тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы.
* [[1965]]: Юки Кадзиюра, [[Япония]] [[музыка]]нты, композитор, музыкаль продюсер.
* [[1965]]: Дэвид Морис Робинсон, АҠШ [[баскетбол]]сыһы, ике тапҡыр олимпия чемпионы.
* [[1970]]: Марина Могилевская, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (2010).
* [[1970]]: М. Найт Шьямалан, АҠШ кинорежиссёры, сценарист, сығышы менән [[Һиндостан]]дан.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:6 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1660 йыл]]: [[Диего Веласкес]], [[Испания]] рәссамы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З06]]
[[Категория:6 август]]</text>
      <sha1>khpk1texmn5ka7o2uyoxax1hco9p2um</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡуҫа районы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81104</id>
    <revision>
      <id>1301833</id>
      <parentid>1189534</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T07:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңартыу</comment>
      <origin>1301833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8023" sha1="e7j7ohwlexgycfkohtr60469q259vq0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡуҫа районы''' ({{lang-ru|''Кусинский район''}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең административ-территориаль берәмеге һәм муниципаль округы.

Административ үҙәге —  [[Ҡуҫа]] ҡалаһы.

[[2025 йыл]]дың яҙында Ҡуҫа районы рәсми рәүештә '''Ҡуҫа муниципаль округы''' итеп үҙгәртелә

2019 йылдан Ҡуса муниципаль округы башлығы — '''Юрий Алексеевич Лысяков'''

== Географияһы ==
Муниципаль округ биләмәһе Көньяҡ Уралдың тау-завод зонаһына инә һәм [[Екатеринбург ваҡыты]] (UTC+5)/(MSK+2) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан.

Округтың иң ҙур йылғалары — [[Әй]] һәм уның уң ҡушылдығы [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]]. Шулай уҡ [[Оло Арша]] (56 км) йылғаһы аға.

== Тарихы ==
Округы баштан [[Иҫәт провинцияһы]]ның [[Әйле]] улусы башҡорттары ере булған. [[1754 йыл]]да уны сәнәғәтсе И. П. Мосолов һатып ала, ә һуңыраҡ биләмә Златоуст заводы хужаһы [[Ларион Лугинин]]ға күсә. [[1778 йыл]]да [[Әй]] һәм [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]] йылғалары ҡушылған ерҙә Ҡуҫа суйын иретеү һәм тимер яһау заводы төҙөлә башлай, унда Златоуст заводынан крепостной крәҫтиәндәр күсерелә. Заводтың тәүге беренсе продукцияһы [[1789 йыл]]да сығарыла&lt;ref name=&quot;chelreglib&quot;&gt;[https://chelreglib.ru/ru/cid/detail/1588/ Силәбе өлкә ғилми китапханаһы. Ҡуса ҡалаһы нигеҙләнеү тарихы.]&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{ Население | Кусинский район | Оформление=standard}}
&lt;br /&gt;
{{ Население | Кусинский район | д }}

Халыҡ тығыҙлығы — 16,34 кеше/км².

Ҡала шарттарында ([[Ҡуҫа]] һәм Магнитка эшселәр ҡасабаһы) район халҡының {{ formatnum: {{ #expr: ( ( {{ Население | Куса | ч }} + {{ Население | Магнитка (Кусинский район) | ч }} ) * 100 / {{ Население | Кусинский район | ч }} round 2 ) }} }} проценты йәшәй.

== Ҡоролош ==
=== Тораҡ пункттары ===
Округ составына 21 тораҡ пункты инә.

{{Автонумерация | Оформление = standard sortable collapsible | Название = Округтың тораҡ пункттары исемлеге | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тибы | Заголовок4 = Халҡы | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число |

| [[Александровка (Ҡуҫа районы)|Александровка]] | ҡасаба | {{ Население | Александровка (Кусинский район) | тс }} |
| [[Арша]] | ауыл | {{ Население | Аршинка | тс }} |
| [[Вознесенка (Ҡуҫа районы)|Вознесенка]] | ауыл | {{ Население | Вознесенка (Кусинский район) | тс }} |
| [[Глухой Остров]] | ауыл | {{ Население | Глухой Остров | тс }} |
| [[Движенец]] | тимер юл разъезы ҡасабаһы | {{ Население | Движенец | тс }} |
| [[Злоказово]] | ауыл | {{ Население | Злоказово | тс }} |
| [[Ҡасҡын (Силәбе өлкәһе)|Ҡасҡын]] | ауыл| {{ Население | Каскиново (Челябинская область) | тс }} |
| [[Ковали (Силәбе өлкәһе)|Ковали]] | ҡасаба | {{ Население | Ковали (Челябинская область) | тс }} |
| [[Ҡуҫа]] | ҡала | {{ Население | Куса | тс }} |
| [[Ҡуҫа Мейестәре|Ҡуҫа Мейестәре]] | ҡасаба | {{ Население | Кусинские Печи | тс }} |
| [[Магнитка (Ҡуҫа районы)|Магнитка]] | эшселәр ҡасабаһы | {{ Население | Магнитка (Кусинский район) | тс }} |

| [[Медведевка (Силәбе өлкәһе)|Медведевка]] | ауыл | {{ Население | Медведевка (Челябинская область) | тс }} |
| [[Никольский (Силәбе өлкәһе)|Никольский]] | ҡасаба | {{ Население | Никольский (Челябинская область) | тс }} |
| [[Октябрьский (Ҡуҫа районы)|Октябрьский]] | ҡасаба | {{ Население | Октябрьский (Кусинский район) | тс }} |
| [[Петропавловка (Ҡуҫа районы)|Петропавловка]] | ауыл | {{ Население | Петропавловка (Кусинский район) | тс }} |
| [[Петрушкино (Силәбе өлкәһе)|Петрушкино]] | ауыл | {{ Население | Петрушкино (Челябинская область) | тс }} |
| [[Северный (Ҡуҫа районы)|Северный]] | ҡасаба | {{ Население | Северный (Кусинский район) | тс }} |
| [[Иҫке Арша|Иҫке Арша]] | ауыл | {{ Население | Старая Арша | тс }} |
| [[Тирәк (Силәбе өлкәһе)|Тирәк]] | ауыл | {{ Население | Терехта (Челябинская область) | тс }} |
| [[Туҡтар (Силәбе өлкәһе)|Туҡтар]] | ауыл | {{ Население | Туктарово (Челябинская область) | тс }} |
| [[Уртюшка]] | ҡасаба | {{ Население | Уртюшка | тс }}
}}

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Майский Әнүәр Әхкәм улы]] [1.03.1929—13.08.1989), ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәр кандидаты (1973). 1960—1989 йылдарҙа Өфөләге Нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу буйынса Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1973—1987 йылдарҙа — лаборатория мөдире. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Бөтөрөшкән ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8963-majskij-n-r-khk-m-uly Башҡорт энциклопедияһы — Майский Әнүәр Әхкәм улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421083054/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8963-majskij-n-r-khk-m-uly |date=2016-04-21 }}{{V|27|02|2019}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.admkusa.ru Официальный сайт Кусинского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718053328/http://www.admkusa.ru/ |date=2021-07-18 }}
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/kusa.htm История герба Кусинского района]

{{Chelyab-obl-geo-stub}}
{{Силәбе өлкәһе}}
[[Категория:Ҡуҫа районы]]</text>
      <sha1>e7j7ohwlexgycfkohtr60469q259vq0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301835</id>
      <parentid>1301833</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T07:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8021" sha1="jt628d9bf8qgkoa6vaq3uzhfnl3gr7p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡуҫа районы''' ({{lang-ru|''Кусинский район''}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең административ-территориаль берәмеге һәм муниципаль округы.

Административ үҙәге —  [[Ҡуҫа]] ҡалаһы.

2025 йылдың яҙында Ҡуҫа районы рәсми рәүештә '''Ҡуҫа муниципаль округы''' итеп үҙгәртелә.

2019 йылдан Ҡуҫа муниципаль округы башлығы — '''Юрий Алексеевич Лысяков'''.

== Географияһы ==
Муниципаль округ биләмәһе Көньяҡ Уралдың тау-завод зонаһына инә һәм [[Екатеринбург ваҡыты]] (UTC+5)/(MSK+2) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан.

Округтың иң ҙур йылғалары — [[Әй]] һәм уның уң ҡушылдығы [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]]. Шулай уҡ [[Оло Арша]] (56 км) йылғаһы аға.

== Тарихы ==
Округы баштан [[Иҫәт провинцияһы]]ның [[Әйле]] улусы башҡорттары ере булған. [[1754 йыл]]да уны сәнәғәтсе И. П. Мосолов һатып ала, ә һуңыраҡ биләмә Златоуст заводы хужаһы [[Ларион Лугинин]]ға күсә. [[1778 йыл]]да [[Әй]] һәм [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]] йылғалары ҡушылған ерҙә Ҡуҫа суйын иретеү һәм тимер яһау заводы төҙөлә башлай, унда Златоуст заводынан крепостной крәҫтиәндәр күсерелә. Заводтың тәүге беренсе продукцияһы [[1789 йыл]]да сығарыла&lt;ref name=&quot;chelreglib&quot;&gt;[https://chelreglib.ru/ru/cid/detail/1588/ Силәбе өлкә ғилми китапханаһы. Ҡуса ҡалаһы нигеҙләнеү тарихы.]&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{ Население | Кусинский район | Оформление=standard}}
&lt;br /&gt;
{{ Население | Кусинский район | д }}

Халыҡ тығыҙлығы — 16,34 кеше/км².

Ҡала шарттарында ([[Ҡуҫа]] һәм Магнитка эшселәр ҡасабаһы) район халҡының {{ formatnum: {{ #expr: ( ( {{ Население | Куса | ч }} + {{ Население | Магнитка (Кусинский район) | ч }} ) * 100 / {{ Население | Кусинский район | ч }} round 2 ) }} }} проценты йәшәй.

== Ҡоролош ==
=== Тораҡ пункттары ===
Округ составына 21 тораҡ пункты инә.

{{Автонумерация | Оформление = standard sortable collapsible | Название = Округтың тораҡ пункттары исемлеге | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тибы | Заголовок4 = Халҡы | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число |

| [[Александровка (Ҡуҫа районы)|Александровка]] | ҡасаба | {{ Население | Александровка (Кусинский район) | тс }} |
| [[Арша]] | ауыл | {{ Население | Аршинка | тс }} |
| [[Вознесенка (Ҡуҫа районы)|Вознесенка]] | ауыл | {{ Население | Вознесенка (Кусинский район) | тс }} |
| [[Глухой Остров]] | ауыл | {{ Население | Глухой Остров | тс }} |
| [[Движенец]] | тимер юл разъезы ҡасабаһы | {{ Население | Движенец | тс }} |
| [[Злоказово]] | ауыл | {{ Население | Злоказово | тс }} |
| [[Ҡасҡын (Силәбе өлкәһе)|Ҡасҡын]] | ауыл| {{ Население | Каскиново (Челябинская область) | тс }} |
| [[Ковали (Силәбе өлкәһе)|Ковали]] | ҡасаба | {{ Население | Ковали (Челябинская область) | тс }} |
| [[Ҡуҫа]] | ҡала | {{ Население | Куса | тс }} |
| [[Ҡуҫа Мейестәре|Ҡуҫа Мейестәре]] | ҡасаба | {{ Население | Кусинские Печи | тс }} |
| [[Магнитка (Ҡуҫа районы)|Магнитка]] | эшселәр ҡасабаһы | {{ Население | Магнитка (Кусинский район) | тс }} |

| [[Медведевка (Силәбе өлкәһе)|Медведевка]] | ауыл | {{ Население | Медведевка (Челябинская область) | тс }} |
| [[Никольский (Силәбе өлкәһе)|Никольский]] | ҡасаба | {{ Население | Никольский (Челябинская область) | тс }} |
| [[Октябрьский (Ҡуҫа районы)|Октябрьский]] | ҡасаба | {{ Население | Октябрьский (Кусинский район) | тс }} |
| [[Петропавловка (Ҡуҫа районы)|Петропавловка]] | ауыл | {{ Население | Петропавловка (Кусинский район) | тс }} |
| [[Петрушкино (Силәбе өлкәһе)|Петрушкино]] | ауыл | {{ Население | Петрушкино (Челябинская область) | тс }} |
| [[Северный (Ҡуҫа районы)|Северный]] | ҡасаба | {{ Население | Северный (Кусинский район) | тс }} |
| [[Иҫке Арша|Иҫке Арша]] | ауыл | {{ Население | Старая Арша | тс }} |
| [[Тирәк (Силәбе өлкәһе)|Тирәк]] | ауыл | {{ Население | Терехта (Челябинская область) | тс }} |
| [[Туҡтар (Силәбе өлкәһе)|Туҡтар]] | ауыл | {{ Население | Туктарово (Челябинская область) | тс }} |
| [[Уртюшка]] | ҡасаба | {{ Население | Уртюшка | тс }}
}}

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Майский Әнүәр Әхкәм улы]] [1.03.1929—13.08.1989), ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәр кандидаты (1973). 1960—1989 йылдарҙа Өфөләге Нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу буйынса Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1973—1987 йылдарҙа — лаборатория мөдире. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Бөтөрөшкән ауылынан&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8963-majskij-n-r-khk-m-uly Башҡорт энциклопедияһы — Майский Әнүәр Әхкәм улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421083054/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8963-majskij-n-r-khk-m-uly |date=2016-04-21 }}{{V|27|02|2019}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.admkusa.ru Официальный сайт Кусинского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718053328/http://www.admkusa.ru/ |date=2021-07-18 }}
* [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/kusa.htm История герба Кусинского района]

{{Chelyab-obl-geo-stub}}
{{Силәбе өлкәһе}}
[[Категория:Ҡуҫа районы]]</text>
      <sha1>jt628d9bf8qgkoa6vaq3uzhfnl3gr7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94296</id>
    <revision>
      <id>1301818</id>
      <parentid>1283126</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T20:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51968" sha1="5f518qadd9puc4x97347kuibc38qwvy" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәлә}}
{{Организация
|название        = Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (БДБ)
|альтернативное  = 
|background_color= 
|логотип         = Emblem of CIS.svg
|ширина_логотипа = 125
|подпись         = БДБ эмблемаһы
|карта1          = CIS (members, associaton members, observers, former members and disputed territories).png
|ширина_карты1   = 250
|легенда1        = 
|членство        = {{Collapsible list |title=&lt;small&gt;Ағзалар:&lt;/small&gt; |{{Флагификация|Азербайджан}}|{{Флагификация|Армения}}|{{Флагификация|Беларусь}}|{{Флагификация|Казахстан}}|{{Флагификация|Киргизия}}|{{Флагификация|Молдова}}|{{Флагификация|Украина}}|{{Флагификация|Россия}}|{{Флагификация|Таджикистан}}|{{Флагификация|Туркменистан}}|{{Флагификация|Үзбәкстан}}}}{{Collapsible list |title=&lt;small&gt;Ассоциация:&lt;/small&gt; |{{Флагификация|Туркменистан}}}}{{Collapsible list |title =&lt;small&gt;Ҡатнашыусы:&lt;/small&gt; |{{Флаг|Украина}} [[Украина]]}}{{Collapsible list |title=&lt;small&gt;Күҙәтеүселәр:&lt;/small&gt; |{{Флагификация|Афганистан}}|{{Флаг|Монголия}} [[Монголия]]}}
|валюта = [[Рәсәй һумы]]  
|тип_центра      = Штаб-фатирҙары
|центр           = {{Флаг|Беларусь}} [[Минск]]: Киров ур., 17&lt;br /&gt;
{{Флаг|Россия}} [[Мәскәү]]: Варварка ур., 7&lt;br /&gt;
{{Флаг|Россия}} [[Санкт-Петербург]]: Тавр һарайы
|тип =
|языки = [[Урыҫ теле|урыҫ]]
|должность_руководителя1 = Дәүләт етәкселәре советы рәйесе
|имя_руководителя1 = {{Флаг Киргизии}} [[Алмазбек Атамбаев]]
|должность_руководителя2 = Хөкүмәт башлыҡтары советы рәйесе
|имя_руководителя2 = {{Ҡырғыҙстан флагы}} Темир Сариев
|должность_руководителя3 = Тыш эштәр министрҙары советы рәйесе
|имя_руководителя3 = {{Флаг Киргизии}} Эрлан Абдылдаев
|должность_руководителя4 = Даими вәкилдәр советы рәйесе
|имя_руководителя4 = {{Ҡырғыҙстан флагы}} Кубанычбек Омуралиев
|должность_руководителя5 = Башҡарма сәркәтип
|имя_руководителя5 = {{Флаг|Россия}} Сергей Лебедев
|должность_руководителя6 = рәйес дәүләт
|имя_руководителя6 = {{Флагификация|Киргизия}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[2016 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ынан &lt;/small&gt;
|основатель1 =
|событие_основания1 =
|дата_основания1 = [[8 декабрь]] [[1991]]
|основатель2 =
|событие_основания2 =
|дата_основания2 =
|событие_ликвидации =
|дата_ликвидации =
|сайт = https://cis.minsk.by/
}}
'''Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, БДБ''' ({{lang-ru|Содружество Независимых Государств, СНГ}}) — элекке [[СССР]] составындағы республикаларҙан барлыҡҡа килгән ҡайһы бер дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе [[халыҡ-ара ойошма]]. БДБ дәүләттәрҙән өҫтөн торған берләшмә түгел һәм ирекле нигеҙҙә эш итә.

== Ойошманың барлыҡҡа килеүе ==
[[Файл:RIAN_archive_848095_Signing_the_Agreement_to_eliminate_the_USSR_and_establish_the_Commonwealth_of_Independent_States.jpg|thumb|300x300px|Украина Президенты Леонид Кравчук (һулдан икенсе), Белоруссия Республикаһы Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевич (һулдан өсөнсө) һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты Борис Николаевич Ельцин (уңдан икенсе) СССР-ҙы бөтөрөү һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен төҙөү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу церемонияһында. Белоруссияның «Беловежа урманы» милли паркындағы Вискули хөкүмәт резиденцияһы ]]
[[Файл:RIAN_archive_41059_CIS_heads_of_state.jpg|thumb|300x300px|РСФСР Президенты [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Николаевич Ельцин]] (уңдан икенсе), Украина Президенты Леонид Кравчук (һулда), Ҡаҙағстан Президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] (һулдан икенсе) һәм Белоруссия Республикаһы Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевич (уңда) БДБ-ны ойоштороу тураһындағы протоколға ҡул ҡуйғандан һуң. Ҡаҙағстан, Алма-Ата]]
БДБ РСФСР, [[Белоруссия]] һәм [[Украина]] башлыҡтары тарафынан 1991 йылдың 8 декабрендә Брест эргәһендәге Вискулиҙа (Беловежа урманы) (Белоруссия) &quot;Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойоштороу тураһындағы килешеү&quot;гә (киң мәғлүмәт сараларында Беловежа килешеүе тип йөрөтөлә) ҡул ҡуйыу юлы менән нигеҙләнә.

Преамбулаларҙан һәм 14 статьянан торған документта нығытылыуынса, ССР Союзы халыҡ-ара хоҡуҡ һәм геосәйәси ысынбарлыҡ субъекты булараҡ йәшәүен туҡтата. Ләкин халыҡтарҙың тарихи берлеге, улар араһындағы бәйләнештәр нигеҙендә, ике яҡлы договорҙарҙы, демократик хоҡуҡи дәүләт төҙөүгә ынтылышты, бер-береңде таныу һәм дәүләт суверенитетын хөрмәт итеү нигеҙендә үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә ынтылышты иҫәпкә алып, яҡтар Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойошторорға килешә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1|title = Соглашение о создании Содружества Независимых Государств|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20060721024111/cis.minsk.by/main.aspx?uid=176|archivedate = 2006-07-21}}&lt;/ref&gt;.

Килешеү 10 декабрҙә — Белоруссия һәм Украина Юғары Советтары, ә 12 декабрҙә Рәсәй Юғары Советы тарафынан ратификациялана&lt;ref&gt;[http://www.rusarchives.ru/statehood/10-03-postanovlenie-ratifikaciya-sng.shtml Постановление Верховного Совета РСФСР от 12 декабря 1991 года № 2014-I «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106165023/http://www.rusarchives.ru/statehood/10-03-postanovlenie-ratifikaciya-sng.shtml |date=2014-01-06 }}&lt;/ref&gt;.
Рәсәй парламенты документты күпселектең ыңғай тауышы менән ратификациялай: «ыңғай» — 188 тауыш, «ҡаршы» — 6 тауыш, «тыйылып тора» — 7&lt;ref&gt;{{cite web|author = Кацва Л. А.|url = http://www.it-n.ru/communities.aspx?cat_no=2715&amp;d_no=72018&amp;ext=Attachment.aspx?Id=19987|title = История России. Советский период. (1917-1991) Электронное учебное пособие|publisher = Сеть творческих учителей|accessdate = 14 января 2008|archiveurl = http://www.webcitation.org/616CTDroo|archivedate = 2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920023525/http://www.it-n.ru/Attachment.aspx?Id=19987 |date=2010-09-20 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә РСФСР Конституцияһының 104-се статьяһы боҙола, сөнки Беловежа килешеүе дәүләт ҡоролошона ҡағылышлы булғанлыҡтан һәм ошо сәбәпле Конституцияға үҙгәреш индергәнлектән уны ратификациялау өсөн юғарғы дәүләт органын — РСФСР-ҙың Халыҡ депутаттары съезын йыйыу талап ителә&lt;ref&gt;[http://comstol.info/docs/stenogramma.pdf Стенограмма 21 заседания 4 сессии Верховного Совета РСФСР 12 декабря 1991]&lt;/ref&gt;. 1992 йылдың апрелендә Рәсәй Халыҡ депутаттары съезы Беловежа килешеүен ратификациялауҙан өс тапҡыр баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=587134 Беловежское предательство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630154913/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=587134 |date=2015-06-30 }} // «Советская Россия», 16 декабря 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rusplt.ru/society/dodavit-gnoy-poka-ne-poluchaetsya.html «Додавить гной пока не получается»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630111005/http://rusplt.ru/society/dodavit-gnoy-poka-ne-poluchaetsya.html |date=2015-06-30 }}: Народный депутат РСФСР, член Верховного Совета Российской Федерации Илья Константинов о событиях октября 1993 года&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Е. А. Лукьянова.'' [http://leftinmsu.narod.ru/polit_files/books/Lukyanova_gos.htm Российская государственность и конституционное законодательство в России (1917—1993)]&lt;/ref&gt;, ошо сәбәпле ул 1993 йылдың октябрендә ҡыуып таратыла, ләкин документты барыбер ратификацияламай&lt;ref&gt;[http://www.rusempire.ru/verhovnyy-sovet-rossii/vvedenie.html Съезд народных депутатов и Верховный Совет Российской Федерации созыва 1990—1995 годов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.zlev.ru/index.php?p=article&amp;nomer=41&amp;article=2411 Съезд народных депутатов РСФСР: триумф или падение?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225180208/http://www.zlev.ru/index.php?p=article&amp;nomer=41&amp;article=2411 |date=2021-02-25 }}&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 13 декабрендә Ашхабад ҡалаһында Үҙәк Азиялағы СССР составында булған биш дәүләттең — [[Ҡаҙағстан]]дың, [[Ҡырғыҙстан]]дың, [[Тажикстан]]дың, [[Төрөкмәнстан]]дың һәм [[Үзбәкстан]]дың президенттары осраша. Улар ойошмаға инеү тураһында Белдереү ҡабул итә, шулай уҡ тарҡалыусы Союз субъекттарының тиңлеген һәм БДБ дәүләттәренең бөтәһен дә ойоштороусы итеп таныуҙы талап итә&lt;ref name=&quot;Султыгов&quot;&gt;{{статья
|автор = Султыгов М. И.|заглавие = К вопросу создания Содружества Независимых Государств|ссылка = http://www.law.edu.ru/doc/document.asp?docID=1126873#_ftn2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ni-journal.ru/archive/2001/n5_6_2001/94defb0f/ecc8ccfc/index.htm Финальный коллаж. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006165116/http://www.ni-journal.ru/archive/2001/n5_6_2001/94defb0f/ecc8ccfc/index.htm |date=2015-10-06 }}&lt;/ref&gt;. Артабан Ҡаҙағстан Президенты [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] мәсьәләләр буйынса фекер алышыу һәм уртаҡ ҡарарҙар ҡабул итеү өсөн Алма-Атала йыйылырға тәҡдим итә. 

Был осрашыуҙа 11 элекке союздаш республика — [[Әзербайжан]], [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдова|Молдавия]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], [[Төрөкмәнстан]], [[Үзбәкстан]], [[Украина]] башлыҡтары була ([[Латвия]], [[Литва]], [[Эстония]] һәм [[Грузия]] ҡатнашмай). Һөҙөмтәлә 1991 йылдың 21 декабрендә Алма-Ата декларацияһына ҡул ҡуйыла, унда БДБ-ның маҡсаттары һәм принциптары тураһында яҙыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/main.aspx?uid=178|title = Алма-Атинская|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20060721024121/cis.minsk.by/main.aspx?uid=178|archivedate = 2006-07-21}}&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ БДБ ойоштороу тураһындағы килешеүгә протокол ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=6 Протокол к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;.
Алма-Ата осрашыуы элекке СССР республикаларының суверенлы дәүләттәргә әйләнеү процесын тамамлай&lt;ref name=&quot;Султыгов&quot;/&gt;. Килешеүҙе иң һуңғы булып [[Молдавия]] (1994 йылдың 8 авгусы) ратификациялай. 1993 йылда [[Грузия]] БДБ-ның ғәмәли ағзаһы була&lt;ref name=&quot;МИД_РФ&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://www.mid.ru/ns-rsng.nsf/8c21fbc45f12ec6d432569e700419ef3/c5363bace1a0db03c3257235004505e5?OpenDocument|title = Содружество Независимых Государств (справочная информация)|publisher = МИД РФ|accessdate = 14 января 2008|archiveurl = http://www.webcitation.org/616CTjchi|archivedate = 2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

БДБ дәүләттәре башлыҡтарының беренсе осрашыуы 1991 йылдың 30 декабрендә Минскиҙа үтә, ойошманың юғарғы органы — Дәүләттәр башлыҡтары советы — раҫлана. Унда һәр дәүләт бер тауышҡа эйә була, ә ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/main.aspx?uid=10914|title = Временное соглашение о Совете глав государств и Совете глав правительств Содружества Независимых Государств|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184139/cis.minsk.by/main.aspx?uid=10914|archivedate = 2009-04-06}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ &quot;Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә ҡатнашыусы дәүләттәр башлыҡтары советының Ҡораллы көстәр һәм Сик буйы ғәскәрҙәре тураһындағы килешеүе&quot;нә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы, дәүләттәр үҙ Ҡораллы көстәрен ойошторорға хоҡуҡлы була&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010|title = Соглашение Совета Глав Государств-участников Содружества Независимых Государств о Вооружённых Силах и Пограничных войсках|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184142/www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010|archivedate = 2009-04-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406184142/http://www.cis.minsk.by/webnpa/text.aspx?RN=N09100010 |date=2009-04-06 }}&lt;/ref&gt;.

1993 йылдың 22 ғинуарында Минскиҙа Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Уставы ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;решениеобуставе&quot;&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=186 Loading]&lt;/ref&gt;, ул ойошманың төп документы булып тора&lt;ref name=&quot;Устав СНГ&quot;&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187 Устав Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;.

=== БДБ дәүләттәренең интеграцияланыу тарихы ===
2011 йылдың 18 октябрендә Берләшмәлә ҡатнашҡан һигеҙ дәүләт — [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Украина]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Әрмәнстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдавия]] һәм [[Тажикстан]] ирекле сауҙа зонаһы тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, ул берләшмә киңлегендә ирекле сауҙа алып барыу режимын көйләгән йөҙҙән ашыу ике яҡлы килешеүҙе алмаштыра&lt;ref&gt;[http://ria.ru/economy/20111018/463707345.html Главы правительств СНГ подписали договор о зоне свободной торговли] // РИА Новости&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc-y/1798355 Подписано соглашение о свободной торговле]&lt;/ref&gt;.

== Берләшмәлә ҡатнашыусы дәүләттәр ==
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Уставына ярашлы, Уставты ҡабул иткән мәлгә БДБ ойоштороу тураһында 1991 йылдың 8 декабрендәге килешеүгә һәм уның 1991 йылдың 21 декабрендәге Протоколына ҡул ҡуйған һәм ратификациялаған дәүләттәр уны ойоштороусылар булып тора. Уставты ҡабул иткәндән һуң бер йыл эсендә унда теркәлгән йөкләмәләрҙе өҫтөнә алған ойоштороусы дәүләттәр уның ағзаһы булып тора&lt;ref name=&quot;Устав СНГ. Раздел II. Статья 7&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 7|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;cx306&quot; data-source=&quot;306&quot; data-cx-weight=&quot;901&quot; contenteditable=&quot;true&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! id=&quot;309&quot; |Дәүләт
! id=&quot;311&quot; |БДБ-ны ойоштороу тураһындағы 1991 йыл 8 декабрь килешеүен ратификациялау датаһы&lt;br /&gt;
&lt;ref name=&quot;uid=13074&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/sm.aspx?uid=13074|title = Сведения о ратификации документов, принятых в рамках СНГ в 1991 – 2009 годах (действующих по состоянию на 1 января 2009 года)|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20090406184902/cis.minsk.by/sm.aspx?uid=13074|archivedate = 2009-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sudsng.org&quot;&gt;http://www.sudsng.org/download_files/rh/1994/Rh_02_94_310394.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234005/http://www.sudsng.org/download_files/rh/1994/Rh_02_94_310394.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
! id=&quot;313&quot; |БДБ-ны ойоштороу тураһындағы килешеүгә 1991 йыл 21 декабрь Протоколын ратификациялау датаһы &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;uid=13074&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sudsng.org&quot;/&gt;
! id=&quot;315&quot; |БДБ&lt;br /&gt;
Уставын ратификациялау датаһы&lt;ref name=&quot;sudsng.org&quot;/&gt;
|- id=&quot;317&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;318&quot; | {{Флагификация|Азербайджан}}&lt;ref&gt;стал членом СНГ по решению Совета глав государств СНГ от 24 сентября 1993 года и в связи с этим не проходил процедуру ратификаций учредительных документов содружества, кроме устава&lt;/ref&gt;
| id=&quot;322&quot; |—
| id=&quot;324&quot; |—
| id=&quot;326&quot; |24.09. 1993&lt;ref&gt;ПОСТАНОВЛЕНИЕ НАЦИОНАЛЬНОГО СОБРАНИЯ Азербайджанской Республики О ратификации присоединения Азербайджанской Республики к Уставу Содружества Независимых Государств (http://new.zakon.az/site/index/?item=0923657138&amp;parent=0923657063&amp;curtree=cnt%20(%200923657063%20) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208102856/http://new.zakon.az/site/index/?item=0923657138&amp;parent=0923657063&amp;curtree=cnt%20(%200923657063%20) |date=2015-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=180 Исполнительный комитет СНГ — Устав Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;328&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;329&quot; | {{Флагификация|Армения}}
| id=&quot;333&quot; | 26.12.1991
| id=&quot;335&quot; |26.12.1991
| id=&quot;337&quot; |9.11.1993
|- id=&quot;339&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;340&quot; | [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|link=|22x22px]] / {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Беларусь|Белоруссия]]
| id=&quot;345&quot; |10.12.1991&lt;ref&gt;[http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqenl.htm Постановление Верховного Совета Республики Белоруссия от 10 декабря 1991 г. № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203014136/http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqenl.htm |date=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;347&quot; | —
| id=&quot;349&quot; |18.01.1994&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/basic/text0826.htm Постановление Верховного Совета Республики Белоруссия от 18 января 1994 г. № 2703-XII «О ратификации Устава Содружества Независимых Государств»]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;351&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;352&quot; | {{Флаг|Казахстан|1953}} / {{Ҡалып:Флагификация|Казахстан}}
| id=&quot;357&quot; |23.12.1991&lt;ref name=&quot;epravo.kz&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131109042514/http://www.epravo.kz/urist/detail.php?ELEMENT_ID=785 Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 23 декабря 1991 года № 1026-XII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;359&quot; |23.12.1991&lt;ref name=&quot;epravo.kz&quot;/&gt;
| id=&quot;361&quot; |31.03.1993&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/B930005200_ Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 31 марта 1993 г. № 2054-XII О ратификации Устава Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;363&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;364&quot; | {{Флагификация|Киргизия}}
| id=&quot;368&quot; |—
| id=&quot;370&quot; |6.03.1992&lt;ref&gt;[http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/50988?cl=ru-ru Постановление Верховного Совета Республики Кыргызстан от 6 марта 1992 года № 840-ХII О ратификации Протокола к соглашению о создании Содружества Независимых Государств]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;372&quot; |18.12.1993&lt;ref&gt;[http://online.adviser.kg/Document/?doc_id=30221082 Постановление Жогорку Кенеша (Верховного Совета) Кыргызской Республики от 18 декабря 1993 года № 1346-XII О ратификации Устава Содружества Независимых государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101231813/http://online.adviser.kg/Document/?doc_id=30221082 |date=2015-01-01 }}&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;374&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;375&quot; | {{Ҡалып:Флагификация|Молдова}}
| id=&quot;379&quot; |8.04.1994&lt;ref&gt;[http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&amp;view=doc&amp;id=308970&amp;lang=2 Постановление Парламента Республики Молдова от 8 апреля 1994 года № 40-XIII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110101803/http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&amp;view=doc&amp;id=308970&amp;lang=2 |date=2015-01-10 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;381&quot; |—
| id=&quot;383&quot; |26.04.1994&lt;ref&gt;[http://lex.justice.md/index.php?action=view&amp;view=doc&amp;lang=2&amp;id=309560 Постановление Парламента Республики Молдова от 26 апреля 1994 года № 76-XIII О ратификации Устава Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151031013548/http://lex.justice.md/index.php?action=view&amp;view=doc&amp;lang=2&amp;id=309560 |date=2015-10-31 }}&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;385&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;386&quot; | [[Файл:Flag_of_Russia_(1991-1993).svg|link=|22x22px]] / {{Флагификация|Россия}}
| id=&quot;391&quot; |''12.12.1991''&lt;ref&gt;[http://soveticus5.narod.ru/gazety/rg911217.htm#x002 Постановление Верховного Совета РСФСР от 12 декабря 1991 года «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;393&quot; |ратификацияланмай&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;/&gt;
| id=&quot;395&quot; |15.04.1993&lt;ref&gt;[http://base.garant.ru/1118280/ Постановление ВС РФ от 15 апреля 1993 г. ]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;397&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;398&quot; | {{Флаг|Таджикистан|1953}} / {{Флагификация|Тажикстан}}
| id=&quot;403&quot; |25.12.1991&lt;ref&gt;[http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 25 декабря 1991 г. № 462 О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110125108/http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar |date=2013-11-10 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;405&quot; |26.06.1993&lt;ref&gt;[http://konun.tmweb.ru/R/1758.htm Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 26 июня 1993 г. № 809 О ратификации Протокола к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141226131720/http://konun.tmweb.ru/R/1758.htm |date=2014-12-26 }}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;407&quot; |26.06.1993
|- id=&quot;409&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;410&quot; | {{Флаг|Туркменистан|1953}} / {{Флаг|Туркменистан|}} [[Төрөкмәнстан|Туркменистан]]
| id=&quot;415&quot; |26.12.1991
| id=&quot;417&quot; |26.12.1991
| id=&quot;419&quot; |ҡул ҡуйылмай&lt;ref name=&quot;решениеобуставе&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;/&gt;
|- id=&quot;421&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;422&quot; | {{Флагификация|Узбекистан}}
| id=&quot;426&quot; |4.01.1992&lt;ref name=&quot;lex.uz&quot;&gt;[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=246988&amp;query=undefined Постановление Верховного Совета Республики Узбекистан от 4 января 1992 г. № 481-XII О РАТИФИКАЦИИ СОГЛАШЕНИЯ И ПРОТОКОЛА О СОЗДАНИИ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;428&quot; |4.01.1992&lt;ref name=&quot;lex.uz&quot;/&gt;
| id=&quot;430&quot; |6.05.1993&lt;ref&gt;[http://lex.uz/pages/getpage.aspx?lact_id=232592&amp;query=undefined Постановление Верховного Совета Республики Узбекистан от 6 мая 1993 г. № 824-XII О РАТИФИКАЦИИ УСТАВА СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ]&lt;/ref&gt;
|- id=&quot;432&quot;
| align=&quot;left&quot; id=&quot;433&quot; | {{Флагификация|Украина}}&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.aif.ru/dontknows/actual/1329975|title = СНГ ещё живо?|date = 2014-09-03|publisher = АиФ|accessdate = 2014-09-21|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140907031814/http://www.aif.ru/dontknows/actual/1329975|archivedate = 2014-09-07}}&lt;/ref&gt;
| id=&quot;437&quot; |10.12.1991&lt;ref&gt;[//ru.wikisource.org/wiki/Постановление&amp;#x20;ВС&amp;#x20;Украины&amp;#x20;от&amp;#x20;10.12.1991&amp;#x20;№&amp;#x20;1958-ХII Постановление Верховного Совета Украины от 10 декабря 1991 года № 1958-XII «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;439&quot; |ратификацияланмай&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;&gt;[http://www.lawmix.ru/law_project/17641 Заключение комитета по делам снг и связям с соотечественниками от 05.03.2003 n 66&quot;на соглашение по вопросам, связанным с восстановлением прав депортированных лиц, национальных…]&lt;/ref&gt;
| id=&quot;441&quot; |ҡул ҡуйылмай&lt;ref name=&quot;решениеобуставе&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lawmix.ru&quot;/&gt;
|}

== Ойошманың маҡсаттары ==
БДБ уның бөтә ағзаларының суверенлы тиңлеге башланғысында нигеҙләнгән, шунлыҡтан бөтә ҡатнашыусы дәүләттәр [[халыҡ-ара хоҡуҡ]]тың үҙ аллы субъекттары булып тора. Берләшмә дәүләт түгел һәм дәүләт өҫтөндә тороу вәкәләттәренә эйә түгел&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 1|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.

Ойошманың төп маҡсаттары:
* сәйәсәт, иҡтисад, экология, гуманитар, мәҙәниәт һәм башҡа өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек итеү;
* ҡатнашыусы дәүләттәрҙең уртаҡ иҡтисади киңлек, дәүләт-ара кооперация һәм интеграция сиктәрендә үҫеше;
* кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен тәьмин итеү;
* халыҡ-ара именлекте һәм хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса хеҙмәттәшлек, дөйөм һәм тулы ҡоралһыҙланыуға өлгәшеү;
* үҙ-ара хоҡуҡи ярҙам;
* ойошмала ҡатнашыусы дәүләттәр араһындағы бәхәстәрҙе һәм конфликттарҙы тыныс хәл итеү&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 2|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.
Ҡатнашыусы дәүләттәрҙең уртаҡ эшмәкәрлеге өлкәләре:
* кешенең хоҡуҡтарын һәм төп иректәрен тәьмин итеү;
* дөйөм иҡтисади киңлекте, таможня сәйәсәтен булдырыуҙа һәм үҫтереүҙә хеҙмәттәшлек;
* транспорт, элемтә системаларын үҫтереүҙә хеҙмәттәшлек;
* һаулыҡты һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау;
* социаль һәм миграция сәйәсәте мәсьәләләре;
* ойошҡан енәйәтселек менән көрәш;
* оборона сәйәсәте һәм тышҡы сиктәрҙе һаҡлау өлкәһендә хеҙмәттәшлек&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 4|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.

== БДБ органдары ==
БДБ дәүләттәре башлыҡтары советы юғарғы орган булып тора. Совет йылына ике тапҡыр ултырышҡа йыйыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел I. Статья 21|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt; Ә БДБ хөкүмәттәре башлыҡтары советы ҡатнашыусы дәүләттәрҙең башҡарма органдарының иҡтисад, социаль һәм башҡа уртаҡ мәнфәғәттәр өлкәләрендәге хеҙмәттәшлеген көйләй. Йылына ике мәртәбә йыйыла&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 22|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;. Дәүләттәр башлыҡтары советында ла, Хөкүмәттәр башлыҡтары советында ла ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 23|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;. БДБ дәүләттәре урыҫ алфавиты тәртибендә ошо ике органда рәйеслек итә&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|title = Устав СНГ. Раздел II. Статья 24|publisher = Исполнительный комитет СНГ|accessdate = 14 января 2008|deadlink = 404|archiveurl = http://web.archive.org/20110704204817/cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=187|archivedate = 2011-07-04}}&lt;/ref&gt;.

=== Дәүләттәр башлыҡтары советы рәйестәре ===
* 1.01.1994 — 31.12.1999 {{Флаг|Россия}} [[Ельцин Борис Николаевич]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=281 Loading]&lt;/ref&gt;
* 25.01.2000 — 29.01.2003 {{Флаг|Россия}} [[Путин Владимир Владимирович]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1014 Loading]&lt;/ref&gt;
* 29.01.2003 — 16.09.2004 {{Флаг|Украина}} [[Кучма Леонид Данилович]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1371 Loading]&lt;/ref&gt;
* 16.09.2004 — 20.05.2006 {{Ҡалып:Флаг|Россия}} [[Путин Владимир Владимирович|Путин, Владимир Владимирович]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1615 Loading]&lt;/ref&gt;
* 20.05.2006 — 5.10.2007 {{Ҡалып:Флаг|Казахстан}} [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=1967 Loading]&lt;/ref&gt;
* 5.10.2007 — 31.12.2008 {{Ҡалып:Флаг|Киргизия}} Баҡыев Ҡорманбәк Сәли улы&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2300 Loading]&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 11.09.2009 {{Ҡалып:Флаг|Молдова}} Воронин Владимир Николаевич&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2531 Loading]&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2010 {{Ҡалып:Флаг|Россия}} [[Медведев Дмитрий Анатольевич]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2719 Loading]&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2011 {{Ҡалып:Флаг|Таджикистан}} Рахмон Эмомали&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=2969 Loading]&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2012 {{Ҡалып:Флаг|Туркмения}} Бердымөхәммәдов Ғорбанғулы Мәликғулы улы&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3155 Loading]&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 31.12.2013 {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Лукашенко Александр Григорьевич]]&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/printPreview/text?id=3617&amp;serverUrl=http://cis.minsk.by/reestr/ru 3617]&lt;/ref&gt;
* 1.01 — 4.04.2014 {{Ҡалып:Флаг|Украина}} Янукович Виктор Фёдорович
* 4.04. — 31.12.2014 {{Ҡалып:Флаг|Белоруссия}} [[Лукашенко Александр Григорьевич]]&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19122 Сайт СНГ]&lt;/ref&gt; 
* 1.01.2015 йылдан алып {{Флаг|Казахстан}} [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы]]&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 Сайт СНГ]&lt;/ref&gt;
* 1.01.2016 йылдан алып {{Флаг|Киргизия}} [[Атамбаев Алмазбек Шаршенович]]&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19191 Сайт СНГ]&lt;/ref&gt;

=== Хөкүмәттәр башлыҡтары советы рәйесе ===
* {{Флаг|Киргизия}} Сариев Темир Аргембаевич (2016&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=18970|title = Совет глав правительств СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221205/http://www.e-cis.info/page.php?id=18970 |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;)

=== Сит ил эштәре министрҙары советы рәйесе ===
* {{Флаг|Казахстан}} Идрисов, Ерлан Әбелфәйез улы (2015&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=18860|title = Совет министров иностранных дел СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221200/http://www.e-cis.info/page.php?id=18860 |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;)
БДБ-ның даими органы — Минскиҙағы (Белоруссия) БДБ Башҡарма комитеты һәм уның [[Мәскәү|Мәскәүҙәге]] (Рәсәй) Бүлексәһе&lt;ref&gt;[http://www.cis.minsk.by/ Исполнительный комитет СНГ (Главная)]&lt;/ref&gt;.

=== БДБ-ның Башҡарма секретарҙары ===
Башҡарма секретариат 1993 йылдың 14 майында ойошторола&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=219 Loading]&lt;/ref&gt;. Шуға тиклем секретариат бурыстарын Координация-Консультация Комитеты (ККК) башҡара, ул БДБ илдәре вице-премьерҙарынан тора.

Башҡарма секретарь вазифаһы 1993 йылда индерелә:
* {{Флаг|Беларусь}} Коротченя Иван Михайлович (14.05.1993&lt;ref&gt;[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3948 Loading]&lt;/ref&gt;—1998 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Березовский Борис Абрамович (1998—1999 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Яров Юрий Федорович (1999—2004 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Рушайло Владимир Борисович (2004—2007 йй.);
* {{Флаг|Россия}} Лебедев Сергей Николаевич (2007 йылдан).

=== БДБ эргәһендәге даими вәкилдәр советы ===
* 2014 {{Флаг|Белоруссия}} Пугачёв Василий (20.04.2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.e-cis.info/page.php?id=354|title = Совет постпредов СНГ|author = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502215218/http://www.e-cis.info/page.php?id=354 |date=2015-05-02 }}&lt;/ref&gt;
* 2015 {{Флаг|Казахстан}} Бүләгәнов Ерғәли (1.01.2015)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158|title = Председательство Казахстана в СНГ в 2015 году|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;
* 2016 {{Флаг|Киргизия}} Омуралиев Кубанычбек Касымович (1.01.2016)

=== БДБ-ның башҡа органдары ===
[[Файл:Stamp_of_Russia_2011_No_1542.jpg|right|thumb|БДБ-ның егерме йыллығына ҡарата сығарылған почта маркаһы. &lt;small&gt;Рәсәй, 11,80 һум, 2011 й., &lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;Почтовая марка номер 1542 по каталогу ЦФА (ИТЦ «Марка»)&quot;&gt;(ЦФА (ИТЦ «Марка») № 1542)&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;]]
* БДБ-ның Сит ил эштәре министрҙары советы 
* БДБ-ның Иҡтисади советы
* БДБ-ның Оборона министрҙары советы
* БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Эске эштәр министрҙары советы
* БДБ-ның Берләшкән ҡораллы көстәре советы
* БДБ-ның Сик буйы ғәскәрҙәре командующийҙары советы
* БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Именлек органдары һәм махсус хеҙмәттәре етәкселәре советы
* БДБ-ның Парламент-ара ассамблеяһы
* Иҡтисад суды
* БДБ-ның Статистика комитеты
* БДБ-ның Финанс-банк советы
* БДБ-ла ҡатнашыусы дәүләттәрҙең Террорға ҡаршы үҙәге
* Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия
* Дәүләт-ара банк
* БДБ-ның Дәүләт-ара гуманитар хеҙмәттәшлек фонды

== БДБ илдәре ҡатнашлығындағы башҡа интеграцион берләшмәләр ==
Халыҡ-ара ойошма булараҡ БДБ дәүләттәре араһында «яҡынлыҡ нөктәләре» күп түгел. Шунлыҡтан Берләшмә илдәре лидерҙары альтернатив юлдар эҙләй. БДБ киңлектәрендә уртаҡ маҡсаттарға эйә ойошмалар барлыҡҡа килгән:
* Коллектив именлек тураһындағы договор илдәре, унда [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]] инә.
* Евразия иҡтисади союзы (ЕАЭС) — [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], күҙәтеүсе илдәр — [[Украина]], [[Молдавия]].
* Таможня союзы — [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]].
* Берҙәм иҡтисади киңлек — [[Әрмәнстан]], [[Белоруссия]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]].
* Үҙәк Азия хеҙмәттәшлеге (ҮАХ) — [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Үзбәкстан]], [[Тажикстан]], [[Рәсәй Федерацияһы]]. 2005 йылдың 6 апрелендәге ҮАХ саммитында ҮАХ бөтөрөлдө.
* [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] (ШХО) — [[Иран]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]], [[Пакистан]], [[Рәсәй Федерацияһы]], [[Тажикстан]], [[Үзбәкстан]], [[Һиндостан]].

== БДБ ағза-дәүләттәре башлыҡтарының осрашыуҙары ==
* 1991, декабрь — Вискули, Алма-Ата
* 1992, октябрь — [[Бишкек]]
* 1993, апрель — [[Минск]]
* 1994, октябрь — [[Мәскәү]]
* 1995, май — [[Минск]]
* 1996, май — [[Мәскәү]]
* 1997, ғинуар — [[Мәскәү]]
* 1998, апрель — [[Мәскәү]]
* 1999, апрель — [[Мәскәү]]
* 2000, июнь — [[Мәскәү]]
* 2001, октябрь — [[Мәскәү]] (10-сы, юбилей).
* 2002, октябрь — [[Кишинёв]]
* 2003, сентябь — [[Ялта]]
* 2004, сентябрь — [[Астана]]
* 2005, август — [[Ҡазан]]
* 2006, октябрь — [[Минск]]
* 2007, октябрь — [[Дүшәмбе]]
* 2008, октябрь — [[Бишкек]]
* 2009, октябрь — [[Кишинёв]]
* 2010, май — [[Мәскәү]]
* 2011,сентябрь — [[Дүшәмбе]] (20-се, юбилей).
* 2012, май — [[Мәскәү]]
* 2012, декабрь — [[Ашхабад]]
* 2013, октябрь — [[Минск]]
* 2014, октябрь — [[Минск]]
* 2015, октябрь - [[Бурабай]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://cis.minsk.by/ Исполнительный комитет Содружества Независимых Государств] ''(рәсми сайт)''
* [http://www.cis.minsk.by/page.php?id=10284 Председатель Исполнительного комитета СНГ — Исполнительный секретарь СНГ Сергей Лебедев]
* [http://www.e-cis.info/ Интернет-портал СНГ]
* [http://www.ksgp-cis.ru/ Совет Генеральных прокуроров СНГ] ''(официальный сайт)''
* [http://www.iacis.ru/html/ Межпарламентская ассамблея СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070530154429/http://www.iacis.ru/html/ |date=2007-05-30 }} ''(официальный сайт)''
* [http://sudsng.org/ Экономический Суд СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701093253/http://www.sudsng.org/ |date=2014-07-01 }} ''(официальный сайт)''
* [http://www.sovetgt.org/ Совет по железнодорожному транспорту СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320134029/http://www.sovetgt.org/ |date=2022-03-20 }} ''(официальный сайт)''
* [http://www.cismission.mid.ru/ Представительство РФ при СНГ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818055640/http://www.cismission.mid.ru/ |date=2014-08-18 }} ''(официальный сайт)''
* [http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html Единый реестр правовых актов и других документов Содружества Независимых Государств].
* [http://www.cis.minsk.by/page.php?id=19158 Председательство Республики Казахстан в Содружестве Независимых Государств в 2015 году]
* [http://док.история.рф/20/soglashenie-o-sozdanii-sodruzhestva-nezavisimykh-gosudarstv/ Соглашение о создании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410204939/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/soglashenie-o-sozdanii-sodruzhestva-nezavisimykh-gosudarstv |date=2019-04-10 }}. 08.12.1991. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».

{{БДБ}}
[[Категория:Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе]]
[[Категория:Халыҡ-ара ойошмалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ойошмалар]]
[[Категория:Сауҙа блоктары]]</text>
      <sha1>5f518qadd9puc4x97347kuibc38qwvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101852</id>
    <revision>
      <id>1301845</id>
      <parentid>1246200</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T09:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36875" sha1="9fgykrcr3g2e4bfmm58p38zny4ifnhm" xml:space="preserve">{{Река
 |Название                = Дон
  |Национальное название  = 
 |Изображение             = Don (Voronezh Oblast).jpg
  |Подпись изображения    = {{s|Воронеж өлкәһендәге Дон}}
 |Длина                   = 1870
 |Площадь бассейна        = 422000
 |Бассейн                 = Азов диңгеҙе
 |Расход воды             = 680 
  |Место измерения        = тамағында (Раздорская ст.)
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = Новомосковск ҡ. ([[Тула өлкәһе]]),&lt;br&gt; {{s|Урта урыҫ ҡалҡыулығы}}
  |Высота истока          = 180
  |Координаты истока      = 54/0/44/N/38/16/40/E
  |Устье                   = [[Азов диңгеҙе]]нең Таганрог ҡултығы
  |Местоположение устья   = Азов ҡ. ([[Ростов өлкәһе]])
  |Высота устья           = 0
  |Координаты устья       = 47/05/11/N/39/14/19/E
 |Уклон реки              = 0,096
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 = 
 |Позиционная карта 1     = Рәсәйҙең Европа өлөшө
   |Район                 = 
}}
'''Дон''' ({{lang-grc|Τάναις}} — '''Танаис'''&lt;ref&gt;{{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Дон%20(река%20в%20Европ.%20части%20СССР)/БСЭ/Дон%20(река%20в%20Европ.%20части%20СССР)/|title=Дон (река в Европ. части СССР)}}&lt;/ref&gt;) — [[Рәсәй]]ҙең Европа өлөшөндәге йылға. Оҙонлоғо — 1870 км, бассейн майҙаны — 422 000 км²&lt;ref name=&quot;ГВР&quot;&gt;{{ГВР|05010100312107000000014|Дон}}&lt;/ref&gt;.

Дондың инеше Урта урыҫ ҡалҡыулығының төньяҡ өлөшөндә, бейеклеге диңгеҙ кимәленән яҡынса 180 м тәшкил иткән [[Тула өлкәһе]]нең Новомосковск ҡалаһында урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web|author=Василий Песков|title=Дон в колыбели|url=http://www.kp.ru/daily/24563.3/736393/|accessdate=16 октября 2010|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/65Bb0fzVD|archivedate=2012-02-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Сергей Новиков|title=ПРОПАЛ ИСТОК ДОНА|url=http://www.trud.ru/article/04-11-2003/64037_propal_istok_dona.html|accessdate=11 июня 2011|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/619xkgV0o|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Про реку Дон. Исток.|url=http://donzemlya.ucoz.ru/blog/pro_reku_don_istok/2009-10-08-91|accessdate=11 июня 2011|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/619xoVgSD|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;.

Донда миллионлы ике ҡала бар: [[Дондағы Ростов]], [[Воронеж]] — Воронеж йылғаһының Дон йылғаһына ҡойған урынында.

== Атамаһының килеп сығышы ==
Дон атамаһының тамыры [[Һинд-иран телдәре|арий теле]]нә барып тоташа *''dānu-'': {{lang-ae|dānu}} «йылға», [[иҫке һинд теле]] ''dānu'' «тамсы, ысыҡ, һарҡынты шыйыҡса»&lt;ref name=&quot;vasmer&quot;&gt;Дон // Этимологический словарь русского языка [[Фасмер, Макс|М. Фасмера]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;abaev&quot;&gt;{{книга |автор = Абаев В. И. |язык = ru |заглавие = Историко-этимологический словарь осетинского языка |ссылка = https://www.allingvo.ru/LANGUAGE/etimolog_slovar.htm |ответственный = |место = М.—Л. |издательство = АН СССР |год = 1958 |страниц = |страницы = 366—367 |isbn = |том = 1 }}&lt;/ref&gt;. Йылғаның [[Урыҫ теле|рус]]са атамаһы — шул уҡ тамырлы скиф-сармат һүҙе ''dānu''. Скиф-сармат теленең вариҫы булған [[осетин теле]]ндә дон («[[йылға]], [[һыу]]») тигән һүҙ бар. В. И. Абаев фекеренсә, «''дāн → дон'' күсеүе XIII—XIV быуаттарҙа булған. Ул саҡта осетиндар (аландар) Рәсәйҙең көньяғында күпләп йәшәмәй. Шуға күрә рус формаһы Донды хәҙерге осетин доны менән туранан-тура бәйләп булмай»&lt;ref name=&quot;abaev&quot; /&gt;&lt;!-- Книга Абаева составлялась во времена, когда не был завершён переход осетинского на кириллическую основу.--&gt;, был һүҙҙәр скиф-сармат теле аша ҡәрҙәш.

Тарихи Алания өлөштәренең береһе булған Осетияла бөгөнгәсә бөтә йылғалар ҙа аҙағында — дон морфемаһы менән яҙыла: Ардон, [[Фиаг-Дон|Фиагдон]], [[Урж-Дон|Урсдон]], [[Карца-Дон|Кармадон]] һ. б. [[Днепр]], [[Днестр]], [[Донец (Дон ҡушылдығы)|Донец]] йылғалары һәм, бәлки, [[Дунай]] ҙа оҡшаш скиф-сармат эсығышлы&lt;ref&gt;{{книга |автор = Абаев В. И. |заглавие = Историко-этимологический словарь осетинского языка |ссылка = https://web.archive.org/web/20180817151408/http://allingvo.ru/LANGUAGE/etimolog_slovar.htm |ответственный = |место = |издательство = |год = |страниц = |страницы = |isbn = |язык = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Аланы — раздел «Аланские названия в современной Европе»; для Дуная известны другие этимологии, в частности, кельтские (''[[Мэллори, Джеймс Патрик|Mallory, J.P.]] and [[Адамс, Джон Куинси|D.Q. Adams.]]'' The Encyclopedia of Indo-European Culture. London: Fitzroy and Dearborn, 1997: 486).&lt;/ref&gt;, сөнки улар скифтар йәшәгән территорияларҙа урынлашҡан.

Донец — Дон атамаһының [[боронғо рус теле]]ндә барлыҡҡа килгән иркәләү-кесерәйтеү формаһы. Был атама менән бер нисә йылға бар, уларҙың күбеһе Дон бассейнында: ''Төньяҡ Донец, Липовый Донец, Үле Донец, Сажной Донец, Ҡоро Донец''. Донец — Уда йылғаһының боронғо урыҫ (X—XIV быуаттар) атамаһы.

=== Боронғо атамаһы ===
Боронғо авторҙар, шул иҫәптән [[Геродот]], Донды Танаис тип атай (боронғо грек. Τάναϊς)&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3|том = 8 |статья = Дон}}&lt;/ref&gt;. Геродот, ә һуңыраҡ Страбон да Танаисты төньяҡ өлкәләрҙән аҡҡан йылға тип һүрәтләй. Страбон Феофан Митиленскийҙың Танаистың башы [[Кавказ]]да, тигән фекерен хаталы тип һанай&lt;ref&gt;{{статья |автор = [[Подосинов, Александр Васильевич|Подосинов А. В.]] |ссылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-ob-istokah-tanaisa-v-predstavleniyah-antichnyh-geografov/viewer |заглавие = К вопросу об истоках Танаиса в представлениях античных географов |язык = ru |издание = Боспорские исследования |тип = |год = 2015 |месяц = |число = |номер = |issn = |страницы = 315—324 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ҡара диңгеҙ буйындағы һыу баҫыу теорияһына ярашлы, боронғо Аҙау диңгеҙе булмаған. Ул ваҡытта Дон Ҡара диңгеҙгә хәҙерге [[Керчь боғаҙы]] районында ҡоя. Н. К. Верещагин 1954 йылда Дондағы Ростовтың көнбайыш ситендәге Левентовский карьерында Paracamelus alutensis № 35676 төрө дөйәһенең метатарсаль һөйәге фрагментын таба. Ул урта виллафранканың аҙағына ҡарай&lt;ref&gt;{{книга |автор = Саблин М. В., Гиря Е. Ю. |заглавие = Артефакт из Ливенцовки — Свидетельство присутствия человека на территории Восточной Европы в интервале 2,1 — 1,97 млн лет назад. Древнейшие миграции человека в Евразии. Материалы международного симпозиума. |ссылка = |ответственный = |место = Новосибирск |издательство = ИАЭ СО РАН |год = 2009 |страниц = |страницы = 166—174 |isbn = |язык = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |автор = Саблин М. В., Гиря Е. Ю. |заглавие = К вопросу о древнейших следах появления человека на юге Восточной Европы |ссылка = https://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/422/2.pdf |язык = |издание = Археология, этнография и антропология |год = 2010 |том = |номер = 2 (42) |выпуск = |страницы = |doi = |issn = |archiveurl = |archivedate = |ref = }}&lt;/ref&gt;.

Дон тураһында тарихҡаса тиклемге осорға ҡағылышлы мәғлүмәтте Риттер үҙенең «Vorhalle»һында бирә.

Полибийға Дон сығанаҡтары билдәһеҙ. Пейтингерҙың картаһында Дон, Меотиан күленә ([[Аҙау диңгеҙе]]) ҡойһа ла, уның сығанаҡтары океандың иң ярындағы ниндәйҙер тауҙа ята, ә уның сығанағында картала «[[Европа]]ны [[Азия]]нан айырып торған Танаис йылғаһы» тип яҙылған.

[[Святослав Игоревич|Святослав]] үҙенең дружинаһы менән [[хазарҙар]]ға ҡаршы походта Дон буйлап төшә. Киев Русендә Донец тип хәҙерге Донец түгел, ә Уда йылғаһы аталған&lt;ref name=&quot;Рассказ о Северском Донце&quot;&gt;{{книга |автор = Саратов И. |заглавие = Рассказ о Северском Донце. № 1-2007 |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = [[НиТ]] |год = |страниц = |страницы = 6, 57-61 |isbn = |язык = ru}}&lt;/ref&gt;. Үҙ сиратында, хәҙерге Донецты ул ваҡытта Дон тип йөрөткәндәр.

Б. А. Рыбаков фекеренсә, «Игорь полкы тураһында һүҙ»ҙә Донецтар телгә алына. Ғәмәлдә Удаға (атап әйткәндә, кенәз Игорь Святославичтың йылға менән диалогы) ҡарай, ә Дон тураһында әйтелгән һүҙ Донецка ҡарай&lt;ref name=&quot;События 1184—1185&quot;&gt;{{книга |автор = [[Рыбаков, Борис Александрович|Борис Рыбаков]] |заглавие = События 1184—1185 гг., воспетые в «Слове» |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Молодая гвардия |год = 1986 |страниц = |страницы = |isbn = |язык = ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Тана ҡалаһы ===

== География ==

=== Башланған ере ===
[[Файл:Исток реки Дон.jpg|справа|мини|Дондың башы]]
[[Файл:Бассейн Дона1.png|мини|Дон бассейны]]
Дондың башы Үҙәк Рус ҡалҡыулығының төньяҡ өлөшөндә, [[диңгеҙ кимәле]]нән яҡынса 230 м бейеклектә урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://pkk.rosreestr.ru/#/search/54.01481025368905,38.284613169094065/16/@pb4hsgvqp |title = Единая электронная картографическая основа. Росреестр 2019—2022 |lang = ru |website = pkk.rosreestr.ru |date = |access-date = 2022-10-10 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}&lt;/ref&gt;. Элек йылғаның башланыу урынын Иван күле тип ҡабул ителгән була (шуға күрә йылғаның үҙен Дон Иванович тип йөрөткәндәр; ысынында иһә Дон Иван күленән башланмай). Һуңынан, [[Тула өлкәһе]]нең Новомосковск ҡалаһынан төньяҡтараҡ Шат һыуһаҡлағысы төҙөлгәс, Иван күле уның эсендә ҡала. Йыш ҡына Дон сығанағы итеп Шат һыуһаҡлағысын атайҙар, әммә уны йылғанан тимер юл дамбаһы кәртәләп тора.

Хәҙерге ваҡытта Урванка шишмәһенең (йәки йылғаның) сығанағын Дондың башланған урын тип иҫәпләйҙәр, ул Новомосковск балалар паркынан&lt;ref&gt;{{cite web |author = Василий Песков |title = Дон в колыбели |url = https://www.kp.ru/daily/24563.3/736393/ |deadlink = no |archive-url = https://web.archive.org/web/20100929225126/http://www.kp.ru/daily/24563.3/736393/ |archive-date = 2010-09-29 |access-date = 2010-10-16 |lang = ru }}&lt;/ref&gt; 2—3 км көнсығышта урынлашҡан. Был урында «Дон сығанағы» архитектура комплексы бар. Был комплекстағы сығанаҡ яһалма, ул һыу менән тәьмин итеү селтәренә тоташҡан&lt;ref&gt;{{cite web |author = Сергей Новиков |title = ПРОПАЛ ИСТОК ДОНА |url = https://www.trud.ru/article/04-11-2003/64037_propal_istok_dona.html |deadlink = no |archive-url = https://web.archive.org/web/20110818054942/https://www.trud.ru/article/04-11-2003/64037_propal_istok_dona.html |archive-date = 2011-08-18 |access-date = 2011-06-11 |lang = ru }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author = |title = Про реку Дон. Исток. |url = https://donzemlya.ucoz.ru/blog/pro_reku_don_istok/2009-10-08-91 |deadlink = no |access-date = 2011-06-11 |lang = ru |archive-url = |archive-date = }}&lt;/ref&gt;.

=== Үҙәне һәм йырҙаһы характеры ===
Дон йылғаһының үҙәне һәм йырҙаһы тигеҙлек йылғалары өсөн типик.

Дондың үҙәне, өлкәләге башҡа йылғалар кеүек үк, асимметрик төҙөлөшлө. Уң яры — бейек һәм текә, ә һул яры — һөҙәк һәм уйһыу.

=== Дондың ҙур бөгөлө ===
Дондың Бөйөк бөгөлө — Серафимовичтан (элек Усть-Медведицкая станицаһы) Дондағы Калачҡа тиклем, шулай уҡ йылға менән уратып алынған урын. Был районда Дон көнсығышҡа табан ағымдың дөйөм йүнәлешендә бер нисә киҫкен бөгөлөш яһай, артабан ҡапыл көньяҡҡа борола һәм Волга менән араһы 60 километр ҡала. [[Волга]] [[һыу кимәле|кимәле]]нән 40 метр бейеклектә аға.

Ҙур бөгөл бәләкәй бөгөлдәр системаһына бүленә. Икенсел , өсөнсөл, дүртенсел бөгөлдәр бар.

=== Дондың дельтаһы ===

== Һыу режимы ==

== Файҙаланыу ==
Донда суднолар тамағынан үргә ҡарай (1590 км) [[Воронеж]]ға тиклем йөрөй. Даими навигация Лиски ҡалаһына тиклем (1355 км).

Беҙҙең эраның беренсе мең йыллыҡтарҙа бында Волгодонск үткәүеле барлыҡҡа килә. Был юл 1952 йылға тиклем эшләй (йылғалар араһында [[В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы|Волга-Дон каналы]] төҙөлгәнгә тиклем).

Цимлянск станицаһы янында оҙонлоғо 12,8 км булған быуа төҙөлә. Ул йылғала [[һыу кимәле]]н 27 метрға күтәрә һәм Голубинскийҙан [[Волгодонск]]иға тиклем һуҙылған [[Цимлянск һыуһаҡлағысы]] барлыҡҡа килә, уның дөйөм һыйҙырышлығы 21,5 км² (файҙалы ҡеүәте — 12,6 км²) һәм майҙаны 2600 км² тәшкил итә. Быуа эргәһендә гидроэлектростанция урынлашҡан. Цимлянск һыуһаҡлағысы һыуы Саль далаларын һәм [[Ростов өлкәһе|Ростов]], [[Волгоград өлкәһе|Волгоград]] өлкәләренең [[дала]]ларын һуғарыу өсөн ҡулланыла.

Цимлянск ГЭС-ынан 130 саҡрымға яҡын алыҫлыҡта, суднолар йөрөү өсөн кәрәкле тәрәнлек өс гидроузел: Николаевский, Константиновский һәм Кочетовский ярҙамында башҡарыла&lt;ref name=&quot;ad-gbu&quot;/&gt;. Иң боронғоһо һәм иң билдәлеләре — Кочетово гидроузелы Северский Донец йылғаһының Дон йылғаһына ҡойған ерҙән 7,5 км түбәнерәк урынлашҡан (йәғни Дондағы Ростов ҡалаһынан 131 км үрҙә)&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://gssm.ru/index.php?id_article=33 |title = Кочетовский гидроузел |lang = ru |website = www.gssm.ru |date = |access-date = 2019-08-26 |deadlink = no |archive-url = https://web.archive.org/web/20120104083100/http://www.gssm.ru/index.php?id_article=33 |archive-date = 2012-01-04 }}&lt;/ref&gt;. Ул 1914—1919 йылдарҙа төҙөлгән&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = http://www.sarkel.ru/istoriya/istoriya_kazachestva/varianty_soedineniya_volgi_i_dona/ |title = Варианты соединения Волги и Дона |lang = ru |website = www.sarkel.ru |date = |access-date = 2019-08-26 |deadlink = yes |archive-url = https://web.archive.org/web/20170307221531/http://sarkel.ru/istoriya/istoriya_kazachestva/varianty_soedineniya_volgi_i_dona |archive-date = 2017-03-07 }}&lt;/ref&gt; һәм 2004—2008 йылдарҙа реконструкцияланған. Реконструкция барышында шлюздың икенсе һыҙығы өҫтәлә&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://gssm.ru/index.php?id_article=33 |title = 25 августа 2005 года заместитель Министра транспорта РФ Александр Мишарин провёл в Ростовской области совещание по итогам осмотра строительства второй очереди Кочетовского гидроузла на реке Дон. |lang = ru |website = www.gssm.ru |date = |access-date = 2019-08-26 |deadlink = no |archive-url = https://web.archive.org/web/20120104083100/http://www.gssm.ru/index.php?id_article=33 |archive-date = 2012-01-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.mnr.gov.ru/news/?act=print&amp;id=1502 |deadlink = yes |title = Государственная комиссия приняла в эксплуатацию вторую нитку шлюза старейшего на Дону Кочетовского гидроузла |access-date = 2008-11-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110818185205/http://www.mnr.gov.ru/news/?act=print&amp;id=1502 |archive-date = 2011-08-18}} (17.07.2008)&lt;/ref&gt;.

Кочетово гидроузелынан аҫтараҡ быуалар юҡ, ә суднолар йөрөшө тәрәнлеге системалы драга ярҙамында һаҡлана&lt;ref name=&quot;ad-gbu&quot;&gt;{{cite web |author = |lang = ru |url = http://www.adgbu.ru/info/borders.html |deadlink = yes |title = Навигационно-гидрографический очерк |archive-url = https://archive.is/20120629003544/http://www.adgbu.ru/info/borders.html |archive-date = 2012-06-29 }} (АД ГБУВПиС)&lt;/ref&gt;.

== Ҡушылдыҡтар ==

=== Ҙур ҡушылдыҡтары ===
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:

Төньяҡ Донец (уң): оҙонлоғо — 1016 км, бассейн майҙаны — 99 600 км²;
Хопёр (һул): оҙонлоғо — 1008 км, бассейн майҙаны — 61 100 км²;
Медведица (һул): оҙонлоғо — 764 км, бассейн майҙаны — 34 700 км².

== Дондағы географик объекттар ==

=== Дон дельтаһының ҙур ҡултыҡтары ===

=== Инешенән тамағына тиклем ҡалалар ===
[[Файл:Донская панорама.jpg|справа|350px|мини|Дон йылғаһына Серафимович күперенән күренеш]]
[[Файл:Storozhevoe-Don-Day-Panorama-20090524.jpg|справа|350px|мини|Воронеж өлкәһенең Сторожевое ауылында Дон]]

{{колонки|3}}
Новомосковск
Данков
Лебедянь
Задонск
Семилуки
[[Воронеж]]
Нововоронеж
Лиски
Павловск
Серафимович
Дондағы Калач
[[Волгодонск]]
Цимлянск
Константиновск
Семикаракорск
Аксай
[[Дондағы Ростов]]
[[Аҙау]]
Новочеркасск (уң тармағында).
{{колонки|конец}}

=== Дондың утрауҙары ===

=== Башҡалар ===
[[Цимлян ГЭС-ы]]

== Флора һәм фауна ==

=== Балыҡтар ===
Дон йылғаһында [[балыҡтар]]ҙың 67 төрө бар. Шул уҡ ваҡытта йылғаның бысраныуы һәм көслө рекреацион йөкләнеш арҡаһында йылғала балыҡ запасы кәмегән. Балыҡтарҙың ваҡ төрҙәре: [[алабуға]], [[сабаҡ]], [[ҡыҙылғанат]], [[табан (балыҡ)]], [[ағасаҡ]] йышыраҡ осрай, ә урта һәм ҙур төрҙәре ([[ҡорман]], [[Зөгәй|һыла]], [[суртан]]) хәҙер һирәгерәк осрай.

=== Ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәр ===

=== Һөтимәрҙәр ===
Кеше эшмәкәрлеге, башлыса далаларҙы һөрөп, Дон бассейнында элек киң таралған хайуандарҙың: ҡырағай аттарҙың, дала антелоптарының, мармоттарҙың һәм башҡа бик күп хайуандарҙың юҡҡа сығыуына килтерә. Егерме быуаттың алтмышынсы-етмешенсе йылдарында Дон йылғаһының айырым ҡушылдыҡтарында, нигеҙҙә, Оскол йылғаһы буйында, байбаҡтар, [[ҡоралай]]ҙар, [[Ҡабан|ҡыр ҡабан]]дары ҡайһы берҙәрендә [[йофар]] осратырға мөмкин булған. Хәҙерге ваҡытта йылға бассейнындағы һөтимәрҙәрҙән түбәндәге кимереүселәрҙе осратырға мөмкин: йылға ҡондоҙо, ялман, йомран һәм сысҡанды, йыртҡыс йылға ҡондоҙо, шәшке, дала һәм урман көҙәнен күрергә мөмкин. Йылға бассейнында әле лә ярғанаттар йәшәй.

=== Ҡоштар ===

=== Үҫемлектәр ===

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Don River in Polibino photo by Arssenev.jpg|Дон Полибинда ([[Липецк өлкәһе]]))
Мост через Дон.JPG|Курск шоссеһында Дон аша күпер (Воронеж яны) 
Dankov - 05 Don River.jpg|Дон Данковта (Липецк өлкәһе)
Don River near Yelets.jpg|Дон [[Елец]]та (Липецк өлкәһе)
A view over the Don River from Kamenka, Lipetsk oblast.jpg| Дон Липецк өлкәһенең Задонск районындағы Каменка ауылы янында
Дон у Семилук.JPG|Дон Семилукта ([[Воронеж өлкәһе]])
Don river near Volgodonsk (Russia).JPG|Дон Волгодонск янында (Романская станицаһы))
Rostov-on-Don, Panorama of Don River, Russia.jpg|Дон [[Дондағы Ростов]]та
Frozen Don River in cold Russian winter, Rostov-on-Don, Russia.jpg|Дондағы Ростов эргәһендә туңған Дон
&lt;/gallery&gt;

== Дон мәҙәниәттә ==

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Дон, река в Европейской России}}
* Полуденский М. и Геннади Гр. Карты реки Дона, изданные в Амстердаме // Вестник РГО. — СПб., 1856. — Ч. XVIII, кн. V, отд. IV. — С. 47-56.
* ''Жуков С.'' Дон. — М., 1934.
* ''Отин Е. С.'' Ареалы славянских гидронимических терминов в топонимии Подонья // Проблемы восточнославянской топонимии. М., 1978.
* ''Отин Е. С.'' Русская ономастика и ономастика России. М.: Школа-Пресс, 1994.
* ''Отин Е. С.'' [http://archive.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Slz/2006_10/VULS10_PDF/Otin.pdf О принципах составления гидронимических каталогов нового типа: «Каталог гидронимов бассейна реки Дон»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203214250/http://archive.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/slz/2006_10/VULS10_PDF/Otin.pdf |date=2013-12-03 }} // Восточноукраинский лингвистический сборник. Вып. 10, 2006. С. 163—203.
* {{книга
 | автор         = Соколов А. А.
 | часть         = Река Дон
 | ссылка часть  = http://tihiy-don-river.narod.ru/stl4.html
 | заглавие      = Гидрография СССР: воды суши. Учебник
 | ссылка        = 
 | ответственный = А. А. Соколов
 | издание       = 
 | место         = Л.
 | издательство  = Гидрометеоиздат
 | год           = 1964
 | страницы      = 
 | страниц       = 536
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}
* {{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Дон%20(река%20в%20Европ.%20части%20СССР)/БСЭ/Дон%20(река%20в%20Европ.%20части%20СССР)/|title=Дон (река в Европ. части СССР)}}
* [http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-1453.htm ''Дон'' в «Словаре современных географических названий»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Рыбаков Б. А. [http://idrisi.narod.ru/ryb1154.htm Русские земли по карте Идриси 1154 г.] // Краткие сообщения Института материальной культуры. № 43. 1952.
* Рыбаков Б. А. [http://tochka.gerodot.ru/slovo/rybakov01.htm Дон и Донец в «Слове о полку Игореве»] // Научные доклады высшей школы. Исторические науки. 1958. № 1.
* Записки Одесского общества истории и древностей. [http://www.library.chersonesos.org/getfile.php?tome_code=64&amp;ext=djvu Т. VII. Одесса, 1868] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305043029/http://www.library.chersonesos.org/getfile.php?tome_code=64&amp;ext=djvu |date=2016-03-05 }}. С. 146.
* [http://new.runivers.ru/bookreader/book10077/#page/170/mode/1up Памятники дипломатических сношений Московского государства с Крымом, Ногаями и Турцией, часть 2-я (годы с 1508 по 1521).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221006093348/https://new.runivers.ru/bookreader/book10077/#page/170/mode/1up |date=2022-10-06 }} // Сборник Императорского Русского исторического общества. Вып. 95. СПб. 1895. С. 141.
* ''Беляев И. Д.'' [http://www.history-fiction.ru/books/all_1/time_18_1/section_1_1/book_463/ О сторожевой, станичной и полевой службе на польской украйне Московского государства до царя Алексея Михайловича] // Чтения Общества истории и древностей российских. Кн. 1. Отд. 2. М., 1846; С. 60, раздел «Источники».
* ''Багалей Д. И.'' [http://new.runivers.ru/bookreader/book54990/#page/65/mode/1up Материалы для истории колонизации и быта Харьковской и отчасти Курской и Воронежской губ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220324022418/https://new.runivers.ru/bookreader/book54990/#page/65/mode/1up |date=2022-03-24 }} Харьков, 1890, с 45.
* {{книга
 |автор         = Калесник С. В.
 |заглавие      = Северный Кавказ и Нижний Дон: Физико-географическая характеристика
 |ссылка        = 
 |ответственный = Академия наук СССР, Институт географии АН СССР
 |издание       = 
 |место         = М.; Л.
 |издательство  = Издательство Академии наук СССР
 |год           = 1946
 |страниц       = 132
 |серия         = Научно-популярная серия: Природа СССР
 |тираж         = 5&amp;nbsp;000
}} (обл.)
* ''Суганова З. В. (Рубцова З. В.).'' Из наблюдений над топонимией Дона // Вопросы географии, № 70: Изучение географических названий. М., 1966. С. 141—144.
* {{книга
 | автор         = Рубцова З. В.
 | часть         = Из истории донской топонимии
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Историческая ономастика
 | ссылка        = 
 | ответственный = Отв. ред. А. В. Суперанская; Редкол.: В. П. Нерознак, Н. В. Подольская, В. Э. Сталтмане; Институт языкознания АН СССР
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = Наука
 | год           = 1977
 | страницы      = 217—250
 | страниц       = 308
 | тираж         = 6000
 | ref           = 
}} (обл.)
* {{книга
 |автор         = 
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Кавказ и Дон в произведениях античных авторов
 |ссылка        = 
 |ответственный = Составители: В. Ф. Патракова, В. В. Черноус; Отв. ред. М. Р. Гасанов; Рецензенты: к.и.н. В. А. Кореняко, к.и.н. Ф. Х. Гутнов; Северо-Кавказский научный центр высшей школы
 |издание       = 
 |место         = Ростов-на-Дону
 |издательство  = Русская энциклопедия. Ростовский-на-Дону филиал
 |год           = 1990/1991
 |страницы      = 
 |страниц       = 408
 |серия         = Библиотека истории Северного Кавказа и Дона в дневниках, воспоминаниях и свидетельствах современников
 |isbn          = 5-7115-08830
 |тираж         = 12&amp;nbsp;000
}} (в пер.)
* ''Сёмушкин В. А.'' [http://www.dissercat.com/content/gidronimiya-srednego-dona-nominatsionnyi-i-slovoobrazovatelnyi-aspekty Гидронимия Среднего Дона: номинационный и словообразовательный аспекты]: Автореферат дисс. … канд. филологических наук. Воронеж, 2000.
* ''Костюченкова Е. М.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/toponimiya-pridonya-kak-istochnik-lingvokulturnoy-informatsii Топонимия Придонья как источник лингвокультурной информации] // Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена. 2008. Вып. 86.
* ''Мильков Ф. Н.'' Вниз по Тихому Дону / Ф. Н. Мильков // По родным просторам. Воронеж, 1992. С. 79—97.
* {{книга
 |автор         = Ильина Л. Л., Грахов А. Н.
 |заглавие      = Повесть о великих реках Русской равнины
 |ссылка        = 
 |ответственный = Рецензент: канд. техн. наук В. С. Вуглинский
 |издание       = 
 |место         = Л.
 |издательство  = Гидрометеоиздат
 |год           = 1983
 |страниц       = 168
 |серия         = Реки и озёра нашей Родины
 |тираж         = 100000
}} (обл.)

== Һылтанмалар ==
* {{cite web |author = |lang = ru |url = http://tihiy-don-river.narod.ru/ |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Река Дон: фотографии, карты, описания притоков}}
* {{cite web |author = |url = http://tihiy-don-river.narod.ru/stl2.html |title = Река Дон в «Книге Большому Чертежу» |lang = ru |website = tihiy-don-river.narod.ru |date = |access-date = 2019-08-26 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}
* {{YouTube|id=-wuL094P_lU|logo=1|title=Река Дон на байдарке. Исток Дона (Новомосковск) — Епифань — Куликово поле}} // Арсентий Бережной. 6 апреля 2017.

{{Внешние ссылки|Водный объект}}{{Дон}}
{{Бассейн Дона}}
{{Населённые пункты на Дону}}

{{hydro-stub}}
[[Категория:Дон]]
[[Категория:Тула өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Рязань өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Липецк өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Воронеж өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Ростов өлкәһе йылғалары]]
[[Категория:Волгоград өлкәһе йылғалары]]</text>
      <sha1>9fgykrcr3g2e4bfmm58p38zny4ifnhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джеймс Джойс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102186</id>
    <revision>
      <id>1301841</id>
      <parentid>1285007</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T08:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12736" sha1="1hy1iyiotkbesxg914bw74zr81e647b" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Джеймс Джойс
 |Төп исеме       = James Augustine Aloysius Joyce
 |Рәсеме          = Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg
 |Киңлек              = 220 px
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Тыуыу датаһы        = 2.2.1882
 |Тыуған урыны       = Ратгар, {{ТыуғанУрыны|Дублин|Дублинда}}, [[Ирландия]]
 |Вафат булыу датаһы          = 13.1.1941
 |Вафат булған урыны          = {{МестоСмерти|Цюрих|Швейцарияла}}, [[Швейцария]]
 |Эшмәкәрлек төрө     = яҙыусы, журналист, уҡытыусы
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = 
 |Жанр                 = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = 
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
 |Ҡултамғаһы              = James Joyce signature.svg
}}
'''Джеймс Августин Алоиз Джойс''' ({{lang-en|James Augustine Aloysius Joyce}}; [[2 февраль]] [[1882 йыл]] — [[13 ғинуар]] [[1941 йыл]]) — [[Ирландия]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]] һәм [[шиғриәт|шағиры, модернизм]] вәкиле.

== Биографияһы ==
Джеймс Джойс, гриориан стилендә төҙөлгән йорттарҙан торған [[Дублин]]дың көньяҡ районындағы Ратгар ҡалаһында, Станислас Джойс һәм Мэри Джейн Марриҙарҙың күп балалы ғаиләһендә тыуған. Атаһы, финанс эштәре бик шәп бармағанлыҡтан, бер нисә тапҡыр һөнәрен алыштырған, шунлыҡтан уларҙың ғаиләһе Дублиндың бер районынан икенсеһнгә күсеп йөрөргә мәжбүр булған. Яҙыусы үҙ ваҡытына күрә һәйбәт кенә белем алһа ла, ярлылыҡта үткән балалыҡ һәм йәшлек йылдарын һәм тормошта бик тиҙ генә үҙенә урын таба алмағанын күп кенә китаптарында һүрәтләгән. «Рәссамдың йәшлектәге портреты» һәм «Улисс» тигән романдарының төп геройы булған Стивен Дедалдың тормошонда яҙыусының биографик оҡшашлығы айырыуса ярылып ята.
[[Файл:James_Joyce_age_six,_1888.jpg|thumb|262x262px|6 йәшлек Джеймс]]
6 йәшендә Джойс Клейндәге Клонгоуз Вудс иезуиттәр көллиәтенә уҡырға инә, һуңынан Дублиндағы Бельведер көллиәтендә уҡый. Аҙаҡ килеп, [[1893 йыл]]да ул Университет колледжы тип аталып йөрөтөлгән Дублин университетенә уҡырға инә һәм уны [[1902 йыл]]да тамамлап сыға.
[[File:Joyce - Dubliners, 1914 - 3690390 F.jpg|thumb|upright|left|''Dubliners'', 1914]]

Был [[1900 йыл]]да Дублиндың ''« Ике аҙналыҡ күҙәтеү»'' гәзитендә уның Ибсендең « Беҙ, үлектәр, уянғанда» пьесаһы тураһында яҙылған иң беренсе яҙған эссеһе баҫылып сыға. Шул уҡ йылда Джойс лирик шиғырҙар ҙа ижад итә башлай. 1916 йылда Американың Джейн Хип һәм Маргарет Андерсондар нигеҙ һалған « Литтл Ревью» тигән әҙәби журналында ул үҙенең тәүге әҫәрҙәрен баҫтырып сығара.

20 йәшендә Джойс [[Париж]]ға килә. Ул бында, заманында атаһы профессияларын бер туҡтауһыҙ алмаштырған кеүек, үҙенә байтаҡ ваҡыт урын таба алмай этләнә: ул берсә журналист, берсә уҡытыусы һ. б. булып эшләй. Европа континентына килеп, [[Франция]]ла бер йыл эшләгән ваҡытында әсәһенең бик ҡаты ауырып киткәне тураһында телеграмма ала һәм яҙыусы ҡабат Ирландияға ҡайтып китә. Әсәһе, ауырыуынан терелә алмай, үлгәс, Джойс, тағы ла тыуған илен ташлап сығып, Триест ҡалаһында горничный булып эшләгән Нора Барнакл менән бергә тора башлай. Һуңынан, 27 йыл үткәс, уның менән никахҡа керә.
[[Файл:James_Joyce_by_Alex_Ehrenzweig,_1915_restored.jpg|thumb|330x330px|Джеймс Джойс 1915 йылда]]

[[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда Джойс ҡатыны менән Цюрихҡа күсеп килә. Ул бында «Рәссамдың йәшлектәге портреты» романын, һуңыраҡ «Улисс» тигән әҫәрен яҙа башлай. [[Европа]]ла сәйхәттә йөрөгән сағында Джойс шиғырҙар яҙған. Уның шиғырҙары, имажинистарҙың анталогияһында баҫылып сығып, донъя күргән. [[1933 йыл]]да уның «Улисс» романы Джойстың тыуған иле Ирландияла түгел, ә Францияла тәүге тапҡыр донъя күрә. Был публикаға иң билдәле, 600 бит тәшкил иткән ҙур күләмле әҫәрендә Джойс Дублин йәбрәйе Леопольд Блумдың 1904 йылдың 16 июнендәге бер көнөн тасуирлай. Был китап Францияла сыҡһа ла, Джойстың үҙе әйтеүе буйынса, Дублиндың бер көн эсендә һәләк булыуы мөмкинлеген һүрәтләүсе роман. 16 июнь көнө Джойсты ихтирам итеп уҡыған бөтә донъя уҡыусылары араһында Блумсдэй (Bloomsday) тип танылған. көн булып тора.

Парижда Джеймс Джойс үҙенең һуңғы ҙур күләмле «Финнеганды иҫкә алыу» тигән романын яҙған. Был роман [[1939 йыл]]да баҫтырылып сығарылған. Әҫәр ҡатмарлы, эксперименталь роман булһа ла, уҡыусылар уны бик яратып ҡабул иткәндәр. Быға тиклем өлгө булып иҫәпләнгән «Дублинлылар» тигән тәүге новеллалар китабынан айырмалы рәүештә, Джойстың был китабы фән белгестәре өсөн хәҙерге көндә лә «белгестәр өсөн» яҙылған иң һәйбәт әҫәрҙәрҙең береһе булып ҡала. Халыҡ араһында уның иң тәүге «Рәссамдың йәшлектәге портреты» романы ла иң яратып, күп тапҡырҙар уҡылған, популярлыҡ ҡаҙанған китаптарҙың береһе.
[[Файл:Grave_James_Joyce.jpg|thumb|267x267px|Джеймс Джойстың Цюрихтағы ҡәбере]]
Икенсе бөтә донъя һуғышы башында Франция, немец ғәскәрҙәре тарафынан еңелгәс һәм уның байтаҡ өлөшө оккупацияла немецтәр ҡул аҫтында ҡалғас, Джойс Цюрихҡа кире әйләнеп ҡайта. Ғүмеренең һүңғы йылдарында уның һаулығы бик ныҡ ҡаҡшай, ул глаукома менән яфалана. 1941 йылдың 11 ғинуарында ашҡаҙаны тишелеп сығыу сәбәпле операцияға эләгә һәм шунан терелә алмай, 1941 йылдың 13 ғинуарында вафат була. була.

== Йоғонтоһо ==
[[Файл:Joyce_oconnell_dublin.jpg|thumb|563x563px| Джеймс Джойсҡа Дублиндағы һәйкәл]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Burgess, Anthony, ''Here Comes Everybody: An Introduction to James Joyce for the Ordinary Reader'', Faber &amp; Faber (1965); (published in America as ''Re Joyce'') ASIN B000KW9R3Y; Hamlyn Paperbacks; Rev. ed edition (1982). ISBN 0-600-20673-4.
* Burgess, Anthony, ''Joysprick: An Introduction to the Language of James Joyce'' (1973), Harcourt (March 1975). ISBN 0-15-646561-2.
* Clark, Hilary, ''The Fictional Encyclopaedia: Joyce, Pound, Sollers''. Taylor &amp; Francis, 1990.
* Ellmann, Richard, ''James Joyce'', Oxford University Press, New York 1959, 1982. ISBN 0-19-281465-6. Often praised as the finest biography of the 20th century.
* Levin, Harry (ed. with introduction and notes). ''The Essential James Joyce''. Cape, 1948. Revised edition Penguin in association with Jonathan Cape, 1963.
* Levin, Harry, ''James Joyce''. Norfolk, CT: New Directions, 1941 (1960).
* Quillian, William H. ''Hamlet and the new poetic: James Joyce and T. S. Eliot''. Ann Arbor, MI: UMI Research Press, 1983.
* Read, Forrest. ''Pound/Joyce: The Letters of Ezra Pound to James Joyce, with Pound’s Essays on Joyce''. New Directions, 1967.
* Special issue on James Joyce, ''In-between: Essays &amp; Studies in Literary Criticism'', Vol. 12, 2003. [''Article''s]
* ''Irish Writers on Writing'' featuring James Joyce. Edited by Eavan Boland (Trinity University Press, 2007).
* ''A Bash In The Tunnel'' (Brighton: Clifton Books 1970), edited by John Ryan (Dublin artist), essays on James Joyce by Irish writers, namely Патрик, Фланн О’Брайен (Brian O’Nolan), Samuel Becket], Ulick O’Connor &amp; Edna O’Brien; expanded from:Envoy, A Review of Literature and Art, April 1951, Vol. 5, No. 17.

== Һылтанмалар ==
{{навигация
|Тема = Джеймс Джойс
|Викиөҙөмтә = ru:Джеймс Джойс
|Викикитапхана = ru:Джеймс Джойс
|Викимилек = James Joyce
}}
* [http://www.james-joyce.ru/ Русскоязычный сайт о Джеймсе Джойсе: биография, работы, цитаты, ссылки]
* [http://www.jamesjoyce.ie/ The James Joyce Centre]
* {{lib.ru|http://lib.ru/DVOJS/|Джеймс Джойс}}
* [http://mitin.com/projects/Joyce/ Джеймс Джойс. уэйк финнеганов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140613045540/http://mitin.com/projects/Joyce/ |date=2014-06-13 }}
* [http://sp-issues.narod.ru/2/belyaev.htm «Поминки по Финнегану»: апология перевода]
* [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&amp;pa=showbook&amp;pid=1813 Джойс, Джеймс «Циклоп. Глава из „Улисса“ в переводе Исраэля Шамира»]
* [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&amp;pa=showbook&amp;pid=660 голос Джойса: Джеймс Джойс читает отрывок из «Поминок по Финнегану»]
* [http://www.leonidfedorov.ru/vfv.htm Анри Волохонский читает собственные переводы Джойса под аккомпанемент Леонида Федорова и Владимира Волкова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005022807/http://www.leonidfedorov.ru/vfv.htm |date=2012-10-05 }}
* [http://www.colta.ru/articles/literature/3558 Любовные письма Джойса Норе Барнакл в переводе Сергея Соловьёва]
* {{HDS|43889}}

{{Библиоинформация}}

[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:Ирландия шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]</text>
      <sha1>1hy1iyiotkbesxg914bw74zr81e647b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Варшава университетының шәрҡиәт факультеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103513</id>
    <revision>
      <id>1301825</id>
      <parentid>1197269</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T01:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6723" sha1="di6kf79ce279f1lqwnr3u0ulkipwn6q" xml:space="preserve">'''[[Варшава университеты]]ның Шәрҡиәт факультеты''' ({{lang-pl|Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego}}) – Варшава университетының егерме факультетының бере. Элек был фәнни тикшеренеү майҙансығы '''Варшава университетының Шәрҡиәт институты'''  ({{lang-pl|Instytut Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego}}) тип йөрөтөлгәйне. Әлеге ваҡытта Шәрҡиәт факультетында 130 тирәһе уҡытыусы һәм тикшеренеүсе 
эшләй, көндөҙгө һәм киске бүлектәрендә 1200-ҙән дә күп студент уҡып тора. Бынан тыш, факультетта шәрҡи телдәр һәм әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә PhD-докторантура кимәлендәге уҡытыу ҙа алып барыла.

== Тарихы ==
Варшава Университетының Шәрҡиәт институты 1932 йылда барлыҡҡа килә, 1933 йылда дүрт йүнәлештә (мисриәт, һиндиәт, төркиәт һәм синология) уҡытыу башлана. Институтҡа нигеҙ һалған кеше – Станислав Шайер – шулай уҡ уның тәүге директоры вазифаһын башҡарған. &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;91&quot;&gt;&lt;/span&gt;

[[1952 йыл|1952]] йылда Шәрҡиәт институты Филология факультетының структураһына инә. Һуғыштан һуң был берәмектең фәнни тормошо әүҙемләшә килә. 1964 йылда институт ете кафедранан торған: мисриәт, һиндиәт, төркиәт, әссүриәт, синология, африканистика һәм семитология кафедралары.

[[1970 йыл|1970]]-[[1979 йыл|1979]] йылдарҙа, Шәрҡиәт институтының эске төҙөлөшө үҙгәреү һөһөмтәһендә, киләһе департаменттар (бүлектәр, {{Lang-pl|zakład}}) барлыҡҡа килә: Яҡын Көнсығыш һәм Африка департаменты, Урта Көнсығыш департаменты, Алыҫ Көнсығыш департаменты һәм Хәҙерге Азия тикшеренеүҙәре департаменты.

[[1975 йыл|1975]]  йылда ШИ Заманауи филология факультетының иң ҙур берәмеге булып тора. Уҡытыу 11 йүнәлештә алып барыла: африканистика, ғәрәбиәт һәм ислам фәндәре, мисриәт, боронғо шәрҡи филология, һинд филологияһы, ираниәт, японистика, монголистика, семитология, синология һәм төркиәт. 

[[1990 йыл|1990]]-[[1999 йыл|1999]] йылдарҙа тағы ла бер нисә яңы берәмек барлыҡҡа килә, уларҙың һәр береһе хәҙерге көнгәсә эшләп тора,[[2000 йыл| 2000]] йылда мәҙәниәт-ара мөнәсәбәттәр йүнәлеше ({{lang-pl|Studium Stosunków Międzykulturowych}}) асыла. 

2005 йылдың һыуығайҙың 19 көнөндә Шәрҡиәт институты статусы артып, уға факультет хоҡуҡтары бирелә.Был мәлдән алып ул Варшава Университетының төп берәмектәренең (jednostka podstawowa) береһе булып һанала.

[[2007 йыл|2007]] йылда институтҡа 75 йыл тулыу айҡанлы, Мацей Попка мөхәррирләгән ''75 lat Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego'' ({{lang-ba|Варшава университетының Шәрҡиәт институтының 75 йылы}}) тигән йыйынтыҡ баҫылып сыға.

[[2008 йыл|2008]] йылдың 23 ғинуарында Варшава Университеты Сенаты үҙ ҡарары менән Шәрҡиәт институтының нигеҙендә университеттың ун туғыҙынсы факультетын барлыҡҡа килтерә. Ошо көндән алып, был берәмек рәсми рәүештә Шәрҡиәт факультеты тип атала. 

[[2008 йыл|2008]] йылдың һабанайҙың 27-ендә ВУ Шәркиәт факультеты Шураһы (Rada Wydziału Orientalistycznego UW) берәмектең төҙөлөшөнә үҙгәрештәр индерә.

== Факультеттың хәҙерге төҙөлөшө ==
* Ғәрәбиәт һәм Исламиәт кафедраһы
* Көньяҡ Азия кафедраһы
* Японистика кафедраһы
* Африка телдәре һәм мәҙәниәттәре кафедраһы 
* Гебраистика кафедраһы 
* Ираниәт кафедраһы
* Европалағы Ислам бүлеге 
* Кореанистика бүлеге 
* Синология бүлеге 
* Төркиәт һәм Үҙәк Азия халыҡтары бүлеге
* Боронғо Шәреҡ бүлеге
* Көнсығыш Европа йүнәлеше
* Мәҙәниәт-ара мөнәсәбәттәр йүнәлеше
* Буддизм тикшеренеүҙәре ғәмәлханаһы &lt;br&gt;

== Идараһы ==
* Факультет деканы - доктор, профессор Пётр Тараха ({{Lang-pl|prof. dr hab. Piotr Taracha}})
* Финанс эштәре продеканы - профессор, доктор Юзеф Павловски ({{Lang-pl|prof. dr. hab. Józef Pawłowski}})
* Студент эштәре продеканы - доктор Марта Виды-Бехиссе ({{Lang-pl|dr. Marta Widy-Behiesse}})

== Әҙрисе ==
: Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego
: Krakowskie Przedmieście 26/28
: 00-927 [[Варшава|Warszawa]]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Варшава университетының Шәрҡиәт факультетын тамамлаған шәхестәр]]
* [[Шәрҡиәт]]

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [http://www.orient.uw.edu.pl Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329182743/http://orient.uw.edu.pl/ |date=2022-03-29 }}
[[Категория:Шәрҡиәт]]</text>
      <sha1>di6kf79ce279f1lqwnr3u0ulkipwn6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҫтыбый</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108887</id>
    <revision>
      <id>1301838</id>
      <parentid>1288693</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T07:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>викилаштырыу</comment>
      <origin>1301838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6480" sha1="rqd59hzksxooh7q1m88xmr2myj9tvf7" xml:space="preserve">{{блюдо
 | название = Ҡыҫтыбый
 | изображение =Qistibi.jpg
 | подпись =
 | тип =Милли аш-һыу
 | страна происхождения = [[Башҡортостан]]
 | автор =
 | год =
 | основные компоненты =эслек, [[май]], [[ҡамыр]]
 | возможные компоненты =
 | аналоги =
 | рецепт =
 | склад =
 |национальная кухня=&lt;span&gt;
* [[Башҡорт аш-һыуы]]
* [[Татар аш-һыуы]] 
&lt;/span&gt;}}

'''Ҡыҫтыбый''' ({{lang-ru|Кыстыбый}}) — башҡорт милли аш-һыуының бер төрө. [[Татарҙар]]ҙа, шулай уҡ [[Урта Азия]]ның күп кенә халыҡтары аш-һыуында ла осрай. Ҡыҫтыбый сөсө ҡамырҙан бешерелә. Эслеккә тары, [[ҡарабойҙай]] бутҡаһы, [[картуф]] иҙмәһе ҡулланыла.

== Атаманың килеп сығышы ==
Атаманың нигеҙендә эш барышын аңлатҡан «ҡыҫтырыу» йәки «ҡыҫыу» һүҙе тора. [[Сыуаш теле]]ндә''кастампи'', [[мари теле|марыйса]] ''кыстывий'', [[удмурттар]]ҙа ''кыстыбый'' тип йөрөтөлә&lt;ref&gt;http://kpfu.ru/staff_files/F2014800929/statya.sbornik.RIZYK.ATAMALARYNA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030211849/https://kpfu.ru/staff_files/F2014800929/statya.sbornik.RIZYK.ATAMALARYNA.pdf |date=2020-10-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Нисек бешерелә ==
Ҡамырын [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] һытып [[һөт]]кә йәки сей [[ҡатыҡ]]ҡа баҫалар. [[Таба]] ҙурлығына самалап [[ҡамыр]]ҙы бәләкәй генә йоморсаҡтарға бүлеп сығалар. Йоҡа ғына итеп [[:ru:Лепёшка|йәймә]] йәйәләр. Ҡоро табала йәймәләрҙең ике яғын да бешереп алалар. Йәймәләр һыуынмаҫ элек (һыуынһа һынырға мөмкин) яртыһына [[:ru:Начинка|эслек]] һалалар. Икенсе яртыһы менән ҡаплайҙар, йәғни ҡыҫалар, тик ситтәрен бөрмәйҙәр.

Өҫтәлгә бирер алдынан тышын иретелгән һары йәки шыйыҡ [[:ru:Сливочное масло|май]] менән майлайҙар. Көндәлек аҙыҡ итеп тә, ҡунаҡҡа һый итеп тә әҙерләйҙәр. Эслеге төрлөсә булһа ла, ҡамыры бер үк төрлө әҙерләнә.

== Рецепт: (бер порцияға) ==
Эслек өсөн:
* [[һөт]] — 150 мл.,
* [[тары]] — 50 г.,
* май — 20 г.,
* [[Аш тоҙо|тоҙ]]

Ҡамыр өсөн:
* [[он]]- 1 стакан.
* [[Һөт]] йәки сей [[ҡатыҡ]] — 1 стакан, 1 йомортҡа, тоҙ.

== Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт ==
Донъялағы иң ҙур ҡыҫтыбый 2011 йылда [[Башҡортостан]]да бешерелә һәм [[Гиннесстың рекордтар китабы|Гиннесс китабы]]на индерелә. Уның диаметры 2 метр 10 см була. Ҡыҫтыбыйҙы ҙурлығы 6,25 квадрат метр булған табала баш ҡаланың «Аҡбуҙат» ресторан комплексы ашнаҡсылары бешерә. Ҡамырын йәйеү өсөн 2,5 метр оҙонлоғондағы уҡлауҙы [[«Ағиҙел» башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе|«„Ағиҙел“ Башҡортостан художество промыслаһы» дәүләт унитар предприятиеһы]] оҫталары эшләп бирә.
&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/videos?vid=358695&amp;cid=7 Рекорд Гиннесса: самый большой Кыстыбый в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905222114/http://www.vesti.ru/videos?vid=358695&amp;cid=7 |date=2011-09-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* ''Шитова С. Н., Гадельгареева Р. Г.'' Злаки в повседневной, праздничной и обрядовой пище башкир в конце XIX — начале XX в.//Хозяйство башкир в XIX-начале XX в. М., 1979
* ''Баязитова Ф. С.'' Аш-су һәм халык традицияләре лексикасы. -Казан: Дом печати, 2007. — 480 б.
* {{китап |автор= Мигранова Э. В.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Башкиры. Традиционная система питания: Историко-этнографическое исследование|оригинал= |ссылка= https://vk.com/doc13096436_437798089?hash=abf2afbaaa03442561&amp;dl=fc083bf92f9910b991|викитека= |ответственный= |издание= |место= Уфа|издательство= Китап|год= 2012|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 296|серия= |isbn= 978-5-295-05587-4|тираж= |ref= }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/15501-kystybyj|автор=Мигранова Э. В.}}
* [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8093-y-tybyj Башҡорт Энциклопедияһында Ҡыҫтыбый мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421125029/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8093-y-tybyj |date=2016-04-21 }}
* [http://www.bashkirskayakuhnya.com/vypechki/%D0%BA%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%B9-%D2%A1%D1%8B%D2%AB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%B9/ Башҡорт кухняһы сайтында Ҡыҫтыбый мәҡәләһе]{{ref-ru}}
* [https://ufacity.wordpress.com/2015/01/21/%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%B1%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%BE-%D0%BA%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%B9/ ufacity.wordpress.com сайтында Ҡыҫтыбый мәҡәләһе]{{ref-ru}}

[[Категория:Башҡорт аш-һыуы]]</text>
      <sha1>rqd59hzksxooh7q1m88xmr2myj9tvf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301839</id>
      <parentid>1301838</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T08:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт */</comment>
      <origin>1301839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6470" sha1="7gyrlqezlvzvr30an7mvfge1yeu1m8t" xml:space="preserve">{{блюдо
 | название = Ҡыҫтыбый
 | изображение =Qistibi.jpg
 | подпись =
 | тип =Милли аш-һыу
 | страна происхождения = [[Башҡортостан]]
 | автор =
 | год =
 | основные компоненты =эслек, [[май]], [[ҡамыр]]
 | возможные компоненты =
 | аналоги =
 | рецепт =
 | склад =
 |национальная кухня=&lt;span&gt;
* [[Башҡорт аш-һыуы]]
* [[Татар аш-һыуы]] 
&lt;/span&gt;}}

'''Ҡыҫтыбый''' ({{lang-ru|Кыстыбый}}) — башҡорт милли аш-һыуының бер төрө. [[Татарҙар]]ҙа, шулай уҡ [[Урта Азия]]ның күп кенә халыҡтары аш-һыуында ла осрай. Ҡыҫтыбый сөсө ҡамырҙан бешерелә. Эслеккә тары, [[ҡарабойҙай]] бутҡаһы, [[картуф]] иҙмәһе ҡулланыла.

== Атаманың килеп сығышы ==
Атаманың нигеҙендә эш барышын аңлатҡан «ҡыҫтырыу» йәки «ҡыҫыу» һүҙе тора. [[Сыуаш теле]]ндә''кастампи'', [[мари теле|марыйса]] ''кыстывий'', [[удмурттар]]ҙа ''кыстыбый'' тип йөрөтөлә&lt;ref&gt;http://kpfu.ru/staff_files/F2014800929/statya.sbornik.RIZYK.ATAMALARYNA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030211849/https://kpfu.ru/staff_files/F2014800929/statya.sbornik.RIZYK.ATAMALARYNA.pdf |date=2020-10-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Нисек бешерелә ==
Ҡамырын [[Йомортҡа (ризыҡ)|йомортҡа]] һытып [[һөт]]кә йәки сей [[ҡатыҡ]]ҡа баҫалар. [[Таба]] ҙурлығына самалап [[ҡамыр]]ҙы бәләкәй генә йоморсаҡтарға бүлеп сығалар. Йоҡа ғына итеп [[:ru:Лепёшка|йәймә]] йәйәләр. Ҡоро табала йәймәләрҙең ике яғын да бешереп алалар. Йәймәләр һыуынмаҫ элек (һыуынһа һынырға мөмкин) яртыһына [[:ru:Начинка|эслек]] һалалар. Икенсе яртыһы менән ҡаплайҙар, йәғни ҡыҫалар, тик ситтәрен бөрмәйҙәр.

Өҫтәлгә бирер алдынан тышын иретелгән һары йәки шыйыҡ [[:ru:Сливочное масло|май]] менән майлайҙар. Көндәлек аҙыҡ итеп тә, ҡунаҡҡа һый итеп тә әҙерләйҙәр. Эслеге төрлөсә булһа ла, ҡамыры бер үк төрлө әҙерләнә.

== Рецепт: (бер порцияға) ==
Эслек өсөн:
* [[һөт]] — 150 мл.,
* [[тары]] — 50 г.,
* май — 20 г.,
* [[Аш тоҙо|тоҙ]]

Ҡамыр өсөн:
* [[он]]- 1 стакан.
* [[Һөт]] йәки сей [[ҡатыҡ]] — 1 стакан, 1 йомортҡа, тоҙ.

== Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт ==
Донъялағы иң ҙур ҡыҫтыбый 2011 йылда [[Башҡортостан]]да бешерелә һәм [[Гиннесстың рекордтар китабы|Гиннесс китабы]]на индерелә. Уның диаметры 2 метр 10 см була. Ҡыҫтыбыйҙы ҙурлығы 6,25 квадрат метр булған табала баш ҡаланың «Аҡбуҙат» ресторан комплексы ашнаҡсылары бешерә. Ҡамырын йәйеү өсөн 2,5 метр оҙонлоғондағы уҡлауҙы [[«Ағиҙел» башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе|«Ағиҙел» башҡорт сәнғәт әйберҙәре художестволы кәсептәре предприятиеһы]] оҫталары эшләп бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/videos?vid=358695&amp;cid=7 Рекорд Гиннесса: самый большой Кыстыбый в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905222114/http://www.vesti.ru/videos?vid=358695&amp;cid=7 |date=2011-09-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* ''Шитова С. Н., Гадельгареева Р. Г.'' Злаки в повседневной, праздничной и обрядовой пище башкир в конце XIX — начале XX в.//Хозяйство башкир в XIX-начале XX в. М., 1979
* ''Баязитова Ф. С.'' Аш-су һәм халык традицияләре лексикасы. -Казан: Дом печати, 2007. — 480 б.
* {{китап |автор= Мигранова Э. В.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Башкиры. Традиционная система питания: Историко-этнографическое исследование|оригинал= |ссылка= https://vk.com/doc13096436_437798089?hash=abf2afbaaa03442561&amp;dl=fc083bf92f9910b991|викитека= |ответственный= |издание= |место= Уфа|издательство= Китап|год= 2012|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 296|серия= |isbn= 978-5-295-05587-4|тираж= |ref= }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{ЭБЭ2013|index.php/component/content/article/2-statya/15501-kystybyj|автор=Мигранова Э. В.}}
* [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8093-y-tybyj Башҡорт Энциклопедияһында Ҡыҫтыбый мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421125029/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8093-y-tybyj |date=2016-04-21 }}
* [http://www.bashkirskayakuhnya.com/vypechki/%D0%BA%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%B9-%D2%A1%D1%8B%D2%AB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%B9/ Башҡорт кухняһы сайтында Ҡыҫтыбый мәҡәләһе]{{ref-ru}}
* [https://ufacity.wordpress.com/2015/01/21/%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%B1%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%BE-%D0%BA%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%B9/ ufacity.wordpress.com сайтында Ҡыҫтыбый мәҡәләһе]{{ref-ru}}

[[Категория:Башҡорт аш-һыуы]]</text>
      <sha1>7gyrlqezlvzvr30an7mvfge1yeu1m8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гаврилов Андрей Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109669</id>
    <revision>
      <id>1301830</id>
      <parentid>1283166</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T04:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26297" sha1="03ugpi2581suwdz35i7c18df206pdtg" xml:space="preserve">{{Хоккейсы2
 | Имя                  = Андрей Гаврилов
 | Оригинал имени       = 
 | Изображение          = [[Файл:Андрей Гаврилов.jpg|200px]]
 | Ширина               = 
 | Описание изображения =
 | Позиция              = Ҡапҡасы
 | Прозвище             =
 | Рост                 = 188
 | Вес                  = 94
 | Хват                 = һул
 | Игровая карьера      = {{хоккейная карьера 
 |2004—2007|{{Флаг России}} [[СКА (хоккей клубы)|СКА-2]]
 |2006—2007|{{Флаг России}} [[Спартак (хоккей клубы, Санкт-Петербург)|Спартак СПб]]
 |2007—2008|{{Флаг России}} [[Ариада-Акпарс (хоккей клубы)|Ариада-Акпарс]]
 |2008—2009|{{Флаг России}} [[Липецк (хоккей клубы)|Липецк]]
 |2009—2010|{{Флаг России}} [[Витязь (хоккей клубы, Подольск)|Витязь]]
 |2010|{{Флаг России}} [[Атлант (хоккей клубы)|Атлант]]
 |2010—2011|{{Флаг Белоруссии}} [[Шинник (хоккей клубы, Бобруйск)|Шинник]]
 |2011|{{Флаг России}} [[Моло-Прикамье (хоккей клубы)|Молот-Прикамье]]
 |2011—2012|{{Флаг России}} [[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]
 |2012—2013|{{Флаг России}} [[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]
 |2013—2014|{{Польша флагы}} [[Подхале (хоккей клубы)|Подхале]]
 |2014—2016|{{Флаг России}} [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
 |2016—2017|{{Флаг России}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
 |2017—2018|{{Флаг Казахстана}} [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо]]
 |2018|{{Флаг Эстонии}} [[Эверест (хоккей клубы)|Эверест]]
 |2019|{{Флаг Казахстана}} Торпедо}}
 | Тренерская карьера   = {{хоккейная карьера 
 |2020—ә.в.|{{Флаг России}} [[Динамо-Юниор (хоккей клубы)|Динамо-Юниор]]}}
 | Гражданство          = {{RUS}}
 | Дата рождения        = 8.11.1987
 | Место рождения       = {{МР|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта}}, [[Рәсәй]]
 | Дата смерти          = 
 | Место смерти         = 
 | Драфт НХЛ            = ''Һайланмай''
 | Карьера              = 2004—ә.в.
 | Награды и премии     = 
 | Медали               =
}}

'''Гаврилов Андрей Александрович''' ([[8 ноябрь]] [[1987 йыл]], [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй]]) — [[Рәсәй]] хоккейсыһы, ҡапҡасы һәм тренер. Санкт-Петербургтан [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] командаһы тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытты үҙ хоккей мәктәбе һәм экипировка бренды менән булаша.

== Карьера ==

=== КХЛ-ға тиклем ===
Андрей Гаврилов хоккей ҡапҡасыһы карьераһын тыуған ҡалаһындағы [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] хоккей клубында башлай. Уның йәштәр составы өсөн ул тәү тапҡыр 2004/2005 йылдар миҙгелендә Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында уйнай. Артабанғы миҙгелдә Андрей СКА-2 өсөн һигеҙ генә осрашыу үткәрә. 2006/2007 йылдар миҙгеле Гаврилов өсөн яҡшыраҡ үтә. Ул тәүгә юғары лигала Санкт-Петербургтан «Спартак» өсөн сығыш яһай. Шулай уҡ ул СКА-2 өсөн дә уйнай. Бөтәһе шул миҙгелдә Андрей 31 уйын үткәрә.

Миҙгел тамамланғас, Гаврилов Санкт-Петербургтан китә һәм Марий Эл өлкәһе Волжск ҡалаһында урынлашҡан «Ариада-Акпарс» хоккей клубына күсә. Ул төп состав өсөн юғары лигала һәм йәштәр составы өсөн беренсе лигала уйнай. «Ариада-Акпарс-2» үҙ зонаһында алтынсы урынды яулай һәм плей-офф уйындарының тәүге раундында «Аҡ Барс-2» командаһына серияла 1:3 иҫәбе менән отола.

2008/09 миҙгеле башланыр алдынан Андрей Гаврилов командаһын алмаштыра: ул Рәсәй чемпионатының юғары лигаһында уйнаған «Липецк» хоккей клубына күсә. Шул миҙгелдә Андрей клубтың төп ҡапҡасыһы статусын яулай һәм бөтәһе 52 рәсми уйында ҡатнаша, ә «Липецк» дивизионда етенсе урынды яулап плей-оффҡа эләгә. 1/16 финалында Гаврилов командаһы менән бергә «Рязань» клубына отола.

=== КХЛ-да тәүге миҙгел ===
[[КХЛ]]-дың икенсе миҙгеле алдынан Андрей «Витязь» менән килешеү төҙөй. 2009 йылдың 11 сентябрендә лигала ул тәүге уйынын үткәрә — «Витязь» Түбәнге Новгородтан «Торпедо» хоккей клубын 4:2 иҫәбе менән ота, ә Гаврилов уйынды тулыһынса боҙҙа үткәрә. 2010 йылдың 27 ғинуарында Андрей «Витязь» өсөн һуңғы уйынын үткәрә, сөнки 29 ғинуарҙа ул «Атлант» хоккей клубына күсә. 5 февралдә яңы командаһы өсөн тәүге уйын үткәрә һәм бер гол да үткәрмәй командаһына еңеү килтерә. Шул көндө ул тәү тапҡыр КХЛ-да рәсми уйында бер шайба ла ҡапҡаһына үткәрмәй. Тик «Атлант» өсөн ул шул миҙгелдә бөтәһе 3 уйын ғына үткәрә.

2010/2011 йылдар миҙгелендә ул сентябрҙә «Атлант» өсөн бер уйында ҡатнаша ла команданан китә. Уның яңы клубы Белоруссия чемпионатында сығыш яһаған «Шинник» хоккей клубы була. Был команда өсөн Андрей 28 матч үткәрә. «Шинник» даими чемпионатта һуңғы урынды яулай һәм плей-офф уйындарына эләкмәй, ә Гаврилов кире Рәсәйгә ҡайта.

=== ЮХЛ-да ике йыл ===
Рәсәйгә ҡайтҡас Андрей [[Юғары хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Молот-Прикамье|«Молот-Прикамье»]] хоккей клубының составын тулыландыра. 2011 йылдың сентябрь һәм октябрь айҙарында был клуб өсөн ул 11 уйын үткәрә һәм шуларҙың икәүһен генә еңә. Ноябрьҙә иһә ул Ангарск ҡалаһынан [[Ермак (хоккей клубы)|«Ермак»]] хоккей клубына күсә. Даими миҙгел аҙағына тиклем ул 21 осрашыуҙа ҡатнаша, 12 уйынды еңә һәм 2 тапҡыр ҡапҡаларын «ҡоро» ҡалдыра. Шулай уҡ ул бер тапҡыр лиганың аҙнала иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таныла. Ә Братина кубогы уйындарында «Ермак» конференциялар ярымфиналдарында буласаҡ чемпионға — [[ТХКН|«Торос»]] командаһына отола. Гаврилов командаһының бөтә 9 уйынында ла ҡатнаша. Андрей көйөрмәндәрҙең тауыштары буйынса команданың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла&lt;ref&gt;[http://xn--80ajocix6a.xn--p1ai/newsnew/newsclub/580-andrej-gavrilov-luchshij-hokkeist-ermaka-po-itogam-sezona-2011-2012.html Андрей Гаврилов — лучший хоккеист «Ермака» по итогам сезона 2011—2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803015127/https://xn--80ajocix6a.xn--p1ai/newsnew/newsclub/580-andrej-gavrilov-luchshij-hokkeist-ermaka-po-itogam-sezona-2011-2012.html |date=2021-08-03 }}&lt;/ref&gt;.

Яңы миҙгелдә «Ермак» өсөн 9 уйын ғына үткәргәс, клуб етәкселеге Андрей менән килешеүҙе өҙөргә хәл итә. 2012 йылдың 22 ноябрендә Гаврилов Ижевскиҙан «Ижсталь» командаһына күсә. Удмурт республикаһы клубы өсөн тәүге уйынды ул 26 ноябрҙә уҙғара. Шул көндө Ижевскиға ҡунаҡҡа «Молот-Прикамье» килә. «Ижсталь» 3:0 иҫәбе менән еңә, ә Андрей Гаврилов бөтә шайбаларҙы кире ҡаға. Тәүге уйыны яҡшы үтһә лә, уның яңы клубы өсөн сығышын яҡшы тип атап булмай: 17 уйын һәм 3 еңеү генә. Шуға күрә миҙгел тамамланыу менән Андрей команданан китергә мәжбүр була.

Был миҙгел башында уның менән бер ҡыҙыҡ хәл була. «Ермак» өсөн уйнағанда уны һәм команданан тағы ике кешене Ангарск ҡала Думаһына һайлауҙарҙа кандидат булып теркәйҙәр&lt;ref&gt;[http://xn--80ajocix6a.xn--p1ai/newsnew/newsclub/655-hokkeisty-ermaka-kandidaty-v-deputaty.html Хоккеисты «Ермака» — кандидаты в депутаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210802235145/https://xn--80ajocix6a.xn--p1ai/newsnew/newsclub/655-hokkeisty-ermaka-kandidaty-v-deputaty.html |date=2021-08-02 }}&lt;/ref&gt;. Гавриловтың үҙенең әйтеүе буйынса, улар саҡ ҡына еңеләләр, һәм был улар өсөн ҡыҙыҡ тәжрибә булды&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/andrey-gavrilov-nado-tseplyatsya-za-shans/ Андрей Гаврилов: «Надо цепляться за шанс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161102110023/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/andrey-gavrilov-nado-tseplyatsya-za-shans/ |date=2016-11-02 }}&lt;/ref&gt;.

Артабанғы эш урынын табыр өсөн уға тағы ла Рәсәйҙән китергә кәрәк була: ул Польша хоккей лигаһында ҡатнашҡан «Подхале» хоккей клубы менән контракт төҙөй. «Подхале» даими чемпионатта һуңғы урында була. Тик Андрей ышаныслыҡ коэффициенты һәм кире ҡағылған шайбалар проценты буйынса лиганың иң яҡшы 10 ҡапҡасы исемлегендә була.

=== «Сочи» ===
2014 йылдың йәйендә ул КХЛ клубы «Сочи» менән һынаулы контракт төҙөй&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2014/06/26/225057.html Һынаулы контракттар]&lt;/ref&gt;. Миҙгел алдынан үткән Руслан Салей иҫтәлегенә турнирҙа бер уйын үткәрә лә клуб менән ике йыллыҡ килешеүгә ҡултамғаһын ҡуя. КХЛ даими чемпионатында ул 25 уйында ҡатнаша. Турнирҙың 23-сө аҙнаһының иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таныла&lt;ref&gt;[http://www.khl.ru/news/2015/02/16/233061.html Лучшие хоккеисты игровой недели]&lt;/ref&gt;. Гагарин кубогында «Сочи» Рәсәй чемпионы ЦСКА хоккей клубына дүрт осрашыуҙа еңелә, шуларҙың икәүһендә Гаврилов ҡатнаша.

2015/2016 йылдар миҙгелендә ул биш уйын ғына үткәрә һәм бер тапҡыр ғына еңеүгә өлгәшә. Андрей башҡа даими чемпионатта ла, плей-оффта ла боҙға сыҡмай.

=== 2016 йылдан алып ===
2016 йылдың 29 июлендә Андрей Өфөнән «Салауат Юлаев» хоккей клубы менән бер йылға ике яҡлы контракт төҙөй&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/andrey-gavrilov-v-salavate-yulaeve/ Андрей Гаврилов в «Салавате Юлаеве»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731094332/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/andrey-gavrilov-v-salavate-yulaeve/ |date=2016-07-31 }}&lt;/ref&gt;. Башҡортостан республикаһы кубогында ул ике уйын еңә, бер шайба үткәрә һәм бер тапҡыр ҡапҡаһына бер шайба ла үткәрмәй. Тәү тапҡыр рәсми уйында «Салауат Юлаев» өсөн боҙға Риганан «Динамо» хоккей клубына ҡаршы уйында сыға — буллиттар серияһында ул Никлас Сведбергты алмаштыра һәм шунда еңелә. «Тракторға» ҡаршы осрашыуҙа ул Сведбергты уйын уртаһында алмаштыра һәм бер гол да үткәрмәй. 2016 йылдың 27 сентябрендә Новокузнецкиҙан «Металлург» командаһына ҡаршы уйында боҙҙа бөтә 60 минут була, командаһына еңеү килтерә һәм иҫәбенә «ҡоро» уйын яҙа. 25 ноябрҙә «Салауат Юлаев» үҙенең 55-йыллыҡ юбилейы көнөндә үҙ майҙанында Мәскәүҙән «Динамо» хоккей клубына ҡабул итә. Өсөнсө периодта 1:1 иҫәбе саҡта Максим Майоров гол керетә. Әммә баш судья быны күрә алмай һәм уйын туҡтамай. Шул уҡ ваҡытта ҡунаҡтар контрһөжүмгә китәләр. Ә был саҡта Гаврилов, уйын туҡтаған, тип уйлап арты менән әйләнеп һыу эсеп тора ине. Әммә гол үткәрмәй&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/tribuna/blogs/icetv/1116598.html «Динамо» не забивает вратарю, который отвернулся попить воды]&lt;/ref&gt;. Аҙаҡтан Өфөлә үткән КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынының оҫталыҡтар конкурстары ваҡытында [[Павел Францоуз]] был ваҡиғаға пародия яһай&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1047667802.html Матч звезд КХЛ. Францоуз стал пить воду во время атаки, пародируя Гаврилова]&lt;/ref&gt;. Андрей миҙгел тамамлау тантанаһында КХЛ-дан «Ҡоростай нервалар» бүләген ала&lt;ref&gt;[http://ufa1.ru/text/newsline/302511361961984.html Вратарь «Салавата Юлаева» Андрей Гаврилов получил премию «Стальные нервы»]&lt;/ref&gt;. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай һәм плей-оффтың беренсе раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына отола. Андрей шул миҙгелдә бөтәһе 26 уйын уҙғара һәм шуларҙың 9 еңә, ике тапҡыр ҡапҡаһына «ҡоро» ҡалдыра. Гагарин кубогында ул бер уйын да ғына ҡатнаша: шунда өс гол үткәрә лә алмашына. Миҙгел тамамланғас, ул команданан китеүен белдерә&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1049449266.html Голкипер Гаврилов уйдет из «Салавата Юлаева»]&lt;/ref&gt;.

2017/2018 йылдар миҙгелендә Андрей Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаған Усть-Каменогорскиҙан «Торпедо» өсөн сығыш яһай. Барыһы 9 уйындың алтауһында еңә, ә команда плей-оффта тәүге раундта «Торос» хоккей клубына еңелә. Шулай уҡ миҙгел барышында Гаврилов бер аҙнала лиганың иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таныла. 2018/2019 йылдар миҙгеленең башында ул Эстонияла «Эверест» хоккей клубы өсөн һигеҙ осрашыу уҙғарып өлгөрә. 2019 йылдың 15 ғинуарында Андрей «Торпедо» менән миҙгел аҙағына тиклем контракт төҙөй&lt;ref&gt;[https://hc-torpedo.kz/torpedo/novosti/2630-podpisan-kontrakt-s-andreem-gavrilovym.html Вратарь Андрей Гаврилов вернулся в «Торпедо»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190711180823/https://hc-torpedo.kz/torpedo/novosti/2630-podpisan-kontrakt-s-andreem-gavrilovym.html |date=2019-07-11 }}&lt;/ref&gt;. Ҡаҙағстан командаһы өсөн ул 4 осрашыуҙа ҡатнаша, тик команда плей-оффҡа эләгә алмай.

== Тренер карьераһы ==

2020/2021 йылдар миҙгелендә Андрей Гаврилов [[Милли йәштәр хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған Санкт-Петербургтан «Динамо-Юниор» хоккей клубының ҡапҡасылар тренеры булып эшләй &lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-172833390_670 Андрей Гаврилов — ҡапҡасылар тренеры]&lt;/ref&gt;. Әммә аҙаҡтан Гаврилов Санкт-Петербургта ҡапҡасылар мәктәбен һәм «G50 Full control» брендын аса&lt;ref&gt;[https://g-50.ru/centre_g50 Андрей Гаврилов является создателем и владельцем бренда хоккейной вратарской экипировки «G50 Full Control»]&lt;/ref&gt;. Артём Крюков менән бергә «Arena G50» боҙ һарайын төҙөйҙәр, шунда йәш ҡапҡасылар тәрбиәләнә.

== Статистика ==
: ''Һуңғы яңыртыу: 11 июль 2019 йыл. Бында ЮХЛ менән КХЛ статистикаһы күрһәтелгән.''

''Иҫкәрмәләр'': У — уйындар һаны, Е — еңеүҙәр, О — отолоуҙар, Т/ӨВ — тигеҙ иҫәп менән йә өҫтәмә ваҡыт менән буллиттар серияһы булған уйындар, Мин — боҙҙа үткәргән минуттар һаны, ҮШ — үткәргән шайбалар, У&quot;0&quot; — ҡоро уйындар һаны, ЫК — ышаныслыҡ коэффициенты, %КҠШ — кире ҡағылған шайбалар проценты

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;text-align:center; width:95%;&quot;
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| rowspan=&quot;99&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| colspan=&quot;9&quot; | Даими миҙгел
| rowspan=&quot;99&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| colspan=&quot;8&quot; | Плей-офф
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| Миҙгел
| Команда
| Лига
| У
| Е
| О
| Т/ӨВ
| Мин
| ҮШ
| У&quot;0&quot;
| ЫК
| %КҠШ
| У
| Е
| О
| Мин
| ҮШ
| У&quot;0&quot;
| ЫК
| %КҠШ
|-
| [[КХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/10]]
| [[Витязь (хоккей клубы,Подольск)|Витязь]]
| [[Континенталь хоккей лигаһы|КХЛ]]
| 19
| 5
| 6
| 3
| 953
| 65
| 0
| 4.09
| 87.6

| colspan=&quot;9&quot;|''Команданан китә''
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| 2009/10
| [[Атлант (хоккей клубы)|Атлант]]
| КХЛ
| 2
| 2
| 0
| 0
| 120
| 1
| 1
| 0.5
| 97.4

| 1
| 0
| 1
| 37
| 1
| 0
| 1.58
| 95.5
|-
| [[КХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]]
| Атлант
| КХЛ
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| —
| —

| colspan=&quot;9&quot;|''Команданан китә''
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[ЮХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]]
| [[Молот-Прикамье]]
| [[ЮХЛ]]
| 11
| 2
| 4
| 3
| 595
| 28
| 0
| 2.82
| 90.2

| colspan=&quot;9&quot;|''Команданан китә''
|-
| 2011/12
| [[Ермак (хоккей клубы)|Ермак]]
| ЮХЛ
| 21
| 12
| 5
| 3
| 1121
| 34
| 2
| 1.82
| 94.7

| 9
| 4
| 5
| 539
| 17
| 2
| 1.89
| 94.7
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[ЮХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]]
| Ермак
| ЮХЛ
| 9
| 6
| 2
| 2
| 522
| 25
| 0
| 2.87
| 89.2

| colspan=&quot;9&quot;|''Команданан китә''
|-
| 2012/13
| [[Ижсталь (хоккей клубы)|Ижсталь]]
| ЮХЛ
| 17
| 3
| 8
| 4
| 895
| 51
| 1
| 3.42
| 91.1

| 9
| 4
| 5
| 539
| 17
| 2
| 1.89
| 94.7
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]
| [[Сочи (хоккей клубы)|Сочи]]
| КХЛ
| 25
| 5
| 8
| 6
| 1069
| 52
| 0
| 2.92
| 90.4

| 2
| 0
| 2
| 76
| 5
| 0
| 3.94
| 89.1
|-
| [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]
| Сочи
| КХЛ
| 5
| 1
| 2
| 1
| 221
| 9
| 0
| 2.44
| 90

| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| —
| —
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]
| [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
| КХЛ
| 25
| 9
| 6
| 2
| 1138
| 37
| 2
| 1.95
| 93.4

| 1
| 0
| 0
| 0
| 34
| 3
| 5.3
| 75
|-
| [[ЮХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]
| [[Торпедо (хоккей клубы, Усть-Каменогорск)|Торпедо У.-К.]]
| ЮХЛ
| 8
| 6
| 1
| 0
| 470
| 16
| 0
| 2.04
| 93.5

| 1
| 0
| 1
| 0
| 58
| 2
| 2.04
| 89.5
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]
| Торпедо У.-К.
| ЮХЛ
| 4
| 0
| 0
| 1
| 149
| 9
| 0
| 3.6
| 88.2

| colspan=&quot;9&quot;|''Плей-оффҡа эләкмәйҙәр''
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; |Бөтәһе ЮХЛ-да
| 70
| 29
| 20
| 12
| 3754
| 163
| 3
| 2.61
| 92.1

| 10
| 4
| 6
| 598
| 19
| 2
| 1.91
| 94.4
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; |Бөтәһе КХЛ-да
| 76
| 22
| 22
| 12
| 3502
| 164
| 3
| 2.81
| 90.7

| 4
| 0
| 3
| 148
| 9
| 0
| 3.65
| 88.8
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* {{KHL|14700}}
* {{eliteprospects|19620|Андрей Гаврилов}}
* [https://r-hockey.ru/people/keeper/583-001-0008218-6/summary r-hockey.ru сайтында Андрей Гавриловтың статистикаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240522054803/https://r-hockey.ru/people/keeper/583-001-0008218-6/summary |date=2024-05-22 }}
* [http://www.vhlru.ru/players/14700/ ЮХЛ сайтында профиле]
* [https://www.sports.ru/tags/5196054/ Sports.ru сайтында хоккейсының профиле]

[[Категория:КХЛ хоккейсылары]]
[[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]]
[[Категория:Рәсәй хоккейсылары]]
[[Категория:Хоккей ҡапҡасылары]]
[[Категория:Рәсәй хоккей ҡапҡасылары]]
[[Категория:ЮХЛ уйынсылары]]
[[Категория:«Ариада» хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:Атлант командаһының уйынсылары]]
[[Категория:«Молот-Прикамье» хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:«Ижсталь» хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:«Ермак» командаһының хоккейсылары]]
[[Категория:«Подхале» хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:«Шинник» Бобруйск хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:«Витязь» хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:«Спартак» СПб хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:«Липецк» хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:«Витязь» хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:«Сочи» хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:«Торпедо» Усть-Каменогорск хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:СКА хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:«Эверест» хоккейсылары]]
[[Категория:Рәсәй хоккей тренерҙары]]
[[Категория:«Динамо-Юниор» хоккей тренерҙары]]</text>
      <sha1>03ugpi2581suwdz35i7c18df206pdtg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Любизар (йыр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116138</id>
    <revision>
      <id>1301871</id>
      <parentid>1242706</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1301871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4946" sha1="4iays3zz8htmky7cr9kx7vpctpd6004" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Любизар}}
{{Йыр2|Название=Любизар|Жанр=башҡорт халыҡ йыры|Язык песни=башҡортса|Длительность=3,5 мин}}
'''&quot;Любизар&quot;''' — тарихи башҡорт халыҡ йыры, 1812 йылғы Ватан һуғышына бағышлана.
[[File:Всадник-башкир. 1823.jpg|thumb|Һыбайлы башҡорт. Автор А. Орловский. ]]
== Тарих ==
Риүәйәт буйынса, Бородино һуғышынан һуң генерал-фельдмаршал М. И. Кутузов башҡорт полкының командиры Ҡаһым түрәне (1778-1813) саҡырып ала һәм батырлығы өсөн: &quot;Любезные вы мои башкирцы, молодцы!&quot; - тип маҡтай. Ҡаһым түрә был турала яуҙаштарына һөйләй һәм улар дәртләнеп йыр ижад итә. Был йырҙың куплеты: &quot;Любезники, любизар, молодец, молодец&quot; тип ҡабатлана.
Йырҙа Рәсәйҙән [[Наполеон I|Наполеон]]&lt;nowiki/&gt;дың ғәскәрҙәрен ҡыуып,  [[Париж]] ҡалаһына барып еткән урыҫ һәм башҡорт яугирҙарының ҡаһарманлығы һүрәтләнә. 
&quot;Любизар&quot; йыры 19 быуатта яҙып алынған.  Н. Берг төҙөгән &quot;Песни разных народов&quot;  йырҙар йыйынтығына (М., 1854) индерелгән.
Йырҙың бер вариантын  Ф Туйкин яҙып алған һәм үҙенең &quot;Ватан Геройҙары&quot; тигән китабына индергән
{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 250px
 | Заголовок       = 
 | Содержание      =
== Йырҙың тексы ==

'''Любизар'''

Беҙ һуғышҡа ингәндә,&lt;br /&gt;
Бәхилләштек барыбер.&lt;br /&gt;
Беҙ һуғыштан сыҡҡана,&lt;br /&gt;
Алдан сыҡты даныбыҙ.&lt;br /&gt;
Любезники,любизар,&lt;br /&gt;
Маладис,маладис!&lt;br /&gt;
Француздар килеп ингән&lt;br /&gt;
Мәскәү тигән ҡалаға.&lt;br /&gt;
Беҙҙең ғәскәр ҡыҫып алғас,&lt;br /&gt;
Сығып ҡасты далаға.&lt;br /&gt;
Любезники,любизар,&lt;br /&gt;
Маладис,маладис!&lt;br /&gt;
Наполеонға тәхет кәрәк,&lt;br /&gt;
Үҙ еренә һыймаған.&lt;br /&gt;
Мәсүҙәргә килеп ингәс,&lt;br /&gt;
Улда үҙен һанаған.&lt;br /&gt;
Любезники,любизар,&lt;br /&gt;
Маладис,маладис!&lt;br /&gt;
Франзуздар танынылыр&lt;br /&gt;
Әрәсәйҙә үҙҙәрен.&lt;br /&gt;
Урыҫ,башҡорт ҡыҫмаҡлағас,&lt;br /&gt;
Табалмайҙар эҙҙәрен.&lt;br /&gt;
Либезники,любизар,&lt;br /&gt;
Маладис,маладис!&lt;br /&gt;
Мәскәүгә лә керҙек беҙ,&lt;br /&gt;
Парижды ла күрҙек беҙ.&lt;br /&gt;
Франзуздарҙы еңгәндә,&lt;br /&gt;
Ер емертеп йөрөнөк беҙ.&lt;br /&gt;
Любезники,любизар,&lt;br /&gt; Маладис,маладис!&lt;br /&gt;}}

== Көйҙө ҡулланыу ==
&quot;Любизар&quot; йыры күп кенә башҡорт йырсылары&lt;ref&gt;[http://ru.wn.com/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 Башкирская народная музыка]&lt;/ref&gt; репертуарына ингән.

== Видео ==
*{{YouTube|8odI7fxO5Lc|logo=1}}Группа Аргымак - Любезники любизар HD
*{{YouTube|UqcB624PMJw|logo=1}}Любизники любизар

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская энциклопедия. Өфө. 1996 й.
* Башҡорт халыҡ ижады: Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974;
* Башкирские народные песни и легенды об Отечественной войне 1812 года. Сост., вступ. ст., коммент. С. А. Галина. Өфө, 1991.
*Я. Хамматов. Төньяҡ амурҙары  (башҡорт һәм рус телдәрендә)

== Һылтанмалар ==
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/lubezar.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630180705/http://ufa-gid.com/encyclopedia/lubezar.html |date=2017-06-30 }}
* http://yir.atspace.com/lubizar.htm

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Библиоинформация}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]
[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]]</text>
      <sha1>4iays3zz8htmky7cr9kx7vpctpd6004</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостанда Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118068</id>
    <revision>
      <id>1301812</id>
      <parentid>930802</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T16:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13515" sha1="l8fl8rwgs52yyru696h9zlbqrnfmzzj" xml:space="preserve">{{Төп мәҡәлә|1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы}}
{{Башҡа мәғәнәләре|Башҡорт ихтилалы}}
{{Вооружённый конфликт
|конфликт     = Башҡорт ихтилалы 1773—1775
|часть        = 
|изображение  = 
|заголовок    = 
|дата         = [[1773]]—[[1775]]
|место        = [[Уҫы даруғаһы]], [[Нуғай даруғаһы]] һәм [[Себер даруғаһы]] биләмәләрендә
|причина      = башҡорттарҙың ер хоҡуҡтарын боҙоу, көсләп  [[суҡындырыу]], һалым күләмен арттырыу һ. б.
|изменения    = 
|итог         = Ихтилал ҡанһыҙ баҫтырыла
|противник1   = {{Флагификация|Рәсәй империяһы}}
|противник2 = Е. И. Пугачёв ғәскәрҙәре
|командир1 = З. Г. Чернышёв, Г. А. Потёмкин, Ф. Ю. Фрейман, В. А. Кар, А. И. Бибиков, П. И. Панин, И. И. Михельсон, Ф. Ф. Щербатов, П. М. Голицын һ. б.
|командир2 = [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачёв]], И. Н. Зарубин, [[Кинйә Арыҫланов]], [[Баҙарғол Юнаев]], [[Ҡаранай Моратов]], [[Салауат Юлаев]], [[Ҡасҡын Һамаров]], [[Юлай Аҙналин]], [[Юламан Ҡушаев]], [[Байым Ҡыҙраев]] һ. б.
|силы1 =
|силы2 =
|потери1 =
|потери2 =
|примечание =
}}
'''Башҡортостандағы 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы''' — [[Тарихи Башҡортостан]] биләмәһендә үҙен император Пётр III Фéдорович тип танытҡан [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачёвтың]] өндәмәләре, күрһәтмәләре һәм манифестарына ҡушылып баш күтәргән Яйыҡ казаҡтары һәм [[башҡорттар]]ҙың, [[мишәрҙәр]]ҙең, [[татарҙар]]ҙың, [[казак]]тарҙың, хөкүмәт, крепостной, завод крәҫтиәндәренең [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы|ихтилалы]]. Башҡортостан биләмәләрендә ихтилал, унда ҡатнашыусыларҙың төркөмдәренә ҡарап, төрлө характерҙа: крәҫтиәндәр өсөн — антифеодаль, башҡорттар һәм башҡа урыҫ булмаған халыҡтар өсөн — милли азатлыҡ характерын йөрөтә.

== Башҡортостан ихтилал алдынан ==
[[1773 йыл]]дың көҙөндә [[Польша]]нан Ф. Ю. Фрейманға буйһонған башҡорт атлылары ҡайтарыла, һәм, күп тә үтмәй, улар тулыһынса тип әйтерлек, Пугачев яғына күсәләр&lt;ref&gt;[http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/bashkir_vojdi.php Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102124258/http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/bashkir_vojdi.php |date=2013-11-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Ихтилалдың башланыуы ==
[[Файл:Pugachev-18-1period.png|thumb|300px|right|Һуғыштың башланғыс этабының картаһы]]

== Өфөнө ҡамау ==


== Кама буйы ихтилалы ==

[[Файл:Pugachev-18-2period.png|thumb|300px|right|Крәҫтиәндәр һуғышының икенсе этабының картаһы]]

== Пермь провинцияһындағы ихтилал ==


== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=Александер Дж.Т.|заглавие=Емельян Пугачев и крестьянское восстание на окраине России в 1773—1775 гг|ссылка=http://www.istmira.com/istnovvr/vosstanie-krestyan-pod-predvoditelstvom-emelyana-p/|место=Уфа|издательство=ИП Галиуллин Д. А.|год=2011|страницы=|страниц=164|isbn=978-5-905269-03-5|тираж=200|ref=Александер}}
* {{книга|автор=Андрущенко А. И.|заглавие=Крестьянская война 1773—1775 гг. на Яике, в Приуралье, на Урале и в Сибири|место=Москва|издательство=[[Наука (издательство)|Издательство «Наука»]]|год=1969|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|}}}||360}}|тираж=3000|ref=Андрущенко}}
* ''[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]'' Салават Юлаев: Исследование документальных источников. Уфа. Башкирское книжное издательство. 1982 г. 208 с.
* {{книга|автор=Гвоздикова И. М.|заглавие=Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е. И. Пугачева|место=Уфа|издательство=Китап Пресс|год=1999|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|}}}||512}}|тираж=4000|isbn=5-295-01952-7|ref=Гвоздикова}}
* {{книга|автор=Дмитриев-Мамонов А. И.|заглавие=Пугачёвский бунт в Зауралье и Сибири|место=Москва|издательство=Вече|год=2013|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|}}}||286}}|тираж=2000|isbn=978-5-4444-1319-7|ref=Дмитриев-Мамонов}}
* {{книга|автор=Дубровин Н. Ф.|заглавие=Пугачёв и его сообщники. Эпизод из истории царствования Императрицы Екатерины II. Том I|место=Санкт-Петербург|издательство=тип. Н. И. Скороходова|год=1884|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|}}}||414}}|ref=Дубровин, т.I}}
* {{книга|автор=Дубровин Н. Ф.|заглавие=Пугачёв и его сообщники. Эпизод из истории царствования Императрицы Екатерины II. Том II|место=Санкт-Петербург|издательство=тип. Н. И. Скороходова|год=1884|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|}}}||424}}|ref=Дубровин, т.II}}
* {{книга|автор=Дубровин Н. Ф.|заглавие=Пугачёв и его сообщники. Эпизод из истории царствования Императрицы Екатерины II. Том III|место=Санкт-Петербург|издательство=тип. Н. И. Скороходова|год=1884|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|}}}||416}}|ref=Дубровин, т.III}}
* {{книга|автор=Мавродин В. В.|заглавие=Крестьянская война в России 1773—1775 годах. Восстание Пугачёва. Том I|место=Москва|издательство=[[Санкт-Петербургский государственный университет|Издательство Ленинградского университета]]|год=1961|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|}}}||588}}|тираж=2100|ref=Мавродин, т.I}}
* {{книга|автор=отв.ред. Мавродин В. В.|заглавие=Крестьянская война в России 1773—1775 годах. Восстание Пугачёва. Том II|место=Москва|издательство=[[Санкт-Петербургский государственный университет|Издательство Ленинградского университета]]|год=1966|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|}}}||512}}|тираж=2000|ref=Мавродин, т.II}}
* {{книга|автор=отв.ред. Мавродин В. В.|заглавие=Крестьянская война в России 1773—1775 годах. Восстание Пугачёва. Том III|место=Москва|издательство=[[Санкт-Петербургский государственный университет|Издательство Ленинградского университета]]|год=1970|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|}}}||488}}|тираж=1500|ref=Мавродин, т.III}}
* {{книга|автор=Милов Л.В., Зырянов П.Н., Боханов А.Н|заглавие=История России с начала XVIII до конца XIX века / ''отв. ред. [[Сахаров, Андрей Николаевич|Сахаров А. Н.]]|ссылка=http://www.e-reading.club/book.php?book=1007101|место=Москва|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=1998|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|}}}||544}}|тираж=15000|isbn =5-17-001609-3 |ref=Сахаров}}
* {{книга|автор=Овчинников Р. В., Большаков Л. Н.|ссылка=http://kraeved.opck.org/biblioteka/enciklopedii/ope/a.php|заглавие=Оренбургская Пушкинская энциклопедия|место=Оренбург|издательство=Димур|год=1997|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|520}}}||}}|тираж=|isbn =5-7689-0036-5}}
* {{книга |автор= Панеях В. М.|часть= Иван Никифорович Зарубин-Чика |ссылка часть=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000189/st003.shtml|заглавие=Пугачев и его сподвижники|место= {{М.}}-{{Л.}}|издательство= [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1965|страниц= 138|ref= Панеях — Зарубин}}
* {{книга |автор= Панеях В. М.|часть= Кинзя Арсланов и Салават Юлаев|ссылка часть=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000189/st006.shtml|заглавие=Пугачев и его сподвижники|место= {{М.}}-{{Л.}}|издательство= [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1965|страниц= 138|ref= Панеях — Арсланов и Юлаев}}
* {{книга |автор= [[Паскаль, Пьер|Паскаль П.]]|заглавие= Пугачёвский бунт|место= Уфа|издательство= Издательство ИП Галиуллин Д. А.|год= 2010|страниц= 184||isbn=978-5-9902117-6-6|тираж=300}}
* {{книга |автор=[[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин А. С.]]|заглавие=[[История Пугачёва]]|ссылка=http://www.magister.msk.ru/library/pushkin/history/pug1.htm#glava01|место={{М.}}|издательство=КРАСАНД|год=2014|страниц=156 |isbn=978-5-396-00658-4|ref=Пушкин}}
* {{книга |автор=[[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин А. С.]] |заглавие=[[История Пугачёва|История Пугачёвского бунта]]|место={{СПб.}}|год=1834 |том=2 |страниц=344|ref=Пушкин, т.2}}
* {{книга|автор=[[Таймаҫов Салауат Усман улы|Таймасов С. У.]]|заглавие=Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане|ссылка=|ответственный=|место=Уфа|издательство=Китап|год=2000|том=|страниц=376|страницы= |isbn=5-295-02163-7}}
* {{книга|автор=Трефилов Е. Н.|заглавие=Пугачёв. Серия [[Жизнь замечательных людей]]|место=Москва|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=2015|страницы={{{страницы|}}}|страниц={{#if:{{{страницы|}}}||399}}|тираж=3000||isbn =978-5-235-03796-0|ref=Трефилов}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{ЭБЭ2013|index.php/2-statya/12837-krestyanskaya-vojna-1773-75|Крестьянская война 1773—75|автор=[[Кулбахтин, Назир Мурзабаевич|Кулбахтин Н. М.]]}}
{{Восстание Пугачёва}}
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары]]
[[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)]]</text>
      <sha1>l8fl8rwgs52yyru696h9zlbqrnfmzzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гусев кратеры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118799</id>
    <revision>
      <id>1301834</id>
      <parentid>1150768</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T07:22:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5184" sha1="r4txekzng6ifdcdinjnv2dn5npkdp73" xml:space="preserve">{{БМ|Гусев}}
{{Кратер
 |Название                = Гусев кратеры
  |Национальное название  =  
 |Изображение             =  
 |Подпись                 =  
 |Небесное тело           = 
 |Координаты              = 48/26/N/40/32/E
  |CoordScale             =  
 |Расположение            =  
 |Высота                  =  
 |Длина                   =  
 |Ширина                  =  
  |Площадь                =  
  |Объём                  =  
 |Тип                     = 
 |Наибольшая глубина      =  
 |Средняя глубина         =  
 |Страна                  = Рәсәй
  |Регион                 = Ростов өлкәһе
 |Категория на Викискладе =  
}}
'''Гусев кратеры''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге импактлы кратеры. Дон һыртында, Каменск-Шахтинский]] ҡалаһы янында, [[Йылға|Северский Донец йылғаһы]] бассейнында урынлашҡан.

== Тасуирлама ==
Гусев кратеры [[Каменский кратеры|Каменский кратерының]] сателлиты; ике кратер ҙа бер үк ваҡытта төп [[астероид]] һәм уның бәләкәй юлдашы ергә төшөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Кратерҙың йәше, импактный быяланы даталауға нигеҙләү буйынса, 49 миллион йыл тәшкил итә (эоцен). Каменское ваҡиғаһы һай диңгеҙ бассейнында булған тип фаразлана&lt;ref&gt;[http://labmpg.sscc.ru/impact/a85.html Описание кратера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413171005/http://labmpg.sscc.ru/impact/a85.html |date=2017-04-13 }} на [http://labmpg.sscc.ru/ сайте Лаборатории математических задач геофизики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109074340/http://labmpg.sscc.ru/ |date=2020-11-09 }} ИВМиМГ Сибирского отделения РАН &lt;small&gt;([https://web.archive.org/web/20080221133031/http://omzg.sscc.ru/impact/a85.html архивная копия от 21{{nbsp}}февраля 2008] на бывшем сайте Сибирского центра глобальных катастроф при Отделении математических задач геофизики СО РАН)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Кратерҙың диаметры яҡынса 3 км булып, уның йәше, баһалау буйынса, 49.0 ± 0.2 миллион йыл тәшкил итә. Кратер ер өҫтөндә урынлашҡан.

Үҙенең структураһы буйынса Гусев кратеры ябай структуралы, ул шулай уҡ түңәрәк соҡорҙан ғибәрәт, үлсәме яҡынса 4,5 км х 2,5 км, тәрәнлеге 600 метр. Йыһандан төшөрөлгән фотола кратер һыҙатланмай. Соҡор күмер тоҡомдарында барлыҡҡа килгән һәм үҙәгендә ҡалынлығы яҡынса 360 м булған аллогенный брекчия менән тултырылған. Импактиттың (аллогенный брекчия) тәбиғәткә сыҡҡан ере әҙ, ул Северский Донец йылғаһы үҙәндәрендә һәм уның ҡушылдыҡ йылғалары янында, шулай уҡ Гусев тораҡ пунктының көнбайышында һәм төньяҡ-көнбайышында күҙәтелә.

Был тирәнең ҡатламдарын тикшереү ваҡытында структураһында глубокинская свитаның барлығы билдәләнә, свитаның кратер территорияһындағы һәм уның яҡын-тирәһендәге майҙаны 40х60 км тәшкил итә. Глубокинская свитаның ҡапланыу формаһы күбәләкте хәтерләтә: билатеральный күсәре көньяҡтан төньяҡҡа табан һуҙылған. Гусев кратеры өҫтөндәге Глубокинская свита ҡатламдарының ҡалынлығы 200—300 м тәшкил итә. Свита тоҡомдары мергель, ҡомло мергель, конус һымаҡ сәсрәгән кратерҙар мишендары тоҡомоноң киҫәктәренән ғибәрәт&lt;ref&gt;Бадюков Д. Д. (2005) [http://www.meteorites.ru/menu/encyclopaedia/ruscraters_full.html Метеоритные кратеры на территории России.] &lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Ростов өлкәһе географияһы]]</text>
      <sha1>r4txekzng6ifdcdinjnv2dn5npkdp73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елань Казак музей-мемориаль комплексы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119218</id>
    <revision>
      <id>1301857</id>
      <parentid>1283719</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8600" sha1="po4yngupfi9kymzb63xe4dld5ydxc3x" xml:space="preserve">{{Достопримечательность 
|Тип                      = 
|Русское название         = Елань Казак музей-мемориаль комплексы
|Оригинальное название    = 
|Изображение              = 
|Подпись изображения      = 
|Ширина изображения       = 
|Статус                   = 
|Страна                   = Рәсәй
|Название местоположения  = 
|Местоположение           = [[Ростов өлкәһе]]нең [[Шолохов районы]] [[Елань (станица)|Елань станицаһы]] 
|Координаты               = 
 |lat_dir =N |lat_deg =   
  |lon_dir =E |lon_deg =
  |CoordScale = 2000
  |region = RU 
|Конфессия                =
|Епархия                  =
|Орденская принадлежность =
|Тип монастыря            =
|Тип здания               = 
|Архитектурный стиль      = 
|Строитель                = 
|Основатель               = 
|Первое упоминание        =
|Основание                = 
|Основные даты            = 
|Упразднён                =
|Начало строительства     = 2006
|Окончание строительства  = 2006
|Здания                   = 
|Приделы                  =
|Известные обитатели      = 
|Реликвии                 =
|Настоятель               =
|Состояние                = ҡәнәғәтләнерлек
|Сайт                     =
|Commons                  =
}}
* {{External media
|image1=[http://old.elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV_1/foto-memorial_muzey/elan/2007-04-08_otkr.1/105.jpg Елань Казак Музей-мемориаль комплексы]
}}

'''Елань Казак Музей-мемориаль комплексы''' — [[Ростов өлкәһе]]нең [[Шолохов районы]] [[Елань (станица)|Елань станицаһындағы]] мемориаль комплекс.

== Тарихы ==
Елань Казак Музей-мемориаль комплексы [[Ростов өлкәһе]]нең [[Шолохов районы]] Елань станицаһында [[2006 йыл]]да асыла

[[XVII быуат]]та, [[Дон]] йылғаһының һул ярында, Вешенская станицаһынан алыҫ түгел, казактар Елань станицаһына нигеҙ һала. Революцияға тиклемге станицала 10000-ләп кеше йәшәй. Хәҙер Еландә йөҙгә яҡын кеше йәшәй, халҡының бер өлөшө Вешенская станицаһына күскән.

Музей-мемориаль комплексы казак-эшҡыуар Владимир Петрович Мелихов усадьбаһы биләмәһендә урынлашҡан. Комплекс составына инә: музей, Казак-Әсә һәйкәле, генерал Петр Краснов скульптураһы, баш эйеү Тәреһе, аҡ хәрби начальниктар: Е. А. Волошинов, А. М. Каледин, С. В. Денисов, А. М. Назаров, В. М. Чернецов, И. А. Поляковтарҙың барельефы, казактар өсөн фажиғәле урындарҙың иҫтәлекле Тәреһе: Лиенц, Чаталджи, Ҡырым, Новороссийск. Мемориал авторы — скульптор К. Р. Чернявский.

Музей [[Дон]] аҡ казактарының иҫтәлеген мәңгеләштерә. Тарихи музей экспозицияһында, казактарҙың мәҙәниәтен, хәрби хеҙмәтен, тарих битен күрһәткән, уларҙың тормошоноң төрлө этаптары материалдары ҡуйылған. Улар араһында: фотолар, шәхси әйберҙәр, китаптар, шәхси көндәлектәр, [[Дон]] казагы — генерал-лейтенант Евгений Иванович Балабиндың документтары, иләүес, боронғо һандыҡтар, плакаттар һәм башҡалар. Музей менән йәнәшә винтовка тотҡан, хәрби форма кейгән казактың һәм винтовка менән тубығында торған казактың бронза скульптуралары ҡуйылған&lt;ref&gt;[http://xn----ctbjapgfx5afq7dve.xn--p1ai/index.php?catid=40:2014-02-24-09-39-42&amp;id=920:2014-02-24-08-29-12&amp;Itemid=65&amp;option=com_content&amp;view=article История станицы Еланской Шолоховского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403014039/http://xn----ctbjapgfx5afq7dve.xn--p1ai/index.php?catid=40:2014-02-24-09-39-42&amp;id=920:2014-02-24-08-29-12&amp;Itemid=65&amp;option=com_content&amp;view=article |date=2017-04-03 }}&lt;/ref&gt;.

Музейға ингән ерҙә [[Дон]] атаманы, [[Рәсәй]] Императоры армияһы генералы Петр Николаевич Красновҡа бронза һәйкәл ҡуйылған. Генерал таштар менән көпләнгән бейек пьедесталда баҫып тора итеп һүрәтләнгән, хәрби формала, өҫкә күтәргән уң ҡулында батша биргән дәрәжә билдәһе булған махсус таяҡ. Әсә-казак һәйкәле бейек булмаған постаментҡа ҡуйылған йәш ҡатын-ҡыҙ-казак фигураһынан ғибәрәт. Уның янында төрлө йәштәге ике бала скульптураһы урынлашҡан.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Цветков В. Ж.|заглавие=Белое дело в России. 1917−1918 гг.: формирование и эволюция политических структур Белого движения в России / Науч.рецензенты Лубков Алексей Владимирович, А. Д. Степанский, Д. О. Чураков. — {{М}}: Посев|год=2008|ref=''Цветков В. Ж.''}}.
* {{книга|автор=Ципкин Ю. Н.|заглавие=Белое движение в России и его крах (1917−1922 гг.) : Учебное пособие|ссылка=|место=Хабаровск|издательство=Хабар. гос. пед. ун-т|год=2000|страниц=120|isbn=5-87155-096-7}}

== Һылтанмалар ==
* [http://old.elan-kazak.ru/vokrug-memoriala-elanskaya-podolsk/otkrytie-pamya-1 Открытие Мемориала в станице Еланской]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.golos-epohi.ru/?ELEMENT_ID=11286 Новости Мемориала «Донские казаки в борьбе с большевиками»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211201100731/http://www.golos-epohi.ru/?ELEMENT_ID=11286 |date=2021-12-01 }}
* [http://rys-strategia.ru/news/gubernator_rostovskoj_oblasti_protiv_memoriala_donskie_kazaki_v_borbe_s_bolshevikami/2016-05-21-794 Губернатор Ростовской области против мемориала «Донские казаки в борьбе с большевиками»]
* [http://srn.rusidea.org/?a=50026 Власти намерены снести Мемориал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708194608/http://srn.rusidea.org/?a=50026 |date=2017-07-08 }}
* [http://autotravel.ru/otklik.php/8895 Мемориал-музей «Донские казаки в борьбе с большевиками»]
* [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=17842  Еланский музей «Донские казаки в борьбе с большевиками»]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Шолохов районы]]
[[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Ростов өлкәһе һәйкәлдәре]]</text>
      <sha1>po4yngupfi9kymzb63xe4dld5ydxc3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт мифологияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132797</id>
    <revision>
      <id>1301809</id>
      <parentid>1228862</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T13:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15001" sha1="bp57hd44f9q29bcccxobscnx8401kjc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Башҡорт мифологияһы''' — башҡорттарҙың донъя тураһында төшөнсәләрен, кешенең ундағы урынын, бөтә тереклектең килеп сығышын, күп кисерештәрҙең формаһын һәм ысынбарлыҡты асыҡ тойоу образдар ярҙамында аңлатыуҙы кәүҙәләндергән телдән һәм яҙма хикәйәләү. Мифтарҙа тәбиғәт менән мәҙәни күренештәрҙе метафорик сағыштырыу, тирә-яҡ мөхитте йәнләндереү хас. Мифтар борон кешеләрҙең илаһилыҡҡа, дингә, күккә, теге донъяға ҡарашын белдергән, кешеләр уларға хәҡиҡәт биргән.

Башҡорт мифтары башҡорт телендә тормошҡа ашырыла; башҡорттарҙың йолаларында һәм ритуалдарында, уларҙың ғөрөф-ғәҙәтендә, ышаныуҙарында һәм һынамыштарында кәүҙәләнә. Мифтар «[[Аҡбуҙат (эпос)|Аҡбуҙат]]», «[[Заятүләк менән Һыуһылыу]]», «[[Ҡуңыр буға (эпос)|Ҡуңыр буға]]», «[[Урал батыр]]» эпостарында, легендаларҙа, әкиәттәрҙә, мәҡәлдәрҙә, әйтемдәрҙә, йомаҡтарҙа; орнаментта һ. б. сағылыш таба.

Башҡорт мифтарын ғилми системалаштырыу төрлө ғилми ҡараштар нигеҙендә үткәрелә:
* Аллегорик ҡараш мифты психологик күренеш һымаҡ кәүҙәләндерә, был башҡорттарҙың тәбиғәт күренештәрендә йәки геройҙарҙы илаһилаштырғанда оҡшашлыҡтарҙы эҙләү менән бәйле.
* Теистик ҡараш мифтағы күренештең, илаһи көс менән тәбиғилек берләшмәһенең ысынлығына ышаныуға нигеҙләнгән. Бында дини мифология өҫтөнлөк итә.
* Мифтың символик теорияһы аңдағы һиҙеүҙең һәм логиканың айырмаһына нигеҙләнә. Мифтың символик теорияһында образ ниндәйҙер мәғәнә сағылдырған билдә һымаҡ ҡарала&lt;ref&gt;Тиллих П. Теология культуры: Избр. / Пер. с англ. — М., 1995.&lt;/ref&gt;.
* Лингвистик теорияға ярашлы, мифтың асылын уның башҡорт теле менән айырылмаҫ бәйләнешендә эҙләргә кәрәк. Башҡорт теленең ҡайһы бер диалекттарында кендек әбейен белдереүсе «һыу әсәһе» тигән термин һаҡланған, был тыуыусы баланың һыу менән бәйләнешенә күрһәтә.
* Антропогеографик ҡараш локаль милли мәҙәниәт менән бәйле.
* Материалистик ҡараш мифты материаль донъяның фантастик сағылышы тип аңлата, был кешеләрҙең синфи мәнфәғәттәре менән бәйле.

== Тарихы ==
[[Файл:Turkic_batyr_and_dev.jpg|справа|мини|250x250пкс|Урал батыр Дейеүгә ҡаршы]]
Башҡорт халҡының мифологияһы иран, төрки-монгол халыҡтарының мифологияһы менән бәйле. Әммә, башҡорт этносында иран телле (сармат-аланлы) һәм төрки- һәм монгол телле бүлектәрҙең элементтары булыуға ҡарамаҫтан, башҡорт халҡының мифологик күҙаллауҙары үҙенсәлекле бөтөнлөгө менән айырылып тора. Көньяҡ Уралда б.э. V −1 быуатта инде этнос була —был башҡорт халҡының нигеҙе булған «Урал батыр» эпосында күрһәтелгән дини-фәлсәфәүи һәм космогониялы ҡараштарҙы таратыусы

Башҡорт мифологияһының нигеҙе башҡорт тарихының мосолман дәүеренән алда булдырылған. Башҡорттарҙың боронғо мифологик образдары «Урал батыр», «Заятүләк менән Һыуһылыу», «Аҡбуҙат», «Ҡуңыр буға» һ. б. эпостарҙа һүрәтләнә.

Боронғо башҡорт мифологияһы космогоник («Урал батыр») һәм антропогоник характерлы мифтарҙы үҙ эсенә ала. Халыҡтың дини-фәлсәфәүи дуалистик ҡараштары мифологияла ике ҡапма-ҡаршы көрәште: яҡшылыҡ һәм яуызлыҡты, яҡтылыҡ менән ҡараңғылыҡты күрһәтә (ике туғандар Урал һәм Шүлгәндең ҡара ҡаршы торошо). Урал изге көстәрҙе кәүҙәләндерә, тере һыулы шишмә табып, ерҙәге үлемде юҡ итергә тырыша. Һыу эҙләгән герой яуызлыҡты кәүҙәләндергән ағаһы Шүлгән менән осраша.

Башҡорт антропологик мифтар кешенең килеп сығыуын төрлөсә һүрәтләй. Мосолман дәүере барлыҡҡа килгәнгә тиклем кешенең тыуыуы тәбиғәт көстәре ярҙамында барлыҡҡа килә: һыуға ҡояш нурҙары төшә, һыу терелә һәм Альп исемле ир сабый тыуа. Икенсе варианттарҙа тәүге кеше ерҙән тыуа, уға Хоҙай йән өрә (Алла).

Башҡорттарҙың күп антропологик мифтары тотемик характерға эйә, был башҡорттарҙың ырыу йә ҡәбиләләрҙең килеп сығышын күҙаллауы менән бәйле. Тотемик мифтар ҡайһы бер ырыуҙарҙың бүренән, айыуҙан, аттан килеп сыҡҡанын хикәйәләй. Башҡорттарҙа этностың бүренән килеп сығыуы тураһында риүәйәттәр һаҡланған. «Башҡорт» атамаһы, ҡайһы бер тикшереүселәр фекеренсә (Р. Г. Кузеев), «ҡорт, ҡурт», йәғни «бүре» тотемына ҡарай.

Мифологик персонаждар менән Башҡортостанда тәбиғәт объекттарының атамаһы бәйле, мәҫәлән, Әбйәлил ауылы&lt;ref&gt;[http://skazanie.info/bashkirskie-mify Башкирские мифы и сказания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031211847/http://skazanie.info/bashkirskie-mify |date=2016-10-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: Урал батыр Урал тауҙарына ҡарай. Демонологик йән эйәләре менән топонимдар бәйле: Шайтанбаҫҡантау, Аждаһалыкисеү, Бәрейкүле һ. б.

Мосолман дәүерендә антропогоник мифтар барлыҡҡа килә, улар кешенең килеп сығышын, теге донъялағы тормошто, донъя бөтөү тураһында күҙаллауҙарҙы һүрәтләй.

== Фән ==
Башҡорт мифологияһын өйрәнеүҙең боронғо тамырҙары бар. Башҡорт мифтары тураһында X быуаттың 1-се яртыһында ғәрәп сәйәхәтсеһе һәм яҙыусыһы [[Әхмәт ибн Фаҙлан|Ибн Фаҙлан]] иҫкә ала Башҡорт мифология тураһында мәғлүмәттәрҙе 18-19 быуат тикшеренеүселәре [[Лепёхин Иван Иванович|И. И. Георги]], [[Игнатьев Руф Гаврилович|Р. Г. Игнатьев]], П. М. Кудряшёв, [[Лепёхин Иван Иванович|И. И. Лепёхин]], М. В. Лоссиевский, Д. П. Никольский, [[Паллас Петер Симон|П. С. Паллас]], П. Е. Размахнин, [[Юматов Василий Степанович|В. С. Юматов]] һ.б. хеҙмәттәрендә табырға була. Башҡорт мифтарының системалы анализы рәсәй археологы, антропологы, этнологы [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденконың]] «Башҡорттар: этнологик монография тәжрибәһе» тигән хеҙмәтендә тормошҡа ашырыла.

Башҡорт мифологияһын баштағы йыйыу этабы мифтарҙы табыу һәм һүрәтләү кеүек характерлана, әммә тикшереүселәрҙең башҡорт телен, башҡорт халҡының йәшәү нормаларын белмәүе, тел үҙенсәлеге эсендә йәшеренгән халыҡтың донъяға ҡарашы нигеҙҙәренә үтеп инә алыуға мөмкинлек бирмәй.

Халыҡ мифтарын өйрәнеүсе тәүге башҡорт ғалимдары [[Юлыев Батыргәрәй Ғәбделмөхәмәт улы|Б. Ғ. Юлыев]] һәм [[Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы|М. И. Өмөтбаев]].

20 быуаттың 2-се яртыһында-21 быуаттың башында башҡорт мифологияһы [[Кирәй Мәргән]]дең «Башҡорт фольклорында мифологик ҡараштарҙың сағылыуы» (1968), [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф. А. Нәҙершинаның]] «Халыҡ хәтере» (1968), [[Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы|М. М. Сәғитовтың]] «Боронғо башҡорт ҡобайырҙары» (1987), [[Галин Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Галиндың]] «Башҡорт мифологик эпосы» (1999), [[Котов Вячеслав Георгиевич|В. Г. Котовтың]] «Башҡорт эпосы „Урал батыр“» һ.б. хеҙмәттәрендә өйрәнелә. Мифологик төшөнсәләр [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Ф. Ғ. Хисамитдинованың]] «Башҡорт мифологияһы: белешмә-һүҙлегендә» (2002) һүрәтләнә.

== Шулай уҡ уҡығыҙ ==
* [[Башҡорттарҙа йылан культы]]
* [[Башҡорттарҙа тау культы]]
* [[Башҡорттарҙа хайуандар һәм ҡоштар культы]]
* [[Ата‑бабалар культы]]
* [[Мифологияла балыҡтар]]
* [[Тотемизм]]
* [[Анимизм]]

== Әҙәбиәт ==
{{Викитека|:ba:Башҡорт мифологияһы. Ф.Ғ.Хисамитдинова}}
* «Башкирское народное творчество» в 12 томах. Изд. Китап. т. 1 — Эпос. (1987); т. 2 — Предания и легенды. (1987); т. 3. — Богатырские сказки. (1988); т. 4 — Волшебные сказки, сказки о животных. (1989); т. 5 — Бытовые сказки. (1990); т. 6 — Шуточные сказки и кулямасы. (1992); т. 7 — Пословицы, поговорки, приметы и загадки. (1993); т. 8 — Песни. (1995);&lt;br /&gt;
* Надршина Ф. А. Исторические корни башкирских преданий и легенд //Башкирский фольклор: исследования последних лет. Уфа, 1986;
* Аминев З. Г. Пространственно временные представления в традиционной культуре башкир. Уфа, 2006.&lt;br /&gt;
* Галин С. Башкирский мифологический эпос Уфа: БИРО, 1998. — 103 с.&lt;br /&gt;
* Иванов Вяч. Вс. Антропогонические мифы // Мифы народов мира. Т. 1. -М., 1987. С. 87-89.&lt;br /&gt;
* Рахматуллина З. Я. Башкирский национальный дух (социально-философский очерк) / Изд-е Башкирск. ун-та. Уфа, 2002. — 154 с.&lt;br /&gt;
* Руденко С. И. Башкирские сказки и поверья // Археология и этнография Башкирии. Т.5. Уфа, 1973. С. 17-31.&lt;br /&gt;
* Салихов Г. Г. Человек в картине мира башкир: Социально-философский анализ: Монография. Уфа: РИЦ БашГУ, 2007. — 222 с.&lt;br /&gt;
* Хисаметдинова Ф. Г. Башкирская мифология. Словарь / На башк. яз. — Уфа: Гилем, 2002. 126 с.&lt;br /&gt;
* Фаткуллина А. Я. Смысложизненные ориентации человека в башкирской мифологии / Автореферат дисс. на соискание учен, степени кандидата философ, наук. Уфа, 2003. — 21 с.&lt;br /&gt;
* Хисамитдинова Ф. Г. Из истории изучения мифологии и мифологической лексики башкирского языка //Гуманитарные науки в Башкортостане: история и современность. Уфа, 2007.

== Һылтанмалар ==
* З. Г. Аминев, И. С. Сырлыбаева. Ст. Мифология башкирская. Башкирская энциклопедия.&lt;br /&gt;
* С. А. Галин, И. С. Сырлыбаева. Ст. Мифы. Башкирская энциклопедия.&lt;br /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]]
[[Категория:Башҡорт мифологияһы]]
[[Категория:Башҡорт фольклоры]]</text>
      <sha1>bp57hd44f9q29bcccxobscnx8401kjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Десанка Максимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133692</id>
    <revision>
      <id>1301840</id>
      <parentid>1052498</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T08:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12738" sha1="hu0ygqduv74a10bkfcrye0pwdk61qqt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Десанка Максимович''' ({{lang-sr|Десанка Максимовић}}; [[16 май]] [[1898 йыл]] — [[11 февраль]] [[1993 йыл]]) — серб яҙыусыһы. [[1959 йыл]]дан Сербия фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Десанка Максимович&lt;ref name=&quot;BSE&quot;&gt;{{Из БСЭ|title=Максимович (Максимовић) Десанка}}&lt;/ref&gt;1898 йылдың 16 майында Валево ҡалаһы янындағы Рабровица ауылында [[уҡытыусы]] ғаиләһендә тыуған. Бала сағы Бранковинала, серб ауылында, үткән&lt;ref&gt;см. стихотворение «Детство» (Максимович Д. Стихотворения. М., 1971. С.200-206)&lt;/ref&gt;.

1919 йылда Белградҡа күсә. Был [[1924 йыл]]да Белград университетының философия факультетын тамамлай. Артабан Сорбоннала уҡыған, [[Жанна д'Арк]] тураһында фәнни хеҙмәт яҡлаған. Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһына серб телен уҡытҡан. 1933 йылда рус эмигранты Сергей Сластиковҡа кейәүгә сыға&lt;ref&gt;[http://www.informonte.com/articles/124.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090908022849/http://www.informonte.com/articles/124.html |date=2009-09-08 }}; [http://www.astafiev.ru/more.php?UID=16485] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607135216/http://www.astafiev.ru/more.php?UID=16485 |date=2013-06-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[1920 йыл]]дан әҫәрҙәре баҫыла башлай, 1924 йылда беренсе шиғырҙар йыйынтығы, ә һуңғараҡ — тағы ла егерменән ашыу шиғырҙар йыйынтығы, шулай уҡ романдары баҫылып сыға.

Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, бер нисә премияға лайыҡ булғас һәм Серб академияһына һайланғас, шағирә халыҡ араһында танылыу яулай.

1993 йылдың 11 февралендә [[Белград]]та вафат була.

== Ижады ==
Максимович «''бына инде бер нисә тиҫтә йыл дауамында был илдең егеттәре һәм ҡыҙҙары, уның шиғырҙарын тиҙ арала ятлап, бөтә тормошо буйы ''хәтерендә тотҡан»&lt;ref&gt;слова Б. Михайлович-Михиза, цит. по История литератур Восточной Европы… Т.2. М., 2001. С.322&lt;/ref&gt;,мөхәббәт шиғырҙары менән дә, шулай патриотик шиғырҙары менән дә билдәле. Дөйөм алғанда, уның шиғриәте тормошсан, романтик характерлы.

Шиғырҙың нигеҙен серб теленең тәбиғи көйө мелодияһы һәм ритмы тәшкил итә. Лексик яҡтан бай тасуири-{{comment|һығылмалы|пластичная}} телмәр, ҡатмарлы түгел, үҙ эсенә халыҡ идиомаларын һәм халыҡ эпитеттарын ала.

Уның иң билдәле {{comment|«Ярлыҡау талап итәм»|«Требую помилования»}} йыйынтығы һирәк кенә осраштырғылаған рифмалы ирекле шиғри юл менән яҙылған һәм закон көсөн раҫлаусы авторитар, шәхсиәтһеҙ Стефан Душан батша монологтары — һәм халыҡты, көсһөҙҙәрҙе, түбән төшкәндәрҙе, кафырҙарҙы, еретиктарҙы яҡлап сығыш яһаған һәм шағирәнең мөхәббәтте һәм шиғриәтте яҡлаған яуап монологы.

рус, француз һәм поляк телен яҡшы белгән; рус һәм поляк шиғриәтен тәржемә иткән&lt;ref&gt;см. [https://web.archive.org/web/20011105043439/http://pbunjak.narod.ru/koautorski/DM_AM_sum.htm аннотацию]&lt;/ref&gt; .

Максимовичты рус теленә тәржемә итеүселәр араһында Маргарита Алигер («Ярлыҡау талап итәм» йыйынтығының тулы тәржемәһе), Леонид Мартынов, Давид Самойлов, Борис Слуцкий, Иосиф Бродский, Василий Конов булған. Уның рус теленә тәржемә ителгән шиғырҙар йыйынтығы, атап әйткәндә, рус, украин, литва һәм әрмән телдәрендә сыға.

== Иҫтәлеген мәңгеләштереү ==
[[Файл:Desanka_Maksimovic_PhotoAdamRadosavljevic.jpg|мини|373x373пкс|Валево ([[Сербия]]) ҡалаһында Десанка Максимович һәйкәле]]
[[1990 йыл]]дың [[27 октябрь|27 октябрендә]], шағирә үҙе тере саҡта уҡ, Валево ҡалаһында (Сербияның Колубарский округы) Десанка Максимовичҡа беренсе һәйкәл ҡуйыла. Был йәһәттән ул ризаһыҙлыҡ белдергән, әммә уны, йөҙө Десанка Максимовичҡа оҡшаған шиғриәт һәйкәле был, тип ышандырғандар.&lt;ref name=&quot;spomenik&quot;&gt;[http://www.desanka.org.yu/personal_c_6.html Фонд Десанки Максимович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090914133219/http://www.desanka.org.yu/personal_c_6.html |date=2009-09-14 }}&lt;/ref&gt;

[[2007 йыл]]дың [[27 август|27 авгусында]] Белград ҡалаһындағы Ташмайҙан паркында тағы ла Десанка Максимович һәйкәле асыла. Скульпторы — Светлана Карович-Деранич.

== Баҫмалар ==

=== Үҙенсәлекле китаптары ===
{{Врезка|Выравнивание=right|Без разрывов=1|Заголовок=Шиғриәтте яҡлап&lt;ref&gt;из сборника «Требую помилования»&lt;/ref&gt;|Содержание=&lt;poem&gt; …Заступаюсь за первую нежность,
за трепет первой любви, обитающий в песнях,
в хрупких горницах песен, в хрупких прихожих,
за невинность, которой не скрыться от луп любопытства,
когда ветряки воображенья начинают вертеть свои крылья
с одной лишь задачей добиться ответа,
где, из-за кого и когда завязалась печаль,
почему превратилась печаль в первую песню поэта;
заступаюсь за то, что зовут поэтическими грехами,
когда, не ведая истинной меры,
их швыряют, не думая, эти грехи, на архангельские весы
воедино собравшиеся лицемеры. …&lt;ref&gt;Перевод М. Алигер (Максимович Д. Стихотворения. М., 1971. С.336-337)&lt;/ref&gt;
&lt;/poem&gt;}}Мөһим йыйынтыҡтар:
* «Стихи» (Песме, 1924).
* «Зеленый витязь» (Зелени витез, 1930).
* «Новые стихи» (Нове песме, 1936).
* Поэма «Ослобођење Цвете Андрић» (Освобождение Цветы Андрич, 1945).
* «Поэт и отчизна» (Песник и завичај, 1946).
* Поэма «Отчизна на первомайской демонстрации» (Отаџбина у првомајској поворци, 1949).
* Поэма «Я здесь, отчизна» (Отаџбино, ту сам, 1951).
* «Запах земли» (Мирис земље, 1955).
* «Пленник снов» (Заробљеник снова, 1960).
* «Говори тихо» (Говори тихо, 1961).
* «Требую помилования: Спор поэта с Законником царя Душана» (Тражим помиловање, лирска дискусија с Душановим закоником, 1964, 2-я ред. 1969). 66 стихотворений.
* «Вестник» (На шеснаести рођендан, 1970).
* «У меня больше нет времени» (Немам више времена, 1973).
* «Летопись потомков Перуна» (Летопис Перунових потомака, 1976).
* «Стихи из Норвегии» (Песме из Норвешке, 1976).
* «Избранные стихи» (1980).
* «Слово о любви» (Слово о љубави, 1983).
* «Я буду помнить обо всем» (Памтићу све, 1988).

=== Рус теленә тәржемәләр ===
* Запах земли. М., Гослитиздат. 1960. 167 стр. 10000 экз.
* Навстречу весне. М., Детгиз. 1961. 62 стр. 45000 экз.
* Дети становятся взрослыми: Роман. М., Худож. лит. 1965. 255 стр. 50000 экз.
* Стихотворения. / Предисл. В. Огнёва. М., Худож. лит. 1971. 390 стр. 10000 экз. (Из сборников «Стихи», «Зеленый витязь», «Новые стихи», «Поэт и отчизна», «Запах земли», «Пленник снов», «Говори тихо», «Требую помилования», «Вестник»)
* Избранное. (Серия «Библиотека югославской литературы»). М., Худож. лит. 1977. 479 стр. 25000 экз.
* Зеленый витязь: Избранные стихотворения. (Серия «Поэтическая библиотечка школьника»). М., Дет. лит. 1977. 191 стр. 50000 экз.
* Слово о любви: Стихи. М., Худож. лит. 1988. 365 стр. 25000 экз. (Из сборников «Летопись потомков Перуна», «Стихи из Норвегии», «Ничья земля», «Обманы», «Апокрифы о бессловесных», «Песочные часы», «Бранковинское утро», «Пять пейзажей», «Образы», «На скале Одиссея». Сонеты)

== Тикшеренеүҙәр ==
* История литератур Восточной Европы после второй мировой войны. Т.1. 1945—1960-е годы. М., 1995. С.375-377. Т.2. С.322-323.
* ''Кореневская Н. М.'' Характер поэтической образности Десанки Максимович. Автореф. дисс. … к. филол. н. М., ИМЛИ. 1981.
* ''Щеглов С. И.'' Оставлю вам только слова: Повесть о Десанке Максимович. Неизданные стихи. Новые переводы. Красноярск, 2008. 126 стр. ISBN 978-5-903827-01-5 ([http://www.srpska.ru/article.php?nid=9685 отзыв о книге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823135405/http://www.srpska.ru/article.php?nid=9685 |date=2019-08-23 }})
* Десанка Максимовић: Живот, песме, критике / Припремио М.Блечић. — Београд: Слово љубве, 1978. — 238 с.
* ''Dordevič Lj.'' Pěsničko dělo Desanke Maksimovič. — Beograd: Beogradskog univ., 1973. — 501 s.
* ''Blečič М.'' Desanka Maksimovič — život praéen pesmom. — Beograd: Delta press, 1978,— 158 s.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]]
[[Категория:16 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:1898 йылда тыуғандар]]
[[Категория:11 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1993 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Белградта вафат булғандар]]</text>
      <sha1>hu0ygqduv74a10bkfcrye0pwdk61qqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Воздвиженск (Ырымбур губернаһы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135221</id>
    <revision>
      <id>1301827</id>
      <parentid>1066409</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T02:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14814" sha1="b2sgem6pc9yc1fbzxdcbpe9ueaofxnn" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Воздвиженск''' ('''Воздвиженск ҡәлғәһе''' булараҡ 1742 йылдың 14 сентябрендә нигеҙ һалына&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003924248#?page=397 Воздвиженская] в [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0_%D0%B8_%D0%95%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0 Энциклопедическом словаре Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона]&lt;/ref&gt;) — Ырымбур казак ғәскәренең Беренсе ([[Ырымбур]]) хәрби бүлегендәге станицаһы. Станицаға 1742 йылдың 14 (26) сентябрендә Воздвижение Честного и Животворящего Креста Господня байрамында наместник [[Неплюев Иван Иванович|Иван Неплюев]] нигеҙ һала, ул [[Орск|Орскиҙан]] [[Ырымбур|Ырымбурға]] барған почта трактының уң яғы һәм [[Һаҡмар]] йылғаһы ағымының һул яғы араһында урынлашҡан.

== Нигеҙ һалыу ==
Наместник [[Неплюев Иван Иванович|Неплюев Иван]] ҡәлғәғә нигеҙ һалған саҡта Алексеевск ҡәлғәһенең казактарына Шешмин полкының өс драгун ротаһын һәм Кама аръяғы ландмилиция составынан Алексопольск полкының бер ротаһын ҡуша&lt;ref&gt;[http://passion-don.org/tribes/tribes_23.html][//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2,_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Евграф Савельев]&lt;span&gt;. Из истории заселения Оренбургской линии.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Звегинцова В. В. «Хронология Русской армии 1700—1917» Париж, 1962&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&amp;t=landmilickie-polki&amp;id=6796 Ландмилицкие полки]&lt;/ref&gt;. 1768 йылда Ҡаҙан крайынан бында нуғай татарҙарын — «солтанауыл нуғайҙарын» алып киләләр. 110 нуғай ғаиләләре Мырҙа Миҙам етәкселегендә үҙ ылауҙарында киләләр. Нуғайҙарҙан тыш шулай уҡ Ыҡ тамағы тораҡтарынан татарҙар күсеп килә&lt;ref&gt;[http://admvozdvigenka.ru/index.php/istoricheskaya-spravka?task=view&amp;id=20 Сайт Администрации Саракташского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201042315/http://admvozdvigenka.ru/index.php/istoricheskaya-spravka?task=view&amp;id=20 |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;. Воздвиженскиҙә йәшәгән казактары бай фольклоры һәм юғары кимәлдәге грамоталылыҡ менән айырылып торған. Героик ауыҙ-тел ижадында төрөктәр менән һуғыштарҙа, Хиуа походында ҡатнашҡан геройҙарҙы данлаған хикәйәләрҙе билдәләп үтеп була. Йорттарҙа китапханалар тотоу традицияһы була. Станицала һәм ауылдарҙа шәл бәйләү кәсебе киң таралған була&lt;ref&gt;[http://www.ya-zemlyak.ru/nps.asp?id=17&amp;sortir=1 Оренбургский пуховый платок]&lt;/ref&gt;

== Патронимдар ==
Метрикалар һәм послужной исемлектәр буйынса XVIII быуат аҙағына (XIX быуаттың беренсе яртыһында крайҙы массауи колонизациялай башлағанға тиклем) килеп сығышы буйынса төрлө һәм үҙ-ара туғандаш булған күскенсәлерҙең фамилиялыры — Шивцов, Кучеров, Чеботарев, Кравцов, Бобряшев, Сотников, Одноименной, Попов, Помилуйков, Стародубцев, Краснов, Мирошников, Гребарев, Улькин, Лисаченков, Погребняков, Макаров, Золотухин, Быков, Михеев.. һәм башҡалар. Берҙән-берул ваҡыттағы метрикаларҙағы крәҫтиәндәр — сығышы менән Башҡортостандан булған Полторабатьколар.

== [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы|Емельян Пугачев ихталалы]] ==
1773 йылдың 4 октябрендә Пугачевтың отрядтары Пречистенск ҡәлғәһен яулап алалар һәм Воздвиженск ҡәлғәһенең казактар гарнизоны яҡшыраҡ нығытылған Верхнеозерный станицаһына күсәләр. Гарнизон баш күтәреүселәрҙән станицаны һаҡлауҙа ҡатнаша, атап әйткәндә, ноябрҙең уртаһында [[Пугачёв Емельян Иванович|Емельян Пугачевтың]] һәм [[Хлопуша|Афанасий Соколов-Хлопушаның]] һөжүмдәрен кире ҡағыуҙа&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/land/russ/vozdvi_krep.html Воздвиженская крепость]&lt;/ref&gt;. Апрелдә Воздвиженск ҡәлғәһендә подполковниктар Степан Наумовтың&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/bio_t/timashev_il.html Наумов, Степан Львович]&lt;/ref&gt; һәм Иван Тимашевтың&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/bio_t/timashev_il.html Тимашев, Иван Лаврентьевич]&lt;/ref&gt; командалары тора, улар унда 1774 йылдың ҡара көҙөнә тиклем торалар һәм Иҫәт һәм Өфө провинцияларҙың ихтилалдар менән ялмалған улустарына һәм ауылдарына рейдтар башҡаралар&lt;ref&gt;[http://www.istmira.com/razlichnoe/vosstanie-1773/page/66/ Таймасов, С. У., Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане. Уфа, 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526191917/http://www.istmira.com/razlichnoe/vosstanie-1773/page/66/ |date=2015-05-26 }}&lt;/ref&gt; 1774 йылдың июнендә генерал Фрейман тарафынан Тимашев отрядын көсәйтеү Чугуев казактарынан, Изюм гусарҙарынан һәм егерҙәрҙең отряды йүнәлтелә, уларҙы Урал тауҙарында йәшеренгән башҡорттарҙы эҙәрлекләү буйынса бойороҡ алған капитан К. Краевич етәкләй&lt;ref&gt;[http://www.istmira.com/razlichnoe/vosstanie-1773/page/66/ Таймасов, С. У., Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане. Уфа, 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526191917/http://www.istmira.com/razlichnoe/vosstanie-1773/page/66/ |date=2015-05-26 }}&lt;/ref&gt;Воздвиженск ҡәлғәһе [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин Александр Сергеевиичтың]] «Пугачев тарихына» архив әҙерләмәләрҙә телгә алына&lt;ref&gt;Пушкин. Полное собрание сочинений в 10 томах. Том IX. Издательство «Наука», Москва, 1965. Стр. 651, 292, 613.&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;{{книга|ссылка=http://feb-web.ru/feb/pushkin/texts/push17/vol09/b02/y922811-.htm|заглавие=Алфавитный указатель|ответственный=Сост. Г. П. Блок|издание=Пушкин А. С. Полное собрание сочинений: В 16 т|место={{М}}, {{Л}}|издательство=Изд-во АН СССР|год=1937—1959|том=9, кн. 2. История Пугачева|страницы=811—945}}&lt;/ref&gt;.

== XIX быуат аҙағында ==
1895 йылдан Ырымбур ғәскәрендә Наказной атаман Владимир Ершов етәкселегендә казактар араһында 1858 йыл Ҡытай менән Айгун килешеүенән һуң Уссурийск крайыныңбер кем дә йәшәмәгән еҙәргә күсенеү буйынса әүҙем агитация башлана. Күсенеүселәр бер нисә йылға төрлө йөкләмәләрҙән азат ителәләр һәм ҙур ер биләмәләре менән тәьмин ителәләр, бынан тыш уларға ҙур ҡайтарыуһыҙ ссудалар (ғаиләне һәм йөктө тәьминат итеүгә, йыллыҡ аҙыҡ-түлек һәм 600 һум һәр ғаиләгә, 50 һум — һәр строевой казакка ат алыу өсөн) бирелә. Был программала Воздвиженск станицаһынан күп кенә ғаиләләр ҡатнашак&lt;ref&gt;[http://kraeved.opck.org/kraevedenie/raznoe/pereselency_na_dalniy_vostok.php Исковский А. Е. Как оренбургские казаки на Дальний Восток уехали.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229034033/http://kraeved.opck.org/kraevedenie/raznoe/pereselency_na_dalniy_vostok.php |date=2019-12-29 }}&lt;/ref&gt;, күсенеү хоҡуғын тәбиғәттән казак булғандарға бирергә булалар, приписной казактарға бирелмәй. Воздвиженскстаницаһының казактары бик әүҙем төркөстан походтарында һәм линейный хеҙмәттә ҡатнашалар . Воздвиженск халҡының мәнфәғәттәрен Шивцовтар һәм Кравцовтар казак алпауыттары ғаиләләре, шулай уҡ епископ Ырымбур Макарий яҡлап сығалар.

Ырымбур колонистарының беренсе өлөшө Доброфлттың «Мәскәү» пароходында күсенгән саҡта 40-көнлөк [[Одесса]] — [[Дарданелдар боғаҙы|Дарданелла]] — Порт-Саид — Суэц — Һинд Аден — Аден ҡултығы — [[Баб-әл-Мәндәб боғаҙы|Баб-әл-Мандеб]] — [[Малакка боғаҙы]] — [[Суматра]] — [[Сингапур]] — [[Гонконг]] — [[Владивосток]] ҡәлғәһе һыу маршруты барышында 72 кеше вафат булған, башлыса балалар һәм 16 ҡыҙ. Дифтериттан 4 бала үлә. пароход табибының балаларға вакцинация үткәреүе хәлде күпкә еңеләйтә.

Яңы урында күсенеүселәр ҡасабалар һәм станицалар төҙөйҙәр.

== XX быуатта ==
XIX быуат аҙағында Воздвиженск казактарының компактлы йәшәү территорияһы Воздвиженск һәм Ырымбур станицаларын, Воздвиженск, Новочеркасск, Александровск, Һары, Шишмә, Кондуровка (һаҡмар йылғаһында), шулай уҡ казактарҙың пай ерҙәрендә 1913 йылда төҙөлгән Һарыҡташ станцияһын үҙ эсенә ала. [[1918 йыл|1918 йылдың]] май айында станица ҡасабалар менән бергә Ҡыҙыл гвардияһы карателдәр подразделениелары тарафынан каратель подразделениелары тулыһынса яндырыла&lt;ref&gt;[http://www.dk1868.ru/statii/pavel/Dutov1.htm Aнтибольшевистская борьба оренбургских казаков в апреле — июне 1918 года.]&lt;/ref&gt;. Яңы урында барлыҡҡа килгән Һарыҡташ районының Воздвиженка ауылы 1921 йылда Украина күскенсәлерә менән төҙөлә һәм бөгөнгө көндә Һарыҡташ ҡасабаһы сиктәренә инә.

== Халыҡ һаны ==
1820 йылда станицала 1890 кеше йәшәй, туғыҙ Беренсе донъя һуғышы алдынан станица менән ҡасабаларҙың халҡы 9500 кеше тәшкил итә (ихаталар һаны — 1665, шул иҫәптән казак ихатаһы — 1600, халыҡ һаны —9517 кеше)&lt;ref&gt;[http://scarb.ru/photoalbum/orenburgskie-kazaki/raspisanie-stanic-okv/ Росписание станиц, посёлков и хуторов Оренбургского казачьего войска. Утверждено по журнальному постановлению войскового хозяйственного управления Оренбургского войска от 14.02.14 г. за № 648]&lt;/ref&gt;.

Станицала 1862 йылда төҙөлгән православие Крестовоздвиженск сиркәүе була&lt;ref&gt;[http://www.orskeparh.ru/?content=page&amp;id=128 Монастыри и храмы Оренбургского уезда]&lt;/ref&gt;, 2 мәсет, 2 мәктәп һәм 4 кибет&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0_%D0%B8_%D0%95%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0 Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]&lt;/ref&gt;, Новочеркассыларҙа 1846 йылда төҙөлгән Каҙан Богородица сиркәүе (шартлатыла һәм XX быуаттың 30-сы йылдарныда һүтелә).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:1742 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>b2sgem6pc9yc1fbzxdcbpe9ueaofxnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дяоюй ҡәлғәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143585</id>
    <revision>
      <id>1301846</id>
      <parentid>1189824</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T09:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5728" sha1="95gkf31880pxfhovjn6b6cvd6h2hjwl" xml:space="preserve">{{ук}}

'''Дяоюй ҡәлғәһе''' ({{Китайский||钓鱼城|Diàoyúchéng}}) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] [[Чунцин]] ҡалаһының Хэчуань ҡала әһәмиәтендәге районында «Чунцинда Цзиньюньшань тауы» милли паркы территорияһында урынлашҡан Дяоюй тауындағы ҡәлғә. Ҡәлғәнең майҙаны 2,94 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, ул Цзялинцзян, Фуцзян һәм Цюйцзян йылғалары ҡушылған урындан йыраҡ булмаған ярымутрауҙы биләй. Архитектор Ю. Цзян тарафынан XII—XIII быуаттарҙа төҙөлә. XIII быуатта [[монголдар]] яуы заманында ҡәлғә утыҙ йыл ашыу дауам иткән ҡамауҙа ла бирелмәүе менән танылыу ала&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/land/landk/kitay8_15_20.php Китай во VIII—XV веках. Монгольское нашествие.]&lt;/ref&gt;. 1996 йылдан Ҡытай Халыҡ Республикаһының һаҡланыусы ҡомартҡылары исемлегенә керә.

== Тарихы ==
Ҡәлғәнең атамаһы артабанғы риүәйәткә бәйле. Урындағы тауҙа һыу ташҡан осорҙа күп кешеләр ҡотҡарыу урынын таба. Улар араһында аслыҡ башлана, шул ваҡытта күк йөҙөнән бер әүлиә төшә һәм улар өсөн балыҡтар тотоп бирә. Мөғжизәле ҡотҡарылыу иҫтәлегенә кешеләр был тауҙы «Балыҡсы» йәғни Дяоюй, ә бында төҙөлгән фортификацион ҡоролманы «Балыҡсы ҡәлғәһе», йәки Дяоюйченг тип атайҙар&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://english.cqnews.net/html/2013-07/24/content_27080051.htm Chen Qiaodi. Diaoyu Fortress.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141225073600/http://english.cqnews.net/html/2013-07/24/content_27080051.htm |date=2014-12-25 }}&lt;/ref&gt;.

XIII быуатта Дяоюй ҡәлғәһенең стеналары янында киң билдәле алыш була, ҡәлғә шуның менән Ҡытай тарихында танылыу ала. 1235 йылддан Сун ҡытай империяһы биләмәләренә монголдар һөжүм итә башлай, ә 1257 йылдан [[Мүнкә хан]] ҙур масштаблы һуғыш асып ебәрә. Мункә хан үҙенең ғәскәрен хәҙерге [[Сычуань]] провинцияһы территорияҙына алып килә. 1259 йылдың февралендә монгол армияһы Дяоюй ҡәлғәһен ҡамауға ала, әммә уны бер нисектә яулай алмай. Мүнкә хан үҙе ҡәлғәне ҡамау ваҡытта 1259 йылдың авгусында вафат була. Тарихсылар фекере буйынса, хандың үлеме монголдарҙың төньяҡ Африканы яулап алыуҙан ҡотҡара&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

1243 йылдан 1279 йылға ҡәҙәр Дяоюй ҡәлғәһе ике йөҙҙән ашыу тапҡыр ҡамауға алына, әммә һәр ваҡыт ул ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә. Мүнкә хан вафат булғандан һуң, [[Хубилай]] хан [[Монгол империяһы]]ның хакимы булып китә, ул 1279 йылда Ҡытайҙы яулап алыуҙа тамамлай һәм Юань империяһына нигеҙ һала. Дяоюй ҡәлғәһе гарнизоны ҡәлғәнең үҙенә лә, уны һаҡлаусыларға зыян күрһәтелмәйәсәк тигән шарттарҙа ғына яңы династия императорҙарының власын танырға риза була. Был шарттар үтәлә, һәм әле лә был ҡәлғә Ҡытайҙа монголдар яуына тиклемге һаҡланып ҡалған берҙән-бер һаҡланып ҡалған фортификацион ҡоролма булып ҡала&lt;ref&gt;[http://english.cqnews.net/html/2013-07/24/content_27080051_3.htm Chen Qiaodi. Diaoyu Fortress.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307024808/http://english.cqnews.net/html/2013-07/24/content_27080051_3.htm |date=2016-03-07 }}&lt;/ref&gt;.

Дяоюй ҡәлғәһе территорияһында, хәрби-оборона ҡоролмаларынан башҡа, тәбиғи-архитектура ландшавтары һәм дини архитектура ҡомартҡылары урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://english.cqnews.net/html/2013-07/24/content_27080051_5.htm Chen Qiaodi. Diaoyu Fortress.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305230924/http://english.cqnews.net/html/2013-07/24/content_27080051_5.htm |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.china-tours-online.com/2014/07/diaoyu-fortress-famous-old-battlefield.html Diaoyu Fortress — The Famous Old Battlefield] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190605093939/http://www.china-tours-online.com/2014/07/diaoyu-fortress-famous-old-battlefield.html |date=2019-06-05 }} {{ref-en}}

{{castle-stub}}
{{DEFAULTSORT:Дяоюй}}

[[Категория:Чунцин]]
[[Категория:Алфавит буйынса ҡәлғәләр]]</text>
      <sha1>95gkf31880pxfhovjn6b6cvd6h2hjwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дан ҡурғаны (Мозырҙағы мемориал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147841</id>
    <revision>
      <id>1301837</id>
      <parentid>1292247</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T07:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7170" sha1="sn0ydgc47o0284b83rc6wrfw3nf8km7" xml:space="preserve">{{Курган 
|Название          = Дан ҡурғаны 
|Страна            = Беларусь
|Изображение       = 
|Высота            = 45 м
|Диаметр основания = 
|Дата постройки    = 1967 йыл
|Изучена           =
|Мощи              =
|Артефакты         =
|Статус            =                                                           
|lat_dir = N | lat_deg = 52 | lat_min = 2 |lat_sec = 52.3
|lon_dir = E | lon_deg = 29 |lon_min = 15 |lon_sec = 18.1                                                      
}}

'''«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы''' —[[Беларусь|Белоруссияны]]ң [[Гомель өлкәһе]] Мозырь районының Мозырь [[ҡала]]һы ситендә урынлашҡан [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на бағышланған һәйкәл.

== Тарихы һәм тасуирламаһы ==
«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡиғаларына бағышланған һәйкәл. Мозырь ҡалаһы 1941 йылдың 22 авгусынан 1944 йылдың 14 ғинуарына саҡлы, 875 көн дауамында, фашистар тарафынан оккупацияланған була&lt;ref name=&quot;Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века&quot;&gt;[https://mozyrxxvek.blogspot.com/2013/05/1967-xx.html Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века]&lt;/ref&gt;. 1-се Белорус фронты ғәскәрҙәре һәм Полесье партизан берләшмәһе соединение яугирҙары 1944 йылдың 14 ғинуарында Мозырь ҡалаһын немец илбаҫарҙарынан азат иткән, ҡала өсөн барған һуғыштарҙа совет армияһының 17 часы һәм берләшмәһе Мозырь исемен алған&lt;ref name=&quot;Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века&quot;/&gt;. 1967 йылдың 14 ғинуарында Мозырь ҡалаһы ситендә Мозырҙы немец-фашист баҫҡынсыларынан азат итеүгә 23 йыл тулыу айҡанлы митинг үткәрелә, бында мемориалдың беренсе объекты — ''«Абаронцам Радзiмы ад мазыран» тип яҙылған'' күп метрлыҡ Куб асылған. 1967 йылдың 7 ноябрендә, Совет власының 50 йыллыҡ юбилейын байрам иткән көндә, һәләк булған яугирҙарға һәйкәл-обелиск асыла һәм улар хөрмәтенә Мәңгелек ут тоҡандырыла&lt;ref name=&quot;Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века&quot;/&gt;.

«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы [[Октябрь революцияһы]]ның 60 йыллығы байрамы алдынан яңыртылған, ҡаланың һәм райондың тарҡау граждандар зыяраттарында күмелгән яугирҙар һәм партизандар ерләнгән Туғандар ҡәберлеге. Һалдат мәйеттәре эксгумацияланған һәм тантаналы рәүештә ҡабаттан ерләнгән&lt;ref name=&quot;Мемориал Курган Славы, Мозырь 1967 год XX века&quot;/&gt;.

«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы тағы ике һәйкәл: блокадник һаҡсылары хөрмәтенә һәм һәйкәл [[Санкт-Петербург|Ленинград]]та ҡамауҙа ҡалып, уны һаҡлағандар һәм [[Афғанстан]]да алышып һәләк булған яугир-интернационалистар хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле билдәләр менән тулыландырылған, мемориал таш янына совет һалдаттарының ҡаны менән һуғарылған афған ере һалынған капсула күмелгән.

Бөгөн «Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы — был күп композициялы ҡоролма: 45 метрлыҡ стела, гранит постаментҡа ҡуйылған 1938 йыл өлгөһөндәге гаубица менән куб, Совет армияһы яугирҙәре һәм 1944 йылда Мозырҙы азат иткәндә һәләк булған Полесье партизандар берләшмәһе партизандары ерләнгән, эргәһендә Мәңге ут янған Туғандар ҡәберлеге, Ленинград ҡамауында ҡалып, уны һаҡлағандар һәм [[Афғанстан]]да алышып һәләк булған яугир-интернационалистар хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле билдәләр, шулай уҡ асыҡ һауала торған хәрби техника ҡоролмалары&lt;ref&gt;[http://www.mazyr.by/2018/06/desyatki-mozyryan-22-iyunya-vstretili-rassvet-v-memorialnom-komplekse-kurgan-slavy-napominayushhem-o-krovoprolitnyx-boyax/ Газета «Жыццё Палесся». Десятки мозырян 22 июня встретили рассвет в мемориальном комплексе Курган Славы, напоминающем о кровопролитных боях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404070042/http://www.mazyr.by/2018/06/desyatki-mozyryan-22-iyunya-vstretili-rassvet-v-memorialnom-komplekse-kurgan-slavy-napominayushhem-o-krovoprolitnyx-boyax/ |date=2019-04-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [https://mozyr.damspravku.ru/9166003-memorialnyy_kompleks_kurgan_slavy-company Мемориальный комплекс Курган славы]
* [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=12266 Мемориальный комплекс «Курган славы»]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://anonimusi.livejournal.com/518278.html МЕМОРИАЛЬНЫЙ КОМПЛЕКС &quot;КУРГАН СЛАВЫ&quot;. МОЗЫРЬ. БЕЛАРУСЬ.]
* [https://www.101hotels.ru/recreation/belarus/mozyr/points/cultural_center/kurgan_slavy Мемориальный комплекс Курган славы]
* [http://www.pobeda1945.su/burial/2356 Портал о фронтовиках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811033133/http://www.pobeda1945.su/burial/2356 |date=2020-08-11 }}

{{Библиоинформация}}

[[Категория:Белоруссияла Бөйөк Ватан һуғышы һәйкәлдәре]]
[[Категория:Гомель өлкәһе]]
[[Категория:Мемориаль комплекстар]]</text>
      <sha1>sn0ydgc47o0284b83rc6wrfw3nf8km7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>В. М. Леонтьева һәйкәле (Ульяновск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148509</id>
    <revision>
      <id>1301824</id>
      <parentid>876147</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T00:47:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3487" sha1="8efxivsi0h10ghn5uyw9vlri5w67x5n" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Валентина Леонтьева һәйкәле''' —[[Ульяновск]] ҡалаһының иҫтәлекле урындарының береһе.

[[СССР]]-ҙың халыҡ артисы Валентина Михайловна Леонтьева үлгәндән һуң, Ульяновск өлкәһе Хөкүмәте [[2007 йыл]]дың [[22 май]]ында уның хөрмәтенә һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул итә.

Тәүҙә, 2007 йылдың 1 авгусында, Ульяновск ҡурсаҡ театры янында бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған ике эскәмйә барлыҡҡа килә, улар араһында «Валя инәй» онотоп ҡалдырған күҙлек торған өҫтәл менән айырылған. Эскәмйәләрҙең береһендә — яҙыу: «Иң ҡәҙерлеһе — кеше менән аралашыу. В. М. Леонтьева».

Киләһе йылда [[Ульяновск өлкәһе]]нең Төҙөлөш министрлығы В. М. Леонтьева һәйкәленә үткәрелгән конкурсҡа һығымта яһай. Конкурстың еңеүсеһе — уның яҡташы [[Санкт-Петербург]]&lt;nowiki/&gt;тың билдәле скульпторы Анциферов Николай.
Билдәле булыуынса, һәйкәл телевидение тапшырыуҙарын алып барыусы В. М. Леонтьеваның тыуған көнө — [[2008 йыл]]дың [[1 август|1 авгусы]]нда асыла. Был һәйкәл йылы аралашыу оҫтаһы булған Валентина Леонтьеваның символы булған «кавалерка» менән бергә берҙәм композицияны барлыҡҡа килтереп тора.
Бронза скульптура Ирининский ятҡылығынан ([[Мәскәү өлкәһе]]) килтерелгән ике метрлы гранит постаментта тора. Һәйкәл, әле генә театрҙан сығып, скверҙа ял итеп һәм йылға буйына һоҡланып ҡарап ултырған Валентина Леонтьеваны кәүҙәләндерә.

== Сығанаҡтар ==
* [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=10490 Телетапшырыусы Валентина Леонтьева һәйкәле]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://ria.ru/society/20080801/115480662.html Валентина Леонтьеваға Ульяновскиҙә һәйкәл асылды.] [https://ria.ru/society/20080801/115480662.html Риа новости.]
* [https://www.1tv.ru/news/2008-08-01/186918-v_ulyanovske_otkryli_pamyatnik_legendarnoy_televeduschey_valentine_leontievoy?start=auto Легендар телетапшырыусы Валентина Леонтьеваға һәйкәл асылды. Ульяновск.] [https://www.1tv.ru/news/2008-08-01/186918-v_ulyanovske_otkryli_pamyatnik_legendarnoy_televeduschey_valentine_leontievoy?start=auto][[Беренсе канал]]&lt;span&gt; (видеояҙмалар).&lt;/span&gt;
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Һәйкәлдәр]]</text>
      <sha1>8efxivsi0h10ghn5uyw9vlri5w67x5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еңеү паркы (Мәскәү метро станцияһы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148531</id>
    <revision>
      <id>1301874</id>
      <parentid>1290721</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10872" sha1="m4g245z12ko1dpwbajz84adjqsgasq3" xml:space="preserve">{{Ук}}


«'''Еңеү паркы'''» — [[Мәскәү]] метрополитенының Арбат-Покров һәм Солнцево линияларындағы кросс-платформалы станцияһы. Дорогомилово районында Көнбайыш административ округында урынлашҡан; шул [[Еңеү паркы (Мәскәү)|исемле парк]] атамаһы менән йөрөтәлә. Станция [[2003 йыл]]дың [[6 май]]ында Арбат-Покров линияһының «Киев» — «Еңеү паркы» участкаһы асыла, {{Йыл|2014||метро}} йылдың [[31 ғинуар]]ында Калинин-Солнцево линияһының «Деловой центр» — «Еңеү паркы» участкаһы һәм {{Йыл|2017||метро}} йылдың [[16 март]]ында Солнцево линияһының «Еңеү паркы» — «Раменки» учаскаһы асыла. Пилонлы өс көмбәҙле станция бик тәрәндә тора, уның платформалары утрау формалы. Мәскәү метрополитенының иң тәрән станцияһы.

== Вестибюль ==
Башта станциянан вестибюлға сығыу урыны берәү генә була — залдың көньяҡ көнбайыш ҡабырғаһында, әммә [[16 март]]та, {{Йыл|2017||метро}} йылда, икенсе эскалатор ауышлығы төҙөлә, ул төньяҡ залын вестибюль менән бәйләй. Мәскәү метрополитенының ике платформаһындағы эскалаторҙың оҙонлоғо — 126,8 метр, бейеклеге күтәрелгәндә — 63,4 метр&lt;ref name=&quot;escal&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt;, сәфәр оҙонлоғо - 180 секунд. Унан аванзалға күтәрелергә була, ә артабан унан ҡыҫҡа эскалатор буйлап (күтәреү бейеклеге — 3,6 метр&lt;ref name=&quot;escal&quot; /&gt;) — ер аҫты вестибюленә сығырға мөмкин. Был вестибюль юл үткәүелдәре менән Кутузов проспекты менән бәйләнгән. Артабан проспекттан Барклай урамы, Триумфаль арка һәм Поклонный тауындағы [[Еңеү паркы (Мәскәү)|Еңеү паркына]] барырға мөмкин. 9 май көнө көньяҡ вестибюленән бары тик Еңеү паркына ғына сығырға мөмкин.
{| id=&quot;190&quot; style=&quot;margin-left:auto; margin-right:auto; border:none; border-collapse:collapse&quot;
|&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;240&quot; heights=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;&quot;&gt;
Dorogomilovo District, Moscow, Russia - panoramio (234).jpg|Станцияға инеү урыны
Mos ParkPob hall.jpg|Вестибюль&lt;br&gt;''24 апрель, 2008 йыл''
Parkpobedy-escalator.jpg|ауышлы эскалатор хәрәкәте&lt;br&gt;''10 май, 2007 йыл''
&lt;/gallery&gt;
|}

== Архитектура һәм биҙәү ==
Пилонлы өс көмбәҙле ер аҫтында тәрән ятҡан станция индивидуаль проект буйынса монолит бетондан яңы технологиялар ҡулланылып төҙөлә. Монолит бетон бешерелгән металл опалубка менән ҡапланған. Станция ике бойондороҡһоҙ залдан тора, улар ике үткәүел менән тоташҡан.

Станцияның биҙәү темаһы — [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк ватан һуғышы]] һәм [[1812 йылғы Ватан һуғышы]].&lt;ref&gt;{{Публикация|статья|автор=Александр Кибовский|заглавие=«Парк Победы» майского периода|ссылка=http://www.ng.ru/culture/2003-05-20/10_metro.html|издание=Новая газета|год=2003|месяц=05|день=20}}&lt;/ref&gt;. Көнсығыш һәм төньяҡ ҡара һоро мәрмәр менән көпләнгән. Ике зал-биҙәге «көҙгөлө» — пилоны һәм стеналарының береһе аҡ, икенсеһе — көрән. Зал иҙәнендә биҙәге лә ике төрлө: төньяҡ залда ҡыҙыл һәм һоро шымартылған гранит, көньяҡта — һоро һәм ҡара. Ике зал да кәрниз аҫтына йәшерелгән яҡтыртҡыстар менән яҡтыртыла.

Үткәүелдәрҙең береһенең стенаһында орден һәм миҙалдар төшөрөлгән — [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], Ватан һуғышы ордены; «Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн 1941—1945 йй.», «Японияны еңгән өсөн», [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|&quot;Алтын Йондоҙ&quot;миҙалы]], «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Ленинградты обороналаған өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» миҙалдары бар&lt;ref name=&quot;metrwlk&quot;&gt;[http://moscowalk.ru/transport/metro/metroparkpobedy.html Метро станцияһы «еңеү паркы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017001737/http://moscowalk.ru/transport/metro/metroparkpobedy.html |date=2018-10-17 }} moscowalk.ba&lt;/ref&gt;.
{| id=&quot;234&quot; style=&quot;margin-left:auto; margin-right:auto; border:none; border-collapse:collapse&quot;
|&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;240&quot; heights=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Төньяҡ зал&quot;&gt;
Park Pobedy (8383560760).jpg|Үҙәк зал
Parkpobedy-mm02.jpg|Ултырыу платформаһы
Park Pobedy (Парк Победы) (5087260112).jpg|Юл стенаһында станцияның исеме
&lt;/gallery&gt;
|}
{| id=&quot;253&quot; style=&quot;margin-left:auto; margin-right:auto; border:none; border-collapse:collapse&quot;
|&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;240&quot; heights=&quot;180&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Көньяҡ зал&quot;&gt;
Park Pobedy mosmetro.jpg|Үҙәк зал
Park Pobedy Arbatsko-Pokrovskaya Line Moscow Metro platform.jpg|Ултырыу платформаһы
&lt;/gallery&gt;
|}

== Төҙөү ==
Проекттың баш инженеры — В. А. Шмерлин&lt;ref name=&quot;metrwlk&quot;/&gt;.

Аванзал архитекторҙары — В. В. Некрасов, А Ю. Орлов һәм В. О. Сычева&lt;ref&gt;[https://www.msmap.ru/metro/64 Метро станцияһы «Еңеү паркы, Арбатский-Покровка линияһы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016203319/https://www.msmap.ru/metro/64 |date=2018-10-16 }} MsMap.ba&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Список станций Московского метрополитена
* Катастрофа в Московском метрополитене

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
{{Станция Московского метрополитена - ссылки|accessdate=2018-01-22|metro=arbatsko-pokrovskaya/park_pobedy|newsmetro=f314|metrowalks=3-13|nashtransport=Парк_Победы_(станция_метро,_Москва)}}

* [http://www.rosmetrostroy.ru/pobedy.htm Информация о станции на сайте «Метрострой»]
{{Start box}}
{{Succession box}}
{{Succession box}}
{{Succession box}}
{{End box}}
{| class=&quot;toccolours noprint&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; id=&quot;552&quot; style=&quot;border-collapse: collapse; margin:.5em auto; &quot;
| class=&quot;no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P155&quot; width=&quot;30%&quot; |Предшественник:&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''[[Киевская (станция метро, Арбатско-Покровская линия)|Киевская]]'''
| style=&quot;text-align: center; font-size: 110%&quot; width=&quot;40%&quot; |'''Конечная станция [[Арбатско-Покровская линия|Арбатско-Покровской линии]]'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[6 мая]] [[2003 год в истории метрополитена|2003 года]] — [[7 января]] [[2008 год в истории метрополитена|2008 года]]
| class=&quot;no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P156&quot; width=&quot;30%&quot; |Преемник:&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''[[Строгино (станция метро)|Строгино]]'''
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| class=&quot;no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P155&quot; width=&quot;30%&quot; |Предшественник:&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''нет'''
| style=&quot;text-align: center; font-size: 110%&quot; width=&quot;40%&quot; |'''Конечная станция [[Солнцевская линия|Солнцевской линии]]'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[31 января]] [[2014 год в истории метрополитена|2014 года]] — [[16 марта]] [[2017 год в истории метрополитена|2017 года]]
| class=&quot;no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P156&quot; width=&quot;30%&quot; |Преемник:&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''[[Раменки (станция метро)|Раменки]]'''
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
| class=&quot;no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P155&quot; width=&quot;30%&quot; |Предшественник:&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''[[Тимирязевская (станция метро)|Тимирязевская]]'''
| style=&quot;text-align: center; font-size: 110%&quot; width=&quot;40%&quot; |'''Самая глубокая станция метро в [[Московский метрополитен|Московском метрополитене]]'''&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[6 мая]] [[2003 год в истории метрополитена|2003 года]] — ''[[2022 год в истории метрополитена|2022 год]]''
| class=&quot;no-wikidata&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P156&quot; width=&quot;30%&quot; |Преемник:&lt;br&gt;&lt;br&gt;'''''[[Шереметьевская (станция метро)|Шереметьевская]]'''''
|}
&lt;div style=&quot;clear: both&quot;&gt;&lt;/div&gt;
[[Категория:Пилон станциялары]]
[[Категория:Мәскәү метрополитены станциялары]]
[[Категория:Алфавит буйынса метрополитен станциялары]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>m4g245z12ko1dpwbajz84adjqsgasq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екатерина II һәйкәле (Симферополь)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149144</id>
    <revision>
      <id>1301855</id>
      <parentid>1215584</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9562" sha1="9is00zubwq8ka6o34q2crplndmq3m9i" xml:space="preserve">{{Ук}}


== Беренсе һәйкәл ==
Бөйөк император [[Екатерина II]] беренсе һәйкәлдең авторы Император художество академияһының академигы Н. А. Лаверецкий булған. Был һәйкәл [[Ҡырым]]дың [[Рәсәй]]гә ҡушылыуына йөҙ йыл тулыу юбилейына арнала. Һәйкәлде халыҡ иғәнәһе аҡсаһына төҙөйҙәр. [[1890 йыл]]да һәйкәл [[Симферополь]] ҡала баҡсаһында ҡуйыла. Монумент Екатерина II бронза һынын гранит пьедесталда кәүҙәләндерә. Екатерина II уң ҡулында скипетр һәм Ҡырымдың йәйелдерелгән картаһын тотҡан, һул ҡулы ҡала яғына һонолған. Һәйкәл тирәләй Екатерина II осорондағы дәүләт эшмәкәрҙәре тора, улар барыһы ла Ҡырымдың [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйгә]] ҡушылыуына өлөш индергән кешеләр — кенәз Григорий Потемкин-Таврический һәм Василий Долгоруков-Крымский, полководец Александр Суворов, Рәсәйҙең Төркиәләге илсеһе Яков Булгаков.

[[1921 йыл]]дың майында совет власы бронза һәйкәлде һүтеп ала. Улар урынына «Азатлыҡ һәйкәлен» (Ҡырымды азат итеү һәйкәлен) ҡуялар, унда арматура, гипс, цементтан эшләнгән пролетарий фигураһы кәүҙәләндерелгән. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан был һын Ленин һәйкәле менән алмаштырыла. [[1990 йыл]]да Екатерина II һәйкәлен кире ҡуйырға маташҡандар, әммә был идеяны украин властары яҡламай.

== Тергеҙеү ==

Яңы һәйкәлгә тантаналы рәүештә [[2007 йыл]]дың 2 июнендә нигеҙ ташы һалына&lt;ref&gt;[http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/babenko-ispugalsya-rezni-v-simferopole-i-perenes-zakladku-pamyatnika-lt-br-gt-ekaterine-ii-lt-br-gt/9647/ Закладка екатерина ii һәйкәле күсереү һәм симферополь Бабенко ҡырып ҡурҡа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021102911/http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/babenko-ispugalsya-rezni-v-simferopole-i-perenes-zakladku-pamyatnika-lt-br-gt-ekaterine-ii-lt-br-gt/9647/ |date=2020-10-21 }}&lt;/ref&gt;. Һәйкәл ҡуйыуға Ҡырым татар халҡы Мәжлесе һәм Украин милләтселәре конгресы ҡаршы сыға&lt;ref&gt;[http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/mer-simferopolya-hochet-provesti-referendum-po-ustanovke-pamyatnika-ekaterine-ii/9646/ Симферополдә референдум үткәреү буйынса мэры екатерина ii һәйкәл ҡуйырға теләй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928123051/http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/mer-simferopolya-hochet-provesti-referendum-po-ustanovke-pamyatnika-ekaterine-ii/9646/ |date=2020-09-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/mer-simferopolya-otvetil-zayavleniem-na-zayavlenie-kongressa-ukrainskih-natsionalistov/10504/ Мэр белдереүенсә өсөн ғаризаларҙы конгресс яуап бирмәгән украин милләтсе симферополь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024055733/http://old.qha.com.ua/ru/obschestvo/mer-simferopolya-otvetil-zayavleniem-na-zayavlenie-kongressa-ukrainskih-natsionalistov/10504/ |date=2020-10-24 }}&lt;/ref&gt;.

[[2014 йыл]]дан һуң [[Ҡырым]] [[Рәсәй Федерацияһы]]на ҡушылыуы менән [[Симферополь]] мэры хәбәр итеүенсә, ҡала властары Ҡырым һәм Симферополь Митрополиты Лазарь менән аралашҡандан һуң һәйкәлде тергеҙергә ниәтләйҙәр&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Церетели восстановит памятник Екатерине Второй в Симферополе|author=Вести.ru|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1836680|work=|date=25.07.2014}}&lt;/ref&gt;. Һәйкәл тирәләй элекке проект буйынса матур фонарҙар, фонтандар ҡуйылған, ҡоймалар менән уратылған парк зонаһы булдырыу күҙаллана — фонарь менән матур, ҡоймалары, фонтан&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Памятник Екатерине II восстановят в Симферополе|author=Interfax|url=http://www.interfax.ru/russia/463352|date=2015-08-29}}&lt;/ref&gt;.

[[2015 йыл]]дың ғинуарында Симферополдә, Рукавишниковтарҙың ижади оҫтаханаһында, Екатерина II һәйкәлен тергеҙеп, мәҙәни мираҫты һаҡлау буйынса эш башлана. Император һынын бронзанан Рәсәй халыҡ рәссамы скульптор А. И. Рукавишников эшләй. Артабан был оҫтахана үҙенең эшен Симферополь ҡалаһына бүләккә тапшыра&lt;ref&gt;[http://simadm.ru/press/government/973/ Тормош симферополь ҡалалағы мәҙәни өлкәнең үҫеше тикшерелде.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001181721/http://simadm.ru/press/government/973/ |date=2020-10-01 }}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың март айында «Урыҫ берҙәмлеге» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы, уларҙың етәксеһе Елена Аксенова, Симферополдә тарихи монументты тергеҙеү инициативаһы менән сығыш яһай. Проектты святитель Бөйөк Василий Фонды хуплап сыға, ул һәйкәлде тергеҙеү өсөн Бөтә Рәсәй аҡса йыйыуын иғлан итә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Статуя Екатерины II отлита и уже готова к отправке из Москвы в Симферополь|url=http://crimea.mk.ru/articles/2016/06/05/statuya-ekateriny-ii-otlita-i-uzhe-gotova-k-otpravke-iz-moskvy-v-simferopol.html|accessdate=2018-04-16|language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;. Бының өсөн махсус счет асып, унда яҡынса 47 миллион һум аҡса йыйып алына, аҡсаларҙы шул иҫәптән смс аша иғәнә рәүешендә йыялар&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Елена Аксенова: деньги на монумент Екатерине II жертвовала вся Россия|url=https://crimea.ria.ru/society/20160819/1106916769.html|work=РИА Новости Крым|date=20160819T1830+0300Z|accessdate=2018-04-16|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Яңы монументтың макеты һаҡланып ҡалған макеттың тасуирламаһы һәм фотоһүрәттәре нигеҙендә Мәскәү скульпторҙары К. Кубышкин һәм И. Яворский тарафынан эшләнә. Генераль подрядсыһы Мәскәү өлкәһе Жуковский ҡалаһының «Әҙәби арт» скульптура-производство комбинаты була. Һәйкәл 2016 йылдың мартында төҙөлә башлай. Июнь айында һәйкәл эшләнеп бөтә һәм 25 июндә Симферополгә алып киленеп, постаментҡа баҫтырыла&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2016/01/26/reg-kfo/ekaterina.html Мәҡәләләр «Рәсәй гәзите»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.crimea.kp.ru/daily/26546/3562665/ Инде ҡаҙалды симферополь пьедесталдың екатерина ii һәйкәле булған.]&lt;/ref&gt;. Бөйөк Екатеринаға 2016 йылдың 19 авгусында тергеҙелгән һәйкәл асыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2016/08/19/reg-ufo/v-simferopole-otkryli-pamiatnik-ekaterine-velikoj.html|title=В Симферополе открыли памятник Екатерине Великой|date=2016-08-19|publisher=Российская газета}}&lt;/ref&gt;.

Монументтың бейеклеге — 10 метр, ауырлығы яҡынса 7 тонна.
&lt;ref&gt;[http://tass.ru/obschestvo/3550819 Симферополь Екатерина II һәйкәле асылды.]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://crimeanblog.blogspot.com/2010/10/ekaterina-ii-simferopol.html Информация о памятнике на сайте Крымского блога]
[[Категория:1921 йылда юҡ булғандар]]
[[Категория:1890 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>9is00zubwq8ka6o34q2crplndmq3m9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Волоколамск кремле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151741</id>
    <revision>
      <id>1301828</id>
      <parentid>1285798</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T03:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4616" sha1="nkz99675z44cp3wwr3in4u54nlqbhe1" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Volokolamsk_Kremlin_15.jpg|мини|250x250пкс|Һулдан уңға: Никольск соборы, сиркәү манараһы һәм Воскресенск соборы]]
[[Файл:Volok2.jpg|справа|мини|250x250пкс|Волоколамск кремле ҡоштар бейеклегенән]]
'''Волоколамск кремле''' — Волоколамскиҙағы архитектура ансамбле. [[Мәҙәниәт]], [[тарих]] һәм [[архитектура]] ҡомартҡыһы.

Кремль Воскресенский соборын ([[XV быуат]]), Никольск соборын ([[XIX быуат]]), биш ҡатлы сиркәү манараһын ([[XVIII быуат]]) үҙ эсенә алған, [[XIX быуат]] һуңы — [[XX быуат]] башындағы ҡойма менән уратып алынған ҡала урындағы Волоколамск ҡаласығы территорияһын үҙ эсенә ала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://volok-museum.ru/ Музейно-выставочный комплекс Волоколамский Кремль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122055127/http://volok-museum.ru/ |date=2016-11-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.podmoskove.ru/monastir/39_mon.html Подмосковье. Волоколамский кремль] // podmoskove.ru.&lt;/ref&gt;.{{Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫы|}}

== Тарихы ==
[[Файл:Волоколамский_кремль_16.07.2016.jpg|слева|мини|280x280пкс|Волоколамск кремле]]
Воскресенск соборы — [[XV быуат]] аҙағында аҡ таштан һалынған, дүрт терәкле бер көмбәҙле ҡорам. [[XVII быуат]]тан соборҙың өҫкө өлөшө бер нисә тапҡыр ҡабаттан ҡорола. Һуңғы һиҙелерлек үҙгәрештәр [[1899 йыл]]да була — [[көньяҡ]] фасад үҙгәртелә һәм придел төкәтелә&lt;ref&gt;[http://www.snor.ru/?an=pers_385 Справочник. Машков Иван Павлович] // snor.ru.&lt;/ref&gt;. Собор [[1930 йыл]]да ябыла. [[1960 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дарҙа тергеҙелә, әммә, ғибәҙәттәр [[1990 йыл]]дар башында ғына ҡабаттан ҡылына башлай.

Никольск соборы [[1853]]—[[1862 йыл]]дарҙа төҙөлә һәм [[Ҡырым һуғышы]]нда һәләк булғандар иҫтәлегенә арнала&lt;ref&gt;{{Китап|автор=О. Пэнэжко|заглавие=Город Волоколамск, храмы Волоколамского, Лотошинского и Шаховского районов|место=Владимир|год=2003}}&lt;/ref&gt;. Бөгөн ҡорамда Волоколамск тарихи-архитектура музейы фонды урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=1624 Волоколамский кремль. Фото и описание]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // votpusk.ru.&lt;/ref&gt;.

Биш ҡатлы манара [[XVIII быуат]]та төҙөлә, әммә ике тапҡыр һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә, һуңғы тапҡыр [[XIX быуат]]та.

1880-сы йылдарҙа декоратив мөйөш башнялы собор комплексы семәрле ҡойма менән уратып алына. [[XX быуат]] башында кәртә саҡ ҡына үҙгәртелә.

[[1988]]—[[1990 йыл]]дарҙа урҙың [[көнсығыш]] яғында [[МДУ]]-ның [[Археология|археологик]] экспедицияһы кремлдең [[ағас]] ҡоймаһы эҙҙәрен таба&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] На [[Викисклад]]е есть медиафайлы по теме [[c:Category:Volokolamsk Kremlin|Волоколамский кремль]]
[[Категория:Кремлдәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>nkz99675z44cp3wwr3in4u54nlqbhe1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153454</id>
    <revision>
      <id>1301847</id>
      <parentid>1052757</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T09:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3256" sha1="fx7323yvurmsvh7jju4hf2hig8iqqu8" xml:space="preserve">{{Ук}}
БДБ илдәренең '''Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы''' ({{lang-ru|Межгосударственный совет по стандартизации, метрологии и сертификации  Содружества независимых государств}}, ҡыҫҡ. МГС СНГ) Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендә стандартлаштырыу һәм норматив документация буйынса төбәк  ойошмаһы (БДБ МГС-ы) булып тора  ([[Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы]]  Советының 1995 йылдың 14 сентябрендә ҡабул ителгән ISO 40/1995 резолюцияһына ярашлы).

БДБ МГС-ы Халыҡ-ара  стандартлаштырыу ойошмаһы (ИСО) — Төбәк   стандартлаштырыу ойошмаһы тарафынан  Евро-Азия  стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы (EASC) тип танылған&lt;ref&gt;[http://www.easc.org.by/russian/mgs_org.php Об организации - Межгосударственный Совет по стандартизации, метрологии и сертификации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626025455/http://www.easc.org.by/russian/mgs_org.php |date=2013-06-26 }}&lt;/ref&gt;.

МГС 1992 йылдың 13 мартында хөкүмәт-ара кимәлдәге «Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау өлкәһендә килешелгән сәйәсәт үткәреү тураһында килешеү»гә ярашлы ойошторола. 

МГС-тың эш органдары —  Минскиҙа даими эшләүсе секретариат һәм   һәм стандарттар эшләү менән шөғөлләнеүсе дәүләт-ара техник комитеттар.

МГС  [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]    Башҡарма комитеты менән бергәләп  эшмәкәрлекте көйләй, техник регламенттарҙы ҡулайлаштырыу, стандартлаштырыу, метрология һәм ярашлылыҡты баһалау (раҫлау) өлкәһендә килешелгән сәйәсәт үткәреү йәһәтенән ҡарарҙар ҡабул итә.

[https://ru.wikisource.org/wiki/ГОСТ%201.0—92 ГОСТ 1.0—92]-гә ярашлы, халыҡ-ара стандартлаштырыу  — ул дәүләт-ара мәнфәғәттәге объекттарҙы стандартлаштырыу.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.easc.org.by/ Официальный сайт МГС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021081329/http://easc.org.by/ |date=2019-10-21 }}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>fx7323yvurmsvh7jju4hf2hig8iqqu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байыҡ (йыр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154825</id>
    <revision>
      <id>1301867</id>
      <parentid>1267372</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1301867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16476" sha1="fxsf23y38ie780o12fcpf7osypcsb3i" xml:space="preserve">{{Литературное произведение
| Название = Байыҡ
| Название-оригинал = урыҫса «Баик»
| Изображение = 
| Подпись изображения = 
| Жанр  = йыр
| Автор  = 
| Язык оригинала = башҡорт
| Написан =
| Публикация = 
| Отдельное издание = 
| Викитека-текст = 
}}

'''Байыҡ''' йыры — башҡорт халҡының ауыҙ-тел хазинаһы, был көйгә бейеү ҙә һалынған.

Халыҡ йырына әйләнһә лә, уның конкрет авторы ла бар. Ул Айҙар сәсән, ысын исеме Байыҡ Аблаев, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Баймөхәмәт Байназаров 1734 йылда, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1710 йылда [[Себер даруғаһы]] Мырҙалар улусы Монай ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Салауат районы|Арҡауыл]] ауылында), башҡа мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ улустың [[Салауат районы|Мәхмүт]] ауылында — яҡынса 1815 йылда вафат булған, [[сәсән]].
Сәсән исеменең 2‑се өлөшө «айҙар» (хөрмәтле, ихтирамлы) халыҡ тарафынан бирелә&lt;ref&gt;{{БЭ2013|}}/index.php/1792 Байыҡ Айҙар&lt;/ref&gt;.

== Тормош һәм көрәш юлы ==
«Байыҡ Айҙар сәсән» ҡобайырына ярашлы, Байыҡ Айҙарҙың атаһы Байназар тархан булған. Ихтилалдарҙа ҡатнашҡаны өсөн Байыҡ Айҙар, батша карателдәренең эҙәрлекләүҙәренән ҡасып, ҡаҙаҡ далаларында йәшеренеп йәшәй. Тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайтҡас, [[Салауат Юлаев]] һәм [[Юлай Аҙналин]] менән осраша; «Байыҡ сәсәндең Салауат батырға әйткәне» ҡобайыры буйынса, башҡорттарҙы [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775)]] ҡатнашырға саҡыра.

«Байыҡ Айҙар сәсән» ҡобайыры «Байыҡ сәсәндең ҡаҙаҡ аҡыны Бохар менән әйтеше» һәм «Халыҡтың ир‑егеттәрҙе француздарға ҡаршы яуға оҙатҡаны» әйтеш текстарын үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{БЭ2013|}}/index.php/1792 Байыҡ Айҙар&lt;/ref&gt;.

== Йырҙың яҙылыу тарихы ==
Байыҡ Айҙар [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]на тыуған илен һаҡларға киткән башҡорт яугирҙарын
'''«Байыҡ сәсәндең ҡайтанан килеп сыҡҡаны, халыҡҡа туғанлыҡты аңлатҡаны»''' ҡобайыры менән оҙата: Күп йылдар үткән, һыуҙар аҡҡан. Яуҙа ғәйепләнгәндәрҙең аҫылдары аҫылған. Һөргөнгә ебәрелгәндәрҙең ҡайһылары ҡайтышып, тыныс торам тигәндә, тағы ла бер ғауға ҡупҡан. «Француздар яу асҡан, Мәскәүҙе килеп баҫҡан. Батша ҡасҡан» тигән хәбәр таралған. Ил ҡарттары йыйылып, түрә- һәрә һөйләшеп, ат-хат еткән ерҙән саҡырып, илде йыйғандар. Батша фарманын уҡып, кәңәш-төңәш иткән саҡта, ҡәбер төбөнән сыҡҡан кешеләй, башын-күҙен йөн баҫҡан, аҡ һаҡалы биленән ашҡан Байыҡ та йыйынға килгән. Танығандар булғандыр. Берәү бер һүҙ әйтмәгәс, барыһы ла аптырап, Байыҡҡа ҡапланып ҡарағас, Байыҡ былай тигән, ти:
{{столбцы}}
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Алыҫтан ҡарайып күренгән
: Тулҡын да тулҡын тигәнем, —
: Көтөүселәр өйөргән
: Йылҡы микән тигәнем —
: Тулҡын түгел, ил икән…
: Күп йәшәгән ни белгән,
: Күпте күргән шул белгән!
: Шулай ҙа йөҙгә еткәндә
: Белгәнем әйтеп үтмәһәм,
: Хатам күҙгә төрткәнде
: Тағы ла әйтеп үтмәһәм,
: Үле тәнем, йыуылып,
: Быу менән генә аҡланмаҫ!
: Яманаттан бүтәнем —
: Ил телендә һаҡланмаҫ!..
: «Хан, хан, — тигән күп ирҙәр, —
: Алып килә дан, — тигән, —
: Ҡаны башҡаға ҡан, — тигән, —
: Беҙ алырбыҙ дан», — тигән.
: Сыңғыҙ килгән: «Мин! — тигән,
: Мин ҡунаҡмын тимәгән.
 &lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Ил өҫтөнә ҡул йәйгән,
: Мин китәмен, — тимәгән. —
: Улын, бейен үҫтергән,
: Ҡара ҡошон тотторған,
: Барынан ант иттергән, —

: Илдең ҡанын эс, — тигән, —
: Сергенән ҡанда кис, — тигән; —
: Ҡанын, динен һорама,
: Бары беҙгә ҡол, — тигән; —
: Эт һанындай хан үҫһен,
: Яуызлыҡта дан үҫһен,
: Беҙгә терәк шул», — тигән.
: Быуын-быуын үткәндә,
: Хандар килеп киткәндә,
: Хандан илгә ни ҡалды?
: Эркелеп ҡандан һаҙ ҡалды,
: Ил таланып таҙ ҡалды,
: Өҫтөндә бөтмәҫ зар ҡалды.
: Олатайҙар дихайға
: Мәскәүгә баш эймәгән,
: Яҡла тип, Аҡ батшаға
: Юҡҡа тик ант бирмәгән!
 &lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Ай, ант, тигән, ант, тигән,
: Антың йотма, тот, тигән,
: Ярлыҡамаҫ ят, тигән,
: Ятҡа анттан ҡайт, тигән.
: Туғанға биргән аҡ антың
: Менер аттай көт, тигән…
: Китапҡа оҙон һүҙ яҡшы,
: Яуға менһәң, буҙ яҡшы;
: Башыңа бәлә килгәндә,

: Яман булһа ла күргәндә, —
: Үҙ туғаның, шул яҡшы:
: Ике туған талашыр,
: Атҡа менһә, ярашыр!..
: Бер йылғанан һыуҙаған,
: Бер тупраҡта аунаған,
: Әсәләй күреп шул ерҙе,
: Ырыҫын шуға төйнәгән*,
: Төйәкләнеп, туҡланып,
: Йәндәй күреп, һоҡланып,
: Йыр йырлаған, көйләгән,
: Моңон-зарын үҙ-ара
: Бер-беренә һөйләгән, —
: Ирме булһын, ҡыҙ булһын,
: Батшамы ул, кем булһын,
 &lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Шул тупраҡта түлләһен,
: Илде ҡурсып үрләһен, —
: Бер туғаның шул булыр.

: Мәскәүҙә ҡупҡан шау, тиҙәр,
: Килеп баҫҡан яу, тиҙәр.
: Француз булһын, кем булһын,
: Ситтән килгән ят булыр.

: Унан илгә ҡот булмаҫ,
: Баҫҡан ере ут булыр,
: Үҙе Сыңғыҙҙай эт булыр.
: Ил сигенә ят баҫҡан,
: Ҡунаҡ түгел, яу асҡан.
: Мәскәү бит оран һалған :
: «Аҡ батшаға ант биргән
: Ирҙәр менһен ат!» — тигән.
: Батша бит һөрән һалған:
: «Илде баҫты ят!» — тигән.
: Минең дә һүҙем шул булыр:
: Ант боҙғанға ни булыр? —
: Таяныр терәге юҡ булыр,
: Ҡаңғырып йөрөр Байыҡтай,
: Тынлыҡ тапмай хур булыр.
{{столбцы/конец}}
&lt;/blockquote&gt;
Байыҡты танып, һүҙен дә ишеткәс, бөтә халыҡ умарта ҡортондай гөжләшеп күтәрелеп киткән&lt;ref&gt;https://nazir1965.com/tarix/bajyҡ-sәsәndeң-ҡajtanan-kilep-syҡҡanyxalyҡҡa-tuғanlyҡty-aңlatҡany.html «Әбйәлил» сайтынан&lt;/ref&gt;.

== «Байыҡ» йырының йөкмәткеһе ==
Ватан һуғышына үҙенең алмас ҡылысын [[Урал]] ташҡайына ҡайрап киткән башҡорт егете, Кутузов армияһында Рәсәйҙе дошмандан азат итеүгә тоғро хеҙмәт итеп, тыуған еренә еңеү менән ҡайта. Әлбиттә, һәләк булғандар ҙа күп була. Ә еңеүселәрҙе халыҡ ҙур шатлыҡ менән ҡаршы ала.

«Байыҡ» йыры француз яуында еңеп ҡайтҡан арыҫлан кеүек егеттәргә маҡтау итеп сығарылған. Авторҙың исеме менән халыҡ хәтерендә һаҡланған. Был көйгә шундуҡ бейеү ҙә һалғандар, шулай итеп еңеү ҡыуанысын тәбрикләгәндәр&lt;ref&gt;https://webkind.ru/text/979211610_9960524p565007463_text_pesni_bajyk-bashkirskaya-boevaya-pohodnaya-pesnya-vremen-otechestvennoj-vojny-1812-g.html «Байыҡ» йырының һүҙҙәре&lt;/ref&gt;.

{{Врезка   
 | Содержание     = 

:Француз, француз килә ти,

:Наполеоны түрә, ти.

:Француз, француз килә ти,

:Наполеоны түрә, ти.

:Яуы еткән Мәскәүгә лә

:Буҫағала тора, ти.

:Бөтәбеҙҙән көлә,ти ҙә,

:Буҫағанан керә, ти.

:Һай, азамат арыҫлан да

:Яуҙа дошман айҡаған. 

:Йөҙҙәрендә даны балҡый,

:Күп ерҙәрҙе байҡаған.

:Һай, һай, һай, һай,

:Түрҙән урын алығыҙ,

:Һары балды һалығыҙ,

:Арыҫландай батырҙарҙың

:Арҡаһынан ҡағығыҙ.
https://mixmuz.ru/mp3/этно-рок%20группа%20%22арғымаҡ

 | Подпись         = &quot;Байыҡ&quot; йырының һүҙҙәре
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 220px
}}

== Хәтер ==
* «Халыҡтың ир‑егеттәрҙе француздарға ҡаршы яуға оҙатҡаны» әйтешенең өҙөгө йыр һәм риүәйәт рәүешендә «Икенсе әрме» исеме менән үҙ аллы әҫәр булараҡ йәшәй. Байыҡ Айҙар ижади мираҫына «Байыҡ», «Әхмәт Байыҡ», «Байыҡ сәсән йыры», «Егет булһаң…» һ.б. йырҙарҙы индерәләр;
* Уның исеме менән шулай уҡ «Байыҡ» бейеүенең барлыҡҡа килеүен дә бәйләйҙәр.
* «Байыҡ сәсән» риүәйәте буйынса, Байыҡ Айҙар ҡәбере Салауат районы 1‑се Иҙелбай ауылы янында урынлашҡан.
* Мәхмүт ауылында йәшәүсе крайҙы өйрәнеүсе Искәндәр ағай Миһранов Байыҡ сәсән Мәхмүт ауылында ерләнгән тип дәлилләй.
* Байыҡ Айҙар исеме Арҡауыл урта мәктәбенә бирелгән.
* 2010 йылда [[Салауат районы]]нда Байыҡ Айҙарҙың 300 йыллығына арналған «Байыҡ йыйыны» фольклор байрамы ойошторолдо.

== Видеоматериалдар ==
# {{YouTube|EXZUuc96baA|logo=1}} «Мираҫ» йыр һәм бейеү ансамбле

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Байыҡ сәсән]]

== Әҙәбиәт ==
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995;
* Башҡорт халыҡ ижады. 5‑се т. Тарихи ҡобайырҙар, хикәйәттәр (иртәктәр). Өфө, 2000;
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана. Кн.9. Уфа, 2001

== Һылтанмалар ==
{{refbegin|2}}
* {{БЭ2013|index.php/1792|Байыҡ Айҙар}}
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/Байыҡ_сәсән  Байыҡ Айҙар сәсән]
* [https://kitaptar.bashkort.org/files/ҮҘАЛЛЫЛЫҠ%20ЯУЛАУ%20ЮЛЫНДА.pdf «Үҙаллылыҡ яулау юлында», Өфө, 1998 «Аманат» студияһы]
* [https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/seseny/200-baik-ajdar Башҡорт музыкаһы йыйынтығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027172955/https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/seseny/200-baik-ajdar |date=2019-10-27 }}
* [https://webkind.ru/text/979211610_9960524p565007463_text_pesni_bajyk-bashkirskaya-boevaya-pohodnaya-pesnya-vremen-otechestvennoj-vojny-1812-g.html «Байыҡ» йырының һүҙҙәре]
* [https://mixmuz.ru/mp3/этно-рок%20группа%20%22арғымаҡ  «Арғымаҡ» этнорок төркөмө «Байыҡ» йырын башҡара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027122408/https://mixmuz.ru/mp3/%25D1%258D%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25BE-%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25BA%2520%25D0%25B3%25D1%2580%25D1%2583%25D0%25BF%25D0%25BF%25D0%25B0%2520%2522%25D0%25B0%25D1%2580%25D2%2593%25D1%258B%25D0%25BC%25D0%25B0%25D2%25A1 |date=2019-10-27 }}
* [https://vk.com/sasandar_baigehe Айҙар Байыҡ исемендәге сәсәндәр бәйгеһе сайты]
* [https://nazir1965.com/tarix/bajyҡ-sәsәndeң-ҡajtanan-kilep-syҡҡanyxalyҡҡa-tuғanlyҡty-aңlatҡany.html «Әбйәлил» сайтынан]
* [https://bash.news/bst/bajyk-2019/ БСТ каналының «Байыҡ» бейеү конкурсы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027072258/https://bash.news/bst/bajyk-2019/ |date=2019-10-27 }}
* [https://vk.com/baik_bst ВК-ла «Байыҡ» бейеү конкурсы тураһында]
* [https://zaycev.net/pages/26743/2674395.shtml Роберт Юлдашев башҡарыуында «Байыҡ» көйө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027072255/https://zaycev.net/pages/26743/2674395.shtml |date=2019-10-27 }}
* [https://webkind.ru/text/54729461_53278604p941258808_text_pesni_bajyk.html Карауанһарай төркөмө йырҙары]
* [https://vk.com/wall-162654874_4 Байыҡ Айҙар сәсән]
* [https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/15175/ БР Мәҙәниәт министрлығының Байыҡ Айҙар исемендәге сәсәндәр бәйгеһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027084450/https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/15175/ |date=2019-10-27 }}
* [https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/Uralim-A-Sh-ta-la-orur-ya-iray-26119/ «Уралым» АҠШ-та ла ғорур яңғырай! «Йәшлек» гәзите сайты, 2019, 3 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204055339/https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/Uralim-A-Sh-ta-la-orur-ya-iray-26119/ |date=2019-12-04 }}{{V|4|12|2019}}
{{refend}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]]</text>
      <sha1>fxsf23y38ie780o12fcpf7osypcsb3i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301868</id>
      <parentid>1301867</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Баныу|Баныу]] ([[User talk:Баныу|әңгәмә]]) төҙәтеүе [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды</comment>
      <origin>1267372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16434" sha1="fkz5l49lsmnldmgp8tz2gvemv17n4w5" xml:space="preserve">{{Литературное произведение
| Название = Байыҡ
| Название-оригинал = урыҫса «Баик»
| Изображение = 
| Подпись изображения = 
| Жанр  = йыр
| Автор  = 
| Язык оригинала = башҡорт
| Написан =
| Публикация = 
| Отдельное издание = 
| Викитека-текст = 
}}

'''Байыҡ''' йыры — башҡорт халҡының ауыҙ-тел хазинаһы, был көйгә бейеү ҙә һалынған.

Халыҡ йырына әйләнһә лә, уның конкрет авторы ла бар. Ул Айҙар сәсән, ысын исеме Байыҡ Аблаев, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Баймөхәмәт Байназаров 1734 йылда, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1710 йылда [[Себер даруғаһы]] Мырҙалар улусы Монай ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Салауат районы|Арҡауыл]] ауылында), башҡа мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ улустың [[Салауат районы|Мәхмүт]] ауылында — яҡынса 1815 йылда вафат булған, [[сәсән]].
Сәсән исеменең 2‑се өлөшө «айҙар» (хөрмәтле, ихтирамлы) халыҡ тарафынан бирелә&lt;ref&gt;{{БЭ2013|}}/index.php/1792 Байыҡ Айҙар&lt;/ref&gt;.

== Тормош һәм көрәш юлы ==
«Байыҡ Айҙар сәсән» ҡобайырына ярашлы, Байыҡ Айҙарҙың атаһы Байназар тархан булған. Ихтилалдарҙа ҡатнашҡаны өсөн Байыҡ Айҙар, батша карателдәренең эҙәрлекләүҙәренән ҡасып, ҡаҙаҡ далаларында йәшеренеп йәшәй. Тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайтҡас, [[Салауат Юлаев]] һәм [[Юлай Аҙналин]] менән осраша; «Байыҡ сәсәндең Салауат батырға әйткәне» ҡобайыры буйынса, башҡорттарҙы [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775)]] ҡатнашырға саҡыра.

«Байыҡ Айҙар сәсән» ҡобайыры «Байыҡ сәсәндең ҡаҙаҡ аҡыны Бохар менән әйтеше» һәм «Халыҡтың ир‑егеттәрҙе француздарға ҡаршы яуға оҙатҡаны» әйтеш текстарын үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{БЭ2013|}}/index.php/1792 Байыҡ Айҙар&lt;/ref&gt;.

== Йырҙың яҙылыу тарихы ==
Байыҡ Айҙар [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]на тыуған илен һаҡларға киткән башҡорт яугирҙарын
'''«Байыҡ сәсәндең ҡайтанан килеп сыҡҡаны, халыҡҡа туғанлыҡты аңлатҡаны»''' ҡобайыры менән оҙата: Күп йылдар үткән, һыуҙар аҡҡан. Яуҙа ғәйепләнгәндәрҙең аҫылдары аҫылған. Һөргөнгә ебәрелгәндәрҙең ҡайһылары ҡайтышып, тыныс торам тигәндә, тағы ла бер ғауға ҡупҡан. «Француздар яу асҡан, Мәскәүҙе килеп баҫҡан. Батша ҡасҡан» тигән хәбәр таралған. Ил ҡарттары йыйылып, түрә- һәрә һөйләшеп, ат-хат еткән ерҙән саҡырып, илде йыйғандар. Батша фарманын уҡып, кәңәш-төңәш иткән саҡта, ҡәбер төбөнән сыҡҡан кешеләй, башын-күҙен йөн баҫҡан, аҡ һаҡалы биленән ашҡан Байыҡ та йыйынға килгән. Танығандар булғандыр. Берәү бер һүҙ әйтмәгәс, барыһы ла аптырап, Байыҡҡа ҡапланып ҡарағас, Байыҡ былай тигән, ти:
{{столбцы}}
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Алыҫтан ҡарайып күренгән
: Тулҡын да тулҡын тигәнем, —
: Көтөүселәр өйөргән
: Йылҡы микән тигәнем —
: Тулҡын түгел, ил икән…
: Күп йәшәгән ни белгән,
: Күпте күргән шул белгән!
: Шулай ҙа йөҙгә еткәндә
: Белгәнем әйтеп үтмәһәм,
: Хатам күҙгә төрткәнде
: Тағы ла әйтеп үтмәһәм,
: Үле тәнем, йыуылып,
: Быу менән генә аҡланмаҫ!
: Яманаттан бүтәнем —
: Ил телендә һаҡланмаҫ!..
: «Хан, хан, — тигән күп ирҙәр, —
: Алып килә дан, — тигән, —
: Ҡаны башҡаға ҡан, — тигән, —
: Беҙ алырбыҙ дан», — тигән.
: Сыңғыҙ килгән: «Мин! — тигән,
: Мин ҡунаҡмын тимәгән.
 &lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Ил өҫтөнә ҡул йәйгән,
: Мин китәмен, — тимәгән. —
: Улын, бейен үҫтергән,
: Ҡара ҡошон тотторған,
: Барынан ант иттергән, —

: Илдең ҡанын эс, — тигән, —
: Сергенән ҡанда кис, — тигән; —
: Ҡанын, динен һорама,
: Бары беҙгә ҡол, — тигән; —
: Эт һанындай хан үҫһен,
: Яуызлыҡта дан үҫһен,
: Беҙгә терәк шул», — тигән.
: Быуын-быуын үткәндә,
: Хандар килеп киткәндә,
: Хандан илгә ни ҡалды?
: Эркелеп ҡандан һаҙ ҡалды,
: Ил таланып таҙ ҡалды,
: Өҫтөндә бөтмәҫ зар ҡалды.
: Олатайҙар дихайға
: Мәскәүгә баш эймәгән,
: Яҡла тип, Аҡ батшаға
: Юҡҡа тик ант бирмәгән!
 &lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Ай, ант, тигән, ант, тигән,
: Антың йотма, тот, тигән,
: Ярлыҡамаҫ ят, тигән,
: Ятҡа анттан ҡайт, тигән.
: Туғанға биргән аҡ антың
: Менер аттай көт, тигән…
: Китапҡа оҙон һүҙ яҡшы,
: Яуға менһәң, буҙ яҡшы;
: Башыңа бәлә килгәндә,

: Яман булһа ла күргәндә, —
: Үҙ туғаның, шул яҡшы:
: Ике туған талашыр,
: Атҡа менһә, ярашыр!..
: Бер йылғанан һыуҙаған,
: Бер тупраҡта аунаған,
: Әсәләй күреп шул ерҙе,
: Ырыҫын шуға төйнәгән*,
: Төйәкләнеп, туҡланып,
: Йәндәй күреп, һоҡланып,
: Йыр йырлаған, көйләгән,
: Моңон-зарын үҙ-ара
: Бер-беренә һөйләгән, —
: Ирме булһын, ҡыҙ булһын,
: Батшамы ул, кем булһын,
 &lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Шул тупраҡта түлләһен,
: Илде ҡурсып үрләһен, —
: Бер туғаның шул булыр.

: Мәскәүҙә ҡупҡан шау, тиҙәр,
: Килеп баҫҡан яу, тиҙәр.
: Француз булһын, кем булһын,
: Ситтән килгән ят булыр.

: Унан илгә ҡот булмаҫ,
: Баҫҡан ере ут булыр,
: Үҙе Сыңғыҙҙай эт булыр.
: Ил сигенә ят баҫҡан,
: Ҡунаҡ түгел, яу асҡан.
: Мәскәү бит оран һалған :
: «Аҡ батшаға ант биргән
: Ирҙәр менһен ат!» — тигән.
: Батша бит һөрән һалған:
: «Илде баҫты ят!» — тигән.
: Минең дә һүҙем шул булыр:
: Ант боҙғанға ни булыр? —
: Таяныр терәге юҡ булыр,
: Ҡаңғырып йөрөр Байыҡтай,
: Тынлыҡ тапмай хур булыр.
{{столбцы/конец}}
&lt;/blockquote&gt;
Байыҡты танып, һүҙен дә ишеткәс, бөтә халыҡ умарта ҡортондай гөжләшеп күтәрелеп киткән&lt;ref&gt;https://nazir1965.com/tarix/bajyҡ-sәsәndeң-ҡajtanan-kilep-syҡҡanyxalyҡҡa-tuғanlyҡty-aңlatҡany.html «Әбйәлил» сайтынан&lt;/ref&gt;.

== «Байыҡ» йырының йөкмәткеһе ==
Ватан һуғышына үҙенең алмас ҡылысын [[Урал]] ташҡайына ҡайрап киткән башҡорт егете, Кутузов армияһында Рәсәйҙе дошмандан азат итеүгә тоғро хеҙмәт итеп, тыуған еренә еңеү менән ҡайта. Әлбиттә, һәләк булғандар ҙа күп була. Ә еңеүселәрҙе халыҡ ҙур шатлыҡ менән ҡаршы ала.

«Байыҡ» йыры француз яуында еңеп ҡайтҡан арыҫлан кеүек егеттәргә маҡтау итеп сығарылған. Авторҙың исеме менән халыҡ хәтерендә һаҡланған. Был көйгә шундуҡ бейеү ҙә һалғандар, шулай итеп еңеү ҡыуанысын тәбрикләгәндәр&lt;ref&gt;https://webkind.ru/text/979211610_9960524p565007463_text_pesni_bajyk-bashkirskaya-boevaya-pohodnaya-pesnya-vremen-otechestvennoj-vojny-1812-g.html «Байыҡ» йырының һүҙҙәре&lt;/ref&gt;.

{{Врезка   
 | Содержание     = 

:Француз, француз килә ти,

:Наполеоны түрә, ти.

:Француз, француз килә ти,

:Наполеоны түрә, ти.

:Яуы еткән Мәскәүгә лә

:Буҫағала тора, ти.

:Бөтәбеҙҙән көлә,ти ҙә,

:Буҫағанан керә, ти.

:Һай, азамат арыҫлан да

:Яуҙа дошман айҡаған. 

:Йөҙҙәрендә даны балҡый,

:Күп ерҙәрҙе байҡаған.

:Һай, һай, һай, һай,

:Түрҙән урын алығыҙ,

:Һары балды һалығыҙ,

:Арыҫландай батырҙарҙың

:Арҡаһынан ҡағығыҙ.
https://mixmuz.ru/mp3/этно-рок%20группа%20%22арғымаҡ

 | Подпись         = &quot;Байыҡ&quot; йырының һүҙҙәре
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 220px
}}

== Хәтер ==
* «Халыҡтың ир‑егеттәрҙе француздарға ҡаршы яуға оҙатҡаны» әйтешенең өҙөгө йыр һәм риүәйәт рәүешендә «Икенсе әрме» исеме менән үҙ аллы әҫәр булараҡ йәшәй. Байыҡ Айҙар ижади мираҫына «Байыҡ», «Әхмәт Байыҡ», «Байыҡ сәсән йыры», «Егет булһаң…» һ.б. йырҙарҙы индерәләр;
* Уның исеме менән шулай уҡ «Байыҡ» бейеүенең барлыҡҡа килеүен дә бәйләйҙәр.
* «Байыҡ сәсән» риүәйәте буйынса, Байыҡ Айҙар ҡәбере Салауат районы 1‑се Иҙелбай ауылы янында урынлашҡан.
* Мәхмүт ауылында йәшәүсе крайҙы өйрәнеүсе Искәндәр ағай Миһранов Байыҡ сәсән Мәхмүт ауылында ерләнгән тип дәлилләй.
* Байыҡ Айҙар исеме Арҡауыл урта мәктәбенә бирелгән.
* 2010 йылда [[Салауат районы]]нда Байыҡ Айҙарҙың 300 йыллығына арналған «Байыҡ йыйыны» фольклор байрамы ойошторолдо.

== Видеоматериалдар ==
# {{YouTube|EXZUuc96baA|logo=1}} «Мираҫ» йыр һәм бейеү ансамбле

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Байыҡ сәсән]]

== Әҙәбиәт ==
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995;
* Башҡорт халыҡ ижады. 5‑се т. Тарихи ҡобайырҙар, хикәйәттәр (иртәктәр). Өфө, 2000;
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана. Кн.9. Уфа, 2001

== Һылтанмалар ==
{{refbegin|2}}
* {{БЭ2013|index.php/1792|Байыҡ Айҙар}}
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/Байыҡ_сәсән  Байыҡ Айҙар сәсән]
* [https://kitaptar.bashkort.org/files/ҮҘАЛЛЫЛЫҠ%20ЯУЛАУ%20ЮЛЫНДА.pdf «Үҙаллылыҡ яулау юлында», Өфө, 1998 «Аманат» студияһы]
* [https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/seseny/200-baik-ajdar Башҡорт музыкаһы йыйынтығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027172955/https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/seseny/200-baik-ajdar |date=2019-10-27 }}
* [https://webkind.ru/text/979211610_9960524p565007463_text_pesni_bajyk-bashkirskaya-boevaya-pohodnaya-pesnya-vremen-otechestvennoj-vojny-1812-g.html «Байыҡ» йырының һүҙҙәре]
* [https://mixmuz.ru/mp3/этно-рок%20группа%20%22арғымаҡ  «Арғымаҡ» этнорок төркөмө «Байыҡ» йырын башҡара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027122408/https://mixmuz.ru/mp3/%25D1%258D%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25BE-%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25BA%2520%25D0%25B3%25D1%2580%25D1%2583%25D0%25BF%25D0%25BF%25D0%25B0%2520%2522%25D0%25B0%25D1%2580%25D2%2593%25D1%258B%25D0%25BC%25D0%25B0%25D2%25A1 |date=2019-10-27 }}
* [https://vk.com/sasandar_baigehe Айҙар Байыҡ исемендәге сәсәндәр бәйгеһе сайты]
* [https://nazir1965.com/tarix/bajyҡ-sәsәndeң-ҡajtanan-kilep-syҡҡanyxalyҡҡa-tuғanlyҡty-aңlatҡany.html «Әбйәлил» сайтынан]
* [https://bash.news/bst/bajyk-2019/ БСТ каналының «Байыҡ» бейеү конкурсы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027072258/https://bash.news/bst/bajyk-2019/ |date=2019-10-27 }}
* [https://vk.com/baik_bst ВК-ла «Байыҡ» бейеү конкурсы тураһында]
* [https://zaycev.net/pages/26743/2674395.shtml Роберт Юлдашев башҡарыуында «Байыҡ» көйө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027072255/https://zaycev.net/pages/26743/2674395.shtml |date=2019-10-27 }}
* [https://webkind.ru/text/54729461_53278604p941258808_text_pesni_bajyk.html Карауанһарай төркөмө йырҙары]
* [https://vk.com/wall-162654874_4 Байыҡ Айҙар сәсән]
* [https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/15175/ БР Мәҙәниәт министрлығының Байыҡ Айҙар исемендәге сәсәндәр бәйгеһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027084450/https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/15175/ |date=2019-10-27 }}
* [https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/Uralim-A-Sh-ta-la-orur-ya-iray-26119/ «Уралым» АҠШ-та ла ғорур яңғырай! «Йәшлек» гәзите сайты, 2019, 3 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204055339/https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/Uralim-A-Sh-ta-la-orur-ya-iray-26119/ |date=2019-12-04 }}{{V|4|12|2019}}
{{refend}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]


{{Bash-cult-stub}}</text>
      <sha1>fkz5l49lsmnldmgp8tz2gvemv17n4w5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301869</id>
      <parentid>1301868</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1301869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16497" sha1="qh2zypzaqengqupgzob8ah4m6mumuv5" xml:space="preserve">{{Литературное произведение
| Название = Байыҡ
| Название-оригинал = урыҫса «Баик»
| Изображение = 
| Подпись изображения = 
| Жанр  = йыр
| Автор  = 
| Язык оригинала = башҡорт
| Написан =
| Публикация = 
| Отдельное издание = 
| Викитека-текст = 
}}

'''Байыҡ''' йыры — башҡорт халҡының ауыҙ-тел хазинаһы, был көйгә бейеү ҙә һалынған.

Халыҡ йырына әйләнһә лә, уның конкрет авторы ла бар. Ул Айҙар сәсән, ысын исеме Байыҡ Аблаев, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Баймөхәмәт Байназаров 1734 йылда, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1710 йылда [[Себер даруғаһы]] Мырҙалар улусы Монай ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] [[Салауат районы|Арҡауыл]] ауылында), башҡа мәғлүмәттәр буйынса, шул уҡ улустың [[Салауат районы|Мәхмүт]] ауылында — яҡынса 1815 йылда вафат булған, [[сәсән]].
Сәсән исеменең 2‑се өлөшө «айҙар» (хөрмәтле, ихтирамлы) халыҡ тарафынан бирелә&lt;ref&gt;{{БЭ2013|}}/index.php/1792 Байыҡ Айҙар&lt;/ref&gt;.

== Тормош һәм көрәш юлы ==
«Байыҡ Айҙар сәсән» ҡобайырына ярашлы, Байыҡ Айҙарҙың атаһы Байназар тархан булған. Ихтилалдарҙа ҡатнашҡаны өсөн Байыҡ Айҙар, батша карателдәренең эҙәрлекләүҙәренән ҡасып, ҡаҙаҡ далаларында йәшеренеп йәшәй. Тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайтҡас, [[Салауат Юлаев]] һәм [[Юлай Аҙналин]] менән осраша; «Байыҡ сәсәндең Салауат батырға әйткәне» ҡобайыры буйынса, башҡорттарҙы [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775)]] ҡатнашырға саҡыра.

«Байыҡ Айҙар сәсән» ҡобайыры «Байыҡ сәсәндең ҡаҙаҡ аҡыны Бохар менән әйтеше» һәм «Халыҡтың ир‑егеттәрҙе француздарға ҡаршы яуға оҙатҡаны» әйтеш текстарын үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{БЭ2013|}}/index.php/1792 Байыҡ Айҙар&lt;/ref&gt;.

== Йырҙың яҙылыу тарихы ==
Байыҡ Айҙар [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]на тыуған илен һаҡларға киткән башҡорт яугирҙарын
'''«Байыҡ сәсәндең ҡайтанан килеп сыҡҡаны, халыҡҡа туғанлыҡты аңлатҡаны»''' ҡобайыры менән оҙата: Күп йылдар үткән, һыуҙар аҡҡан. Яуҙа ғәйепләнгәндәрҙең аҫылдары аҫылған. Һөргөнгә ебәрелгәндәрҙең ҡайһылары ҡайтышып, тыныс торам тигәндә, тағы ла бер ғауға ҡупҡан. «Француздар яу асҡан, Мәскәүҙе килеп баҫҡан. Батша ҡасҡан» тигән хәбәр таралған. Ил ҡарттары йыйылып, түрә- һәрә һөйләшеп, ат-хат еткән ерҙән саҡырып, илде йыйғандар. Батша фарманын уҡып, кәңәш-төңәш иткән саҡта, ҡәбер төбөнән сыҡҡан кешеләй, башын-күҙен йөн баҫҡан, аҡ һаҡалы биленән ашҡан Байыҡ та йыйынға килгән. Танығандар булғандыр. Берәү бер һүҙ әйтмәгәс, барыһы ла аптырап, Байыҡҡа ҡапланып ҡарағас, Байыҡ былай тигән, ти:
{{столбцы}}
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Алыҫтан ҡарайып күренгән
: Тулҡын да тулҡын тигәнем, —
: Көтөүселәр өйөргән
: Йылҡы микән тигәнем —
: Тулҡын түгел, ил икән…
: Күп йәшәгән ни белгән,
: Күпте күргән шул белгән!
: Шулай ҙа йөҙгә еткәндә
: Белгәнем әйтеп үтмәһәм,
: Хатам күҙгә төрткәнде
: Тағы ла әйтеп үтмәһәм,
: Үле тәнем, йыуылып,
: Быу менән генә аҡланмаҫ!
: Яманаттан бүтәнем —
: Ил телендә һаҡланмаҫ!..
: «Хан, хан, — тигән күп ирҙәр, —
: Алып килә дан, — тигән, —
: Ҡаны башҡаға ҡан, — тигән, —
: Беҙ алырбыҙ дан», — тигән.
: Сыңғыҙ килгән: «Мин! — тигән,
: Мин ҡунаҡмын тимәгән.
 &lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Ил өҫтөнә ҡул йәйгән,
: Мин китәмен, — тимәгән. —
: Улын, бейен үҫтергән,
: Ҡара ҡошон тотторған,
: Барынан ант иттергән, —

: Илдең ҡанын эс, — тигән, —
: Сергенән ҡанда кис, — тигән; —
: Ҡанын, динен һорама,
: Бары беҙгә ҡол, — тигән; —
: Эт һанындай хан үҫһен,
: Яуызлыҡта дан үҫһен,
: Беҙгә терәк шул», — тигән.
: Быуын-быуын үткәндә,
: Хандар килеп киткәндә,
: Хандан илгә ни ҡалды?
: Эркелеп ҡандан һаҙ ҡалды,
: Ил таланып таҙ ҡалды,
: Өҫтөндә бөтмәҫ зар ҡалды.
: Олатайҙар дихайға
: Мәскәүгә баш эймәгән,
: Яҡла тип, Аҡ батшаға
: Юҡҡа тик ант бирмәгән!
 &lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Ай, ант, тигән, ант, тигән,
: Антың йотма, тот, тигән,
: Ярлыҡамаҫ ят, тигән,
: Ятҡа анттан ҡайт, тигән.
: Туғанға биргән аҡ антың
: Менер аттай көт, тигән…
: Китапҡа оҙон һүҙ яҡшы,
: Яуға менһәң, буҙ яҡшы;
: Башыңа бәлә килгәндә,

: Яман булһа ла күргәндә, —
: Үҙ туғаның, шул яҡшы:
: Ике туған талашыр,
: Атҡа менһә, ярашыр!..
: Бер йылғанан һыуҙаған,
: Бер тупраҡта аунаған,
: Әсәләй күреп шул ерҙе,
: Ырыҫын шуға төйнәгән*,
: Төйәкләнеп, туҡланып,
: Йәндәй күреп, һоҡланып,
: Йыр йырлаған, көйләгән,
: Моңон-зарын үҙ-ара
: Бер-беренә һөйләгән, —
: Ирме булһын, ҡыҙ булһын,
: Батшамы ул, кем булһын,
 &lt;/blockquote&gt;
{{столбец}}
&lt;blockquote&gt;
: Шул тупраҡта түлләһен,
: Илде ҡурсып үрләһен, —
: Бер туғаның шул булыр.

: Мәскәүҙә ҡупҡан шау, тиҙәр,
: Килеп баҫҡан яу, тиҙәр.
: Француз булһын, кем булһын,
: Ситтән килгән ят булыр.

: Унан илгә ҡот булмаҫ,
: Баҫҡан ере ут булыр,
: Үҙе Сыңғыҙҙай эт булыр.
: Ил сигенә ят баҫҡан,
: Ҡунаҡ түгел, яу асҡан.
: Мәскәү бит оран һалған :
: «Аҡ батшаға ант биргән
: Ирҙәр менһен ат!» — тигән.
: Батша бит һөрән һалған:
: «Илде баҫты ят!» — тигән.
: Минең дә һүҙем шул булыр:
: Ант боҙғанға ни булыр? —
: Таяныр терәге юҡ булыр,
: Ҡаңғырып йөрөр Байыҡтай,
: Тынлыҡ тапмай хур булыр.
{{столбцы/конец}}
&lt;/blockquote&gt;
Байыҡты танып, һүҙен дә ишеткәс, бөтә халыҡ умарта ҡортондай гөжләшеп күтәрелеп киткән&lt;ref&gt;https://nazir1965.com/tarix/bajyҡ-sәsәndeң-ҡajtanan-kilep-syҡҡanyxalyҡҡa-tuғanlyҡty-aңlatҡany.html «Әбйәлил» сайтынан&lt;/ref&gt;.

== «Байыҡ» йырының йөкмәткеһе ==
Ватан һуғышына үҙенең алмас ҡылысын [[Урал]] ташҡайына ҡайрап киткән башҡорт егете, Кутузов армияһында Рәсәйҙе дошмандан азат итеүгә тоғро хеҙмәт итеп, тыуған еренә еңеү менән ҡайта. Әлбиттә, һәләк булғандар ҙа күп була. Ә еңеүселәрҙе халыҡ ҙур шатлыҡ менән ҡаршы ала.

«Байыҡ» йыры француз яуында еңеп ҡайтҡан арыҫлан кеүек егеттәргә маҡтау итеп сығарылған. Авторҙың исеме менән халыҡ хәтерендә һаҡланған. Был көйгә шундуҡ бейеү ҙә һалғандар, шулай итеп еңеү ҡыуанысын тәбрикләгәндәр&lt;ref&gt;https://webkind.ru/text/979211610_9960524p565007463_text_pesni_bajyk-bashkirskaya-boevaya-pohodnaya-pesnya-vremen-otechestvennoj-vojny-1812-g.html «Байыҡ» йырының һүҙҙәре&lt;/ref&gt;.

{{Врезка   
 | Содержание     = 

:Француз, француз килә ти,

:Наполеоны түрә, ти.

:Француз, француз килә ти,

:Наполеоны түрә, ти.

:Яуы еткән Мәскәүгә лә

:Буҫағала тора, ти.

:Бөтәбеҙҙән көлә,ти ҙә,

:Буҫағанан керә, ти.

:Һай, азамат арыҫлан да

:Яуҙа дошман айҡаған. 

:Йөҙҙәрендә даны балҡый,

:Күп ерҙәрҙе байҡаған.

:Һай, һай, һай, һай,

:Түрҙән урын алығыҙ,

:Һары балды һалығыҙ,

:Арыҫландай батырҙарҙың

:Арҡаһынан ҡағығыҙ.
https://mixmuz.ru/mp3/этно-рок%20группа%20%22арғымаҡ

 | Подпись         = &quot;Байыҡ&quot; йырының һүҙҙәре
 | Выравнивание    = right
 | Ширина          = 220px
}}

== Хәтер ==
* «Халыҡтың ир‑егеттәрҙе француздарға ҡаршы яуға оҙатҡаны» әйтешенең өҙөгө йыр һәм риүәйәт рәүешендә «Икенсе әрме» исеме менән үҙ аллы әҫәр булараҡ йәшәй. Байыҡ Айҙар ижади мираҫына «Байыҡ», «Әхмәт Байыҡ», «Байыҡ сәсән йыры», «Егет булһаң…» һ.б. йырҙарҙы индерәләр;
* Уның исеме менән шулай уҡ «Байыҡ» бейеүенең барлыҡҡа килеүен дә бәйләйҙәр.
* «Байыҡ сәсән» риүәйәте буйынса, Байыҡ Айҙар ҡәбере Салауат районы 1‑се Иҙелбай ауылы янында урынлашҡан.
* Мәхмүт ауылында йәшәүсе крайҙы өйрәнеүсе Искәндәр ағай Миһранов Байыҡ сәсән Мәхмүт ауылында ерләнгән тип дәлилләй.
* Байыҡ Айҙар исеме Арҡауыл урта мәктәбенә бирелгән.
* 2010 йылда [[Салауат районы]]нда Байыҡ Айҙарҙың 300 йыллығына арналған «Байыҡ йыйыны» фольклор байрамы ойошторолдо.

== Видеоматериалдар ==
# {{YouTube|EXZUuc96baA|logo=1}} «Мираҫ» йыр һәм бейеү ансамбле

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Байыҡ сәсән]]

== Әҙәбиәт ==
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995;
* Башҡорт халыҡ ижады. 5‑се т. Тарихи ҡобайырҙар, хикәйәттәр (иртәктәр). Өфө, 2000;
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана. Кн.9. Уфа, 2001

== Һылтанмалар ==
{{refbegin|2}}
* {{БЭ2013|index.php/1792|Байыҡ Айҙар}}
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/Байыҡ_сәсән  Байыҡ Айҙар сәсән]
* [https://kitaptar.bashkort.org/files/ҮҘАЛЛЫЛЫҠ%20ЯУЛАУ%20ЮЛЫНДА.pdf «Үҙаллылыҡ яулау юлында», Өфө, 1998 «Аманат» студияһы]
* [https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/seseny/200-baik-ajdar Башҡорт музыкаһы йыйынтығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027172955/https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/seseny/200-baik-ajdar |date=2019-10-27 }}
* [https://webkind.ru/text/979211610_9960524p565007463_text_pesni_bajyk-bashkirskaya-boevaya-pohodnaya-pesnya-vremen-otechestvennoj-vojny-1812-g.html «Байыҡ» йырының һүҙҙәре]
* [https://mixmuz.ru/mp3/этно-рок%20группа%20%22арғымаҡ  «Арғымаҡ» этнорок төркөмө «Байыҡ» йырын башҡара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027122408/https://mixmuz.ru/mp3/%25D1%258D%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25BE-%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25BA%2520%25D0%25B3%25D1%2580%25D1%2583%25D0%25BF%25D0%25BF%25D0%25B0%2520%2522%25D0%25B0%25D1%2580%25D2%2593%25D1%258B%25D0%25BC%25D0%25B0%25D2%25A1 |date=2019-10-27 }}
* [https://vk.com/sasandar_baigehe Айҙар Байыҡ исемендәге сәсәндәр бәйгеһе сайты]
* [https://nazir1965.com/tarix/bajyҡ-sәsәndeң-ҡajtanan-kilep-syҡҡanyxalyҡҡa-tuғanlyҡty-aңlatҡany.html «Әбйәлил» сайтынан]
* [https://bash.news/bst/bajyk-2019/ БСТ каналының «Байыҡ» бейеү конкурсы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027072258/https://bash.news/bst/bajyk-2019/ |date=2019-10-27 }}
* [https://vk.com/baik_bst ВК-ла «Байыҡ» бейеү конкурсы тураһында]
* [https://zaycev.net/pages/26743/2674395.shtml Роберт Юлдашев башҡарыуында «Байыҡ» көйө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027072255/https://zaycev.net/pages/26743/2674395.shtml |date=2019-10-27 }}
* [https://webkind.ru/text/54729461_53278604p941258808_text_pesni_bajyk.html Карауанһарай төркөмө йырҙары]
* [https://vk.com/wall-162654874_4 Байыҡ Айҙар сәсән]
* [https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/15175/ БР Мәҙәниәт министрлығының Байыҡ Айҙар исемендәге сәсәндәр бәйгеһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027084450/https://culture.bashkortostan.ru/presscenter/news/15175/ |date=2019-10-27 }}
* [https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/Uralim-A-Sh-ta-la-orur-ya-iray-26119/ «Уралым» АҠШ-та ла ғорур яңғырай! «Йәшлек» гәзите сайты, 2019, 3 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204055339/https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/Uralim-A-Sh-ta-la-orur-ya-iray-26119/ |date=2019-12-04 }}{{V|4|12|2019}}
{{refend}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]]


{{Bash-cult-stub}}</text>
      <sha1>qh2zypzaqengqupgzob8ah4m6mumuv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гюстав Флобер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162276</id>
    <revision>
      <id>1301836</id>
      <parentid>1229258</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T07:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18818" sha1="dfo1r0mpift0cruarrgfqj4ykrl6866" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гюста́в Флобе́р''' ({{Lang-fr|Gustave Flaubert}}; [[12 декабрь]] [[1821 йыл]], Руан — [[8 май]] [[1880 йыл]], Круассе) — [[Франция|француз]] реалист прозаигы, [[XIX быуат]] [[Европа]] яҙыусылары араһында иң күренеклеләр иҫәбенә инә. Иң билдәле әҫәре — «Бовари ханым» романы (1856).

== Биографияһы ==
Гюстав Флобер 1821 йылдың 12 декабрендә Руан ҡалаһында буржуа ғаиләһендә тыуған. Атаһы Ахилле-Клеофас Флобер, билдәле табип, Руан дауаханаһының хирургия бүлексәһе мөдире була&lt;ref&gt;«Gustave Flaubert’s Life», ''Madame Bovary'', Alma Classics edition, page 309, publ 2010, {{ISBN|978-1-84749-322-4}}&lt;/ref&gt;. [[Ги де Мопассан]] әйтеүенсә, «ул ҙур талант эйәһе һәм ҙур данлы» хирург, холҡо менән «ябай, тура һәм киҫкен кеше». Әсәһе Анна Жюстин Каролин (ҡыҙ фамилияһы Флёриот; 1793—1872) норманд ғаиләһенән сыҡҡан&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Флобер, Гюстав|[[Венгерова, Зинаида Афанасьевна|Венгерова З. А.]]}}&lt;/ref&gt;. Гюстав ғаиләлә кинйә бала була. Ғаиләлә тағы ике бала үҫә, тик уларҙың ғүмере ҡыҫҡа була. Яҙыусының бала сағы табиптың ҡараңғы фатирында бер ҡыуаныс-шатлыҡһыҙ үтә. Иртә йәштән яҙыша башлай, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, һигеҙ йәшендә үк&lt;ref&gt;Gustave Flaubert, ''The Letters of Gustave Flaubert 1830—1857'' (Cambridge: Harvard University Press, 1980) {{ISBN|0-674-52636-8}}&lt;/ref&gt;.

1832 йылдан Руанда Король коллежында һәм лицейҙа уҡый&lt;ref name=&quot;LyCo6&quot;&gt;[http://lgcorneille-lyc.spip.ac-rouen.fr/spip.php?article6 Lycée Pierre Corneille de Rouen — History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108142525/http://lgcorneille-lyc.spip.ac-rouen.fr/spip.php?article6 |date=2017-11-08 }}&lt;/ref&gt;, дуҫы (Эрнест Шевалье) менән 1834 йылда «Сәнғәт һәм прогресс» тигән ҡулъяҙма журнал ойоштора.

1836 йылда ул француз нәшерсеһе Морис Шлезингерҙың ҡатыны Элиза Шлезингер менән таныша, ул уға тәрән йоғонто яһай. Һүҙһеҙ, яуапһыҙ һөйөү хисе уның ғүмере буйы дауам итә һәм «Хистәр тәрбиәләү» романында сағыла.

Яҙыусының йәшлеге [[Франция]]ның провинциаль ҡалаларында үтә. 1840 йылда Флобер [[Париж]]да хоҡуҡ факультетына инә. Унда күп билдәле кешеләр менән осраша, яҙышыуын дауам итә. 1840 йыл аҙағында [[Пиреней тауҙары|Пиреней]] һәм Корсика буйлап сәйәхәт итә. 1843 йылда имтиханын бирә алмағанға һәм [[быума]] өйәнәге арҡаһында уҡыуын ташлай. 1844 йылда Сена буйында, Руандан алыҫ түгел Круасста төпләнә. Флобер йомоҡ тормош  рәүеше алып бара. Әҙәби ижад менән күп шөғөлләнә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Иващенко А. Ф|заглавие=Флобер // История Французской литературы|ответственный=|год=1956|издание=|место=М.|издательство=Издательство Академии наук СССР|том=2. 1789—1870|страницы=620—668|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1846 йылда атаһы, бер аҙҙан апаһы үлә. Атаһынан һәйбәт мираҫ ҡала. 1846—1854 йылдарҙа Флоберҙы шағирә Луиза Коле менән яҡын мөнәсәбттәр бәйләй; уның хаттары һаҡланған. Флобер бер ҡасан да өйләнмәй, балалары ла булмай. Биографы Эмиль Фаге яҙыуынса, уның Луиза Коле менән мөнәсәбәттәре берҙән-бер етди романтик мөнәсәбәттәр була&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The desert and the dancing girls|year=2005|last=Flaubert|first=Gustave|publisher=[[Penguin books]]|isbn=0-14-102223-X|pages=10–12}}&lt;/ref&gt;.

Күптәнге дуҫы Максим Дюкан менән 1846 йылда Бретань буйлап сәйәхәттә йөрөй. Флобер Парижға 1848 йылда Революцияла ҡатнашыу өсөн ҡайта. 1848 йылдан 1852 йылға тиклем Көнсығышта сәйәхәттә йөрөй. Мысырҙа, Иерусалимда була, Константинополь һәм Италия аша үтә. Тәьҫораттарын яҙып бара һәм әҫәрҙәрендә ҡуллана.

1855 йылдан алып Парижда Флобер күп яҙыусылар, шул иҫәптән бер туған Гонкурҙар, [[Шарль Бодлер|Бодлер]], [[Тургенев Иван Сергеевич|Тургенев]], менән осраша.

1869 йылда уны Луи Буйеның үлеме ныҡ шаңҡыта. Флобер [[Ги де Мопассан]]дың әсәһе менән ғишыҡ бәйләнештәрендә торған, шул сәбәптән уның менән дә дуҫ булған, тигән мәғлүмәттәр бар.

Францияны Пруссия оккупациялаған саҡта Флобер әсәһе һәм ике туған ҡәрҙәше менән Руанда тыныс урын таба. Әсәһе 1872 йылда үлә, ошо уҡ ваҡыттарҙа яҙыусының аҡсаһыҙлыҡ осоро башлана. Һаулығы ла ҡаҡшай. Ул бөтә мөлкәтен һата, Париждағы фатирынан китә. Бер-бер артлы әҫәрҙәр баҫтыра.

Яҙыусы ғүмеренең ахырын аҡсаһыҙлыҡ, сырхаулыҡ, дуҫтарының хыянаты боҙа. Спинозасы булып, Спинозаның фекерҙәренә һиҙелерлек йоғонто яһай. Ул шулай уҡ пантеист була&lt;ref&gt;Unwin, Timothy (1981), 'Flaubert and Pantheism,'. ''French Studies'' 35(4): 394—406. {{DOI|10.1093/fs/XXXV.4.394}}&lt;/ref&gt;.

Гюстав Флобер [[1880 йыл]]дың [[8 май]]ында [[инсульт]]тан үлә.

== Ижады ==
1843 йылдың февралендә Флобер «Хистәр тәрбиәләү» романын яҙа башлай, эште 1845 йылдың 7 ғинуарында тамамлай. Күп башланғыс осор әҫәрҙәре менән бергә беренсе романы ла Флобер иҫән саҡта баҫылмай ҡала. Был роман тәүләп 1910 йылда нәшер ителә һәм артабан ҡат-ҡат баҫыла. Әүәл таралған ҡараш буйынса, был әҫәр Флоберҙың ошо уҡ исемдәге икенсе романының беренсе редакцияһы тип ҡарала, әммә хәҙерге заман тикшеренеүселәре уны 1869 йылғы романдың «версияһы» йәки «редакцияһы» тип ҡарауҙан алыҫ тора, уны үҙ аллы әҫәр тип таный&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Книга|автор=Флобер Г|заглавие=Первое «Воспитание чувств» / пер. с фр. И. Васюченко, Г. Зингера; предисл. и примеч. С. Зенкина|ответственный=|год=2005|издание=|место=М.|издательство=Текст|страницы=|страниц=381|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Модина Г. И|заглавие=Портрет Художника. Ранняя проза Гюстава Флобера : монография|ответственный=|год=2016|издание=|место=М.|издательство=ФЛИНТА: Наука|страницы=|страниц=408|isbn=978-5-9765-2571-9}}&lt;/ref&gt;.

1849 йылда «Изге Антонийҙың вәсвәсәләре» тигән фәлсәфәүи драманы яҙып бөтә, әммә ғүмер буйы уның өҫтөндә эшләүҙе дауам итә. Донъяға ҡараштар йәһәтенән уға танып белеү мөмкинлектәренән күңел ҡайтыу фекере хас, был фекер төрлө дини йүнәлештәрҙең һәм ярашлы тәғлимәттәрҙең ҡапма-ҡаршылығы менән раҫлана.
[[Файл:Madame_Bovary_1857.jpg|слева|мини|174x174пкс|«Бовари ханым» романының беренсе сығарылышы, 1857. ''Титул'']]
Флоберға журналда «Бовари ханым» (1856) романын баҫтырып сығарыу ҙур билдәлелек килтерә. Был әҫәрҙе ул 1851 йылда яҙа башлай. Романын реалистик һәм психологик итергә тырыша. Баҫылғандан һуң бер аҙҙан Флобер һәм «Ревю де Пари» журналы мөхәррире «әхләҡте мыҫҡыл иткән өсөн» суд яуаплылығына тарттырыла. Роман әҙәби натурализм йүнәлешенең хәбәрсеһе булып сыға, ләкин унда авторҙың заман йәмғиәтенә генә түгел, ғөмүмән кешегә скепсисы ярылып ята.

Әҙәбиәтселәр романдың формаль үҙенсәлектәренән экспозицияның үтә оҙон булыуын, традицион ыңғай геройҙың булмауын билдәләй. Ваҡиғаларҙы провинцияға күсереү һәм кире буяуҙарҙа һүрәтләү Флоберҙы провинцияға ҡаршы ижадлы авторҙар рәтенә ҡуя. Аҡлаған хөкөм ҡарары романды айырым баҫма итеп сығарырға мөмкинлек бирә (1857).
[[Файл:Bussiere,Gaston_-_Salammbo,_1907.jpg|мини|247x247пкс|''Гастон Бюсьер''. «Саламбо». 1907 ]]
«Саламбо» тарихи романын яҙыуға әҙерлек авторҙың Көнсығышҡа һәм Төньяҡ Африкаға барыуын талап итә. Роман беҙҙең эраға тиклем III быуатта [[Карфаген]]да ялланма яугирҙарҙың ихтилалы тураһында һөйләй, ул 1862 йылда баҫылып сыға.
[[Файл:Alfons_Mucha_-_1896_-_Salammbô.jpg|слева|мини|415x415пкс|Саламбо. Альфонс Муха ([[1896]])]]
Ете йылдан, 1869 йылдың ноябрендә, Флобер  «Хистәр тәрбиәләү» романының һуңғы вариантын яҙып бөтә. Роман социаль проблемалар менән һуғарылған. Унда Европалағы 1848 йылғы ваҡиғалар һүрәтләнә. Романда авторҙың үҙ тормошондағы мөһим ваҡиғалар ҙа, мәҫәлән, беренсе һөйөүе һүрәтләнә. Романды һалҡын ҡаршы алалар һәм ул бер нисә йөҙ данала ғына сыға.

1877 йылда Флобер «Ябай йөрәк», «Иродиада» һәм «Изге Юлиан Милостивый тураһында легенда»&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Полухина Ю. В|заглавие=Три повести Флобера: хронологическая структура, фигуры пространства и использование в произведениях образа «Слова»|ссылка=|язык=|издание=Вестник Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Серия 3: Филология.  Вып. 2|тип=|год=2006|том=|номер=|страницы=124—134|issn=1991-6485}}&lt;/ref&gt; повестарын баҫтыра. «Бувар һәм Пекюше» тигән һуңғы романы тамамланмай ҡала.

1877—1880 йылдарҙа «Бувар һәм Пекюше» романын мөхәррирләү менән шөғөлләнә. Был сатирик әҫәре яҙыусы вафат булғас, 1881 йылда донъя күрә.

Сағыу стилист, әҫәрҙәренең теле өҫтөндә ентекле эшләгән Флобер артабанғы әҙәбиәткә ҙур йоғонто яһай һәм уға бер нисә талантлы авторҙы килтерә, улар араһында [[Ги де Мопассан]] һәм Эдмон Абу була.

== Әҫәрҙәре ==
* «Аҡылдан яҙғандың мемуарҙары» / {{Lang-fr|[[:fr:Mémoires d'un fou|Mémoires d'un fou]]}}, 1838
* «Ноябрь» / {{Lang-fr|Novembre}}, 1842
* «Бовари ханым. Провинциаль ҡылыҡтар» / {{Lang-fr|Madame Bovary}}, 1857
* «Саламбо» / {{Lang-fr|[[:fr:Salammbô|Salammbô]]}}, 1862
* «Хистәр тәрбиәләү» / {{Lang-fr|[[:fr:L'Éducation sentimentale|L'Éducation sentimentale]]}}, 1869
* «Изге Антонийҙың вәсвәсәләре» / {{Lang-fr|[[:fr:La Tentation de saint Antoine (Flaubert)|La Tentation de saint Antoine]]}}, 1874
* «Өс повесть» / {{Lang-fr|[[:fr:Trois contes|Trois contes]]}}, 1877
* «Бувар һәм Пекюше», [[1881 йыл|1881]]
* «Яҙма хәҡиҡәттәр лексиконы» / {{Lang-fr|Dictionnaire des idées reçues}}, 1913

== Баҫмалар ==
* Собрание сочинений. Т. 1-4. СПб., изд. Пантелеева, 1896—1898
* Полное собрание сочинений. Т. 1-4, 8. — СПб., Шиповник, 1913—1915.
* Собр. сочинений Т.1-8 — М., ГИХЛ-Гослитиздат, 1933—1938;
* Собр. сочинений в 5 т. — М., Правда, 1956;
* Собрание сочинений в 4-х томах. — М., Правда, 1971
* Собрание сочинений в 3-х томах. — М., 1983—1984
* О литературе, искусстве, писательском труде. Письма. Статьи.: в 2 т. — М., [[1984 йыл|1984]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Аносова Н. А.'' — [http://namastescop.livejournal.com/71357.html &quot;Кинематографический потенциал в романе Флобера «Госпожа Бовари»]
* ''Дежуров А. С.'' Объективный роман Г. Флобера «Госпожа Бовари» // Зарубежная литература XIX в. Практикум для студентов, аспирантов, преподавателей-филологов и учащихся старших классов школ гуманитарного профиля. М., [[2002 йыл|2002]]. — С. 304—319.
* ''Иващенко А. Ф.'' Гюстав Флобер. Из истории реализма во Франции. — М., [[1955 йыл|1955]];
* ''Мопассан, Ги де.'' Полное собрание сочинений в 12 т. — Том 11. — &lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Правда, 1958. — 447 с.
* ''Моруа А.'' Литературные портреты. — М., [[1970 йыл|1970]]. — С. 175—190;
* ''Пузиков А. И.'' Идейные и художественные взгляды Флобера // ''Пузиков А. И.'' Пять портретов. — М., [[1972 йыл|1972]]. — С. 68-124;
* ''Реизов Б. Г.'' Творчество Флобера. — М., [[1955 йыл|1955]];
* ''Храповицкая Г. Н.'' Гюстав Флобер // История зарубежной литературы XIX века. — Ч. 2. — М., [[1991 йыл|1991]]. — С. 215—223.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20170918124744/http://flaubert.ru/ Гюстав Флоберҙың рус телле сайты] Биография, библиография, әҫәрҙәр, хаттар, галерея, форум.
* [http://www.russianparis.com/litterature/authors/flaubert.shtml Библиотека французской литературы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804081220/http://www.russianparis.com/litterature/authors/flaubert.shtml |date=2020-08-04 }} — романы на русском и [[Француз теле|французском]]; Моруа, Набоков о «Госпоже Бовари»
* [http://perso.wanadoo.fr/jb.guinot/pages/textes.html Француз телендә әҫәрҙәр йыйынтығыз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060417233612/http://perso.wanadoo.fr/jb.guinot/pages/textes.html |date=2006-04-17 }} — Интернетта Флобер йыйынтығы
* [http://flober.narod.ru/ «Искушение святого Антония», Письма] — 1856 йыл варианты, М. Петровский тәржемәһе, 1830—1880 йй. хатлашыу
[[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1880 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:8 майҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1821 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Инсульттан вафат булғандар]]
[[Категория:Француз яҙыусылары]]</text>
      <sha1>dfo1r0mpift0cruarrgfqj4ykrl6866</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болховитинов Виктор Федорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162658</id>
    <revision>
      <id>1301820</id>
      <parentid>965142</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T20:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7869" sha1="kxtwcki2h55mwxcvm5sm3ytp5k2a7rf" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Виктор Федорович Болховитинов''' (1899 йыл 23 ғинуар (4 февраль), Һарытау- [[1970 йыл]]дың 29 ғинуары, [[Мәскәү]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] авиаконструкторы.

Авиация инженер хеҙмәтенең генерал-майоры (1943), техник фәндәр докторы (1947). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшсеһе.

== Биографияһы ==
1899 йылдың [[23 ғинуар]]ында [[Һарытау|Һарытауҙа]] тыуған.

[[1926 йыл]]да ул Н. Е. Жуковский исемендәге һауа көстәре академияһын тамамлай. Адъюнктуранан һуң уҡытыусы була, 1937 йылда кафедра башлығы итеп билдәләнә.

1933 йылдан — Филиҙағы 22-се номерлы заводтың тәжрибә конструктор бюроһы (ОКБ Болховитинова) башлығы.

1939 йылдан — Химкиҙағы Авиация сәнәғәте Халыҡ комиссариатының 293-сө номерлы заводы директоры һәм баш конструкторы.

[[1934 йыл|1934]] — [[1936 йыл|1936]] йылдарҙа ул ауыр бомбардировщик ДВ-A («Алыҫ Бомбардировщик — Академия») эшләү менән етәкселек итә, 1936—1937 йылдарҙа совет пилоттары йөк менән осоу йыраҡлығы өсөн дүрт донъя рекорды ҡуйҙылар. 209-сы номерлы был самолет С. А. Леваневский тарафынан 1937 йылдың авгусында [[Төньяҡ полюс]] аша [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] осоштоң ҡотолғоһоҙ ынтылышында ҡулланыла. [[1940 йыл]]ға тиклем ДВ-A ҙур булмаған серияла етештерелә һәм транспорт самолеты булараҡ ҡулланыла.

[[1939 йыл|1939 йылда]] ул ике күсәрҙәш винт менән, осоу һынауҙары ваҡытында 570 км/сәғ тиҙлек күрһәткән, «С» оригинал юғары тиҙлекле самолет-истребитель төҙөлөшөн етәкләй. 1940 йыл башында ул самолетҡа урынлаштырылған һауа-реактив двигателде һынауҙа ҡатнаша.

[[1941 йыл|1941-1945]] йылдарҙа]],  Болховитинов етәкселеге аҫтында конструкторҙар [[:ru:Березняк, Александр Яковлевич|А.]] [[:ru:Березняк, Александр Яковлевич|Я. Березняк]] һәм [[:ru:Исаев, Алексей Михайлович|А.]] [[:ru:Исаев, Алексей Михайлович|М. Исаев]] беренсе шыйыҡ яғыулыҡлы ракета двигателле совет ракета истребителен эшләйҙәр.

[[1946 йыл]]дан — Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа көстәре академияһында уҡыта.

Авиация техникаһы буйынса бер нисә китап авторы.

Ул [[1970 йыл|1970]] [[29 ғинуар|йылдың 29 ғинуарында]] [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] вафат була. Уны Введенский зыяратында ерләйҙәр (14-се соҡор).

== Виктор Болховитинов самолеттары ==
* ДБ-А — Алыҫ бомбардировщик — академия. Беренсе осоу 1935 йылда. Экипажы — ете кеше. 1938—1940 йылдарҙа сериялы етештерелә. Барлығы 12 самолет етештерелә&lt;ref&gt;http://www.airwar.ru Болховитинов ДБ-А&lt;/ref&gt; .
* ВДД — алыҫ диапазон бомбардировщик. Проект 1936 йылда тәҡдим ителгән. Проект АНТ-42 файҙаһына ҡалдырыла&lt;ref&gt;alternathistoty.com БДД (Бомбардировщик Дальнего Действия). Болховитинов. Проект СССР 1936 год&lt;/ref&gt; .
* Алыҫ дистанцион ауыр бомбардировщик «Д» М-40 дизель менән. 8 кешенән торған экипаж. Иҫәпләүҙәр буйынса, самолет 5 000 км оҙонлоҡҡа 6 т бомба илтә ала. Десант вариантта файҙалы йөкләнеше ҡорал менән 50 һалдат, ә транспортта 7 тоннаға тиклем йөк. «Д» бомбардировщик проекты һуғыш башында ябыла&lt;ref&gt;litra.pro Самолёты Виктора Болховитинова.&lt;/ref&gt; .
* Үрге тиҙлекле бомбардировщик «С». Беренсе осоу 1939 йылда. … Самолетҡа төрлө яҡтарға әйләнеүсе бер күсәрле винттар менән ҡушарлап двигателдәр урынлаштырыла. Самолет сериялы производствоға күсерелмәй&lt;ref&gt;litra.pro Самолёты Виктора Болховитинова. «Утерянные победы советской авиации».&lt;/ref&gt; .

== Бүләктәре ==
— Ике [[Ленин ордены]],

— ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]],

— [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]],

— [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]],

— медалдәр.

== Китаптары ==
* [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/bolhovitinov/puti/01.html Пути развития детально аппаратов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703145112/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/bolhovitinov/puti/01.html |date=2020-07-03 }} Обороне, 1962, 132 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bse.sci-lib.com/article127584.html Большая советская энциклопедия]
[[Категория:4 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:1899 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Һарытауҙа тыуғандар]]
[[Категория:29 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1970 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Генерал-майорҙар (СССР)]]</text>
      <sha1>kxtwcki2h55mwxcvm5sm3ytp5k2a7rf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Европий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164793</id>
    <revision>
      <id>1301853</id>
      <parentid>1285829</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5855" sha1="eni9fxn2m0et9kdhzcgfursaqztn3e9" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Европий''' ({{lang-lat|Europium}}, Eu) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 6-сы осор элементы. Тәртип номеры - 63. Атом массаһы 151,964 а.  [[Лантаноидтар|лантаноидтар]] төркөмөнә ҡарай, шулай уҡ тәбиғәттә һирәк осрай торған элемент. Ябай матдә европий башҡа [[Лантаноидтар|лантаноидтар]] кеүек үк — йомшаҡ көмөшһыу-аҡ металл, һауала еңел окислана.

== Символы ==
Европий элементының символы - Eu (''Европий'' тип уҡыла).

== Тарихы ==
Һуңғараҡ европий тип танылған спектраль һыҙаттарҙы беренсе булып ''Крукс'' (1886) һәм ''Лекок де Буабодран''  күҙәткәндәр (1892). ''Демарсе''  1896 йылда элементтың спектрын күрә, ә 1901 йылда  элементты бүлеп алыуға өлгәшә,  уға  Европа хөрмәтенә европий тип исем бирә&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Европий}}&lt;/ref&gt;.

== Тәбиғәттә ==
Европий [[Лантаноидтар|лантаноидтар]] составына инә,  [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ҡаҙағстан]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Австралия]], [[Бразилия]], [[Һиндостан]], [[Скандинавия|Скандинавия]] ерҙәрендә йыш осрай. Донъяла иң ҙур ятҡылыҡтары [[Кения|Кенияла]]&lt;ref&gt;[http://www.catalogmineralov.ru/deposit/kenia/ Полезные ископаемые Кении]&lt;/ref&gt;. Байтаҡ запастары Тымыҡ океан утрауҙары янында  тәрән һыуҙағы һирәк осрай торған минералдар ятҡылыҡтарында, Японияның   Минамитори иҡтисади зонаһында урынлашҡан&lt;ref&gt;[https://www.nature.com/articles/s41598-018-23948-5.pdf The tremendous potential of deepsea mud as a source of rare-earth elements]&lt;/ref&gt;.

== Сығарып алыу ==
Металлик европийҙы  Eu&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;  матдәһен углерод йәки лантан вакуумында тергеҙеп, шулай уҡ  EuCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; расплавын электролизлап алалар.

== Хаҡы ==
Европий лантаноидтарҙың иң ҡыйбаттарының береһе булып тора&lt;ref&gt;[http://www.periodictable.ru/063Eu/Eu.html Периодическая таблица элементов — Европий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100317104700/http://www.periodictable.ru/063Eu/Eu.html |date=2010-03-17 }}&lt;/ref&gt;. 2014 йылда ЕВМ-1 европий металл хаҡы - 1 килограмына 800-2000 тиклем  АҠШ доллары тәшкил иткән, ә европий  оксидының  таҙалығы 99,9 %  булғанда — 1кг 500 доллар тирәһе. 
[[Файл:Cubic-body-centered.png|слева|мини|144x144пкс|Ғәҙәти шарттарҙа европий кристалл структураһы. а=4,581 Å]]

== Һыу сифатына йоғонтоһо ==
Европий  һыуҙа үҙен  кальций һымаҡ тота. Европийҙың аҙ минераллашҡан тәбиғи һыуҙарҙа максималь күҙәтелә торған концентрациялары {{nobr|1 мкг/л}}-дан кәмерәк ( диңгеҙ һыуҙарында  — {{nobr|1,1{{e|−6}} мг/л}}) тәшкил итә. Бындай концентрацияларҙа һыу сифатына йоғонтоһо ҙур түгел. Һыуҙа рөхсәт ителгән иң  сикке концентрацияһы (ПДК) бары тик  Рәсәй нормалары менән генә көйләнә һәм эсергә яраҡлы һыу өсөн-0,3 мг/л тип билдәләнгән.

== Һаулыҡ өсөн хәүефлеге ==
Европийҙа токсиндар аҙ.  Европийҙың кеше организмына тәьҫире һөҙөмтәләре тураһында ниндәй ҙә булһа мәғлүмәттәр юҡ.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Европий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 3-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

== Һылтанмалар ==

*[https://bigenc.ru/literature/text/1974896 Европий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://webelements.com/europium/ Европий webelements тураһында мәғлүмәт сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151119053414/http://www.webelements.com/europium/ |date=2015-11-19 }}.
* P. S. Sinha Europium. / Springer-New York Verlag Inc., 1967. — 164 p. — (Allgemeine Anorganische Chemie in Einzeldarstellungen und. Von Herausgegeben Becke Margot-Goehring. VIII Band).
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Лантаноидтар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>eni9fxn2m0et9kdhzcgfursaqztn3e9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165037</id>
    <revision>
      <id>1301821</id>
      <parentid>1264514</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T21:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10230" sha1="jy0wlb3li8myx4dpj6soq3cg6ffz9qu" xml:space="preserve">{{Карточка химического элемента
| имя = Борий / Bohrium (Bh)
| символ = Bh
| номер = 107
| вверху = [[Рений|Re]]
| внизу = (Uhu) 
| внешний вид = Көмөш-аҡ төҫтәге һоро металл
| атомная масса = [267]
| радиус атома = фаразлана 128
| энергия ионизации 1 = фаразлана 660
| конфигурация = &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[радон|Rn]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;5f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;6d&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;7s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| ковалентный радиус = 
| радиус иона = 
| электроотрицательность = 
| электродный потенциал = 
| степени окисления = 
| плотность = предположительно 37
| теплоёмкость = 
| теплопроводность = 
| температура плавления = Бүлмә температураһынан юғарырыҡ тип фаразлана
| теплота плавления = 
| температура кипения = 
| теплота испарения = 
| молярный объём = 
| структура решётки = 
| параметры решётки = 
| отношение c/a = 
| температура Дебая = 
}}
{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=107}}
'''Борий''' ({{Lang-la|Bohrium}}, билдәләнгән символы '''. Bh,''' элек '''Уннилсептий''', ''Unnilseptium'', '''Uns''', йәки ''эка-рений'') — тотороҡһоҙ [[Радиоактив тарҡалыу|радиоактив]] [[Химик элемент|элемент]], атом номеры 107. Масса һаны 261 - 272 тиклем булған изотоптары билдәле. Иң тотороҡло изотобы — борий-267, ярым тарҡалыш осоро  17 с&lt;ref name=&quot;bk2000&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=P. A. Wilk et al.|заглавие=Evidence for New Isotopes of Element 107: &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;Bh and &lt;sup&gt;267&lt;/sup&gt;Bh|оригинал=|ссылка=http://link.aps.org/abstract/PRL/v85/p2697|издание=[http://prl.aps.org/ Physical Review Letters]|тип=|место=|год=2000|том=85|номер=13|страницы=2697—2700}}
&lt;/ref&gt;.

== Символы ==
Борий элементының символы - Bh (''Борий'' тип уҡыла).

== Тарихы ==

107-се  элементты синтезлау тураһында беренсе тапҡыр  [[1976 йыл|1976]] йылда [[Дубна]] [[Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты|Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты]]нда эшләгән ''Юрий Оганесян''  төркөмө хәбәр итә &lt;ref name=&quot;og1976&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Yu. Ts. Oganessian et al.|заглавие=On spontaneous fission of neutron-deficient isotopes of elements 103, 105 and 107|оригинал=|ссылка=https://dx.doi.org/10.1016/0375-9474(76)90607-2|издание=[http://www.sciencedirect.com/science/journal/03759474 Nuclear Physics A]|тип=|место=|год=1976|том=273|номер=2|страницы=505—522}}&lt;/ref&gt;. 

[[1981 йыл|1981 йылда]] Ауыр иондар институтында ({{Lang-de|Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI}}) эшләгән немец ғалимдары төркөмө [[Дармштадт]] ҡалаһында, ҡулланыу методикаһын камиллаштырып, шул уҡ реакция продукттарын &lt;sup&gt;209&lt;/sup&gt;Bi+&lt;sup&gt;54&lt;/sup&gt;Ц   тикшерә, һәм уның нуклид параметрҙарын билдәләй.

Артабанғы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;107 изотобы оҙайлыраҡ ваҡыт торорға һәләтле, хәҙерге баһаһы буйынса 12 мс тәшкил итә, был 1976 йыл һөҙөмтәләренә ҡарағанда юғарыраҡ булып сыға.

== Исеме ==
1992 йылдың сентябрендә Дармштадт һәм Дубна ғалимдары араһында 107-се элементты Дания физигы Нильс Бор&lt;ref name=&quot;resp19932&quot;&gt;{{статья|автор=|заглавие=Responses on the Report 'Discovery of the transfermium elements'|оригинал=|ссылка=http://www.iupac.org/publications/pac/1993/pdf/6508x1815.pdf|издание=[http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]|тип=|место=|год=1993|том=65|номер=8|страницы=1815—1824}}&lt;/ref&gt; хөрмәтенә &quot;нильсборий&quot; тип атарға килешелгән, ә тәүге осорҙа совет ғалимдары был исемде 105-се элемент өсөн  планлаштырған булған (хәҙерге [[дубний]] )&lt;ref name=&quot;iupac19932&quot;&gt;{{статья|автор=R. C. Barber et al.|заглавие=Discovery of the transfermium elements|оригинал=|ссылка=http://www.iupac.org/publications/pac/1993/pdf/6508x1757.pdf|издание=[http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]|тип=|место=|год=1993|том=65|номер=8|страницы=1757—1814}}&lt;/ref&gt;. 1993 йылда IUPAC 107-се элементты идентификациялауҙа немец төркөмөнөң өҫтөнлөгөн таный, ә 1994 йылда үҙ рекомендацияһында &quot;борий&quot; исемен тәҡдим итә, сөнки химик элементтарҙың исемдәре бер ҡасан  да ғалимдың исеменән һәм фамилияһынан тормаған&lt;ref name=&quot;iupac19942&quot;&gt;{{статья|автор=Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry|заглавие=Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1994)|оригинал=|ссылка=http://www.iupac.org/publications/pac/1994/pdf/6612x2419.pdf|издание=[http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]|тип=|место=|год=1994|том=66|номер=12|страницы=2419—2421}}&lt;/ref&gt;. Был тәҡдим 1997 йылда дания химиктары менән консультациянан һуң, тулыһынса килешелеп, раҫлана&lt;ref name=&quot;iupac19972&quot;&gt;{{статья|автор=Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry|заглавие=Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997)|оригинал=|ссылка=http://www.iupac.org/publications/pac/1997/pdf/6912x2471.pdf|издание=[http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]|тип=|место=|год=1997|том=69|номер=12|страницы=2471—2473}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле изотоптар ==
{| class=&quot;standard&quot;
|-
! Изотоп
! Масса
! Период полураспада&lt;ref name=&quot;nudat&quot;&gt;[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.3]&lt;/ref&gt;
! Тип распада
|-
|&lt;sup&gt;260&lt;/sup&gt;Bh
|260
|300 мс
|α-распад в &lt;sup&gt;256&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
| &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;Bh
| 261
| 12  (+5/−3 мс)
| α-распад в &lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
| &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;Bh
| 262
| 290 мс
| α-распад в &lt;sup&gt;258&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
|&lt;sup&gt;263&lt;/sup&gt;Bh
|263
|200 мс
|α-распад в &lt;sup&gt;259&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
| &lt;sup&gt;264&lt;/sup&gt;Bh
| 264
| 0,44 (+0,60/−0,16) с
| α-распад в &lt;sup&gt;260&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
| &lt;sup&gt;265&lt;/sup&gt;Bh
| 265
| 0,9 (+0,7/−0,3) с
| α-распад в &lt;sup&gt;261&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
| &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;Bh
| 266
| 1,7 (+8,2/−0,8) с
| α-распад в &lt;sup&gt;262&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
| &lt;sup&gt;267&lt;/sup&gt;Bh
| 267
| 17 (+14/−6) с
| α-распад в &lt;sup&gt;263&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
|&lt;sup&gt;268&lt;/sup&gt;Bh
|268
|25 с
|α-распад в &lt;sup&gt;264&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
|&lt;sup&gt;269&lt;/sup&gt;Bh
|269
|25 с
|α-распад в &lt;sup&gt;265&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
|&lt;sup&gt;270&lt;/sup&gt;Bh
|270
|30 с
|α-распад в &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
|&lt;sup&gt;271&lt;/sup&gt;Bh
|271
|40 с
|α-распад в &lt;sup&gt;267&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
|&lt;sup&gt;272&lt;/sup&gt;Bh
| 272
| 10 (+12/−4) с
| α-распад в &lt;sup&gt;268&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
|&lt;sup&gt;273&lt;/sup&gt;Bh
|273
|90 мин
|α-распад в &lt;sup&gt;269&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
|&lt;sup&gt;274&lt;/sup&gt;Bh
|274
|90 мин
|α-распад в &lt;sup&gt;270&lt;/sup&gt;[[Дубний|Db]]
|-
|&lt;sup&gt;275&lt;/sup&gt;Bh
|275
|40 мин
|билдәһеҙ
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Bh/index.html WebElements.com — Bohrium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618221902/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Bh/index.html |date=2006-06-18 }}
* [http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Bh.html EnvironmentalChemistry.com — Bohrium]
* [http://periodic.lanl.gov/elements/107.html Los Alamos National Laboratory — Bohrium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212034149/http://periodic.lanl.gov/elements/107.html |date=2010-12-12 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb107.htm Борий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023911/http://n-t.ru/ri/ps/pb107.htm |date=2016-03-05 }}
* [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/107/index.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225215854/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/107/index.html |date=2018-12-25 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Күсеүсе металдар]]
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>jy0wlb3li8myx4dpj6soq3cg6ffz9qu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гольдгор Давид Семёнович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167813</id>
    <revision>
      <id>1301832</id>
      <parentid>1274514</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T06:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11242" sha1="atlkh8a5bzfa51g6gyomg57dktcb3aa" xml:space="preserve">{{Архитектор|имя=Давид Семёнович Гольдгор|учёба=[[Санкт-Петербургский государственный архитектурно-строительный университет|Ленинградский инженерно-строительный институт]]|награды={{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Знак Почёта}} {{Медаль За оборону Ленинграда}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot; 
{{!}} {{Заслуженный архитектор РСФСР}}
{{!}}}|научные труды=|нереализованные проекты=|реставрация памятников=|градостроительные проекты=|важнейшие постройки=[[Нарвская (станция метро)|станция метро Нарвская]]&lt;br&gt; [[Москва (гостиница, Санкт-Петербург)|гостиница «Москва»]]&lt;br&gt; [[Журавли (мемориал)|Невский мемориал («Журавли»)]]|стиль=|работал в городах=[[Ленинград]]|место смерти={{МестоСмерти|Ленинград|в Санкт-Петербурге}}, [[РСФСР]], [[СССР]]|оригинал имени=|дата смерти=12.7.1982|место рождения={{МестоРождения|Санкт-Петербург}},&lt;br&gt; [[Российская империя]]|дата рождения=25.10.1912|гражданство={{URS}}|подданство=|имя при рождении=|описание изображения=|ширина=|изображение=|викисклад=}}
'''Гольдгор Давид Семенович''' ([[1912 йыл|1912]]—[[1982 йыл|1982]]) — совет архитекторы, рәссам-графигы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы]]&lt;ref&gt;[http://www.zodchiy21.ru/70%20let%20pobedy_1/assets/common/downloads/70%20let%20pobedy.pdf Вестник. «Зодчий. 21 век» — информационно-аналитический журнал Часть 1. Май 2015 года]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[1912 йыл|1912 йылдың 25 октябрендә]]&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer3682302/?backurl=/heroes/%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DГольдгор%26first_name%3DДавид%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Dcd7c2756d35d14cd938c1ef2c066919d%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:same_doroga%26page%3D1 Гольдгор Давид Семенович :: Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625101249/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer3682302/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%80%26first_name%3D%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Dcd7c2756d35d14cd938c1ef2c066919d%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1 |date=2021-06-25 }}&lt;/ref&gt; Гольдгор Давид Семенович [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта]]&lt;ref name=&quot;encspb&quot;&gt;[[Исаченко, Валерий Григорьевич|В. Г. Исаченко]]. [http://encspb.ru/object/2804007331 Энциклопедия Санкт-Петербурга. Гольдгор Д. С. (1912—1982), арх.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205095838/http://encspb.ru/object/2804007331 |date=2020-12-05 }}&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса [[Минск|Минскиҙа]]) тыуған.

Д. С. Гольдгор ЛИСИ -ҙы [[1934 йыл|1934 йылда]] тамамлаған . Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Ленпроект» институтында башлап ебәргән&lt;ref name=&quot;СПБ2008&quot;&gt;Санкт-Петербург, ХХ-ХХI век: Что? Где? Когда?: сборник. 2008 — С. 130&lt;/ref&gt;.  Е. А. Левинсон һәм И. И. Фомин оҫтаханаһында эшләй, Эксперименталь медицина институты биналарының проекттары өҫтөндә эшләүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;nekropol-spb&quot;/&gt;.

1941 йылдың 4 июлендә «Ленпроект»тың башҡа хеҙмәткәрҙәре менән бергә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] фронтына китә. Алты кешенән торған төркөмдә Б. Н. Журавлев һәм Л. С. Косвен менән бергә халыҡ ополчениеһының 2-се дивизияһының беренсе уҡсылар полкына ебәрелә&lt;ref&gt;Подвиг века: Художники, скульпторы архитекторы, искусствоведы в годы Великой Отечественной войны и блокады Ленинграда. Лениздат, 1969. — С. 310&lt;/ref&gt;. Д. С. Гольдгор сапер булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Ардис&quot;&gt;''[[Исаченко, Валерий Григорьевич|Валерий Исаченко]]'' [http://www.d-c.spb.ru/archiv/44/28.html ВСПОМНИМ ИХ ПОИМЕННО…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226161540/http://www.d-c.spb.ru/archiv/44/28.html |date=2021-02-26 }} // журнал «Ардис». № 1(44) 2010 год&lt;/ref&gt;, Гатчина районы өсөн барған хәрби операцияларҙа полк составында ҡатнаша &lt;ref&gt;''Арон Абрамович''. В решающей войне: участие и роль евреев СССР в войне против нацизма. — 1999. — С. 282&lt;/ref&gt;. Ҡаланы блокаданан азат иткәндән һуң , уны төҙөкләндереүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://jewishspb.com/article/1375443 Еврейский Петербург]&lt;/ref&gt;. Ленинградта еңеүселәрҙе ҡаршы алыу өсөн төҙөлгән тәүге ваҡытлы триумф аркаларын проектлай. [[«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы|«Ленинградты обороналаған өсөн»]] миҙалы менән бүләкләнгән&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda&quot;/&gt;.

Һуғыш тамамланғандан һуң, № 5 «Ленпроект» оҫтаханаһында эшләй&lt;ref name=&quot;nekropol-spb&quot;/&gt;, 1953 йылда уның етәксеһе була&lt;ref name=&quot;encspb&quot;/&gt; (1968 йылға тиклем Е. А. левинсон менән берлектә).

1950 йылда уның проекты буйынсаСуворов проспектындағы 62-се йорт төҙөлә (ул торлаҡ һәм административ өлөштәрҙән тора), «Нарва» метро станцияһы (1955, А. В. Васильев һәм С. Б. Сперанский менән авторҙашлыҡта), Выборгтағы тимер юл вокзалы  (шул уҡ авторҙаштары менән). 1957-1960 йылдарҙа уның проекты буйынса ҡаланың Седов һәм Иванов урамдарында эре панелле торлаҡ йорттар төҙөлә&lt;ref name=&quot;СПБ2008&quot;&gt;Санкт-Петербург, ХХ-ХХI век: Что? Где? Когда?: сборник. 2008 — С. 130&lt;/ref&gt;.

1960-1980 йылдарҙа Гольдгор оҫтаханаһы Щемиловка, Купчин, Неваның Уң яры (Володарский күпере янындағы майҙанда) «йоҡо» райондарындағы йорттарҙы проектлай һәм төҙөй&lt;ref name=&quot;encspb&quot;/&gt;.

1967-1977 йылдарҙа Синоп яр буйы, Александр Невский майҙаны (&quot;Мәскәү&quot; ҡунаҡханаһы, АТС), Политик ағартыу йорто бинаһы (1974) һәм Ленинград өлкә советының халыҡ депутаттары бинаһы (1975-1981), Шпалер урамындағы «Сәскә» павильоны,  «Торналар» Нева мемориалы, Шпалер урамының таҡ яғындағы ҡаралтыларҙы реконструкциялау һәм төҙөү, крематорий комплексы&lt;ref name=&quot;encspb&quot;/&gt;, Тула урамындағы универсам бирнаһы һәм башҡа эре проекттарҙы эшләй&lt;ref name=&quot;nekropol-spb&quot;&gt;[https://nekropol-spb.ru/kladbischa/bolsheoxtinskoe-kladbische/goldgor-david-semenovich-ushakova Гольдгор Давид Семенович (1912—1982)]&lt;/ref&gt;.

Д. С. Гольдгор [[1982 йыл|1982 йылдың 12 июнендә]]  70-се йәшендә вафат була. Большеохтинский зыяратында ерләнгән&lt;ref name=&quot;encspb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nekropol-spb&quot;/&gt;.

Ҡатыны — рәссам һәм архитектор Ушакова Екатерина Константиновна&lt;ref name=&quot;nekropol-spb&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* А. В. Шприц ''Давид Гольдгор. '' // Зодчие Санкт-Петербурга. XX век / сост. В. Г. Исаченко; ред. Ю. Артемьев, С. Прохватилов.  — СПб.: Лениздат, 2000.  — 720 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-289-01928-6&lt;/nowiki&gt;.

== Һылтанмалар ==

* [http://al-spbphoto.narod.ru/okraina/kupchino.html Купчино «сайтында һәм тирә-Петербург»]
[[Категория:СССР архитекторҙары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторҙары]]
[[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1982 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:1912 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>atlkh8a5bzfa51g6gyomg57dktcb3aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бербок Анналена</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181037</id>
    <revision>
      <id>1301815</id>
      <parentid>1104364</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T18:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2291" sha1="4a24pe7mcz0rt4sj2x489t2dv0miab4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Анналена Шарлотта Альма Бе́рбок''' йәки '''Бэрбок''' ({{Lang-de|Annalena Charlotte Alma Baerbock}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Германия|немец]] дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, ата-бабалары Икенсе донъя һуғышынан һуң Германияға күсеп килгән поляктар. 2018 йылдан 90 Союзы / Йәшелдәр (Роберт Хабек менән берлектә) партияһы рәйестәше. 2021 йылдың 8 декабренән Германияның сит ил эштәре министры. Бербок 2013 йылдан бундестаг депутаты.

== Биографияһы ==
Анналена Бербок Һанновер (Германия Федератив Республикаһы) янындағы Паттензен фермаһында машиналар төҙөүсе-инженер һәм социаль педагог ғаиләһендә үҫкән, уның ике ҡыҙ туғаны бар.&lt;ref&gt;[https://www.noz.de/deutschland-welt/politik/artikel/1960310/annalena-baerbock-der-heimliche-star-der-gruenen-blitzkarriere-seit-2013 Neue Osnabrücker Zeitung: Анналена Бербок, тайная звезда «Зелёных»]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;. Һанноверҙағы Һумбольдт мәктәбендә уҡый&lt;ref&gt;[https://www.rtl.de/themen/personen/annalena-baerbock-t10871.html rtl.de: Биография]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bz-berlin.de/deutschland/frisches-gruen-aus-brandenburg-annalena-baerbock-startet-durch Berliner Zeitung: Свежая «зелень» из Бранденбурга: Анналена Бербок пробивается] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129000718/https://www.bz-berlin.de/deutschland/frisches-gruen-aus-brandenburg-annalena-baerbock-startet-durch |date=2018-01-29 }}{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1980 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>4a24pe7mcz0rt4sj2x489t2dv0miab4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бойондороҡһоҙлоҡ паркы (Шымкент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182524</id>
    <revision>
      <id>1301819</id>
      <parentid>1122277</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T20:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3157" sha1="ajftcfdfnal92ch3smf0msylhqoorjw" xml:space="preserve">
{{Ук}}'''Бойондороҡһоҙлоҡ паркы''' (ҡаҙаҡ.іююabaїy, Täuelsızdık saiabağy) — [[Ҡаҙағстан]]&lt;nowiki/&gt;дың [[Шымкент]] ҡалаһындағы ҡала паркы.

Бойондороҡһоҙлоҡ көнөнөң 20 йыллығы хөрмәтенә 2011 йылдың октябрендә асыла.  Паркка үҙәк инеү урыны арка менән биҙәлгән, ә биләмә эсендә йырлаусы фонтан, күп һанлы сәскәләр, улар өсөн Нидерландтан килтерелгән үҫемлектәр урынлашҡан. 

Үҙәктә Ҡаҙағстан республикаһы территорияһында йәшәгән 137 милләтте кәүҙәләндергән 137 металл элементтан барлыҡҡа килгән Ҡаҙағстандың берҙәмлеген сағылдырған Алтын Шанырак һәйкәле урынлашҡан. 

Паркта бейеклеге 50 метр булған ҙур флагшоп урынлашҡан. Ҙур тимер йәйәүлеләр күпере паркты Ордабаси майҙаны менән тоташтыра. Был ҡаланың тарихи үткәненән хәҙерге тарихына күсеүҙе символлаштыра.

== Тарихы ==
Бойондороҡһоҙлоҡ паркы — хәҙерге заманда төҙөлгән иҫтәлекле урын. Шимкент ҡалаһының ысын ғорурлығы.

Ҡала паркын асыу тантанаһы 2011 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Нурсолтан Назарбаев ҡатнашлығында ил бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығы хөрмәтенә үткәрелә. Яңы парк ҡаланың ғына түгел, тотош райондың ысын биҙәлешенә әүерелгән. Парк Шимкенттың тарихи үҙәгендә урынлашҡан.

Шымкентта Бойондороҡһоҙлоҡ паркын булдырыуға ҙур аҡса тотонола. Аҡсаның яртыһын дәүләт, тағы яртыһын тыуған ҡалаһының тышҡы торошон яҡшыртыу менән ҡыҙыҡһынған урындағы бизнесмендар бүлгән. Парктың дөйөм майҙаны 82 мең квадрат метр тәшкил итә. Ҡала паркына үҙәк инеү урыны арка менән биҙәлгән.

== Һылтанмалар ==
* [https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=23639 Парк Независимости]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://vitalik.kz/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA-%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%88%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE/ Парк Независимости — Шымкент, фотографии]
[[Категория:Ҡаҙағстан]]</text>
      <sha1>ajftcfdfnal92ch3smf0msylhqoorjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ерән ҡашҡа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188680</id>
    <revision>
      <id>1301851</id>
      <parentid>1301723</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тасүирлама */</comment>
      <origin>1301851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5809" sha1="b9mwhx813jqvaoj0bpdcrulisr2hmxn" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар: 

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

Ерән ҡашҡа атҡайым да,

Башын сайҡай малҡайым.

Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,

Уҡалармын ялҡайын,

Эй-й... уҡалармын ялҡайын.


Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]</text>
      <sha1>b9mwhx813jqvaoj0bpdcrulisr2hmxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301852</id>
      <parentid>1301851</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тасүирлама */</comment>
      <origin>1301852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5820" sha1="cu6kfambj8ypxpvh6zkzy60ssusjbie" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар:

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}}

Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]</text>
      <sha1>cu6kfambj8ypxpvh6zkzy60ssusjbie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301854</id>
      <parentid>1301852</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T10:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тасүирлама */</comment>
      <origin>1301854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5835" sha1="arvsro8uq8g03zh764sw61hduplw6ic" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар:

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

Ҡыҙҙар:

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}}

Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]</text>
      <sha1>arvsro8uq8g03zh764sw61hduplw6ic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301856</id>
      <parentid>1301854</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1301856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5878" sha1="hj4lkv5269awflj0o4fyk5zs4h0nhl1" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар:

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

Ҡыҙҙар:

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}}

=== Музыкаль төҙөлөшө === 
Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]</text>
      <sha1>hj4lkv5269awflj0o4fyk5zs4h0nhl1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301858</id>
      <parentid>1301856</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Музыкаль төҙөлөшө */</comment>
      <origin>1301858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6407" sha1="lydem1szuhbb2p04quylkvowoabudeq" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар:

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

Ҡыҙҙар:

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}}

=== Музыкаль төҙөлөшө ===
Йырҙың темплы контрастлы, 2 өлөшлө формаһы бар: тыныс оҙонса йырлауҙа түбәнәйеп барған аҡрынлап көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, көйҙөң көйгә тибы йәнле ҡушылыуы һалмаҡ көйгә яҡынлаша, аҡрынлап каденцион әйләнештәр башланғыс йырлауҙы кире ҡайтара.

Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]</text>
      <sha1>lydem1szuhbb2p04quylkvowoabudeq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301859</id>
      <parentid>1301858</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Музыкаль төҙөлөшө */</comment>
      <origin>1301859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5960" sha1="m2dyb8j5ibw49s7kpc337k9rbkrkyf6" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар:

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

Ҡыҙҙар:

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}}

=== Музыкаль төҙөлөшө ===
Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]</text>
      <sha1>m2dyb8j5ibw49s7kpc337k9rbkrkyf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301860</id>
      <parentid>1301859</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Музыкаль төҙөлөшө */</comment>
      <origin>1301860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5971" sha1="kiimxueipanpogaw9a48ce4p9nz6m68" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар:

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

Ҡыҙҙар:

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}}

=== Музыкаль төҙөлөшө ===
Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]. Йырҙы А. М.Ҡобағошов ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәрткән; көйҙө хор өсөн [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З.Ҡолбарисов]], [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С.Ә.Низаметдинов]], В. Г. Соколов; М.Ә.Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й.Рәхимов]] фортепиано менән тауыш өсөн яҙған. Йыр [[Ҡаһым түрә (опера)|«Ҡаһым түрә»]] операһында башҡарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]</text>
      <sha1>kiimxueipanpogaw9a48ce4p9nz6m68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301861</id>
      <parentid>1301860</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Музыкаль төҙөлөшө */</comment>
      <origin>1301861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6310" sha1="i6y3s0apz47q6h5b5a3i0a6tp4onoaw" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар:

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

Ҡыҙҙар:

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}}

=== Музыкаль төҙөлөшө ===
Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]].

Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән:
* А. М. Ҡунафиев ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған.
* [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән.
* М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Ю. Рәхимов]] тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәртмә яҙа.
* [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә.

Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]</text>
      <sha1>i6y3s0apz47q6h5b5a3i0a6tp4onoaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301862</id>
      <parentid>1301861</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Музыкаль төҙөлөшө */</comment>
      <origin>1301862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6369" sha1="53745ehp7wma5azktijtwkpe3qv7b1q" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар:

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

Ҡыҙҙар:

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}}

=== Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар ===
Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]].

=== Эшкәртеү ===
Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән:
* А. М. Ҡунафиев ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған.
* [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән.
* М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Ю. Рәхимов]] тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәртмә яҙа.
* [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә.

Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]</text>
      <sha1>53745ehp7wma5azktijtwkpe3qv7b1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301863</id>
      <parentid>1301862</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1301863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6430" sha1="7zgm6u8c95gkots8spesj5gsm7we6de" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар:

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

Ҡыҙҙар:

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}}

=== Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар ===
Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Эшкәртеү ===
Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән:
* А. М. Ҡунафиев ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған.
* [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән.
* М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Ю. Рәхимов]] тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәртмә яҙа.
* [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә.

Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|РЫЖИЙ КОНЬ СО ЗВЁЗДОЧКОЙ НА ЛБУ, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]</text>
      <sha1>7zgm6u8c95gkots8spesj5gsm7we6de</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301864</id>
      <parentid>1301863</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сығанаҡтар */</comment>
      <origin>1301864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6430" sha1="33ldp8e6i46tuekotipd0emgttmi3fe" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар:

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

Ҡыҙҙар:

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}}

=== Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар ===
Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Эшкәртеү ===
Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән:
* А. М. Ҡунафиев ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған.
* [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән.
* М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Ю. Рәхимов]] тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәртмә яҙа.
* [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә.

Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]</text>
      <sha1>33ldp8e6i46tuekotipd0emgttmi3fe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301865</id>
      <parentid>1301864</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сығанаҡтар */</comment>
      <origin>1301865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6512" sha1="1bw1vzy7iof812kwpito779he90eg3a" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар:

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

Ҡыҙҙар:

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}}

=== Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар ===
Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Эшкәртеү ===
Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән:
* А. М. Ҡунафиев ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған.
* [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән.
* М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Ю. Рәхимов]] тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәртмә яҙа.
* [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә.

Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]]</text>
      <sha1>1bw1vzy7iof812kwpito779he90eg3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301866</id>
      <parentid>1301865</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сығанаҡтар */</comment>
      <origin>1301866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6493" sha1="6wbpbk4s71ezjzjg68v8pwtvlva0e50" xml:space="preserve">{{Йыр
 |Исем     = Ерән ҡашҡа
 |Обложка      = 
 |Исполнитель  = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]]
 |Автор        = 
 |Альбом       = 
 |Дата выпуска = 
 |Дата записи  = 1935
 |Жанр         = [[Башҡорт халыҡ йыры]]
 |Язык         = [[Башҡорт теле|Башҡортса]]
 |Длительность = 
 |Лейбл        = 
 |Продюсер     = 
 |Предыдущая   = 
 |Номер1       = 
 |Номер2       = 
 |Следующая    = 
 |Номер3       = 
 |Ещё          = 
}}
'''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]&lt;/ref&gt; — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр.

== Тасүирлама ==
«Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар:

{{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}}

Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар:

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}}
Ҡыҙҙар:
{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}}

Егеттәр:

{{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып,
Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}}

Ҡыҙҙар:

{{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ,
Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}}

{{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}}

=== Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар ===
Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Эшкәртеү ===
Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән:
* А. М. Ҡунафиев ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған.
* [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән.
* М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Ю. Рәхимов]] тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәртмә яҙа.
* [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә.

Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}}
* {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]]</text>
      <sha1>6wbpbk4s71ezjzjg68v8pwtvlva0e50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чупакабра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189159</id>
    <revision>
      <id>1301811</id>
      <parentid>1283807</parentid>
      <timestamp>2026-08-05T15:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Chupacabra_(artist's_rendition).jpg рәсеме [[commons:User:Pi.1415926535|Pi.1415926535]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Chupacabra (artist's rendition).jpg|]].</comment>
      <origin>1301811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9262" sha1="qhia5b4gy42lr0w0o5p60us2esm2o4e" xml:space="preserve">{{Мифологический персонаж|Имя=Чупакабра|Изображение=|Подпись=Чупакабра рәссам ҡарашы буйынса
бүрегә, кеҫәрткегә оҡшаған йәки хатта мал ҡаны менән туҡланыусы кешегә оҡшаш йән эйәһе|Мифология=имеш-мимеш мистификациялар|Тип=аждаһа, криптид|Местность=барып етеүе ауыр урындар (джунгли һәм һаҙлыҡ)|Занятие=малға һөжүм|В эллинизме=тевмес төлкөһө|Характерные черты=тиреһе йөн йәки тәңкә менән ҡапланған, арҡаһында йәки ян-яғында сәнскеләр урынлашҡан|Атрибуты=ҡан}}
'''Чупакабра''' ([[Испан теле|исп]]. ''chup''ҙан ''chupacabras'' «һурыу» + ''кабра'' «кәзә»: һүҙмә-һүҙ «һурыусы кәзә, вампир») — фәнгә билдәһеҙ йән эйәһе, ҡала легендаһы персонажы. Легенда буйынса, чупакабра хайуандарҙы (башлыса [[кәзә]]ләрҙе) үлтерә һәм уларҙың ҡанын һура. Чупакабра йыш ҡына [[фильм|нәфис фильмдар]], сериалдар, [[китап]]тар&lt;ref&gt;''Тимошенко Н''., ''Обухова Л''. Сотканная из тумана. — {{М.}}: «Эксмо», 2019. — 352 с. — ISBN 978-5-04-108338-0&lt;/ref&gt; һәм йәнһүрәттәр геройы булып тора. Чупакабраның барлығы тураһында ышаныслы мәғлүмәт юҡ. Шуға ҡарамаҫтан, [[киң мәғлүмәт саралары]] төрлө төбәктәрҙән килгән шаһиттарҙың хәбәрҙәрен ваҡыты-ваҡыты менән таратып тора. Йыш ҡына ауырыуҙар йәки мутациялар һөҙөмтәһендә үҙгәргән хайуандарҙы (эт, койот, төлкө, шакалдар) чупакабра тип ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;mishin&quot;&gt;{{cite web|author=Денис Мишин|datepublished=2004-02-11|url=http://world.лib.ru/m/mishin_denis_andreewich/chupakabra-1.shtml|title=Чупакабра|publisher=world.лib.ru|accessdate=2009-07-18|lang=ru|description=«Чупакабра охотится ночью и многие её видели...»}}{{Недоступная ссылка|date=Январь 2020 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;segodnyachup&quot;&gt;{{cite web
 | author = Игорь Серов
 | date = 2010-08-06
 | url = http://www.segodnya.ua/news/14160762.html
 | title = На Черниговщине мама чупакабры теперь воет по ночам
 | publisher = Сегодня.ua
 | accessdate = 2010-08-19
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101022111034/http://www.segodnya.ua/news/14160762.html
 | archivedate = 2010-10-22
 | deadlink = yes
}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Чупакабра тураһындағы ҡала [[риүәйәт]]е башланыуы 1950-се йылдарға ҡарай. [[Пуэрто-Рико]]ла ҡаны һурып алынған бер нисә үле кәзә табыла&lt;ref&gt;[http://science.howstuffworks.com/science-vs-myth/strange-creatures/chupacabra.htm How Chupacabras Work]&lt;/ref&gt;. 1990 йылдар уртаһында легенда башлыса телевидение һәм интернет арҡаһында киң таралыу ала&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=STjcB_f7CVcC&amp;pg=PA162&amp;dq=chupacabra&amp;hl=ru&amp;ei=PdKGTpXMGIuaOv_ehNUB&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CEcQ6AEwBjgK#v=onepage&amp;q=chupacabra&amp;f=false Cordelia Candelaria,Peter J. García,Arturo J. Aldama. Encyclopedia of Latino popular culture]&lt;/ref&gt;. 1995 йылда, күрәһең, «Особь» фильмы&lt;ref&gt;[http://www.skepdic.com/chupa.html Сhupacabra. Skeptic’s Dictionary]&lt;/ref&gt; тәьҫораттары аҫтында чупакабра бейеклеге бер метр самаһы булған ике аяҡлы, аҡһыл йөнлө, ҡабырғаларында тырпайып торған сәнскеләре булған йән эйәһе булараҡ һүрәтләнә башлай&lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;[http://news.nationalgeographic.com/news/2010/10/101028-chupacabra-evolution-halloween-science-monsters-chupacabras-picture/ Chupacabra Science: How Evolution Made a Mythical Monster]&lt;/ref&gt;. 2000-се йылдар башында уны сусҡа моронло эткә йәки койотҡа дүрт аяҡлы йән эйәһе булараҡ һүрәтләйҙәр&lt;ref name=&quot;NG&quot; /&gt;.

== Табылыуы тураһында хәбәрҙәр ==
Чупакабра тураһында тәүге хәбәрҙәр Пуэрто-Риконан, һуңынан 1990-сы йылдар уртаһында була. Уның тураһында легенданың таралыуына һәм популярлығы артыуына ҡарап, [[Доминика Республикаһы|Доминикан Республикаһы]]нда, [[Аргентина]]ла, [[Боливия]]ла, [[Чили]]ҙа, [[Колумбия]]ла, [[Бразилия]]ла, [[Гондурас]]та, [[Мексика]]ла һәм [[Латин Америкаһы]]ның башҡа илдәрендә, шулай уҡ [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та чупакабралар табылыуы тураһында хәбәрҙәр тарала.

2005 йылда фермер Реджи Лагов малына һөжүм иткән йөнһөҙ, эткә оҡшаш йән эйәһен ҡапҡанға эләктерә&lt;ref&gt;{{cite web | author = Эльвира Кошкина | datepublished = 2005-08-29 | url = http://science.compulenta.ru/224219 | title = В США поймали чупакабру — убийцу домашних животных | accessdate = 2009-07-18 | lang = ru | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090708113351/http://science.compulenta.ru/224219/ | archivedate = 2009-07-08 | deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708113351/http://science.compulenta.ru/224219/ |date=2009-07-08 }}&lt;/ref&gt;. [[ДНК]] тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә йән эйәһенең бик ҡарт койот булыуы асыҡлана&lt;ref name=&quot;newsrucom&quot;&gt;{{cite web|author=|datepublished=2007-11-02|url=http://newsru.com/world/02nov2007/oldbold.html|title=В США раскрыта тайна «чупакабры», терроризировавшей мексиканских и американских фермеров|publisher=[[NEWSru.com]]|accessdate=2009-07-18|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090529074209/http://newsru.com/world/02nov2007/oldbold.html|archivedate=2009-05-29|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

Чупакабраның барлығын раҫлаған ышаныслы фәнни мәғлүмәттәр юҡ. Ҡайһы бер илдәрҙең ғилми учреждениелары был йән эйәһе ҡалдырған эҙҙәр нигеҙендә тикшеренеүҙәр алып бара&lt;ref name=&quot;newsrucom&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://mk.ru/science/publications/344921.html В сентябре 2009 года мифическая Чупакабра была поймана в Америке.]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Увечье скота
* Чупакабра Башҡортостанда&lt;ref&gt;[https://ashkadar.com/articles/t-bi-t-m-be/2020-12-14/bash-ortostanda-ike-chupakabra-fototo-a-a-el-kk-n-1257785 14 декабрь, 2020, Башҡортостанда ике «чупакабра» фототоҙаҡҡа эләккән]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/y-m-i-t/2020-07-30/chupakabra-zh-m-it-680190 30 июль, 2020, Чупакабра һөжүм итһә…]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-11-17/m-ta-y-la-chupakabra-3034831 17 ноябрь, 2022, …Һәм тағы ла чупакабра?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230302132939/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2022-11-17/m-ta-y-la-chupakabra-3034831 |date=2023-03-02 }}&lt;/ref&gt;.
* Таң гәзите. 11 март 2023 [https://tanburz.ru/news/tаbigаt/2023-03-11/urmandan-ti-bulma-an-una-li-kb-r-auylyna-kilg-n-3173733 Ғәлиәкбәр ауылына урмандан ғәҙәти булмаған ҡунаҡ килгән] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230311185959/https://tanburz.ru/news/t%D0%B0big%D0%B0t/2023-03-11/urmandan-ti-bulma-an-una-li-kb-r-auylyna-kilg-n-3173733 |date=2023-03-11 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Ҡала легендалары персонаждары]]
[[Категория:Мифология]]
[[Категория:Мифология песронаждары]]</text>
      <sha1>qhia5b4gy42lr0w0o5p60us2esm2o4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Василий Буслаев (рус фольклоры)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189434</id>
    <revision>
      <id>1301826</id>
      <parentid>1223631</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T01:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6476" sha1="6w2ypj7p9kq59a3suj638x8cbmlvcg1" xml:space="preserve">[[Файл:Василий_Буслаев.jpg|мини|Рябушкин Андрей Петрович. «Василий Буслаев». 1895. «Рус былинаһы батырҙары» китабына иллюстрация]]
'''Василий Буслаев''' — [[Бөйөк Новгород]] [[эпос]]&lt;nowiki/&gt;ы геройы. С. А. Азбелев мәғлүмәттәре буйынса, героик былиналарҙың 53 сюжеттың өсәүһендә Василий Буслаев уларҙың төп геройы булып тора (Азбелев төҙөгән күрһәткес буйынса № 40, 41 һәм 42&lt;ref&gt;''Азбелев С. Н.'' Историзм былин и специфика фольклора. — Л.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1982. — С. 291.&lt;/ref&gt;): «Василий Буслаев һәм Новгород халҡы», «Василий Буслаевтың сәйәхәте» йәки «Василий Буслаевтың үлеме». Һуңғы ике атама бер үк былинаға ҡарай.

В. А. Брим 1926 йылда Василий Буслаев тураһында былинаның ҡыйыу викинг Боси тураһындағы исланд сагаһына йоғонто яһауын күрһәтә (ике редакцияла сага «Bòsa-saga», бер редакцияла «Bósa-rímur» тип атала)&lt;ref&gt;''Брим В. А.'' [http://norroen.info/articles/brim/index.html Былина о Василии Буслаеве в исландской саге] // Язык и литература, 1926, т. I, стр. 311—322.&lt;/ref&gt;.

== Василий Буслаев образы былиналарҙа ==
Василий Буслаев — Новгород геройы, ул сикһеҙ ҡыйыулыҡ идеалы булып тора. Ул Василий исемен йөрөтөүсе фольклор персонаждарының иң билдәлеһе.

Василий Буслаевҡа арналған былина сюжеттарының береһе уның ҡала общинаһы менән низағы тураһында бәйән итә. Йәш сағынан Васька өсөн бер нәмәнән дә оялмай; [[ҡылыҡ]]тары килтергән зыянға иғтибар итмәй, һәр ваҡыт үҙе теләгәнсә эшләй. Новгородта йәшәүселәрҙең күпселеген үҙенә ҡаршы ҡуйып, ул үҙе кеүек үк башкиҫәрҙәрҙән торған дружина йыя һәм ҡотора бара; тик әсәһе генә уға бер аҙ йоғонто яһай ала. Василий, ниһайәт, мәжлестә сәмләнеп, үҙенең дружинаһы менән Волхов күперендә бөтә Новгород ир-егеттәренә ҡаршы һуғышырға ниәтләй. Һуғыш башлана, һәм Василий бөтә дошмандарын туҡмап бөтөп барғанда, уның әсәһенең ҡыҫылыуы ғына новгородлылар ҡотолоп ҡала.

Василий Буслаевҡа арналған икенсе сюжетта был герой егет итеп түгел, ә өлгөргән кеше итеп һүрәтләнә. Василий, гонаһтарының ауыр булыуын аңлап, [[Ҡотдос|Иерусалим]]ға гонаһтарына ярлыҡау һорарға китә. Әммә Изге урындарға [[хаж]] ҡылыу геройҙың [[ҡылыҡ]]тарынын үҙгәртмәй: ул бөтөн тыйыуҙарҙы боҙа һәм кире ҡайтҡанда, үҙенең егетлеген иҫбат итергә тырышып, мәғәнәһеҙ рәүештә һәләк була.

== Кинематография геройы ==
[[Файл:Nevski6.jpg|thumb|Николай Оклопков (һулда) Васка Буслай ролендә. «Александр Невский» фильмы]]
Сергей Эйзенштейндың 1938 йылда төшөрөлгән «Александр Невский» фильмының төп геройҙарының береһе — Новгород егете Васка Буслай. Был персонаж Василий Буслаевҡа хас ике һыҙатты: ҡыйыулыҡты һәм әсәһенә ихтирамды «мираҫ итеп алған». Ҡалған осраҡтарҙа кино геройы былина геройынан ҡырҡа айырыла: ул үҙен общинаға ҡаршы ҡуймай, ә уның ташып торған көсөн [[кенәз]] Александр дөрөҫ файҙалана (уға алда буласаҡ алышта иң мөһим һәм иң хәүефле урын ышанып тапшырыла).

1982 йылда режиссер Геннадий Васильев «Василий Буслаев» фильм-әкиәтен төшөрә, төп ролдә — Дмитрий Золотухин. Сценарий авторы Василий Буслаев тураһында былиналарҙың билдәле бер мотивтарын ирекле интерпретацияла ҡуллана.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Н. И. Костомаров'' Историческія монографіи и изслѣдованія. Том 8. — СПб.: Тип. К. Вульфа, 1868. — С. 124—148.
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Василий, в русском эпосе}}

== Һылтанмалар ==
* [http://rusfolklor.ru/archives/854 Былина Про Василия Буслаева]
* [http://golfmen.ws/public/russian/Vasulii-Buslaevic.html Новгородская сказка «Василий Буславич»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310113630/http://golfmen.ws/public/russian/Vasulii-Buslaevic.html |date=2023-03-10 }}
* [http://publicadomain.ru/russkie-narodnye-byliny/pro-vasiliya-buslaeva Сборник былин о Василии Буслаеве]

[[Категория:Урыҫ былинаһы персонаждары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Рус фольклоры]]
[[Категория:Славян фольклоры]]</text>
      <sha1>6w2ypj7p9kq59a3suj638x8cbmlvcg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Француз көйө (йыр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190585</id>
    <revision>
      <id>1301872</id>
      <parentid>1230548</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сығанаҡтар */</comment>
      <origin>1301872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5656" sha1="njaek2hjfgaab5mags9f0mbzg1c471n" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Француз көйө (йыр)''' ([[рус.]] Французская мелодия (песня)) — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда башҡорт полктарының да ҡатнашыуына арнап халыҡ тарафынан ижад ителгән йыр&lt;ref name=&quot;Француз көйө (йыр)&quot;&gt;Любезные вы мои. составитель А. З. Асфандиаров.— Уфа. Китап. — 1992. Т.15 000. стр.240. ISBN 5-295-01085-6&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт кавалерия полктары яугирҙары күрһәткән батырлыҡтар бөгөн дә халыҡ хәтерендә һәм телендә. Батшаның 1812 йылдың 8 авгусындағы указы нигеҙендә 1812 йылғы Ватан һуғышына [[Ырымбур]] губернияһынан 40 кавалерия полкы оҙатыла, шуларҙың 28-е — башҡорт полктары. Башҡорттар һуғышҡа үҙ аттары менән, тейешенсә кейенеп бара, һәр яугир үҙе менән уҡ-һаҙағын да, хатта ҡурайын да алырға онотмай. Шуға ла көнбайыш халҡы башҡорт яугирҙарын антик мифологиялағы [[уҡ-һаҙаҡ]]лы малай ҡиәфәтендәге Мөхәббәт аллаһы исеме менән [[Төньяҡ амурҙары]] тип атай башлай. Тәүге мәлдә Наполеон ғәсҡәре һалдаттары уҡ-ян менән ҡоралланған сәйер кейемдәге яугирҙарҙы тиҙ арала еңергә иҫәп тота. Әммә башҡорттар, һунар мәлендәгесә ҡамалған дошманға ямғырҙай уҡ яуҙырып, күҙ асырға ла ирек бирмәйенсә уларҙы юҡ итә. Тыуған илдәрендәге кеүек, ял ваҡыттарында айырылғыһыҙ дуҫы, моңдашы булған [[ҡурай]]ын алып, уйнап күңелдәрен йыуата, дошманды еңеп ҡайтыуына инаныс менән туған моңдарын сит тарафтарҙа яңғырата&lt;ref name=&quot;Француз көйө (йыр)&quot; /&gt;.

== Йырҙың тексы ==
'''Француз көйө (йыр)'''
{{refbegin|2}}
: Ҡыҙыл ғына менән [[Яйыҡ]] һыуы,
: Салт аяҙ көн булмай, туңмай ҙа,
: Беҙ китә лә тип үк иламағыҙ,
: Илаһағыҙ юлым уңмай ҙа.

: Беҙ китәбеҙ инде, ай, үҙебеҙ,
: Алыҫ ҡалыр тыуған илебеҙ.
: Беҙ килә лә тип үк, ҡарай-ҡарай,
: Тилмерер ҙә ике күҙегеҙ.

: Атҡа ғына мендек беҙ үҙебеҙ,
: Ҡалманымы әйтер һүҙегеҙ?
: Ҡалһа ҡалһын әйтер һүҙҙәрегеҙ,
: Сабырһыҙ ҙа булмаң үҙегеҙ.
{{refend}}

«Любезные вы мои» китабында 1836—1839 йылға тиклем иҫән булған яугирҙар батшаның икешәр көмөш миҙалы: «За взятие Парижа 19 марта 1814 года» һәм «В память войны 1812 года» менән бүләкләнгән яугирҙарҙың исемлеге бирелә. Исемлектә 15-се башҡорт полкы (6-сы башҡорт кантоны) яугирҙарының да исем-шәрифтаре лә бар. Бына уларҙың бер нисәһе: Баймаҡ районының '''Иҫән''' ауылынан зауряд-хорунжий Ишбирҙе Моталлапов (хәҙер уның туған-тумасаһы Ишбирҙиндар фамилияһын йөрөтә), Бурансы Ҡаҙаҡбаев, Иҫәнғол Сакиев, Мөхәмәтәмин Ҡотанов; '''Темәстән''' — урядник Исмәғил Иҫәнғолов, Ирназар Илбаҡтин, Юныс Рахманғолов, Исламбай Мәһәҙиев, Алтынса Мамелин, урядник Иблеәмин Бикбулатов&lt;ref name=&quot;Француз көйө (йыр)&quot; /&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡорт уғы]]
* [[Төньяҡ амурҙары]]
* [[Һаҙаҡ]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D2%A1_%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%80%D2%99%D0%B0%D1%80%D1%8B_(%D0%B1%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%8F%D1%83%D0%B3%D0%B8%D1%80%D2%99%D3%99%D1%80%D0%B5)&amp;action=edit]
* [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=%D2%BA%D0%B0%D2%99%D0%B0%D2%A1&amp;action=edit]
* [https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%80_(%D0%B9%D1%8B%D1%80)]
== Сығанаҡтар ==
* Йырҙар. Алтынсы баҫма. Төҙөүсеһе Хөрмәт Бткҡолов. Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте.1984. — 624 бит. Т. 50 000 экз.
* Любезные вы мои. составитель А. З. Асфандиаров.— Уфа. Китап. — 1992. Т.15 000. стр.240. ISBN 5-295-01085-6

[[Категория:Фольклор]]
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Башҡорт телендә йырҙар]]
[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]]</text>
      <sha1>njaek2hjfgaab5mags9f0mbzg1c471n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Икенсе әрме (риүәйәт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190746</id>
    <revision>
      <id>1301870</id>
      <parentid>1234378</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1301870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7305" sha1="d151w6ttam7kn1d13at1kaum6m27rpe" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Икенсе әрме (риүәйәт)''' ([[рус.]] Вторая армия (предание)) — 1812 йылғы Ватан һуғышына башҡорт полктарын һуғышҡа оҙатыуға арналған риүәйәт&lt;ref name=&quot;Икенсе әрме&quot;&gt;&quot;Любезные вы мои...&quot;. составитель А. З. Асфандияров. Уфа.Китап. — 1992. Т.15 000 экз. 240 стр.&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Башҡорттар өсөн [[Наполеон]] [[Франция]]һына ҡаршы һуғыш ғәмәлдә 1806 — 1807 йылдарҙа уҡ башлана. [[1805]] йылдың 26 декабрендә [[Ырымбур]] крайынан 7 мең башҡорт (14 полк), 600 ҡалмыҡ, 1000 Ырымбур һәм Силәбе  казактарынан торған берләшмә урыҫ ғәсҡәрҙәрен тулыландырыу өсөн юлға сыға. 1807 йылдың 10 майынан ике башҡорт полкының полковник Углецкий командалыҡ иткән 1-се һәм 2-се Ырымбур полктары менән бергә француз генералдары Массен менән Вредегә ҡаршы һуғыштың алғы һыҙығын тәшкил итә&lt;ref&gt;&quot;Материалы по историко-статичтическому описанию Оренбургского казачьего войска&quot;. Вып. 5. Оренбурнг. 1904. С. 151.&lt;/ref&gt;. Урыҫ ғәскәрҙәренең Пруссия һәм Польша биләмәләрендәге хәрби хәрәкәтен күҙәткән Англия вәкиле офицер Роберт Вильсон француз эскадроны ҡыйратылыуын тасуирлағанда башҡорттарҙың тауыш-тынһыҙ ҡорал ҡулланыуын билдәләй һәм &quot;Башҡорттарҙың уғы билен яралаған француз офицеры был ҡоралдың көсөн баһалап еткермәүен аңлай&quot;, — тип яҙа ул. Р. Вильсон күп тапҡырҙар башҡорт яугирҙарының француздарҙың көслө регуляр армияһына ҡаршы оҫта һуғышыуын билдәләй. 

Атаман Платовтың баш командующийға ебәргән рапортында ике башҡорт полкының, уларҙың командиры полковник Ураковтың, башҡорт кантон начальнигы поручик Буранғол Ҡыуатыв (1740 — 1833), йөҙ баштары Ҡарағужа Ҡәҙерғолов (1780 — 1824), [[Айсыуаҡ Үҙәнбаев]] (1767 — ?) (Ырымбур өйәҙенең Муйнаҡ ауылы уҙаманына 1839 йылда уға 72 йәш була) һәм прапорщик Ҡаһарман Буранғоловтарҙың айырыуса оҫта һуғышыуҙары билдәләнә&lt;ref&gt;См.: Чуйкевич П.. Указ. соч. С. 117,119&lt;/ref&gt;.

== Риүәйәттең тасуирламаһы ==
Ғәҙәттә яуға китә торған уландарҙы оҙатыу мәлендә ырыуҙың ололары ла, йәштәре лә, уларҙың яу юлдарын еңеллек менән үтеп, дошманды еңеү буйынса үҙ теләктәрен белдерер була. ''Яугирҙәрҙе оҙатыу мәлендә инәйҙәрҙең теләктәре:''

:[[Әрме (йыр)|Әрмеләргә]] китә, ай, башығыҙ,
:Буҙ балалар, инде хушығыҙ.
:Йылдарығыҙ айҙай тиҙ үк үтеп,
:Иҫән йөрөп, еңеп ҡайтығыҙ.

''Бисә-сәсәнең әйткәне'':
:Атҡайҙарға менеп, һаҙаҡ алып,
:Яуға китер ирҙәр булдығыҙ.
:Һай, илкәйем, илкәйемдең батыр иркәйе,
:Тәңкәләрҙәй төҫлө шылтырашып,
:Шат көлөшөп еңеп ҡайтығыҙ.

Яуға киткән егеттәргә ҡыҙҙар, ҡулъяулыҡ, янсыҡтар бүләк итеп, &quot;Киткән юлығыҙға ҡарай-ҡарай, Күҙкәйҙәрҙе талдырып көтөрбөҙ&quot;, — тип һамаҡлағандар. Ә ата-әсәләр ир-егеттәрҙе яу мәлендә ашыҡмай ғына, уйлап һуғышырға өндәй: &quot;Ҡулдарыма һаҙаҡ алдым, тиеп, Торомтайҙай осма, йән күреп&quot;, — ти улар.

''Сәсәндәр ҙә яуға китеүселәрҙе өгөтләп һамаҡлай:''
{{refbegin|3}}
:Урал батыр биш булып,
:Яу ҡайтарған белегеҙ,
:Ҡараһаҡал, Салауат —
:Яуы булып үткәнен,
:Батыр булып, дан сәсеп,
:Дошманын ҡуйҙай ҡырғанын,..
:Типһә тимер өҙөрҙәй,
:Салауаттай беләкле
:Яуға барған нөгәрҙең
:Батырҙары күп булһын.
:Һөрән һалып яу ҡырған,
:Ҡылды ҡырҡҡа ярырлыҡ
:Теле майҙай иреткән,
:Бөтә эште сер тотҡан,
:Уйлағанда таш йотҡан
:Ҡараһаҡалдай ир булып,
:Яуҙы башлар ир булһын,
:Ир булһын, ау, ир булһын!
{{refend}}

''Яуға китеүселәрҙең әйткәне:''
:Ата-бабаларҙың ҡанын һыулап
:Үҫкән сауҡаларҙан уҡ юнып,
:Һай, илкәйем, моңло еркәйем,
:Дошмандарҙы сыр-сыу, ай, килтереп,
:Беҙ ҡайтырбыҙ илгә шатланып.
:Быуын-быуын үткән батырҙарҙың 
:Һүҙен тыңлап, йырын йырларбыҙ.
:Һай, илкәйем, батырҙарҙың һүҙкәйен.
:Илкәйебеҙ өсөн булырбыҙ шаһит, 
:Дошмандарға илде бирмәбеҙ.
:Һай, илкәйем, батырҙарҙың әйткән һүҙкәйен.

Башҡорт ғәскәрҙәре, тау шишмәһендәй гөжөлдәп, диңгеҙҙәй урыҫ ғәскәренә ҡушылып, француздарҙы ҡыуып алып киткәндәр, ти.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Әрме (йыр)]];
* [[Башҡорт халыҡ йырҙары]];
* [[Тарихи йырҙар]].

== Һылтанмалар ==
* [[Әрме (йыр)]];

== Сығанаҡтар ==
* &quot;Любезные вы мои...&quot;. составитель А. З. Асфандияров. Уфа.Китап. — 1992. Т.15 000 экз. 240 стр.ISBN 5-295-01085-6.
* Законы Российской империи о башкирах...|составитель Ф. Х. Гумеров. Уфа. Китап. —1999. Т. 4000 экз.— 568 стр.ISBN 5-295-02119-Х.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары ]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]
[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]]</text>
      <sha1>d151w6ttam7kn1d13at1kaum6m27rpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байыҡ (бейеү)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197474</id>
    <revision>
      <id>1301873</id>
      <parentid>1269015</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T11:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Һылтанмалар */</comment>
      <origin>1301873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8517" sha1="97dfztsdv3jr6x2ecombjj30t0hs4ys" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Байыҡ''' ({{lang-ru|Баик (танец)}}) — [[Башҡорт теле|башҡорт]] халыҡ ирҙәр бейеүе, 1976 йылда Ғабитов Фәтих Ғәбит улынан яҙып алынған.{{Sfn|Л. И. Нагаева|год=1995|стр.34}} Башҡорт халҡының аҡылын, зирәклеген, алдан күреүсәнлеген, кешелекле булыуын сағылдырған яңғыҙ бейеү.

[[XVIII быуат]]та бейеү йыр менән бергә башҡарыла, ә [[XIX быуат|XIX]]—[[XX быуат]] баштарында яңы исемдәр, хәрәкәттәр, образдар барлыҡҡа килә. Марш аҙымы, честь биреү, аяҡ үксәләре менән туҡылдатыу кеүек хәрәкәттәр өҫтәлә.

Шул уҡ исемле йырҙың марш ритмлы көйөн иң беренсе [[Рыбаков Сергей Гаврилович]] [[1892 йыл]]да яҙып ала, «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары» китабында баҫтырып сығара.

== Бейеү тарихы ==
Риүәйәттәргә ярашлы, Байыҡ бейеүе, айырым жанр булараҡ, XIX быуатта барлыҡҡа килә һәм сығышы менән Айҙар
сәсән исеменә барып тоташа. Ул был бейеүҙе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яугирҙары — бейеүселәренә бағышлай.{{Sfn|Л. И. Нагаева|год=1995|стр.34}}

Тәүҙә бейеү героик‑эпик характерҙа була, поэзия, көй, драматик уйын элементтары һәм пантомиманың синкретик берлеген һыйҙыра. Унда көлкөлө таҡмаҡтар, тапҡыр әйтемдәр, күңелсәк һүҙҙәр өҫтөнлөк ала бара. &quot;Байыҡ&quot;ты башҡарыусы шул уҡ ваҡытта шаянлығы менән алдырған. Байыҡ сәсән башҡарғандан һуң, XIX быуатта был бейеү үҙ аллы жанрға әйләнә һәм эпос менән бәйләнешен юғалта. Профессиональ сәхнәлә ул XX быуаттың 30-сы йылдарында бейеүҙең оригиналь версияһын тыуҙырған [[Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы]] башҡарыуында сыға.{{Sfn|Л. И. Нагаева|год-1981|10 стр.}}

Ғәҙәттә, берсә етеҙ егетте, берсә һыбайлы һуғышсыны, берсә күпте күргән, әммә йәшәү көсөн, тормошҡа һөйөүен юғалтмаған олпат ир-ат образын юмор менән кәүҙәләндереүсе урта йәштәрҙәге бейеүсе ир егет тарафынан башҡарыла. Бейеүҙең бер нисә төрө бар: «Урман Байығы», «Хәйбулла Байығы»; М. Р.Иҙрисов бейеүҙең «Ҡарт Байыҡ» исемле үҙ вариантын тыуҙыра. Билдәле башҡарыусылар: [[Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы]], [[Ғәбитов Фәтих Ғәбит улы]], [[Дияров Кәрим Мөхәмәҙи улы]] һ.б. Көйө «[[Сыңрау торна (балет)|Сыңрау торна]]» балетында ҡулланыла.&lt;ref&gt;[https://bashenc.online/ba/articles/82750/ Байыҡ (бейеү)]&lt;/ref&gt;

=== Бейеүҙе башҡарыу ===
Бейеүсе түңәрәк буйлап ашыҡмайынса ғына атлай, битен ҡулъялыҡ менән һөртә, елләненең бер иҙеүен уң яҡ билбауына бәйләй. Унан бейеүсе алмашлап баҫып түңәрәк буйлап китә, хәрәкәттәр түңәрәк буйлап майҙан үҙәгендә тыпырлау менән алмашына. Бейеүҙә ҡулбаш һикертеү, ваҡ ҡына баҫып диагональ
буйынса ҡырынға  баҫыу, ҡапыл ғына елән иҙеүҙәрен елпетеү, ат сапҡанға оҡшатып атлау ҡулланыла. Бейеүсе хәрәкәттәрен тапҡыр әйтемдәр
менән аралаштыра.{{Sfn|Л. И. Нагаева|год=1995|стр.35-41}}

{{Врезка
 | Выравнивание    = right
 | Без разрывов    = 1
 | Заголовок       = 
 | Содержание      = &lt;poem&gt;
''Бишмәтеңдә бишләр төймә,''
''Бишмәтеңдә бишләр төймә'',
''Ниңә элгеләмәйһең?''
''Арабыҙ ҙа йыраҡ түгел'',
''Ниңә килгеләмәйһең?''
''Әнә шулай ҡыҙҙырып'',
''Күн табанын туҙҙырып''!
''Туҙһа туҙһын табаны'',
''Ҡалыр әле дағаһы!''
''Һайт, һайт, ҡарт Байыҡ'',
''Бейеүҙәрең бик лайыҡ''!
''Ашап, эсеп, уйнап, көлөп''
''Хәҙер инде ҡартайҙыҡ!
&lt;/poem&gt;
 | Подпись         = Таҡмаҡтан өҙөк
}}


==== Заманса «Байыҡ» бейеүе ====
Бөгөн бейеү хәрби ҡаҙаныштар хаҡында һөйләмәй, ә бары тик халыҡ сәнғәте булараҡ һаҡланған. Хәҙер был тарихи бейеү «Байыҡ» башҡорт халыҡ бейеүҙәрен башҡарыу буйынса республика телевизион конкурсында, өс йәштән алып ун биш йәшкә тиклемгесә башҡарыусылар араһында ойошторолған «Байыҡ» республика балалар телевизион конкурсында йыш сәхнәгә сығарыла. Унан тыш, &quot;Байыҡ&quot;та бейеүселәр туйҙарҙа, һабантуйҙарҙа, халыҡ байрамдарында сығыш яһай.
«Байыҡ» башҡорт бейеүен башҡарыусылар конкурсы республикала 2008 йылдан башлап йыл һайын уҙғарылып килә. Ул халыҡ бейеү ижады өлкәһендә әһәмиәтле проекттарҙың береһе булып тора, башҡорт хореография сәнғәтен һаҡлауға һәм популярлаштырыуға ҙур өлөш индерә.

Телеконкурста йыл да республиканан 500-ҙән ашыу бейеүсе сығыш яһай. Ошо ваҡыт эсендә унда 10 000-гә яҡын бейеүсе ҡатнашҡан, 200-ҙән ашыу яңы бейеү ҡуйылған. Проект Башҡортостандан тыш, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә лә популярлыҡ яулай.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tamasha-rb.ru/news/novosti/2022-11-29/bayy-beye-televizion-konkursyna-yom-a-ya-aldy-3049705|title=«Байыҡ» телевизион конкурсына йомғаҡ яһалды|author=Рәзилә Ғиниәтуллина|website=«Тамаша»|date=2022-11-29|access-date=2024-02-06}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Л. И. Нагаева|ссылка=https://kitaptar.bashkort.org/files/bashkirskaya_narodnaya_horeografiya._ufa._1995.pdf|заглавие=Башкирская народная хореография|место=Уфа|издательство=Китап|год=1995|страниц=144|isbn=5-295-01410-Х}}
* {{Китап|автор=Л. И. Нагаева|заглавие=Танцы восточных башкир|место=Москва|издательство=Наука|год=1981|страницы=125}}

== Һылтанмалар ==
{{БЭ2013|82750}}{{V|06|02|2024}}
[[Категория:Алфавит буйынса бейеүҙәр]]
[[Категория:Халыҡ ижады]]
[[Категория:Мәҙәниәт]]
[[Категория:Халыҡ бейеүҙәре]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]
[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]]</text>
      <sha1>97dfztsdv3jr6x2ecombjj30t0hs4ys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197562</id>
    <revision>
      <id>1301842</id>
      <parentid>1269146</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T08:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1301842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4231" sha1="g4xatdyhpnuy5nv0mu20xx60o1hszb9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары»''' — башҡорт халыҡ йыры. Йырҙы һәм уның тарихын [[Кәрим Дияров]] 1921 йылда Баймаҡ районы [[Иҫәнбәт]] ауылынан Байбулатов Ғатау Ҡазихан улынан яҙып алған.{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|126-сы б.}}

Йыр [[Ырымбур]] ҡәлғәһен төҙөргә ҡыуылған башҡорт ир-егеттәре тарафынан сығарылған.

== Тарихы ==
[[Ырымбур]] ҡалаһын төҙөгән йылдарҙа башҡорттарҙы һәм башҡа халыҡтарҙы мәжбүри рәүештә ҡала төҙөлөшөнә ебәргәндәр. Башҡорт ир-егеттәре, бәғзеләре ат менән, бәғзеләре йәйәүләп, Ырымбурға ағыла, юлда төн ҡунып китеү өсөн төрлө ауылдарҙа туҡталырға тура килә. Шулай юлсылар нуғайбәк халҡы менән танышып, аралашып китә. Төҙөлөшкә юлаусы башҡорттар араһында ҡурайсылар, йырсылар ҙа була, ялға туҡтаған ауылдарҙа йырлап-бейеп күңел асҡандар. Ауыл йәштәре лә уйынсылар янына йыйылып, уйнап-көлөп күңел асҡан. Урындағы йәштәр менән башҡорт егеттәре араһында дуҫлыҡ бәйләнештәре башлана. Башҡорт егеттәренең бигерәк тә ҡурай моңдары ҡыҙҙарҙы әсир иткән. Башҡорт егеттәре нуғайбәк ҡыҙҙарына ғашиҡ булып, аҙаҡтан бындағы һылыуҙарға өйләнеп ҡуйғандары ла булған. Бер сәсән егет үҙенә күрә көй сығарған:{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|126-128-се б.б.}}

Ырымбурҙың, ай, ҡыҙҙары,

Зифа буйлы, зифа буйлы,

Змфа буйлы үҙҙәре:

Ҡара ҡашлы, ҡара күҙле,

Бигерәк матур йөҙҙәре,

Их миленький нуғайҙың ҡыҙҙары,

Һыу һораһаң, бал бирә үҙҙәре.

Егеттең йыры башҡорттар араһында ғына түгел, урындағы халыҡ араһында ла тиҙ таралып киткән. Ҡурайсылар, йырсылар был йырҙы киләсәк быуынға мираҫ итеп еткергән.


Ырымбур тигән бер ҡалала

Сибәр ирҙәр, сибәр ирҙәр,

Сибәр ирҙәр мал таба,

Һөйөп йөрөп, үлеп китһәң, Һөйгәнең ятҡа ҡала,

Их миленький нуғайҙың ҡыҙҙары…

Һыу һораһаң, бал бирә үҙҙәре.

Ырымбурҙан ҡайтҡанымда

Бер тин аҡсам ҡалманы, бер тин аҡсам ҡалманы,

Бер тин аҡсам ҡалманы.

Һөйгән йәрем илап ҡалды,

Алып ҡайтып булманы.

Ырымбурҙан ҡайтҡанымда

Аяҡтарым, аяҡтарым бик талды,

Һөйөп йөрөп ала алманым,

Һөйгәнем ятҡа ҡалды,

Ашығып-ашығып аға ла ҡар һыуы,

Ник баҫылмай йөрәгем ярһыуы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Кәрим Дияров|заглавие=Сал Уралдың моңдары|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1988|страниц=150|isbn=5-295-00066-4}}

== Һылтанмалар ==
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>g4xatdyhpnuy5nv0mu20xx60o1hszb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301843</id>
      <parentid>1301842</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T08:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1301843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4252" sha1="0ios8go03sexouuw9a1enxbjhyju30j" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары»''' — башҡорт халыҡ йыры. Йырҙы һәм уның тарихын [[Кәрим Дияров]] 1921 йылда Баймаҡ районы [[Иҫәнбәт]] ауылынан Байбулатов Ғатау Ҡазихан улынан яҙып алған.{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|126-сы б.}}

Йыр [[Ырымбур]] ҡәлғәһен төҙөргә ҡыуылған башҡорт ир-егеттәре тарафынан сығарылған.

== Тарихы ==
[[Ырымбур]] ҡалаһын төҙөгән йылдарҙа башҡорттарҙы һәм башҡа халыҡтарҙы мәжбүри рәүештә ҡала төҙөлөшөнә ебәргәндәр. Башҡорт ир-егеттәре, бәғзеләре ат менән, бәғзеләре йәйәүләп, Ырымбурға ағыла, юлда төн ҡунып китеү өсөн төрлө ауылдарҙа туҡталырға тура килә. Шулай юлсылар нуғайбәк халҡы менән танышып, аралашып китә. Төҙөлөшкә юлаусы башҡорттар араһында ҡурайсылар, йырсылар ҙа була, ялға туҡтаған ауылдарҙа йырлап-бейеп күңел асҡандар. Ауыл йәштәре лә уйынсылар янына йыйылып, уйнап-көлөп күңел асҡан. Урындағы йәштәр менән башҡорт егеттәре араһында дуҫлыҡ бәйләнештәре башлана. Башҡорт егеттәренең бигерәк тә ҡурай моңдары ҡыҙҙарҙы әсир иткән. Башҡорт егеттәре [[Нуғайбәк|нуғайбәк]] ҡыҙҙарына ғашиҡ булып, аҙаҡтан бындағы һылыуҙарға өйләнеп ҡуйғандары ла булған. Бер сәсән егет үҙенә күрә көй сығарған:{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|126-128-се б.б.}}

Ырымбурҙың, ай, ҡыҙҙары,

Зифа буйлы, зифа буйлы,

Змфа буйлы үҙҙәре:

Ҡара ҡашлы, ҡара күҙле,

Бигерәк матур йөҙҙәре,

Их миленький нуғайҙың ҡыҙҙары,

Һыу һораһаң, бал бирә үҙҙәре.

Егеттең йыры башҡорттар араһында ғына түгел, урындағы халыҡ араһында ла тиҙ таралып киткән. Ҡурайсылар, йырсылар был йырҙы киләсәк быуынға мираҫ итеп еткергән.


Ырымбур тигән бер ҡалала

Сибәр ирҙәр, сибәр ирҙәр,

Сибәр ирҙәр мал таба,

Һөйөп йөрөп, үлеп китһәң, Һөйгәнең ятҡа ҡала,

Их миленький нуғайҙың ҡыҙҙары…

Һыу һораһаң, бал бирә үҙҙәре.

Ырымбурҙан ҡайтҡанымда

Бер тин аҡсам ҡалманы, бер тин аҡсам ҡалманы,

Бер тин аҡсам ҡалманы.

Һөйгән йәрем илап ҡалды,

Алып ҡайтып булманы.

Ырымбурҙан ҡайтҡанымда

Аяҡтарым, аяҡтарым бик талды,

Һөйөп йөрөп ала алманым,

Һөйгәнем ятҡа ҡалды,

Ашығып-ашығып аға ла ҡар һыуы,

Ник баҫылмай йөрәгем ярһыуы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Кәрим Дияров|заглавие=Сал Уралдың моңдары|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1988|страниц=150|isbn=5-295-00066-4}}

== Һылтанмалар ==
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>0ios8go03sexouuw9a1enxbjhyju30j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301844</id>
      <parentid>1301843</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T08:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1301844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4246" sha1="qvizyzctbhb91nt32iy8e6dv667a61x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары»''' — башҡорт халыҡ йыры. Йырҙы һәм уның тарихын [[Кәрим Дияров]] 1921 йылда Баймаҡ районы [[Иҫәнбәт]] ауылынан Байбулатов Ғатау Ҡазихан улынан яҙып алған.{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|126-сы б.}}

Йыр [[Ырымбур]] ҡәлғәһен төҙөргә ҡыуылған башҡорт ир-егеттәре тарафынан сығарылған.

== Тарихы ==
[[Ырымбур]] ҡалаһын төҙөгән йылдарҙа башҡорттарҙы һәм башҡа халыҡтарҙы мәжбүри рәүештә ҡала төҙөлөшөнә ебәргәндәр. Башҡорт ир-егеттәре, бәғзеләре ат менән, бәғзеләре йәйәүләп, Ырымбурға ағыла, юлда төн ҡунып китеү өсөн төрлө ауылдарҙа туҡталырға тура килә. Шулай юлсылар нуғайбәк халҡы менән танышып, аралашып китә. Төҙөлөшкә юлаусы башҡорттар араһында ҡурайсылар, йырсылар ҙа була, ялға туҡтаған ауылдарҙа йырлап-бейеп күңел асҡандар. Ауыл йәштәре лә уйынсылар янына йыйылып, уйнап-көлөп күңел асҡан. Урындағы йәштәр менән башҡорт егеттәре араһында дуҫлыҡ бәйләнештәре башлана. Башҡорт егеттәренең бигерәк тә ҡурай моңдары ҡыҙҙарҙы әсир иткән. Башҡорт егеттәре [[нуғайбәк]] ҡыҙҙарына ғашиҡ булып, аҙаҡтан бындағы һылыуҙарға өйләнеп ҡуйғандары ла булған. Бер сәсән егет үҙенә күрә көй сығарған:{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|126-128-се б.б.}}

{{Цитата|Ырымбурҙың, ай, ҡыҙҙары,|Зифа буйлы, зифа буйлы,|Змфа буйлы үҙҙәре:|Ҡара ҡашлы, ҡара күҙле,|Бигерәк матур йөҙҙәре,|Их миленький нуғайҙың ҡыҙҙары,|Һыу һораһаң, бал бирә үҙҙәре.}}

Егеттең йыры башҡорттар араһында ғына түгел, урындағы халыҡ араһында ла тиҙ таралып киткән. Ҡурайсылар, йырсылар был йырҙы киләсәк быуынға мираҫ итеп еткергән.


Ырымбур тигән бер ҡалала

Сибәр ирҙәр, сибәр ирҙәр,

Сибәр ирҙәр мал таба,

Һөйөп йөрөп, үлеп китһәң, Һөйгәнең ятҡа ҡала,

Их миленький нуғайҙың ҡыҙҙары…

Һыу һораһаң, бал бирә үҙҙәре.

Ырымбурҙан ҡайтҡанымда

Бер тин аҡсам ҡалманы, бер тин аҡсам ҡалманы,

Бер тин аҡсам ҡалманы.

Һөйгән йәрем илап ҡалды,

Алып ҡайтып булманы.

Ырымбурҙан ҡайтҡанымда

Аяҡтарым, аяҡтарым бик талды,

Һөйөп йөрөп ала алманым,

Һөйгәнем ятҡа ҡалды,

Ашығып-ашығып аға ла ҡар һыуы,

Ник баҫылмай йөрәгем ярһыуы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Кәрим Дияров|заглавие=Сал Уралдың моңдары|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1988|страниц=150|isbn=5-295-00066-4}}

== Һылтанмалар ==
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>qvizyzctbhb91nt32iy8e6dv667a61x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301848</id>
      <parentid>1301844</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T09:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1301848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4266" sha1="nrvq5grws0tcm8xoq2b9ba9sfqyg2h0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары»''' — башҡорт халыҡ йыры. Йырҙы һәм уның тарихын [[Кәрим Дияров]] 1921 йылда Баймаҡ районы [[Иҫәнбәт]] ауылынан Байбулатов Ғатау Ҡазихан улынан яҙып алған.{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|126-сы б.}}

Йыр [[Ырымбур]] ҡәлғәһен төҙөргә ҡыуылған башҡорт ир-егеттәре тарафынан сығарылған.

== Тарихы ==
[[Ырымбур]] ҡалаһын төҙөгән йылдарҙа башҡорттарҙы һәм башҡа халыҡтарҙы мәжбүри рәүештә ҡала төҙөлөшөнә ебәргәндәр. Башҡорт ир-егеттәре, бәғзеләре ат менән, бәғзеләре йәйәүләп, Ырымбурға ағыла, юлда төн ҡунып китеү өсөн төрлө ауылдарҙа туҡталырға тура килә. Шулай юлсылар нуғайбәк халҡы менән танышып, аралашып китә. Төҙөлөшкә юлаусы башҡорттар араһында ҡурайсылар, йырсылар ҙа була, ялға туҡтаған ауылдарҙа йырлап-бейеп күңел асҡандар. Ауыл йәштәре лә уйынсылар янына йыйылып, уйнап-көлөп күңел асҡан. Урындағы йәштәр менән башҡорт егеттәре араһында дуҫлыҡ бәйләнештәре башлана. Башҡорт егеттәренең бигерәк тә ҡурай моңдары ҡыҙҙарҙы әсир иткән. Башҡорт егеттәре [[нуғайбәк]] ҡыҙҙарына ғашиҡ булып, аҙаҡтан бындағы һылыуҙарға өйләнеп ҡуйғандары ла булған. Бер сәсән егет үҙенә күрә көй сығарған:{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|126-128-се б.б.}}

{{Цитата|Ырымбурҙың, ай, ҡыҙҙары,|Зифа буйлы, зифа буйлы,|Змфа буйлы үҙҙәре:|Ҡара ҡашлы, ҡара күҙле,|Бигерәк матур йөҙҙәре,|Их миленький нуғайҙың ҡыҙҙары,|Һыу һораһаң, бал бирә үҙҙәре.}}

Егеттең йыры башҡорттар араһында ғына түгел, урындағы халыҡ араһында ла тиҙ таралып киткән. Ҡурайсылар, йырсылар был йырҙы киләсәк быуынға мираҫ итеп еткергән.


{{Цитата|Ырымбур тигән бер ҡалала|Сибәр ирҙәр, сибәр ирҙәр,|Сибәр ирҙәр мал таба,|Һөйөп йөрөп, үлеп китһәң, Һөйгәнең ятҡа ҡала,|Их миленький нуғайҙың ҡыҙҙары…}}

{{Цитата|Һыу һораһаң, бал бирә үҙҙәре.|Ырымбурҙан ҡайтҡанымда|Бер тин аҡсам ҡалманы, бер тин аҡсам ҡалманы,|Бер тин аҡсам ҡалманы.|Һөйгән йәрем илап ҡалды,|Алып ҡайтып булманы.|Ырымбурҙан ҡайтҡанымда|Аяҡтарым, аяҡтарым бик талды,|Һөйөп йөрөп ала алманым,|Һөйгәнем ятҡа ҡалды,|Ашығып-ашығып аға ла ҡар һыуы,|Ник баҫылмай йөрәгем ярһыуы.}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Кәрим Дияров|заглавие=Сал Уралдың моңдары|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1988|страниц=150|isbn=5-295-00066-4}}

== Һылтанмалар ==
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>nrvq5grws0tcm8xoq2b9ba9sfqyg2h0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301849</id>
      <parentid>1301848</parentid>
      <timestamp>2026-08-06T09:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1301849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4225" sha1="8gjvbnvu9vb2vvweibjnkdk8fknrws9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары»''' — башҡорт халыҡ йыры. Йырҙы һәм уның тарихын [[Кәрим Дияров]] 1921 йылда Баймаҡ районы [[Иҫәнбәт]] ауылынан Байбулатов Ғатау Ҡазихан улынан яҙып алған.{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|126-сы б.}}

Йыр [[Ырымбур]] ҡәлғәһен төҙөргә ҡыуылған башҡорт ир-егеттәре тарафынан сығарылған.

== Тарихы ==
[[Ырымбур]] ҡалаһын төҙөгән йылдарҙа башҡорттарҙы һәм башҡа халыҡтарҙы мәжбүри рәүештә ҡала төҙөлөшөнә ебәргәндәр. Башҡорт ир-егеттәре, бәғзеләре ат менән, бәғзеләре йәйәүләп, Ырымбурға ағыла, юлда төн ҡунып китеү өсөн төрлө ауылдарҙа туҡталырға тура килә. Шулай юлсылар нуғайбәк халҡы менән танышып, аралашып китә. Төҙөлөшкә юлаусы башҡорттар араһында ҡурайсылар, йырсылар ҙа була, ялға туҡтаған ауылдарҙа йырлап-бейеп күңел асҡандар. Ауыл йәштәре лә уйынсылар янына йыйылып, уйнап-көлөп күңел асҡан. Урындағы йәштәр менән башҡорт егеттәре араһында дуҫлыҡ бәйләнештәре башлана. Башҡорт егеттәренең бигерәк тә ҡурай моңдары ҡыҙҙарҙы әсир иткән. Башҡорт егеттәре [[нуғайбәк]] ҡыҙҙарына ғашиҡ булып, аҙаҡтан бындағы һылыуҙарға өйләнеп ҡуйғандары ла булған. Бер сәсән егет үҙенә күрә көй сығарған:{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|126-128-се б.б.}}

{{Цитата|Ырымбурҙың, ай, ҡыҙҙары,|Зифа буйлы, зифа буйлы,|Змфа буйлы үҙҙәре:|Ҡара ҡашлы, ҡара күҙле,|Бигерәк матур йөҙҙәре,|Их миленький нуғайҙың ҡыҙҙары,|Һыу һораһаң, бал бирә үҙҙәре.}}

Егеттең йыры башҡорттар араһында ғына түгел, урындағы халыҡ араһында ла тиҙ таралып киткән. Ҡурайсылар, йырсылар был йырҙы киләсәк быуынға мираҫ итеп еткергән.


{{Цитата|Ырымбур тигән бер ҡалала|Сибәр ирҙәр, сибәр ирҙәр,|Сибәр ирҙәр мал таба,|Һөйөп йөрөп, үлеп китһәң, Һөйгәнең ятҡа ҡала,|Их миленький нуғайҙың ҡыҙҙары…}}

{{Цитата|Һыу һораһаң, бал бирә үҙҙәре.|Ырымбурҙан ҡайтҡанымда|Бер тин аҡсам ҡалманы,|Бер тин аҡсам ҡалманы.|Һөйгән йәрем илап ҡалды,|Алып ҡайтып булманы.|Ырымбурҙан ҡайтҡанымда|Аяҡтарым, аяҡтарым бик талды,|Һөйөп йөрөп ала алманым,|Һөйгәнем ятҡа ҡалды,|Ашығып-ашығып аға ла ҡар һыуы,|Ник баҫылмай йөрәгем ярһыуы.}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Кәрим Дияров|заглавие=Сал Уралдың моңдары|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1988|страниц=150|isbn=5-295-00066-4}}

== Һылтанмалар ==
[[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]]
[[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]]
[[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>8gjvbnvu9vb2vvweibjnkdk8fknrws9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-06</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201388</id>
    <revision>
      <id>1301810</id>
      <timestamp>2026-08-05T15:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Samango monkey (Cercopithecus mitis erythrarchus) Mount Sheba.jpg</comment>
      <origin>1301810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="75i1lu3ujfhneiwv626jab5nsp28lqu" xml:space="preserve">Samango monkey (Cercopithecus mitis erythrarchus) Mount Sheba.jpg</text>
      <sha1>75i1lu3ujfhneiwv626jab5nsp28lqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-07</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201389</id>
    <revision>
      <id>1301850</id>
      <timestamp>2026-08-06T10:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Biograph poster2.jpg</comment>
      <origin>1301850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="49oz27ffo7ass0jbk8t0arfswi511bh" xml:space="preserve">Biograph poster2.jpg</text>
      <sha1>49oz27ffo7ass0jbk8t0arfswi511bh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>