Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 1621 1301921 1284523 2026-08-07T04:51:38Z Баныу 28584 /* Бөгөнгө алфавит */ 1301921 wikitext text/x-wiki [[Файл:Башкирский-алфавит.jpg|right|300px]] '''Башҡорт алфавиты''', '''башҡорт әлифбаһы''' — [[башҡорт теле]]нең [[алфавит]]ы. [[Башҡорттар]] төрлө дәүерҙә боронғо төрки рун яҙмаһын, боронғо уйғыр, ғәрәп, латин яҙмаларын һәм кириллица ҡуллана. [[Кирил алфавиты|Һуңғыһы]] — әлеге көндә ҡулланылған [[алфавит]]. Был алфавитта 42 [[хәреф]], шуларҙың туғыҙы телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, Ҫ ҫ, Һ һ хәрефтәре. как правильно написать слово иглан == Хәҙерге алфавит == Бөгөнгө көндә ҡулланылған башҡорт алфавиты [[1940]] йылда ҡабул ителгән<ref name="abc1940">Башҡорт әҙәби теленең алфавите hәм орфографияhы. Өфө, 1940</ref>. Был алфавитта 42 хәреф, шуларҙың туғыҙы телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, ҫ, Һ һ хәрефтәре. Тағы шуныһы иғтибарға лайыҡ: Ҡҡ, Ҙҙ хәрефтәре башҡа бер төрки телдә лә осрамай.<ref>[http://lingtown.ru/blog/linguistic/28.html Юлия Филиппова. «Письменность башкирского народа», lingtown.ru сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хәрефтәрҙең урынлашыу тәртибе урыҫ алфавитындағыса ҡабул ителгән. Башҡорт теленең специфик өндәре өсөн алынған яңы хәрефтәр, ғәҙәттә, урыҫ графикаһындағы ҡайһы хәреф нигеҙендә яһалған булһа, башҡорт алфавитында шул урыҫ хәрефе артынса ҡуйылған. Мәҫәлән, ғ (Гг — Ғғ), ҡ (Кк — Ҡҡ), ң (Нн — ң), ө (Оо — Өө), ҫ (Сс — ҫ), ү (Уу — Үү), ә (Ээ — Әә) хәрефтәренең урынлашыу тәртибе ошо принциптан сығып билдәләнгән. Ҙ хәрефе, был принциптан сығып ҡарағанда, яһалышы буйынса (Зз — Ҙҙ) з хәрефенән һуң торорға тейеш ине, ләкин ул үҙенең урынын латин графикалы башҡорт алфавиты буйынса һаҡлаған һәм д хәрефенән һуң бирелгән, сөнки латин графикаһы нигеҙендәге алфавитта ҙ хәрефе д хәрефе нигеҙендә яһалған һәм уның артынса ҡуйылған. Хәрефтәрҙең баш хәреф һәм бәләкәй хәреф варианттары айырыла. Тик ң, ҫ, ъ, ь хәрефтәренең генә яҙыуҙа баш хәреф варианттары ҡулланылмай, сөнки башҡорт яҙма әҙәби телендә был хәрефтәр менән башланған һүҙҙәр юҡ. Ниндәй өн (фонема) мәғәнәһендә йөрөүҙәренә ҡарап, алфавиттағы хәрефтәрҙе түбәндәгесә төркөмләргә мөмкин: # һуҙынҡы өндәрҙе күрһәткән хәрефтәр: а([ɑ], [a]), ә([æ]), э([ɪ̞], [e]), и([i]), о([ʊ̞], [o]), ө([ø]), у([u]), ү([y]), ы([ɯ], [ɨ]); # дифтонгылар, йәғни [j] һәм [ɪ̞], [o], [u], [ɑ] өндәренең ҡушылмалары өсөн алынған хәрефтәр: е ([jɪ̞], [je]), ё ([jo]), ю ([ju]), я ([jɑ], [ja]); # ҡалын тартынҡы өндәрҙе күрһәтеү өсөн алынған хәрефтәр: б ([b]), в ([w], [v]), г ([g]), ғ ([ɣ]), д ([d]), ҙ ([ð]), ж ([ʒ]), з ([z]), й ([j]), к ([k]), ҡ ([q]), л ([l]), м ([m]), н ([n]), ң ([ŋ]), п ([p]), р ([r]), с ([s]), ҫ ([θ]), т ([t]), ф ([f]), х ([χ]), һ ([h]), ц ([ts]), ч ([tɕ]), ш ([ʂ]), щ ([ɕɕ]); # урыҫ теле аша үҙләштерелгән һүҙҙәрҙәге нәҙек (палаталь) тартынҡыларҙы күрһәтеү өсөн алынған ь (ерь йәки нәҙеклек билдәһе). # өн мәғәнәһе булмаған ъ (ер йәки айырыу билдәһе).<ref name="lectures"> Хәҙерге башҡорт теле. Уҡытыу-методик комплекс. Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы, 2008 йыл</ref> {| class="wikitable standard" ! width=22%|Хәреф !! width=11%| [[ХАФӘ]] транскрипцияһы !! width=22%|Хәреф !! width=11%| [[ХАФӘ]] транскрипцияһы !! width=22%|Хәреф !! width=12%| [[ХАФӘ]] транскрипцияһы |- |[[Аа]] (а)|| [ɑ], [a] |[[Бб]] (бэ)|| [b] |[[Вв]] (вэ)|| [v], [w] |- |[[Гг]] (гэ)|| [ɡ] |[[Ғғ]] (ғы)|| [ɣ] |[[Дд]] (дэ)|| [d] |- |[[Ҙҙ]] (ҙэ)|| [ð] |[[Ее]] (йе)|| [jɪ̞], [ɪ̞], [je], [e] |[[Ёё]] (йо)|| [jo] |- |[[Жж]] (жэ)|| [ʒ] |[[Зз]] (зэ)|| [z] |[[Ии]] (и)|| [i] |- |[[Йй]] (ҡыҫҡа и)|| [j] |[[Кк]] (ка)|| [k] |[[Ҡҡ]] (ҡы)|| [q] |- |[[Лл]] (эль)|| [l] |[[Мм]] (эм)|| [m] |[[Нн]] (эн)|| [n] |- |[[Ңң]] (эң)|| [ŋ] |[[Оо]] (о)|| [ʊ̞], [o] |[[Өө]] (ө)|| [ø] |- |[[Пп]] (пэ)|| [p] |[[Рр]] (эр)|| [r] |[[Сс]] (эс)|| [s] |- |[[Ҫҫ]] (ҫэ)|| [θ] |[[Тт]] (тэ)|| [t] |[[Уу]] (у)|| [u], [w] |- |[[Үү]] (ү)|| [y], [w] |[[Фф]] (эф)|| [f] |[[Хх]] (ха)|| [χ] |- |[[Һһ]] (һа)|| [h] |[[Цц]] (цэ)|| [ts] |[[Чч]] (чэ)|| [tɕ] |- |[[Шш]] (ша)|| [ʂ] |[[Щщ]] (ща)||[ɕɕ] |Ъъ (ҡатылыҡ билдәһе)||[-] |- |[[Ыы]] (ы)|| [ɯ], [ɨ] |[[Ьь]] (йомшаҡлыҡ билдәһе)||[ʲ] |[[Ээ]] (э)|| [ɪ̞], [e] |- |[[Әә]] (ә)|| [æ] |[[Юю]] (йу)|| [ju] |[[Яя]] (йа)|| [jɑ], [ja] |} == Өндәрҙе сағылдырыу үҙенсәлектәре == * Алфавитта башҡорт һүҙҙәрендәге [ɪ̞] фонемаһы өсөн айырым хәреф алынмаған, был фонеманы белдереү функцияһы графика тарафынан э һәм е хәрефтәренә йөкмәтелә: эш [ɪ̞ʂ], кеше [kɪ̞ʂɪ̞], бейек [bɪ̞jɪ̞k]. * Урыҫ теленән ингән [a], [e] [o], [ɨ] фонемалары айырым хәрефтәр менән белдерелмәй, уларҙың функцияһын да, төп башҡорт һүҙҙәрендәге [ɑ], [ɪ̞], [ʊ̞], [ɯ] фонемаларының функцияһын да бер үк а, э, о, ы хәрефтәре башҡара: тоҡ [tʊ̞q], ток [tok], ағас [ɑɣɑs], экскаватор [ekskavator]. * [w] вау фонемаһы өсөн алфавитта айырым хәреф юҡ, графика был фонеманы белдереү функцияһын в, у, ү хәрефтәренә йөкмәтә: ваҡыт [wɑqɯt], тау [tɑw], тәүҙә [tæwðæ]. * [ʔ] замма ({{lang-ru|гортанная смычка}}) фонемаһы өсөн дә айырым хәреф юҡ, ул фонеманы яҙыуҙа белдереү өсөн, ь һәм ъ хәрефтәре ҡулланыла: маъмай [mɑʔmɑj], тәьмин [tæʔmin].<ref name="lectures"/><ref>[https://archive.is/20130408163652/free-yaik.livejournal.com/tag/%D0%B1%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3%20%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B5 Курсы башкирского языка в сообществе «Свободный Яик»]</ref> == Алфавит тарихы == === Исламға тиклем === [[Файл: 2313 DREVNETJURK-RUN-PISMO.jpg|thumb|250px|right|Боронғо төрки рун яҙмаһының хәрефтәре]] [[Ислам|Ислам динен]] ҡабул иткәнгә тиклем башҡорттар, башҡа төрки халыҡтар кеүек үк, боронғо төрки ырын (рун) яҙмаһын ҡуллана.<ref>[http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/uploads/posts/2011-10/1318919812_s5.jpg Бороғо төрөк ырын алфавиты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306012350/http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/uploads/posts/2011-10/1318919812_s5.jpg |date=2016-03-06 }}</ref><ref>[http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/uploads/posts/2011-10/1318920129_s6.jpg Ырындарҙың өҫтәлмә уҡылыуы, Йыһат Солтановтың ҡулъяҙмаларынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305073213/http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/uploads/posts/2011-10/1318920129_s6.jpg |date=2016-03-05 }}</ref> Яҙыусы, тарихсы [[Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы|Йыһат Солтанов]] яҙыуынса, «Ырын» (рун) ғәзиз бабаларыбыҙҙың ағасҡа йә ташҡа ырып яҙыу ысулы ул". Силәнгә — Өргөн (Селенга — Орхон) ырын яҙмалары бөйөк [[Төрки ҡағанаты]] (552—745 йылдар) дәүерендә барлыҡҡа килгән.<ref>[http://зигатсултанов.рф/roman/selenga/ Йыһат Солтанов. «Ырып яҙған ырындарыбыҙ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231144456/http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/roman/selenga/ |date=2016-12-31 }}</ref> Был боронғо төрки алфавитында 37 хәреф булһа, уның 17-һе башҡорт тамғаларына тап килә. {| |{{цитата башы}} Башҡортостандан көнбайышҡа яҙмаларҙың был төрө йыш ҡына [[Дон]] һәм [[Донец]], [[Днестр]] һәм [[Днепр]] йылғалары һыуы баҫҡан туғайҙарҙа, [[Дунай]]ҙың урта ағышының һул ярында һәм Дунай тамағында осрай. Башҡортостандан көнсығышҡа табан руна яҙмаларын [[Иртыш]] үҙәндәрендә, [[Урта Азия]]ла, [[Алтай]]ҙа, [[Яҡутстан]]да, [[Көнсығыш Төркөстан]]да ([[Ҡытай]]) һәм [[Тибет]]та табырға мөмкин. Яҙмабыҙҙың төп төрө булып руна XV быуат һуңына тиклем хеҙмәт итә.<ref>[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=1588 Иршат Йәнбирҙин. «БАШҠОРТ ЯҘМАҺЫ… ете мең йыллыҡ тарихҡа эйә», «Киске Өфө» гәзите, № 37, 15 — 21 сентябрь, 2012]</ref> {{цитата аҙағы}} |} Боронғо төрки халыҡтары рун яҙыуынан башҡа тағы икенсе бер төр яҙыу ҡулланған. Ул — боронғо уйғыр яҙыуы, VIII-ХVII быуаттарҙа ҡулланылышта була.<ref>[http://bashgazet.ru/kajdi-den/3377-bashort-bi-tele-nisek-barlya-kilde.html Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов. «Башҡорт әҙәби теле нисек барлыҡҡа килде?», «Башҡортостан» гәзите, 25 май 2012 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307235429/http://bashgazet.ru/kajdi-den/3377-bashort-bi-tele-nisek-barlya-kilde.html |date=2016-03-07 }}</ref> === Ғәрәп яҙылышындағы башҡорт алфавиттары === [[Файл:Bashkir arabic alphabet.jpg|thumb|250px|right| [[1915]]—[[1923]] йылдарҙағы башҡорт алфавиты]] X быуат баштарында, [[Ислам]] динен ҡабул иткәс, башҡорттар ғәрәп яҙмаһын ҡуллана башлай. Үҙ заманының уҡымышлылары ғәрәп яҙмаһын ҡулланып күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. Ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә төрки халыҡтар иҫке төрки теле тип аталған әҙәби яҙма телен булдыра. Был яҙманы башҡорттар XI-се быуатта ҡуллана башлай. Нәҡ ошо телдә ХIII быуат башында [[Ҡол Ғәли]]ҙең мәшһүр «Ҡиссаи Йософ» әҫәре яҙыла. ХVI быуат уртаһында башҡорттар [[Рәсәй|Урыҫ дәүләте]]нә ҡушылғас, батша самодержавиеһы төрки телен рәсми яҙма тел тип таный. Ошо телдә төрлө документтар, манифестар, указдар, өндәмәләр, фармандар, хаттар, шәжәрәләр һәм нәфис әҫәрҙәр һәм башҡа яҙма ҡомартҡылар һаҡланған. [[Файл: Shezhere jurmati.JPG|thumb|200px|right| Ғәрәп яҙмаһында төҙөлгән юрматы ырыуы шәжәрәһенең бер бите. Р. Г. Кузеевтың «Башҡорт шәжәрәләре» китабынан]] Башҡорт яҙма әҙәби телен булдырыу йүнәлеше башҡорт мәҙәниәте һәм мәғарифы тарихында тәүге тапҡыр XIX быуатта күренекле башҡорт педагогы, мәғрифәтсе ғалим һәм яҙыусы [[Биксурин Мирсалих Мирсәлим улы|Мирсалих Мирсәлим улы Биксурин]]дың эшмәкәрлегендә тормошҡа ашырыла. Башҡорт мәғрифәтселәренән шулай уҡ [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] ғәрәп алфавитын камиллаштырырға, башҡорт теленә ҡулайлаштырырға ынтыла. {| |{{цитата башы}} М. Өмөтбаев үҙенең грамматикаһында туған теле факттарын киң ҡуллана, мөмкин тиклем уға ғына хас һыҙаттарҙы асып бирергә тырыша; башҡорт теленең фонетик үҙенсәлектәренә яуап биреп бөтмәгән ғәрәп алфавитына бер нисә хәреф өҫтәй, аңҡау гармонияһы законын, телмәр ағышында тартынҡы өндәр менән булған үҙгәрештәрҙе яҙыуҙа сағылдырырға тәҡдим итә һ.б.<ref>[http://www.vatandash.ru/pdf/12.2011.pdf Ғиниәт Ҡунафин. «Ул үҙенә һәйкәл ҡуйып китте». «Ватандаш» журналы, № 12, 2011 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830111656/http://www.vatandash.ru/pdf/12.2011.pdf |date=2014-08-30 }}</ref> {{цитата аҙағы}} |} Шулай ҙа XX быуат баштарына тиклем ҡулланылып йөрөтөлгән ғәрәп алфавиты башҡорт теленең фонетик системаһына тулыһынса яуап бирә алмаған; ҡайһы бер башҡорт өндәре өсөн билдәләрҙең бөтөнләй булмауы, һүҙ уртаһында һуҙынҡыларҙың регуляр яҙылмауы, башҡорт теле өсөн кәрәге булмаған артыҡ хәрефтәрҙең булыуы һ. б. ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙырған. [[Башҡортостан]]да совет хакимиәте урынлашҡандан һуң, [[1921]] йылда [[Бәләкәй Башҡортостан]]дың Үҙәк Башҡарма Комитеты башҡорт теленең дәүләт статусын таный. Башҡорт яҙмаһын булдырыу һәм уны ҡулланыу өсөн [[1922]] йылда [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] етәкселегендә комиссия ойошторола. [[1923]] йылда ошо комиссия тарафынан төҙөлгән беренсе башҡорт алфавиты һәм орфографияһы («Хәреф вә имла лаихәһе») иғлан ителә. Был алфавит традиция буйынса быға тиклем башҡорттар файҙаланып йөрөгән ғәрәп графикаһы нигеҙендә төҙөлә (уны һуңынан иҫке башҡорт алфавиты йәки «иҫкәлеп» тип йөрөтәләр). Алфавит 33 хәрефтән тора (иҫкеһендә иһә — 22 хәреф булған), шуларҙың егерме етеһе — тартынҡы («тауышһыҙ») өндәр, ә алтыһы һуҙынҡы («тауышлы») өндәр өсөн алынған.<ref name="agidel072012">[http://agidel-rb.ru/nomera/2012/07/sabir_jyianshin.html Сабир Йыһаншин. «Туған телдә уҡытыу проблемалары». «Ағиҙел» журналы, № 7, 2012 йыл]</ref> === Латин яҙылышындағы алфавиттар === [[Файл: GIshbulat UkiuKitabi.jpg|thumb|200px|right| Латин алфавитында яҙылған башҡорт китабы. Ғ. Ишбулат «Башланғыс мәктәп өсөн уҡыу китабы», Өфө, Башҡортостан дәүләт нәшриәте, 1934 йыл]] [[1920]]-се йылдарҙа [[СССР]] халҡының яҙмаһын латиницаға күсереү буйынса хәрәкәт башлана. Был хәрәкәтте совет яҙыусыһы, йәмғиәт эшмәкәре [[Анатолий Луначарский]] яҡлап сыға. [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] шулай уҡ латинлаштырыу яҡлы, әммә был эште [[урыҫ теле]] яҙмаһынан башлауға ҡаршы була. Латинлаштырыу ғәрәп алфавиты нигеҙендәге яҙманы ҡулланған телдәрҙән башлана. ==== Беренсе латин алфавиты ==== Латин алфавитына күсеү өсөн хәрәкәт [[1924]] йылдан [[Башҡортостан]]да башлана. 1924 йылдың 6 октябрендә Башҡортостан халыҡ Комиссарҙары Советы (Башсовнарком) башҡорт яҙмаһын латин алфавитына күсереү кәрәклеге тураһында ҡарар ҡабул итә. [[1925]]—[[1935]] йылдарҙа Башҡортостан яңалиф үҙәк комитеты эшләй. Башҡорт алфавитының латин графикаһы нигеҙендә төҙөлгән беренсе варианты Яналиф үҙәк комитеты тарафынан 1925 йылда тәҡдим ителә. Һуңынан был алфавит ҡабаттан ҡарап сығыла, камиллаштырыла. Уның яңы варианты [[1928]] йылдың 7 майында Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Башҡортостан Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан рәсми дәүләт алфавиты итеп раҫланыла.<ref>[https://kp.rusneb.ru/item/material/orfografiya-bashkirskogo-yazyka-1 Başqort teleneŋ imlәhe]. Өfө, 1930</ref> Был алфавитта 36 хәреф була, шуларҙың уны — һуҙынҡы өндәр өсөн, егерме алтыһы — тартынҡы өндәр өсөн, быларға өҫтәп үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә тартынҡыларҙың йомшаҡлығын белдереү өсөн '(апостроф) алына. {| class="wikitable" style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B ʙ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ç ç | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Đ đ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ə ə |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ƣ ƣ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L ʟ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŋ ŋ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ɵ ɵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ѣ ѣ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ƶ ƶ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ьj | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ' |- |} ==== Икенсе латин алфавиты ==== [[1939]] йылда алфавиттан Çç һәм ьj хәрефтәре телдең фонетикаһын сағылдырыу өсөн кәрәкмәгәнлектән төшөрөп ҡалдырыла.<ref>Başqort teleneŋ orfografiahь. Өfө, 1939</ref> {| class="wikitable" style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B ʙ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Đ đ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ə ə | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ƣ ƣ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L ʟ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŋ ŋ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ɵ ɵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ѣ ѣ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ƶ ƶ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ' |- |} Латинлаштырылған алфавитты ҡулланыуға керетеү буйынса байтаҡ эш башҡарыла — педагогтар яңынан әҙерләнә, яңы алфавит нигеҙендә гәзит-журналдар баҫтырыла, рәсми ҡағыҙҙар алып барыла, башҡорт теле орфографияһының төп принциптары әҙерләнә. Әммә Яңалиф рәсми башҡорт алфавиты ролен бик оҙаҡ үтәмәй. Башҡорт яҙмаһын урыҫ графикаһы нигеҙендәге алфавитҡа күсереү [[1938]] йылдың авгусында уҡ башлана.<ref>[http://rb7.ru/node/103628 «90 лет назад башкирская письменность перешла с арабского на латинский алфавит». rb7.ru сайтында мәҡәлә]</ref> === [[Кирил алфавиты|Кириллица]] ҡабул итеү === Башҡорт яҙыуын урыҫ графикаһы нигеҙендәге алфавитҡа күсереү эше урыҫ һәм башҡорт ғалимдары тарафынан [[Октябрь революцияһы]]на тиклем үк башланған. Урыҫ алфавиты нигеҙендәге тәүге башҡорт алфавиты [[Букварь для башкиръ|«Букварь для башкир»]] [[1892]] йылда [[Ырымбур губернаһы]]ның уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса округ инспекторы [[Катаринский Василий Владимирович |Василий Владимирович Катаринский]] тарафынан баҫтырыла, [[1898]] йылда әлифбаның икенсе баҫмаһы сыға. [[1907]] йылда [[Орск өйәҙе|Орск өйәҙенең]] урыҫ булмаған мәктәптәренең инспекторы [[Бессонов Александр Григорьевич |Александр Григорьевич Бессоновтың]] бер аҙ камиллаштырылған әлифбаһы («Букварь для башкир») донъя күрә.<ref name="agidel072012"/> [[Ҡаҙан университеты|Ҡазан университеты]] профессоры [[Катанов Николай Фёдорович|Николай Федорович Катанов]] урыҫ графикаһы нигеҙендә «Азбука для башкирского языка» төҙөй. Бигерәк тә башҡорт табибы һәм тел белгесе [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы]] (Мөхәмәтхан Сәхипкирәй улы) төҙөгән урыҫ графикаһы нигеҙендәге башҡорт алфавиты киң билдәле. [[1912]] йылда Ҡазанда уның «Основы звукопроизношения и азбука для башкир» тигән китабы баҫылып сыға. Башҡортса яҙыу өсөн [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы]] урыҫ-грек графикаһы нигеҙендә башҡорт милли алфавитын төҙөй, башҡорт телендәге өндәргә баһалама бирә, һәр өнгә хәреф билдәләй. [[1919]] йылда [[Өфө]]лә уның «Әлепей» китабы донъя күрә. Китапта һыҙылышы ҡатмарлы хәрефтәр ябайлаштырыла, улар хатта хәҙерге башҡорт теле алфавитына яҡын тора. Ләкин Ҡулаевтың алфавитын революциянан һуң тәүге йылдарҙа ғәмәлгә индереп булмай, сөнки граждандар һуғышы, [[1921]] йылғы йотлоҡ был эште бойомға ашырырға мөмкинлек бирмәй. [[1928]] йылда һәм артабан, төрки халыҡтар яҙмаларын ғәрәп алфавитынан латин алфавитына күсереү хәрәкәте дәүерендә, Ҡулаев урыҫ графикаһын ҡабул итеү кәрәклеген йәнә лә яҡлап сыға. Уның башҡорт яҙмаһын урыҫ графикаһы нигеҙендә төҙөү идеяһы [[1939]] йылда тормошҡа ашырыла башлай. Урыҫ графикалы алфавитҡа күсеү мәсьәләһе ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында 1938 һәм 1939 йылдарҙа ике мәртәбә тикшерелә һәм башҡорт теленең яны алфавитын һәм орфографияһын төҙөү буйынса комиссия ойошторола. 1939 йылдың декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] Верховный Советы Президиумы урыҫ графикаһы нигеҙендә төҙөлгән башҡорт алфавитын һәм орфографияһын раҫлау һәм был алфавит менән орфографияға күсеүҙе 1940—1941 йылдарҙа тамамлау тураһында указ ҡабул итә. Башҡорт әҙәби теленең яңы алфавиты һәм орфографияһы [[1940]] йылда С. Моратов, [[Айыуханов Закир Насир улы|З. Айыуханов]] һәм [[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы|А. Ә. Ғәлләмов]] авторлығында айырым китап булып баҫылып сыға.<ref name="abc1940"/> [[1950]] алфавитҡа Ё ё хәрефе өҫтәлә һәм нәҡ ошо вариант әлеге көндәрҙә ҡулланыла. Шулай итеп, хәҙерге башҡорт алфавиты һәм орфографияһының ярты быуаттан артыҡ тарихы бар. == Алфавиттарҙың сағыштырма таблицаһы == {| style="text-align:center" ! Кириллица<br />''([[1940]] йылдан)'' !! Ғәрәп яҙмаһы<br />''([[1928]] йылға тиклем)''<ref>Ғәли Ишбулатов. «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба». — 2-се баҫ. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988й. — 64 бит.</ref> !! Латиница<br />''([[1928]] йылдан)'' |- |А а||style="font-size:200%"|ا||A a |- |Б б||style="font-size:200%"|ب||B ʙ |- |В в/У у||style="font-size:200%"|و,ۋ||V v |- |Г г||style="font-size:200%"|ﮒ||G g |- |Ғ ғ||style="font-size:200%"|غ,ع||Ƣ ƣ |- |Д д||style="font-size:200%"|ﺩ||D d |- |Ҙ ҙ||style="font-size:200%"|ظ,ض,ذ||Đ đ |- |Е е||style="font-size:200%"|ئ||E e |- |Ё ё||-||- |- |Ж ж||style="font-size:200%"|ژ ||Ƶ ƶ |- |Дж дж||style="font-size:200%"|ج|||Ç ç ''([[1939]] йылға тиклем)'' |- |З з||style="font-size:200%"|ﺯ||Z z |- |И и||style="font-size:200%"|ي||I i |- |Й й||style="font-size:200%"|ی||J j |- |К к||style="font-size:200%"|ك||K k |- |Ҡ ҡ||style="font-size:200%"|ق||Q q |- |Л л||style="font-size:200%"|ل||L l |- |М м||style="font-size:200%"|م||M m |- |Н н||style="font-size:200%"|ن||N n |- |Ң ң||style="font-size:200%"|ڭ||{{Unicode|N̡ n̡}} |- |О о||style="font-size:200%"|ۇ||O o |- |Ө ө||style="font-size:200%"|ۇ||Ɵ ɵ |- |П п||style="font-size:200%"|پ||P p |- |Р р||style="font-size:200%"|ﺭ||R r |- |С с||style="font-size:200%"|ص,ﺱ||S s |- |Ҫ ҫ||style="font-size:200%"|ث||Ѣ ѣ |- |Т т||style="font-size:200%"|ط,ت||T t |- |У у||style="font-size:200%"|و||U u |- |Ү ү||style="font-size:200%"|و||Y y |- |Ф ф||style="font-size:200%"|ف||F f |- |Х х||style="font-size:200%"|خ,ﺡ||X x |- |Һ һ||style="font-size:200%"|ە/هـ||H h |- |Ц ц||-||- |- |Ч ч||style="font-size:200%"|چ||C c |- |Ш ш||style="font-size:200%"|ش||Ş ş |- |Щ щ||-||- |- |Ъ ъ||-||- |- |Ы ы||style="font-size:200%"|ئ||Ь ь |- |Ый ый||style="font-size:200%"|ي||Ьj ьj ''([[1939]] йылға тиклем)'' |- |Ь ь||-||’ |- |Э э||style="font-size:200%"|ئ||E e |- |Ә ә||style="font-size:200%"|ه||Ə ə |- |Ю ю||-||- |- |Я я||-||- |- |} == Компьютер технологияларында ҡулланыу == [[Файл:Образец раскладки.png|thumb|right|250px|Клавиатурада башҡорт хәрефтәр тупланма]] Компьютер технологияларында кириллик хәрефтәр өсөн ҡулланылған кодлауҙарҙа ([[КОИ8]], [[Windows CP 1251]] һ.б.) кириллик графика нигеҙендә төҙөлгән башҡа тел алфавиттарының үҙенсәлекле хәрефтәре өсөн буш код ҡалмай ([[украин теле|украин]], [[белорус теле|белорус]], [[серб теле|серб]] һәм [[македон теле|македон]] хәрефтәренән башҡа). Һөҙөмтәлә был милләттәрҙең алфавиты өсөн компьютер шрифттарын булдырыуҙы шәхси фирмалар йәки һәүәҫкәр оҫталар үҙ өҫтөнә ала. Хәҙерге көндә башҡорт хәрефтәрен сағылдырған шрифттар бихисап. Әммә барыһының да бик ҙур кәмселеге бар — был шрифттар бер-береһе менән ҡуша ҡулланыу өсөн яраҡлаштырылмаған, йәғни бер шрифттан икенсеһенә күскән хәлдә күпселек символдар мәғәнәһен юғалта. Һәм тағы ла бер кире яғы — был шрифттар ҡайһы компьютерға ҡуйылған, шунда ғына уҡыла, шулай итеп, улар башлыса йыйылған башҡорт текстарын ҡағыҙға баҫып сығарыу өсөн генә яраҡлы. Был проблемалар электрон һүҙлектәр, дөрөҫ яҙыуҙы тикшереү системаларын, башҡорт телендә веб-сайттар булдырыу эшендә тотҡарлыҡ яһай.<ref>[http://www.peoples.org.ru/alfavit.html «Интернет и алфавиты языков России». «Языки народов России в Интернете» сайтында мәҡәлә]</ref> [[Юникод]] (Unicode) халыҡ-ара кодлау стандарты үрҙә әйтеп үтелгән мәсьәләне хәл итә. Был стандарт бөтә яҙма телдәрҙең хәрефтәрен, иероглифтарын, символдарҙы сағылдырыу мөмкинлеген бирә. Бөгөнгө көндә башҡорт текстын яҙыу өсөн төп операцион системаларҙа, шул иҫәптән Windows-та ҡуйылған Unicode шрифттары ҡулланыла. Шулай, ''Arial Unicode MS'', ''Palatino Linotype'', ''Microsoft Sans Serif'' шрифттары бөтә компьютерҙа ла дөрөҫ сағылдырыла. Әммә башҡорт ҡатламы ({{lang-ru|раскладка}}) булмауы башҡорт хәрефтәрен йыйыуҙы ҡатмарлаштыра. Башҡорт хәрефтәрен яҙыу ысулдары [[Башҡорт Википедияһы]]ның [[Википедия:Башҡортса яҙыу|«Нисек башҡортса яҙырға?»]] мәҡәләһендә һәм [http://bashqort.com bashqort.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305121728/http://bashqort.com/ |date=2013-03-05 }} сайтының [http://bashqort.com/bashkortsa-jazyu «Башҡортса яҙыу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416081709/http://bashqort.com/bashkortsa-jazyu |date=2013-04-16 }} мәҡәләһендә тасуирланған. [[2007]] йылдың ғинуарынан һатыуға сығарылған [[Windows Vista]] операцион системаһынан алып башҡорт теле ҡатламы Windows операцион системаларының тел пакетына кертелә.<ref>[http://www.ufanet.ru/news/index.jsp?action=show&id=3132&startnum=9280&showcat=6&category=-1 «ИНТЕРНЕТ: Систему Windows перевели на башкирский язык». ufanet.ru сайтында мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313221144/http://www.ufanet.ru/news/index.jsp?action=show&id=3132&startnum=9280&showcat=6&category=-1 |date=2016-03-13 }}</ref> [[2009]] йылда иһә башҡорт теле ҡатламы [[Linux]] операцион системаһында ла булдырыла<ref>[http://proufu.ru/allblogs/stanislav-shkel/item/15950-linux-переходит-на-башкирский-язык.html «Linux переходит на башкирский язык». proufu.ru сайтында мәҡәлә]</ref>. 2013 йылда OS [[Android]] башҡорт клавиатура сыҡты<ref>[http://www.bashedu.ru/rnews/razrabotana-bashkirskaya-klaviatura-dlya-android Разработана башкирская клавиатура для «Android»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016025441/http://www.bashedu.ru/rnews/razrabotana-bashkirskaya-klaviatura-dlya-android |date=2013-10-16 }}</ref><ref>[http://ildar.me/ba_ru/ Башкирская клавиатура для Android] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140923234246/http://ildar.me/ba_ru/ |date=2014-09-23 }}</ref>, [[iOS]] операцион системаға клавиатура бар<ref>[https://itunes.apple.com/ru/app/bas-ortsa-az/id594472908?mt=8 Башкирская клавиатура для iPhone и iPad]</ref>. <gallery perrow="4" widths="200px" heights="150px"> Файл:Windows 7 ОС башҡорт теле өҫтәмә.png|[[Windows 7]] операцион системала башҡорт теле өҫтәмә Файл:Башҡорт алфавиты.png|[[Mac OS]]-та Башҡорт алфавиты «PT Serif» шрифт менән яҙылған<ref>[http://www.pvsm.ru/mac-os-x/40610 Создание башкирской раскладки для Mac OS X]</ref> Файл:Башҡорт Андроид.png|OS [[Android]]-та башҡорт теленде яҙма Файл:Linux Fedora ОС башҡорт теле өҫтәмә.png|[[Linux Fedora]]-ла башҡорт тупланма өҫтәмә </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Букварь для башкиръ]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://tel.bashqort.com/abc Башҡорт алфавиты tel.bashqort.com сайтында{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410234606/http://tel.bashqort.com/abc |date=2013-04-10 }} * [http://bashqort.com/bashkortsa-jazyu bashqort.com сайтында «Башҡортса яҙыу» мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416081709/http://bashqort.com/bashkortsa-jazyu |date=2013-04-16 }} * [http://virtual.bashqort.com/bvk/bvk.html bashqort.com сайтында башҡорт виртуаль клавиатураһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130215154135/http://virtual.bashqort.com/bvk/bvk.html |date=2013-02-15 }} * [http://www.primavista.ru/rus/dictionary/abc/Bashkir Башҡорт алфавиты тураһында PrimaVista сайтында{{ref-ru}}] * [http://festival.1september.ru/articles/212947/ Башҡорт яҙмаһының тарихы тураһында Митина Т. И. мәҡәләһе{{ref-ru}}] * http://lcph.bashedu.ru/index.php?go=android {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140923231308/http://lcph.bashedu.ru/index.php?go=android |date=2014-09-23 }} * [http://baltoslav.eu/lat/index.php?j=ba&n=1&mova=ru Онлайн башҡорт теленең латинизатор{{ref-ru}}] {{Башҡорт теле}} {{Һайланған мәҡәлә|Тел ғилеме}} [[Категория:Башҡорт теле]] [[Категория:Алфавиттар]] [[Категория:Төрки халыҡтары яҙыуҙары]] gb4ga6ps7ulwsw0y4p7m1ts6qmnxc80 1301922 1301921 2026-08-07T04:52:32Z Баныу 28584 /* Иҫкәрмәләр */ 1301922 wikitext text/x-wiki [[Файл:Башкирский-алфавит.jpg|right|300px]] '''Башҡорт алфавиты''', '''башҡорт әлифбаһы''' — [[башҡорт теле]]нең [[алфавит]]ы. [[Башҡорттар]] төрлө дәүерҙә боронғо төрки рун яҙмаһын, боронғо уйғыр, ғәрәп, латин яҙмаларын һәм кириллица ҡуллана. [[Кирил алфавиты|Һуңғыһы]] — әлеге көндә ҡулланылған [[алфавит]]. Был алфавитта 42 [[хәреф]], шуларҙың туғыҙы телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, Ҫ ҫ, Һ һ хәрефтәре. как правильно написать слово иглан == Хәҙерге алфавит == Бөгөнгө көндә ҡулланылған башҡорт алфавиты [[1940]] йылда ҡабул ителгән<ref name="abc1940">Башҡорт әҙәби теленең алфавите hәм орфографияhы. Өфө, 1940</ref>. Был алфавитта 42 хәреф, шуларҙың туғыҙы телдең үҙенсәлекле өндәрен билдәләй — Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, ҫ, Һ һ хәрефтәре. Тағы шуныһы иғтибарға лайыҡ: Ҡҡ, Ҙҙ хәрефтәре башҡа бер төрки телдә лә осрамай.<ref>[http://lingtown.ru/blog/linguistic/28.html Юлия Филиппова. «Письменность башкирского народа», lingtown.ru сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хәрефтәрҙең урынлашыу тәртибе урыҫ алфавитындағыса ҡабул ителгән. Башҡорт теленең специфик өндәре өсөн алынған яңы хәрефтәр, ғәҙәттә, урыҫ графикаһындағы ҡайһы хәреф нигеҙендә яһалған булһа, башҡорт алфавитында шул урыҫ хәрефе артынса ҡуйылған. Мәҫәлән, ғ (Гг — Ғғ), ҡ (Кк — Ҡҡ), ң (Нн — ң), ө (Оо — Өө), ҫ (Сс — ҫ), ү (Уу — Үү), ә (Ээ — Әә) хәрефтәренең урынлашыу тәртибе ошо принциптан сығып билдәләнгән. Ҙ хәрефе, был принциптан сығып ҡарағанда, яһалышы буйынса (Зз — Ҙҙ) з хәрефенән һуң торорға тейеш ине, ләкин ул үҙенең урынын латин графикалы башҡорт алфавиты буйынса һаҡлаған һәм д хәрефенән һуң бирелгән, сөнки латин графикаһы нигеҙендәге алфавитта ҙ хәрефе д хәрефе нигеҙендә яһалған һәм уның артынса ҡуйылған. Хәрефтәрҙең баш хәреф һәм бәләкәй хәреф варианттары айырыла. Тик ң, ҫ, ъ, ь хәрефтәренең генә яҙыуҙа баш хәреф варианттары ҡулланылмай, сөнки башҡорт яҙма әҙәби телендә был хәрефтәр менән башланған һүҙҙәр юҡ. Ниндәй өн (фонема) мәғәнәһендә йөрөүҙәренә ҡарап, алфавиттағы хәрефтәрҙе түбәндәгесә төркөмләргә мөмкин: # һуҙынҡы өндәрҙе күрһәткән хәрефтәр: а([ɑ], [a]), ә([æ]), э([ɪ̞], [e]), и([i]), о([ʊ̞], [o]), ө([ø]), у([u]), ү([y]), ы([ɯ], [ɨ]); # дифтонгылар, йәғни [j] һәм [ɪ̞], [o], [u], [ɑ] өндәренең ҡушылмалары өсөн алынған хәрефтәр: е ([jɪ̞], [je]), ё ([jo]), ю ([ju]), я ([jɑ], [ja]); # ҡалын тартынҡы өндәрҙе күрһәтеү өсөн алынған хәрефтәр: б ([b]), в ([w], [v]), г ([g]), ғ ([ɣ]), д ([d]), ҙ ([ð]), ж ([ʒ]), з ([z]), й ([j]), к ([k]), ҡ ([q]), л ([l]), м ([m]), н ([n]), ң ([ŋ]), п ([p]), р ([r]), с ([s]), ҫ ([θ]), т ([t]), ф ([f]), х ([χ]), һ ([h]), ц ([ts]), ч ([tɕ]), ш ([ʂ]), щ ([ɕɕ]); # урыҫ теле аша үҙләштерелгән һүҙҙәрҙәге нәҙек (палаталь) тартынҡыларҙы күрһәтеү өсөн алынған ь (ерь йәки нәҙеклек билдәһе). # өн мәғәнәһе булмаған ъ (ер йәки айырыу билдәһе).<ref name="lectures"> Хәҙерге башҡорт теле. Уҡытыу-методик комплекс. Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы, 2008 йыл</ref> {| class="wikitable standard" ! width=22%|Хәреф !! width=11%| [[ХАФӘ]] транскрипцияһы !! width=22%|Хәреф !! width=11%| [[ХАФӘ]] транскрипцияһы !! width=22%|Хәреф !! width=12%| [[ХАФӘ]] транскрипцияһы |- |[[Аа]] (а)|| [ɑ], [a] |[[Бб]] (бэ)|| [b] |[[Вв]] (вэ)|| [v], [w] |- |[[Гг]] (гэ)|| [ɡ] |[[Ғғ]] (ғы)|| [ɣ] |[[Дд]] (дэ)|| [d] |- |[[Ҙҙ]] (ҙэ)|| [ð] |[[Ее]] (йе)|| [jɪ̞], [ɪ̞], [je], [e] |[[Ёё]] (йо)|| [jo] |- |[[Жж]] (жэ)|| [ʒ] |[[Зз]] (зэ)|| [z] |[[Ии]] (и)|| [i] |- |[[Йй]] (ҡыҫҡа и)|| [j] |[[Кк]] (ка)|| [k] |[[Ҡҡ]] (ҡы)|| [q] |- |[[Лл]] (эль)|| [l] |[[Мм]] (эм)|| [m] |[[Нн]] (эн)|| [n] |- |[[Ңң]] (эң)|| [ŋ] |[[Оо]] (о)|| [ʊ̞], [o] |[[Өө]] (ө)|| [ø] |- |[[Пп]] (пэ)|| [p] |[[Рр]] (эр)|| [r] |[[Сс]] (эс)|| [s] |- |[[Ҫҫ]] (ҫэ)|| [θ] |[[Тт]] (тэ)|| [t] |[[Уу]] (у)|| [u], [w] |- |[[Үү]] (ү)|| [y], [w] |[[Фф]] (эф)|| [f] |[[Хх]] (ха)|| [χ] |- |[[Һһ]] (һа)|| [h] |[[Цц]] (цэ)|| [ts] |[[Чч]] (чэ)|| [tɕ] |- |[[Шш]] (ша)|| [ʂ] |[[Щщ]] (ща)||[ɕɕ] |Ъъ (ҡатылыҡ билдәһе)||[-] |- |[[Ыы]] (ы)|| [ɯ], [ɨ] |[[Ьь]] (йомшаҡлыҡ билдәһе)||[ʲ] |[[Ээ]] (э)|| [ɪ̞], [e] |- |[[Әә]] (ә)|| [æ] |[[Юю]] (йу)|| [ju] |[[Яя]] (йа)|| [jɑ], [ja] |} == Өндәрҙе сағылдырыу үҙенсәлектәре == * Алфавитта башҡорт һүҙҙәрендәге [ɪ̞] фонемаһы өсөн айырым хәреф алынмаған, был фонеманы белдереү функцияһы графика тарафынан э һәм е хәрефтәренә йөкмәтелә: эш [ɪ̞ʂ], кеше [kɪ̞ʂɪ̞], бейек [bɪ̞jɪ̞k]. * Урыҫ теленән ингән [a], [e] [o], [ɨ] фонемалары айырым хәрефтәр менән белдерелмәй, уларҙың функцияһын да, төп башҡорт һүҙҙәрендәге [ɑ], [ɪ̞], [ʊ̞], [ɯ] фонемаларының функцияһын да бер үк а, э, о, ы хәрефтәре башҡара: тоҡ [tʊ̞q], ток [tok], ағас [ɑɣɑs], экскаватор [ekskavator]. * [w] вау фонемаһы өсөн алфавитта айырым хәреф юҡ, графика был фонеманы белдереү функцияһын в, у, ү хәрефтәренә йөкмәтә: ваҡыт [wɑqɯt], тау [tɑw], тәүҙә [tæwðæ]. * [ʔ] замма ({{lang-ru|гортанная смычка}}) фонемаһы өсөн дә айырым хәреф юҡ, ул фонеманы яҙыуҙа белдереү өсөн, ь һәм ъ хәрефтәре ҡулланыла: маъмай [mɑʔmɑj], тәьмин [tæʔmin].<ref name="lectures"/><ref>[https://archive.is/20130408163652/free-yaik.livejournal.com/tag/%D0%B1%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3%20%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B5 Курсы башкирского языка в сообществе «Свободный Яик»]</ref> == Алфавит тарихы == === Исламға тиклем === [[Файл: 2313 DREVNETJURK-RUN-PISMO.jpg|thumb|250px|right|Боронғо төрки рун яҙмаһының хәрефтәре]] [[Ислам|Ислам динен]] ҡабул иткәнгә тиклем башҡорттар, башҡа төрки халыҡтар кеүек үк, боронғо төрки ырын (рун) яҙмаһын ҡуллана.<ref>[http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/uploads/posts/2011-10/1318919812_s5.jpg Бороғо төрөк ырын алфавиты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306012350/http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/uploads/posts/2011-10/1318919812_s5.jpg |date=2016-03-06 }}</ref><ref>[http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/uploads/posts/2011-10/1318920129_s6.jpg Ырындарҙың өҫтәлмә уҡылыуы, Йыһат Солтановтың ҡулъяҙмаларынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305073213/http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/uploads/posts/2011-10/1318920129_s6.jpg |date=2016-03-05 }}</ref> Яҙыусы, тарихсы [[Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы|Йыһат Солтанов]] яҙыуынса, «Ырын» (рун) ғәзиз бабаларыбыҙҙың ағасҡа йә ташҡа ырып яҙыу ысулы ул". Силәнгә — Өргөн (Селенга — Орхон) ырын яҙмалары бөйөк [[Төрки ҡағанаты]] (552—745 йылдар) дәүерендә барлыҡҡа килгән.<ref>[http://зигатсултанов.рф/roman/selenga/ Йыһат Солтанов. «Ырып яҙған ырындарыбыҙ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231144456/http://xn--80aagbtgxrj0akcl.xn--p1ai/roman/selenga/ |date=2016-12-31 }}</ref> Был боронғо төрки алфавитында 37 хәреф булһа, уның 17-һе башҡорт тамғаларына тап килә. {| |{{цитата башы}} Башҡортостандан көнбайышҡа яҙмаларҙың был төрө йыш ҡына [[Дон]] һәм [[Донец]], [[Днестр]] һәм [[Днепр]] йылғалары һыуы баҫҡан туғайҙарҙа, [[Дунай]]ҙың урта ағышының һул ярында һәм Дунай тамағында осрай. Башҡортостандан көнсығышҡа табан руна яҙмаларын [[Иртыш]] үҙәндәрендә, [[Урта Азия]]ла, [[Алтай]]ҙа, [[Яҡутстан]]да, [[Көнсығыш Төркөстан]]да ([[Ҡытай]]) һәм [[Тибет]]та табырға мөмкин. Яҙмабыҙҙың төп төрө булып руна XV быуат һуңына тиклем хеҙмәт итә.<ref>[http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=1588 Иршат Йәнбирҙин. «БАШҠОРТ ЯҘМАҺЫ… ете мең йыллыҡ тарихҡа эйә», «Киске Өфө» гәзите, № 37, 15 — 21 сентябрь, 2012]</ref> {{цитата аҙағы}} |} Боронғо төрки халыҡтары рун яҙыуынан башҡа тағы икенсе бер төр яҙыу ҡулланған. Ул — боронғо уйғыр яҙыуы, VIII-ХVII быуаттарҙа ҡулланылышта була.<ref>[http://bashgazet.ru/kajdi-den/3377-bashort-bi-tele-nisek-barlya-kilde.html Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов. «Башҡорт әҙәби теле нисек барлыҡҡа килде?», «Башҡортостан» гәзите, 25 май 2012 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307235429/http://bashgazet.ru/kajdi-den/3377-bashort-bi-tele-nisek-barlya-kilde.html |date=2016-03-07 }}</ref> === Ғәрәп яҙылышындағы башҡорт алфавиттары === [[Файл:Bashkir arabic alphabet.jpg|thumb|250px|right| [[1915]]—[[1923]] йылдарҙағы башҡорт алфавиты]] X быуат баштарында, [[Ислам]] динен ҡабул иткәс, башҡорттар ғәрәп яҙмаһын ҡуллана башлай. Үҙ заманының уҡымышлылары ғәрәп яҙмаһын ҡулланып күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. Ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә төрки халыҡтар иҫке төрки теле тип аталған әҙәби яҙма телен булдыра. Был яҙманы башҡорттар XI-се быуатта ҡуллана башлай. Нәҡ ошо телдә ХIII быуат башында [[Ҡол Ғәли]]ҙең мәшһүр «Ҡиссаи Йософ» әҫәре яҙыла. ХVI быуат уртаһында башҡорттар [[Рәсәй|Урыҫ дәүләте]]нә ҡушылғас, батша самодержавиеһы төрки телен рәсми яҙма тел тип таный. Ошо телдә төрлө документтар, манифестар, указдар, өндәмәләр, фармандар, хаттар, шәжәрәләр һәм нәфис әҫәрҙәр һәм башҡа яҙма ҡомартҡылар һаҡланған. [[Файл: Shezhere jurmati.JPG|thumb|200px|right| Ғәрәп яҙмаһында төҙөлгән юрматы ырыуы шәжәрәһенең бер бите. Р. Г. Кузеевтың «Башҡорт шәжәрәләре» китабынан]] Башҡорт яҙма әҙәби телен булдырыу йүнәлеше башҡорт мәҙәниәте һәм мәғарифы тарихында тәүге тапҡыр XIX быуатта күренекле башҡорт педагогы, мәғрифәтсе ғалим һәм яҙыусы [[Биксурин Мирсалих Мирсәлим улы|Мирсалих Мирсәлим улы Биксурин]]дың эшмәкәрлегендә тормошҡа ашырыла. Башҡорт мәғрифәтселәренән шулай уҡ [[Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев]] ғәрәп алфавитын камиллаштырырға, башҡорт теленә ҡулайлаштырырға ынтыла. {| |{{цитата башы}} М. Өмөтбаев үҙенең грамматикаһында туған теле факттарын киң ҡуллана, мөмкин тиклем уға ғына хас һыҙаттарҙы асып бирергә тырыша; башҡорт теленең фонетик үҙенсәлектәренә яуап биреп бөтмәгән ғәрәп алфавитына бер нисә хәреф өҫтәй, аңҡау гармонияһы законын, телмәр ағышында тартынҡы өндәр менән булған үҙгәрештәрҙе яҙыуҙа сағылдырырға тәҡдим итә һ.б.<ref>[http://www.vatandash.ru/pdf/12.2011.pdf Ғиниәт Ҡунафин. «Ул үҙенә һәйкәл ҡуйып китте». «Ватандаш» журналы, № 12, 2011 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140830111656/http://www.vatandash.ru/pdf/12.2011.pdf |date=2014-08-30 }}</ref> {{цитата аҙағы}} |} Шулай ҙа XX быуат баштарына тиклем ҡулланылып йөрөтөлгән ғәрәп алфавиты башҡорт теленең фонетик системаһына тулыһынса яуап бирә алмаған; ҡайһы бер башҡорт өндәре өсөн билдәләрҙең бөтөнләй булмауы, һүҙ уртаһында һуҙынҡыларҙың регуляр яҙылмауы, башҡорт теле өсөн кәрәге булмаған артыҡ хәрефтәрҙең булыуы һ. б. ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙырған. [[Башҡортостан]]да совет хакимиәте урынлашҡандан һуң, [[1921]] йылда [[Бәләкәй Башҡортостан]]дың Үҙәк Башҡарма Комитеты башҡорт теленең дәүләт статусын таный. Башҡорт яҙмаһын булдырыу һәм уны ҡулланыу өсөн [[1922]] йылда [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] етәкселегендә комиссия ойошторола. [[1923]] йылда ошо комиссия тарафынан төҙөлгән беренсе башҡорт алфавиты һәм орфографияһы («Хәреф вә имла лаихәһе») иғлан ителә. Был алфавит традиция буйынса быға тиклем башҡорттар файҙаланып йөрөгән ғәрәп графикаһы нигеҙендә төҙөлә (уны һуңынан иҫке башҡорт алфавиты йәки «иҫкәлеп» тип йөрөтәләр). Алфавит 33 хәрефтән тора (иҫкеһендә иһә — 22 хәреф булған), шуларҙың егерме етеһе — тартынҡы («тауышһыҙ») өндәр, ә алтыһы һуҙынҡы («тауышлы») өндәр өсөн алынған.<ref name="agidel072012">[http://agidel-rb.ru/nomera/2012/07/sabir_jyianshin.html Сабир Йыһаншин. «Туған телдә уҡытыу проблемалары». «Ағиҙел» журналы, № 7, 2012 йыл]</ref> === Латин яҙылышындағы алфавиттар === [[Файл: GIshbulat UkiuKitabi.jpg|thumb|200px|right| Латин алфавитында яҙылған башҡорт китабы. Ғ. Ишбулат «Башланғыс мәктәп өсөн уҡыу китабы», Өфө, Башҡортостан дәүләт нәшриәте, 1934 йыл]] [[1920]]-се йылдарҙа [[СССР]] халҡының яҙмаһын латиницаға күсереү буйынса хәрәкәт башлана. Был хәрәкәтте совет яҙыусыһы, йәмғиәт эшмәкәре [[Анатолий Луначарский]] яҡлап сыға. [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] шулай уҡ латинлаштырыу яҡлы, әммә был эште [[урыҫ теле]] яҙмаһынан башлауға ҡаршы була. Латинлаштырыу ғәрәп алфавиты нигеҙендәге яҙманы ҡулланған телдәрҙән башлана. ==== Беренсе латин алфавиты ==== Латин алфавитына күсеү өсөн хәрәкәт [[1924]] йылдан [[Башҡортостан]]да башлана. 1924 йылдың 6 октябрендә Башҡортостан халыҡ Комиссарҙары Советы (Башсовнарком) башҡорт яҙмаһын латин алфавитына күсереү кәрәклеге тураһында ҡарар ҡабул итә. [[1925]]—[[1935]] йылдарҙа Башҡортостан яңалиф үҙәк комитеты эшләй. Башҡорт алфавитының латин графикаһы нигеҙендә төҙөлгән беренсе варианты Яналиф үҙәк комитеты тарафынан 1925 йылда тәҡдим ителә. Һуңынан был алфавит ҡабаттан ҡарап сығыла, камиллаштырыла. Уның яңы варианты [[1928]] йылдың 7 майында Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Башҡортостан Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан рәсми дәүләт алфавиты итеп раҫланыла.<ref>[https://kp.rusneb.ru/item/material/orfografiya-bashkirskogo-yazyka-1 Başqort teleneŋ imlәhe]. Өfө, 1930</ref> Был алфавитта 36 хәреф була, шуларҙың уны — һуҙынҡы өндәр өсөн, егерме алтыһы — тартынҡы өндәр өсөн, быларға өҫтәп үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә тартынҡыларҙың йомшаҡлығын белдереү өсөн '(апостроф) алына. {| class="wikitable" style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B ʙ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ç ç | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Đ đ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ə ə |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ƣ ƣ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L ʟ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŋ ŋ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ɵ ɵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ѣ ѣ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ƶ ƶ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ьj | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ' |- |} ==== Икенсе латин алфавиты ==== [[1939]] йылда алфавиттан Çç һәм ьj хәрефтәре телдең фонетикаһын сағылдырыу өсөн кәрәкмәгәнлектән төшөрөп ҡалдырыла.<ref>Başqort teleneŋ orfografiahь. Өfө, 1939</ref> {| class="wikitable" style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B ʙ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Đ đ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ə ə | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ƣ ƣ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L ʟ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ŋ ŋ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ɵ ɵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Q q | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ş ş | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ѣ ѣ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | X x | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ƶ ƶ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ' |- |} Латинлаштырылған алфавитты ҡулланыуға керетеү буйынса байтаҡ эш башҡарыла — педагогтар яңынан әҙерләнә, яңы алфавит нигеҙендә гәзит-журналдар баҫтырыла, рәсми ҡағыҙҙар алып барыла, башҡорт теле орфографияһының төп принциптары әҙерләнә. Әммә Яңалиф рәсми башҡорт алфавиты ролен бик оҙаҡ үтәмәй. Башҡорт яҙмаһын урыҫ графикаһы нигеҙендәге алфавитҡа күсереү [[1938]] йылдың авгусында уҡ башлана.<ref>[http://rb7.ru/node/103628 «90 лет назад башкирская письменность перешла с арабского на латинский алфавит». rb7.ru сайтында мәҡәлә]</ref> === [[Кирил алфавиты|Кириллица]] ҡабул итеү === Башҡорт яҙыуын урыҫ графикаһы нигеҙендәге алфавитҡа күсереү эше урыҫ һәм башҡорт ғалимдары тарафынан [[Октябрь революцияһы]]на тиклем үк башланған. Урыҫ алфавиты нигеҙендәге тәүге башҡорт алфавиты [[Букварь для башкиръ|«Букварь для башкир»]] [[1892]] йылда [[Ырымбур губернаһы]]ның уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса округ инспекторы [[Катаринский Василий Владимирович |Василий Владимирович Катаринский]] тарафынан баҫтырыла, [[1898]] йылда әлифбаның икенсе баҫмаһы сыға. [[1907]] йылда [[Орск өйәҙе|Орск өйәҙенең]] урыҫ булмаған мәктәптәренең инспекторы [[Бессонов Александр Григорьевич |Александр Григорьевич Бессоновтың]] бер аҙ камиллаштырылған әлифбаһы («Букварь для башкир») донъя күрә.<ref name="agidel072012"/> [[Ҡаҙан университеты|Ҡазан университеты]] профессоры [[Катанов Николай Фёдорович|Николай Федорович Катанов]] урыҫ графикаһы нигеҙендә «Азбука для башкирского языка» төҙөй. Бигерәк тә башҡорт табибы һәм тел белгесе [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы]] (Мөхәмәтхан Сәхипкирәй улы) төҙөгән урыҫ графикаһы нигеҙендәге башҡорт алфавиты киң билдәле. [[1912]] йылда Ҡазанда уның «Основы звукопроизношения и азбука для башкир» тигән китабы баҫылып сыға. Башҡортса яҙыу өсөн [[Ҡулаев Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы]] урыҫ-грек графикаһы нигеҙендә башҡорт милли алфавитын төҙөй, башҡорт телендәге өндәргә баһалама бирә, һәр өнгә хәреф билдәләй. [[1919]] йылда [[Өфө]]лә уның «Әлепей» китабы донъя күрә. Китапта һыҙылышы ҡатмарлы хәрефтәр ябайлаштырыла, улар хатта хәҙерге башҡорт теле алфавитына яҡын тора. Ләкин Ҡулаевтың алфавитын революциянан һуң тәүге йылдарҙа ғәмәлгә индереп булмай, сөнки граждандар һуғышы, [[1921]] йылғы йотлоҡ был эште бойомға ашырырға мөмкинлек бирмәй. [[1928]] йылда һәм артабан, төрки халыҡтар яҙмаларын ғәрәп алфавитынан латин алфавитына күсереү хәрәкәте дәүерендә, Ҡулаев урыҫ графикаһын ҡабул итеү кәрәклеген йәнә лә яҡлап сыға. Уның башҡорт яҙмаһын урыҫ графикаһы нигеҙендә төҙөү идеяһы [[1939]] йылда тормошҡа ашырыла башлай. Урыҫ графикалы алфавитҡа күсеү мәсьәләһе ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында 1938 һәм 1939 йылдарҙа ике мәртәбә тикшерелә һәм башҡорт теленең яны алфавитын һәм орфографияһын төҙөү буйынса комиссия ойошторола. 1939 йылдың декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] Верховный Советы Президиумы урыҫ графикаһы нигеҙендә төҙөлгән башҡорт алфавитын һәм орфографияһын раҫлау һәм был алфавит менән орфографияға күсеүҙе 1940—1941 йылдарҙа тамамлау тураһында указ ҡабул итә. Башҡорт әҙәби теленең яңы алфавиты һәм орфографияһы [[1940]] йылда С. Моратов, [[Айыуханов Закир Насир улы|З. Айыуханов]] һәм [[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы|А. Ә. Ғәлләмов]] авторлығында айырым китап булып баҫылып сыға.<ref name="abc1940"/> [[1950]] алфавитҡа Ё ё хәрефе өҫтәлә һәм нәҡ ошо вариант әлеге көндәрҙә ҡулланыла. Шулай итеп, хәҙерге башҡорт алфавиты һәм орфографияһының ярты быуаттан артыҡ тарихы бар. == Алфавиттарҙың сағыштырма таблицаһы == {| style="text-align:center" ! Кириллица<br />''([[1940]] йылдан)'' !! Ғәрәп яҙмаһы<br />''([[1928]] йылға тиклем)''<ref>Ғәли Ишбулатов. «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба». — 2-се баҫ. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988й. — 64 бит.</ref> !! Латиница<br />''([[1928]] йылдан)'' |- |А а||style="font-size:200%"|ا||A a |- |Б б||style="font-size:200%"|ب||B ʙ |- |В в/У у||style="font-size:200%"|و,ۋ||V v |- |Г г||style="font-size:200%"|ﮒ||G g |- |Ғ ғ||style="font-size:200%"|غ,ع||Ƣ ƣ |- |Д д||style="font-size:200%"|ﺩ||D d |- |Ҙ ҙ||style="font-size:200%"|ظ,ض,ذ||Đ đ |- |Е е||style="font-size:200%"|ئ||E e |- |Ё ё||-||- |- |Ж ж||style="font-size:200%"|ژ ||Ƶ ƶ |- |Дж дж||style="font-size:200%"|ج|||Ç ç ''([[1939]] йылға тиклем)'' |- |З з||style="font-size:200%"|ﺯ||Z z |- |И и||style="font-size:200%"|ي||I i |- |Й й||style="font-size:200%"|ی||J j |- |К к||style="font-size:200%"|ك||K k |- |Ҡ ҡ||style="font-size:200%"|ق||Q q |- |Л л||style="font-size:200%"|ل||L l |- |М м||style="font-size:200%"|م||M m |- |Н н||style="font-size:200%"|ن||N n |- |Ң ң||style="font-size:200%"|ڭ||{{Unicode|N̡ n̡}} |- |О о||style="font-size:200%"|ۇ||O o |- |Ө ө||style="font-size:200%"|ۇ||Ɵ ɵ |- |П п||style="font-size:200%"|پ||P p |- |Р р||style="font-size:200%"|ﺭ||R r |- |С с||style="font-size:200%"|ص,ﺱ||S s |- |Ҫ ҫ||style="font-size:200%"|ث||Ѣ ѣ |- |Т т||style="font-size:200%"|ط,ت||T t |- |У у||style="font-size:200%"|و||U u |- |Ү ү||style="font-size:200%"|و||Y y |- |Ф ф||style="font-size:200%"|ف||F f |- |Х х||style="font-size:200%"|خ,ﺡ||X x |- |Һ һ||style="font-size:200%"|ە/هـ||H h |- |Ц ц||-||- |- |Ч ч||style="font-size:200%"|چ||C c |- |Ш ш||style="font-size:200%"|ش||Ş ş |- |Щ щ||-||- |- |Ъ ъ||-||- |- |Ы ы||style="font-size:200%"|ئ||Ь ь |- |Ый ый||style="font-size:200%"|ي||Ьj ьj ''([[1939]] йылға тиклем)'' |- |Ь ь||-||’ |- |Э э||style="font-size:200%"|ئ||E e |- |Ә ә||style="font-size:200%"|ه||Ə ə |- |Ю ю||-||- |- |Я я||-||- |- |} == Компьютер технологияларында ҡулланыу == [[Файл:Образец раскладки.png|thumb|right|250px|Клавиатурада башҡорт хәрефтәр тупланма]] Компьютер технологияларында кириллик хәрефтәр өсөн ҡулланылған кодлауҙарҙа ([[КОИ8]], [[Windows CP 1251]] һ.б.) кириллик графика нигеҙендә төҙөлгән башҡа тел алфавиттарының үҙенсәлекле хәрефтәре өсөн буш код ҡалмай ([[украин теле|украин]], [[белорус теле|белорус]], [[серб теле|серб]] һәм [[македон теле|македон]] хәрефтәренән башҡа). Һөҙөмтәлә был милләттәрҙең алфавиты өсөн компьютер шрифттарын булдырыуҙы шәхси фирмалар йәки һәүәҫкәр оҫталар үҙ өҫтөнә ала. Хәҙерге көндә башҡорт хәрефтәрен сағылдырған шрифттар бихисап. Әммә барыһының да бик ҙур кәмселеге бар — был шрифттар бер-береһе менән ҡуша ҡулланыу өсөн яраҡлаштырылмаған, йәғни бер шрифттан икенсеһенә күскән хәлдә күпселек символдар мәғәнәһен юғалта. Һәм тағы ла бер кире яғы — был шрифттар ҡайһы компьютерға ҡуйылған, шунда ғына уҡыла, шулай итеп, улар башлыса йыйылған башҡорт текстарын ҡағыҙға баҫып сығарыу өсөн генә яраҡлы. Был проблемалар электрон һүҙлектәр, дөрөҫ яҙыуҙы тикшереү системаларын, башҡорт телендә веб-сайттар булдырыу эшендә тотҡарлыҡ яһай.<ref>[http://www.peoples.org.ru/alfavit.html «Интернет и алфавиты языков России». «Языки народов России в Интернете» сайтында мәҡәлә]</ref> [[Юникод]] (Unicode) халыҡ-ара кодлау стандарты үрҙә әйтеп үтелгән мәсьәләне хәл итә. Был стандарт бөтә яҙма телдәрҙең хәрефтәрен, иероглифтарын, символдарҙы сағылдырыу мөмкинлеген бирә. Бөгөнгө көндә башҡорт текстын яҙыу өсөн төп операцион системаларҙа, шул иҫәптән Windows-та ҡуйылған Unicode шрифттары ҡулланыла. Шулай, ''Arial Unicode MS'', ''Palatino Linotype'', ''Microsoft Sans Serif'' шрифттары бөтә компьютерҙа ла дөрөҫ сағылдырыла. Әммә башҡорт ҡатламы ({{lang-ru|раскладка}}) булмауы башҡорт хәрефтәрен йыйыуҙы ҡатмарлаштыра. Башҡорт хәрефтәрен яҙыу ысулдары [[Башҡорт Википедияһы]]ның [[Википедия:Башҡортса яҙыу|«Нисек башҡортса яҙырға?»]] мәҡәләһендә һәм [http://bashqort.com bashqort.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130305121728/http://bashqort.com/ |date=2013-03-05 }} сайтының [http://bashqort.com/bashkortsa-jazyu «Башҡортса яҙыу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416081709/http://bashqort.com/bashkortsa-jazyu |date=2013-04-16 }} мәҡәләһендә тасуирланған. [[2007]] йылдың ғинуарынан һатыуға сығарылған [[Windows Vista]] операцион системаһынан алып башҡорт теле ҡатламы Windows операцион системаларының тел пакетына кертелә.<ref>[http://www.ufanet.ru/news/index.jsp?action=show&id=3132&startnum=9280&showcat=6&category=-1 «ИНТЕРНЕТ: Систему Windows перевели на башкирский язык». ufanet.ru сайтында мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313221144/http://www.ufanet.ru/news/index.jsp?action=show&id=3132&startnum=9280&showcat=6&category=-1 |date=2016-03-13 }}</ref> [[2009]] йылда иһә башҡорт теле ҡатламы [[Linux]] операцион системаһында ла булдырыла<ref>[http://proufu.ru/allblogs/stanislav-shkel/item/15950-linux-переходит-на-башкирский-язык.html «Linux переходит на башкирский язык». proufu.ru сайтында мәҡәлә]</ref>. 2013 йылда OS [[Android]] башҡорт клавиатура сыҡты<ref>[http://www.bashedu.ru/rnews/razrabotana-bashkirskaya-klaviatura-dlya-android Разработана башкирская клавиатура для «Android»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016025441/http://www.bashedu.ru/rnews/razrabotana-bashkirskaya-klaviatura-dlya-android |date=2013-10-16 }}</ref><ref>[http://ildar.me/ba_ru/ Башкирская клавиатура для Android] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140923234246/http://ildar.me/ba_ru/ |date=2014-09-23 }}</ref>, [[iOS]] операцион системаға клавиатура бар<ref>[https://itunes.apple.com/ru/app/bas-ortsa-az/id594472908?mt=8 Башкирская клавиатура для iPhone и iPad]</ref>. <gallery perrow="4" widths="200px" heights="150px"> Файл:Windows 7 ОС башҡорт теле өҫтәмә.png|[[Windows 7]] операцион системала башҡорт теле өҫтәмә Файл:Башҡорт алфавиты.png|[[Mac OS]]-та Башҡорт алфавиты «PT Serif» шрифт менән яҙылған<ref>[http://www.pvsm.ru/mac-os-x/40610 Создание башкирской раскладки для Mac OS X]</ref> Файл:Башҡорт Андроид.png|OS [[Android]]-та башҡорт теленде яҙма Файл:Linux Fedora ОС башҡорт теле өҫтәмә.png|[[Linux Fedora]]-ла башҡорт тупланма өҫтәмә </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Букварь для башкиръ]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://tel.bashqort.com/abc Башҡорт алфавиты tel.bashqort.com сайтында{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410234606/http://tel.bashqort.com/abc |date=2013-04-10 }} * [http://bashqort.com/bashkortsa-jazyu bashqort.com сайтында «Башҡортса яҙыу» мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416081709/http://bashqort.com/bashkortsa-jazyu |date=2013-04-16 }} * [http://virtual.bashqort.com/bvk/bvk.html bashqort.com сайтында башҡорт виртуаль клавиатураһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130215154135/http://virtual.bashqort.com/bvk/bvk.html |date=2013-02-15 }} * [http://www.primavista.ru/rus/dictionary/abc/Bashkir Башҡорт алфавиты тураһында PrimaVista сайтында{{ref-ru}}] * [http://festival.1september.ru/articles/212947/ Башҡорт яҙмаһының тарихы тураһында Митина Т. И. мәҡәләһе{{ref-ru}}] * http://lcph.bashedu.ru/index.php?go=android {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140923231308/http://lcph.bashedu.ru/index.php?go=android |date=2014-09-23 }} * [http://baltoslav.eu/lat/index.php?j=ba&n=1&mova=ru Онлайн башҡорт теленең латинизатор{{ref-ru}}] {{Башҡорт теле}} {{Һайланған мәҡәлә|Тел ғилеме}} [[Категория:Башҡорт теле]] [[Категория:Алфавиттар]] [[Категория:Төрки халыҡтары яҙыуҙары]] l1vam8gleu0a73k44s9331icds4nr0w 0 1652 1301907 1016547 2026-08-06T21:00:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301907 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Йүрүҙән (мәғәнәләр)}} {{Река |Название = Йүрүҙән |Оригинальное название = |Изображение = Ust-Katav, Russia - 1.JPG |Ширина изображения = 250 |Подпись = Йүрүҙән йылғаһы ([[Усть-Катав]] ҡалаһы янында) |Карта = |Ширина карты = |Подпись карты = |Длина = 404 |Площадь бассейна = 7240 |Бассейн = |Бассейн рек = |Расход воды = 55 |Место измерения = |Исток = [[Көньяҡ Урал]] |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = [[Павловка һыуһаҡлағысы]] [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]]) |Местоположение устья = |Высота устья = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = |Категория на Викискладе = Yuryuzan River }} '''Йүрүҙән''' ([[башҡорт теле]]нең көнсығыш диалектында: ''юр'' ''үҙән'', «өлкән йылға» мәғәнәһендә; {{lang-ru|Юрюзань}}) — [[Көньяҡ Урал|Көньяҡ Уралдағы]] йылға. Башланған урыны — Ямантауҙың төньяҡ итәге, [[Белорет районы]]нда. [[Силәбе өлкәһе]], [[Башҡортостан|Башҡортостандың]] [[Белорет районы|Белорет]], [[Салауат районы|Салауат]], [[Дыуан районы|Дыуан]], [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел]] райондары буйлап аға. [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] йылғаһына һул яҡтан ҡушыла (тамағынан 262 км алыҫлыҡта). == Географияһы == Йылға буйында [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Йүрүҙән (ҡала)|Йүрүҙән]], [[Ҡытаутамаҡ]] ({{lang-ru|Усть-Катав}}) ҡалалары, [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]] үҙәге [[Малаяҙ]] ауылы, [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы]] урынлашҡан. == Ҡушылдыҡтары == Төп ҡушылдыҡтары:: уң — [[Кошелевка (Йүрүҙән ҡушылдығы)]], [[Оло Көтөм]], [[Оло Берҙәш]], [[Миҫе (Йүрүҙән ҡушылдығы)]]; һул — [[Ҡатай (Йүрүҙән ҡушылдығы)]], [[Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ)]], [[Айыр (Йүрүҙән ҡушылдығы)|Айыр]], [[Ҡотҡур]], [[Илек (Йүрүҙән ҡушылдығы)]], Ҡарамалы (Вязовка) һ.б.<ref>[https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/yuryuzan-reka/ Йүрүҙән ҡушылдыҡтары]</ref> == Һылтанмалар == * [http://ketvilz.ru/splavy-po-rekam-urala/legenda-o-reke-aj-yuryuzan-i-gore-yangan-tau/ Әй, Йүрүҙән тураһында легенда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130054034/http://ketvilz.ru/splavy-po-rekam-urala/legenda-o-reke-aj-yuryuzan-i-gore-yangan-tau/ |date=2020-11-30 }} * [https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/yuryuzan-reka/ Йүрүҙән ҡушылдыҡтары] == Әҙәбиәт == * [[Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия]]. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир [[Рәшит Шәкүр|Р. З. Шәкүров]]. Өфө: [[Башҡорт энциклопедияһы]] дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән. == Сығанаҡтар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/6111-j-r-n-jyl-a}} {{Bashkir-geo-stub}} [[Категория:Йүрүҙән]] [[Категория:Ҡариҙел ҡушылдыҡтары]] [[Категория:Башҡортостан йылғалары]] [[Категория:Белорет районы йылғалары]] [[Категория:Салауат районы йылғалары]] [[Категория:Дыуан районы йылғалары]] [[Категория:Нуриман районы йылғалары]] [[Категория:Ҡариҙел районы йылғалары]] [[Категория:Силәбе өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Һыу туризмы]] k2skbio6orijx2sgkurd1wrvthgin8k 0 1807 1301959 1276502 2026-08-07T11:27:50Z Shirshikay 48080 яңыртыу 1301959 wikitext text/x-wiki {{coord|54|32|N|60|20|E|type:adm1st_region:RU|display=title}} {{Ук}} '''Силәбе өлкәһе''' ({{lang-ru|Челябинская область}}) — өлкә, [[Рәсәй|Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Көньяҡ Урал]]да урынлашҡан. Административ үҙәге — [[Силәбе]] ҡалаһы. 2019 йылдан өлкә губернаторы — '''Текслер Алексей Леонидович''' == Тарихы == Өлкә [[Тарихи Башҡортостан]] биләмәһендә урынлашҡан. Cиләбе өлкәһенең территорияһы 1744 −1919 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]] составында (1737—1781 йылдарҙа күпселек территорияһы [[Ырымбур губернаһы|губернаһының]] [[Иҫәт провинцияһы]] составында). 1919 йылда [[Ырымбур губернаһы]] Ырымбур һәм Силәбе губерналарына бүленә. 1923 йылдың 3 ноябрендә Силәбе губернаһы бөтөрөлә һәм уның территорияһы үҙәге Свердловск ҡалаһында булған Урал өлкәһенә индерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарында Силәбе өлкәһе ойошторола, уның территорияһы ғәмәлдәге Урал өлкәһенән бүленеп алына. Силәбе өлкәһе составында шул уҡ көндә башлыса башҡорттар йәшәгән райондарҙы үҙ эсенә алған [[Арғаяш милли округы]] ойошторола, 1934 йылдың 17 ноябренән был милли округ бөтөрөлә. 1943 йылда<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12257-sil-be-lk-e]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Силәбе өлкәһе составынан [[Ҡурған өлкәһе]] айырылып сыға. == Географияһы == [[Урал федераль округы]]на инә. [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]] һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләре, [[Башҡортостан]] һәм [[Ҡаҙағстан]] республикалары менән сиктәш. Ҙур ҡалалары — [[Силәбе]], [[Магнитогорск]], [[Златоуст]], [[Озёрск]], [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]], [[Троицк]], [[Копейск]], [[Снежинск]] === Йылғалар === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:left; width:350px;" |- ! class="headerSort" style="background:#ececec;" | Йылға исеме |- | [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] |- | [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] |- | [[Әй (йылға)|Әй]] |- | [[Яйыҡ]] |- | [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]] |} === Күлдәр === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:left; width:350px;" |- ! class="headerSort" style="background:#ececec;" | Күл исеме |- | [[Йөрәккүл]] |- | [[Ҡалды]] |- | [[Ҡомкүл]] |- | [[Өйәлге]] |- | [[Сыбаркүл]] |- | [[Түрғәяҡ]] |- | [[Һуңкүл]] |} == Халҡы == Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 38,24 кеше/км². Урбанизация — 81,8 % <div style="text-align: center;">'''Силәбе өлкәнең халыҡ һаны (кеше) динамикаһы:'''</div> {{Wikidata/Population}} === Милли состав === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:right; width:450px;" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:#ececec;" | Иң өлкән халыҡтары |- ! class="headerSort" style="text-align:left; width:15%;" | Йыл ! style="width:22%;" | [[Урыҫтар]] ! style="width:21%;" | [[Татарҙар]] ! style="width:21%;" | [[Башҡорттар]] ! style="width:21%;" | Күрһәтмәгәндәр |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 1989 | 2 929 507<br /><small>(81,0 %)</small> | 224 605<br /><small>(6,21 %)</small> | 161 169<br /><small>(4,45 %)</small> | 0<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 2002 | 2 965 885<br /><small>(82,3 %)</small> | 205 087<br /><small>(5,69 %)</small> | 166 372<br /><small>(4,62 %)</small> | 11 028<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" |! style="background:#f9f9f9;" | 2010 | 2 829 899<br /><small>(83,8 %)</small> | 180 913<br /><small>(5,36 %)</small> | 162 513<br /><small>(4,81 %)</small> | 99 144<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 2020 | 2 526 414<br /><small>(86,3 %)</small> | 120 242<br /><small>(4,11 %)</small> | 128 071<br /><small>(4,37 %)</small> | 505 200<br /><small>(—)</small> |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:right; width:450px;" |- ! colspan="3" style="text-align:center; background:#ececec;" | 2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡты иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре |- ! class="headerSort" style="text-align:left; width:60%;" | Милләт ! style="width:25%;" | Кеше һаны ! style="width:15%;" | % |- style="text-align:left;" | [[Урыҫтар]] || {{dts|2829899}} || 83,8 |- style="text-align:left;" | [[Татарҙар|Татарҙар]] || {{dts|180913}} || 5,36 |- style="text-align:left;" | [[Башҡорттар]] || {{dts|162513}} || 4,81 |- style="text-align:left;" | [[Украиндар]] || {{dts|50081}} || 1,48 |- style="text-align:left;" | [[Ҡаҙаҡтар]] || {{dts|35297}} || 1,05 |- style="text-align:left;" | [[Немецтар]] || {{dts|18687}} || 0,55 |- style="text-align:left;" | [[Белорустар]] || {{dts|13035}} || 0,39 |- style="text-align:left;" | [[Мордвалар]] || {{dts|12147}} || 0,36 |- style="text-align:left;" | [[Әрмәндәр]] || {{dts|9311}} || 0,28 |- style="text-align:left;" | [[Нуғайбәктәр]] || {{dts|7679}} || 0,23 |- style="text-align:left;" | [[Тажиктар]] || {{dts|7375}} || 0,22 |- style="text-align:left;" | [[Әзербайжандар]] || {{dts|7213}} || 0,21 |- style="text-align:left;" | [[Сыуаштар]] || {{dts|6819}} || 0,20 |- style="text-align:left;" | [[Үзбәктәр]] || {{dts|6446}} || 0,19 |- style="text-align:left;" | [[Сиғандар]] || {{dts|4266}} || 0,13 |- style="text-align:left;" | [[Марийҙар]] || {{dts|3695}} || 0,11 |- style="text-align:left;" | [[Йәһүдтәр]] || {{dts|3358}} || 0,10 |- style="text-align:left;" | [[Удмурттар]] || {{dts|2421}} || 0,07 |- style="text-align:left;" | [[Молдавандар]] || {{dts|1618}} || 0,05 |- style="text-align:left;" | [[Грузиндар]] || {{dts|1417}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | [[Ҡырғыҙҙар]] || {{dts|1410}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | [[Поляктар]] || {{dts|1185}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | Милләтте күрһәтмәгәндәр || {{dts|99144}} || — |} == Иҡтисады == Өлкә иҡтисадында метталлургия (эске тулайым продукттың 60 проценты) һәм машиналар төҙөү (эске тулайым продукттың 15 проценты) сәнәғәт өлөшө ҙур. Эре предприятилар: Магниторск металлургия комбинаты, [[Мечел]], Силәбе трактор заводы, Урал автомобиль заводы һәм башҡалар. Өлкә илдең металлургия һәм тау сәнәғәте үҙәктәренең береһе. Силәбе сәнәғәтенең тарихы XVII быуаттан башлана. Рәсәй Президенты Владимир Путин әйтеүенсә, Силәбе өлкәһе — Рәсәйҙен сәнәғәт йөрәге.<ref>[http://kremlin.ru/news/20061 Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу. 15.01.14]</ref> <blockquote> ''Проблем, я сказал, много, но регион очень важный для нас, это промышленное сердце России, можно сказать.'' <br /> '''Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу ваҡытында. 15.01.14''' </blockquote> == Дәүләт ҡоролошо == Силәбе өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. === Башҡарма власть === {{articlereference| Силәбе өлкәһе Хөкүмәте}} {{articlereference| Силәбе өлкәһе Губернаторы}} [[Силәбе өлкәһе Губернаторы]] — өлкә башлығы һәм өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. [[Силәбе өлкәһе Хөкүмәте]] етәксеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Силәбе өлкәһе Уставы менән билдәләнгән. === Суд власы === Силәбе өлкәһе суд системаһы составында: # [[Силәбе өлкәһе өлкә суды]], [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды # [[Силәбе өлкәһе арбитраж суды]] , [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды === Закондар сығарыу власы === {{articlereference| Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы}} Өлкә Парламенты — [[Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы|Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы]]. == Административ бүленеше == {| class=tiles width="100%" bgcolor="#fff" border="0" cellpadding="3px" cellspacing="2px" |- align="center" bgcolor="#e6eeff" !colspan=2 | '''Муниципаль райондар''' ! '''Ҡала округтар''' ! '''Административ картаһы''' |- valign="top" align="left" bgcolor="#f2f6ff" | 1. [[Агаповка районы]] <br /> 2. [[Арғаяш районы]]<br /> 3. [[Әшә районы]]<br /> 4. [[Бреды районы]]<br /> 5. [[Варна районы]]<br /> 6. [[Үрге Урал районы]]<br /> 7. [[Яманйылға районы]]<br /> 8. [[Этҡол районы]]<br /> 9. [[Кәртәле районы]]<br /> 10. [[Кәҫле районы]]<br /> 11. [[Ҡытау-Ивановск районы]]<br /> 12. [[Ҡыҙыл районы]]<br /> 13. [[Коркино районы]]<br /> 14. [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]]<br /> | 15. [[Ҡоншаҡ районы]]<br /> 16. [[Ҡүҫа районы]]<br /> 17. [[Нуғайбәк районы]]<br /> 18. [[Наҙы-Петровск районы]]<br /> 19. [[Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)|Октябрьский районы]]<br /> 20. [[Пласт районы]]<br /> 21. [[Һатҡы районы]]<br /> 22. [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡарағай районы]]<br /> 23. [[Троицк районы]]<br /> 24. [[Уйылға районы]]<br /> 25. [[Уй районы]]<br /> 26. [[Сыбаркүл районы]]<br /> 27. [[Чесма район]]<br /> | I. [[Үрге Өпәле]]<br /> II. [[Златоуст]]<br /> III. [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]]<br /> IV. [[Копейск]]<br /> V. [[Ҡыштым]]<br /> VI. [[Локомотив]]<br /> VII. [[Магнитогорск]]<br /> VIII. [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]<br /> IX. [[Озёрск (Силәбе өлкәһе)|Озёрск]]<br /> X. [[Снежинск]]<br /> XI. [[Трёхгорный]]<br /> XII. [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]]<br /> XIII. [[Ҡытаутамаҡ]]<br /> XIV. [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]<br /> XV. [[Силәбе]]<br /> XVI. [[Южноуральск]]<br /> |style="background:#FFFFFF"|[[Файл:Chelyab-oblast.svg|thumb|center|300px|Административно-территориаль ҡоролошо, Силәбе өлкәһе]] |- |} <div style="position: relative; width: 500px;"> [[Файл: Outline map of Chelyabinsk Oblast OSM.svg|500px]] {{метка изображения|x=0.51|y=0.24|scale=500|text=[[Арғаяш районы]]}} {{метка изображения|x=0.65|y=0.14|scale=500|text=[[Ҡоншаҡ районы]]}} {{метка изображения|x=0.0|y=0.35|scale=500|text=[[Әшә районы]]}} {{метка изображения|x=0.04|y=0.45|scale=500|text=[[Ҡатау-Ивановск районы]]}} {{метка изображения|x=0.2|y=0.4||scale=500|text=[[Һатҡы районы]]}} {{метка изображения|x=0.3|y=0.25||scale=500|text=[[Ҡүҫа районы]]}} {{метка изображения|x=0.33|y=0.33||scale=500|text= [[Златоуст]]}} {{метка изображения|x=0.4|y=0.39||scale=500|text= [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]}} {{метка изображения|x=0.5|y=0.9||scale=500|text= [[Кәртәле районы]]}} {{метка изображения|x=0.64|y=0.8||scale=500|text= [[Варна районы]]}} {{метка изображения|x=0.5|y=1||scale=500|text= [[Бреды районы]]}} {{метка изображения|x=0.3|y=1||scale=500|text= [[Коркино районы]]}} {{метка изображения|x=0.7|y=0.27||scale=500|text= [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]]}} {{метка изображения|x=0.49|y=0.18||scale=500|text= '''[[Силәбе]]'''}} {{метка изображения|x=0.7|y=0.41||scale=500|text= [[Этҡол районы]]}} {{метка изображения|x=0.18|y=0.8||scale=500|text= [[Магнитогорск]]}} {{метка изображения|x=0.18|y=0.85||scale=500|text= [[Агаповка районы]]}} {{метка изображения|x=0.2|y=0.68||scale=500|text= [[Үрге Урал районы]]}} </div> {{clear}} == Силәбе өлкәһе башҡорттары == Силәбе өлкәһе башҡорттары [[Урал аръяғы]] башҡорттарына ҡарай, [[Оло Иркәбай]], [[Оло Усман]], [[Кесе Ҡаҙаҡбай]], [[Кесе Ултыраҡ]], [[Ялтыр]] (бөтәһе — 99), [[Кесе Ҡаҙаҡбай]], [[Ләүәш]], [[Нөркә]] (ауыл составында башҡорттар — 100 %) һәм башҡа торама пункттарҙа тупланып йәшәй. Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы, «Башҡорт халыҡ үҙәге» Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы (1991 й. алып), «Башҡорт йәштәре иттифағы» төбәк ойошмаһы (2006 й. алып; икеһе лә Силәбелә) эшләй. Силәбе өлкәһе Башҡорт драма театры, Башҡорт филармонияһы, Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Ҡурсаҡ театры, [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат драма театры]], [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Сибай драма театры]], «Сулпан» театры һ.б. гастролдәре үтә; рәссамдар [[Домашников Борис Фёдорович|Б. Ф. Домашников]], С. Б. Краснов, [[Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы|Ә. Ф. Лотфуллин]], А. Н. Романов, [[Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы|Й. Ә. Сөләймәнов]]тарҙың «Һары бейә» һынлы сәнғәт төркөмө ағзаларының эштәре күрһәтелә һ.б. [[Арғаяш районы|Арғаяш]] һәм Ҡоншаҡ райондары мәктәптәрендә башҡорт теле мотлаҡ предмет булараҡ өйрәнелә; Силәбе университетында һәм 1-се Силәбе педагогия колледжының Арғаяш филиалында башҡорт теле уҡытыусылары әҙерләнә, башҡорттар тупланып йәшәгән райондарҙа «Башҡорт юлдаш телевидениеһы» тапшырыуҙары күрһәтелә, Силәбе өлкәһе торама пункттары китапханалары башҡорт телендәге дәреслектәр, уҡыу әсбаптары менән тәьмин ителә. '''Силәбе өлкәһе башҡорт ауылдары''' — Силәбе өлкәһендә милләт буйынса [[башҡорттар]] күпләп йәшәгән ауылдар. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 174 ауылда башҡорттар күпләп йәшәй. == Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек == Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе араһында тиҫтәнән ашыу докуменнтарға ҡул ҡуйылған: # Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә (1997), # Хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (1998), # Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм Силәбе өлкәһе Хөкүмәте араһында Сауҙа-иҡтисад, фәнни-техник, социаль һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (2003), # БР Хөкүмәте һәм «Магнитогорск металлургия комбинаты» ПАЙ араһында килешеү (2006) # БР Архив эштәре буйыса дәүләт комитеты һәм Силәбе өлкәһе хакимиәтенең Архив эштәре буйынса комитеты араһында килешеү, 1997 # БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм Силәбе өлкәһе Һаулыҡ һаҡлау бүлеге араһында хеҙмәттәшлек килешеү (1997), # Өфө һәм Силәбе хакимиәттәре араһында Хеҙмәттәшлек килешеү (1999) # 1991 й. алып БР һәм Силәбе өлкәһе РФ субъекттарының «Оло Урал» иҡтисади хеҙмәттәшлек төбәк-ара ассоциацияһына инә. 1997 й. башлап Силәбелә БР-ҙың Даими вәкиллеге эшләй, 2004—2008 йылдарҙа Магнитогорскиҙа Даими вәкиллек бурыстарын «Башҡорт Сауҙа Йорто» атҡара. БР һәм Силәбе өлкәһе сауҙа әйләнеше 2009 й. 25,2 млрд һум тәшкил итә. Силәбе өлкәһе делегаттары 1—3 сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары эшендә ҡатнаша. Силәбе органик быяла заводында буялған органик быяла алыу өсөн Органик химия институтында эшләнгән технологиялар индерелгән; Силәбе цинк заводында [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның цинк концентраттары эшкәртелә. БР һәм Силәбе өлкәһе иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре ([[Магнитогорск]], 2001), Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуының 450 йыллығына арнап, «Силәбе өлкәһендә Өлкә Һабантуйы» халыҡ байрамы уҙғарыла (Арғаяш районы, 2007); башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары һәм көндәре, ҡоролтайҙары (1993 й. алып), йыл һайын өлкә һәм ҡала һабантуйҙары үткәрелә. 2000 йылдан алып Арғаяш районының Арғаяш ауылында [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]] вәкиллеге эшләй. «Арғужа» (Арғаяш, 1998 й. алып), «Мираҫ», гәзите нәшер ителә. == Билдәле шәхестәр == [[Бикбулатов Наил Вәли улы]], [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы|Д. Ж. Вәлиев]], [[Заимов Халиҡ Шакир улы|Х. Ш. Заимов]], [[Ихсанов Зәйнулла Әмин улы|З. Ә. Ихсанов]], [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы|К. К. Кинйәбулатова]], [[Көсөков Раил Фазыл улы|Р. Ф. Көсөков]], [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы|Х. Ҡ. Ҡушаев]], Д. Н. Лазарева, В. М. Перчаткин, О. А. Пономарёв, Х. Ш. Самохужин, [[Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы|Ҡ. Р. Тимерғәзин]] һ. б. эшмәкәрлеге Башҡортостан менән бәйле. * [[Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы]] (11.04.1959), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалында кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2000). [[Һатҡы районы]] [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ҡасабаһынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly Башҡорт энциклопедияһы — Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406011652/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly |date=2016-04-06 }}{{V|8|04|2019}}</ref>. * [[Ядренников Василий Иванович]] (27.03.1929—5.12.2017), хужалыҡ эшмәкәре. 1970—1989 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы управляющийы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты һәм ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1991) һәм БАССР‑ҙың (1978) атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1996). [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]] Боровое ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17905-yadrennikov-vasilij-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Ядренников Василий Иванович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|24|03|2019}}</ref>. == Галерея == <gallery> Файл:Simonovskiy.JPG|[[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] музейы, XIX быуатта төҙөлгән бина Файл:Serpeevka village.JPG|Өлкәнең көнсығышы Файл:2009._Марка_России_stamp_hi12617764084b352e18509e0.jpg| Рәсәй Почтаһының маркаһы, [[2009]] </gallery> == Мәҙәниәте == 2015 йылдың ғинуарынан өлкә губернаторы Борис Дубровский һәм Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов башланғысы менән Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» исемендә ижтимағи-сәйәси гәзит сыға башланы. Баҫманың тиражы — һигеҙ мең дана, ул ай һайын нәшер ителә. Гәзит Силәбе башҡорттары йәшәгән биләмәләрҙә бушлай таратыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.bashinform.ru/bash/689906/ Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» гәзите сыға башланы] {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Силәбе өлкәһе]] cm2lgfmc6o6p0r131eykz0ixkdyqi35 0 3700 1301894 1053197 2026-08-06T15:40:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301894 wikitext text/x-wiki [[Файл:BigPinkHeart.jpg|200x|мини|1910 йылғы открытка-«валентинка» ]] [[Файл:Valentines Day Chocolates from 2005.jpg|200px|мини|]] [[Файл:Rozen.jpg|200px|мини|]] '''Ғашиҡтар көнө (Изге Валентин көнө) — '''[[14 Февраль (Шаҡай)|14 февралдә]] бөтә донъяла үткәрелгән ғашиҡтар көнө. Был көндә яратҡан һәм ҡәҙерле кешеләргә йөрәк формаһындағы открыткалар — валентинкалар бүләк итеү ҡабул ителгән. Валентинкалар етештереүсе компаниялар үткәргән маркетинг сәйәсәте был байрамды [[Рәсәй|Рәсәйгә]] бөтә доняъға таратты. Уның тарихы романтик мөхәббәткә бәйле.[[Файл:Валентинка.jpg|thumb|слева| Валентинкалар]] [[Беҙҙең эра|Беҙҙең эраның]] [[269]] йылында Рим императоры Клавдий өйләнешеүҙе тыйыусы Указ сығара. Ғаилә ирҙәрҙе өйгә бәйләй, ә улар яҡшы һалдат булыу өсөн яратылған, тип иҫәпләй ул. Валентин исемле йәш [[христианлыҡ|христиан]] руханийы указды тыңламай, бер-береһен һөйгән йәрҙәрҙе йәшереп йәрәштерә. «Законһыҙ өйләнешеүҙәр» тураһында белеп ҡалған император уны язаларға һәм үлтерергә ҡуша. Тотҡонда Валентин ваҡыт үткәреү өсөн төрмә начальнигының ҡыҙына мөхәббәт хаттары яҙа. Ауыр мәлдәр һәм үлем яҡынлашып килеүенә ҡарамаҫтан, йәштәр араһында ҡайнар мөхәббәт хистәре уяна. Хөкөм алдынан, [[270]] йылдың [[14 февраль|февралендә]], егет ҡыҙға «Валентиндан» тип кенә яҙылған хушлашыу ҡағыҙы ебәрә. Ул аҙаҡ ғүмерлек мөхәббәт һәм тоғролоҡ символы булып китә. Күп йылдар үтеү менән Валентиндың көлөн [[Рим|Римдәге]] Изге Плаксидис сиркәүенә ерләйҙәр, ә ҡапҡаларын «Валентин — ҡапҡалары» тип атай башлайҙар. Һуңғараҡ [[сиркәү]] уны изгеләр рәтенә индерә, ә ғашиҡтар үҙҙәренең яҡлаусыһы сифатында ҡабул итә. Был көн бөгөн дә онотолмаған, киреһенсә, халык, бигерәк тә йәштәр араһында киң тарала. Ғашиҡтар көнөндә, [[йола]] буйынса, бер-береһен һөйгәндәр бүләктәр бирешә, "валентинка"лар менән алмаша. Изге Валентин байрамының сәскә эмблемаһы — ҡыҙыл рауза. Сөнки, антик легенда буйынса, ҡыҙыл рауза мөхәббәт аллаһы [[Афродита]] арҡаһында барлыҡҡа килгән, имеш. Алиһә үҙенең яраланған һөйгәне янына йүгергәндә, аҡ рауза ҡыуағына баҫа һәм энәләренә аяғын йәрәхәтләй. Уның илаһи ҡаны сәскәне ҡыҙыл төҫкә буяй. == Һылтанма == {{викисклад|Valentine's Day}} * [http://ValentinesShow.com Всемирный Самый большой Валентин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201210148/http://valentinesshow.com/ |date=2011-02-01 }} * [http://enc.guru.ua/?title_id=38/ Символы и традиции дня святого Валентина. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213132108/http://enc.guru.ua/?title_id=38/ |date=2008-02-13 }} * Әлфиә Әйүпова әҙерләгән материал ҡулланылды. [[Категория:Алфавит буйынса байрамдар]] [[Категория:Мөхәббәт]] [[Категория:14 февраль]] k1shhumdn77t1zkwn38wv0u4kbjiqrg 0 29047 1301917 677997 2026-08-07T04:19:28Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Gillersdorf.PNG]] → [[File:DEU Gillersdorf (Großbreitenbach) COA.svg]] PNG → SVG 1301917 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Гиллерсдорф |төп исеме = Gillersdorf |ил = Германия |герб = DEU Gillersdorf (Großbreitenbach) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 36|lat_sec 23 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 1|lon_sec = 1 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Ильм (район) |теҙмәләге район = Ильм (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Альфред Хауффе |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 3,84 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 660 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 282 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 98701 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = IK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 70 022 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-grossbreitenbach.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Гиллерсдорф''' ({{lang-de|Gillersdorf}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 282 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 3,84 км². Диңгеҙ кимәленән 660 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98701 һәм автомобиль коды — IK. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.vg-grossbreitenbach.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} pf8nknk1cpjifr3r8wrydmvk98zc3ev 0 59197 1301956 1282343 2026-08-07T09:11:41Z Баныу 28584 1301956 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bashkir horse.JPG|thumb| Көньяҡ Уралда башҡорт аттары]] '''Башҡорт аты''' ({{lang-ru|Башкирская лошадь}}) — [[Көньяҡ Урал]] өсөн эндемик [[ат]]тар тоҡомо. Ҡырҡа континенталь климат шарттарында йыл әйләнәһенә тибенлектә йөрөргә өйрәнгән урындағы дала һәм урман тоҡомдарынан килеп сыҡҡан. Башы ҙур, тура ҡабырғалы, киң маңлайлы. Ҡыҫҡа ҡалын муйынлы, түбән мундалы, киң тура арҡалы, түбән осалы. Айғырҙың үлсәмдәре: мунда бейеклеге 142—145, кәүҙәнең ҡыйыш оҙонлоғо 147—150, түш ҡоласы 170—175, енсек ҡоласы 18,5—19,5, тере ауырлығы 450—470 кг, ошондай уҡ бейә үсәмдәре: 138—142, 143—147, 167—172, 18—19, 400—420. == Таралыуы == Башҡорт аты XVII—XVIII быуаттарҙа киң таралған булған. Өфө һәм Ырымбур губерналарында үрсетелгән, Пермь, Ҡазан һәм Һамар губерналарында һәм Көнбайыш Себерҙең почта юлдарында осраған. 8 сәғәт эсендә ял итергә туҡтамай һәм ашатмай 120—140 км юлды үтеп булған башҡорт өслөләре (тройка) киң билдәле булған. == Ҡулланылыуы == Башҡорт аты ултыраҡ тормошта йәшәгән, әгәр күсенһә лә алыҫ араға күсмәй торған, халыҡ аты. Шуға ла аттар, һыбай йөрөүгә ҡарағанда, ауыл хужалығы эшенә яраҡлашҡан. Ул артыҡ сандыр (ҡоро һөйәкле, ябыҡ) түгел, үҫешкән һөлдәһе бар, осаһы (арт яғы) ныҡ иңкеү түгел, ләкин аяҡтары мыҡты һәм көслө, шулай уҡ тояҡтары бик ныҡ. Бик сыҙамлы, тыныс тәбиғәтле. Элек башҡорт аттарының һаны 600 меңгә тиклем еткән. == Башҡорт аты тарихи сығанаҡтарҙа == [[Рычков Пётр Иванович]] «Ырымбур топографияһы» тигән китабында (292 бит) былай тип яҙған: <blockquote>Башҡорт аттары электән үк Рәсәйҙә сыҙамлылығы менән һанланған. </blockquote> Шулай уҡ ул ҡапыл борола алыуын, етеҙлеген, тилберлеген дә билдәләп киткән. Уларҙың хаҡы 30—50 һум торған. Уның һүҙҙәренә ҡарағанда башҡорттарҙың байтағы 300—400 йылҡы малы тотҡан. Рычковтың яҙыуынса, башҡорттар аттарын йәйен дә, ҡышын да тибендә далала йөрөткән.Ҡар нисек кенә ҡалын булмаһын, башҡорт аттары тояҡтары менән сапсып тибенеп, ҡар аҫтынан үҙҙәрен туйындырырлыҡ туң үлән тапҡан. Ҡышын егеүгә файҙаланған аттар өсөн бесән әҙерләнгән. Этнограф [[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]] «Башкиры» тип аталған китабында: <blockquote>«Иң бай башҡорт 3—4 мең баш йылҡы тотһа, иң ярлыһы 20—30 баш йылҡыға хужа»,</blockquote> — тип яҙған. Сергей Минцлов: <blockquote>«Мин башҡорт аттарына һоҡланам! Кем был яҡтарҙы күрмәгән, шуға 25—30 саҡрымға ярыштар булмаҫтай хәл кеүек тойола… Ашатмайынса 60-ар, 90-шар саҡрым юл үтәләр. Ныҡлы әйтә алам, Стәрлетамаҡтың төрмә начальнигын йөрөтөүсе башҡорт 160 саҡрым юлды һелтәгән. Башҡорттар гелән һыбай килеш 90-шарҙы үтә, улар өсөн был — ғәҙәти хәл…»</blockquote> Маршал Семен Буденный:<blockquote> «Башҡорттарҙа йылҡысылыҡ тармағы тарихта монголдар барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк үҫешкән булған. Шуға күрә башҡорт атының монгол тамырҙарын эҙләү (ҡайһы бер хеҙмәттәрҙәге кеүек) нигеҙһеҙ»… </blockquote> == Башҡорт аты һуғыш яланында == Башҡорт аты [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда башҡорт ғәскәрҙәре сафында хеҙмәт итә. Башҡорт аты ҡыйыу, тәүәккәл, тырыш, түҙемле, тыңлаусан, хужаһына ышаныусан. Өйрәтеүгә тиҙ күнегә. Был сифаттары аша ул юғары баһалана. Оҙаҡ ваҡыт шәп сабып йәки йылдам юрғалап барыу һәләте 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында яҡшы билдәләнелә. Был һыбайлыға уҡтан мәргән атырға һәм ҡылыс менән оҫта эш итергә мөмкинлек биргән. Төрлө күнегеүҙәр аша башҡорттар аттарын һуғыш йөрөштәренә махсус тәрбиәләгәндәр. 112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] башлыса башҡорт аттары менән тулыландырыла. == Башҡорт аты тел-әҙәбиәт ҡомартҡыларында == Башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадында аттарға бик күп һәм мөһим иғтибар бүленгән. Башҡорт мифологияһында Толпар — һыуҙан йәки океандар башланған ерҙән сыҡҡан әкиәттәге тылсымлы, ҡанатлы ат. Был исемгә дәрт, атлығыу, уҡталыу, өйөрмә, ҡойон, илһамланыу, ҡанатланыу, күтәрелеү кеүек мәғәнәләр һалынған. Аҡбуҙат, күк ҡанатлы аты, башҡорт халыҡ эпосы «[[Урал батыр]]ҙа» мөһим роль уйнай. Башҡорт халыҡ риүәйәттәрендә (''Аҡһаҡ ҡола'' , ''Ҡара юрға'' , ''Бишҡолон'' , ''Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу'' , «Алпамыша») башҡорт аты — [[Башҡорттар|башҡорт]] батырының тоғро юлдашы. === Ат тураһында мәҡәлдәр һәм әйтемдәр === * [http://incubator.wikimedia.org/wiki/Wq/ba/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A1_%D0%BC%D3%99%D2%A1%D3%99%D0%BB%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5_%D2%BB%D3%99%D0%BC_%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D3%99%D1%80%D0%B5#.D0.90.D1.82 Викиөҙөмтәлә Ат һүҙенә мәҡәлдәр һәм әйтемдәр] == Фотогалерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Лорд 0151-1.jpg|center|200px]] |width="25%"|[[Файл:Лошади на Банном.jpg|center|200px]] |width="27%"|[[Файл:Bashkort.jpg|center|200px]] |width="25%"|[[Файл:Башкирский всадник.jpg|center|200px]] |- |[[Торатау]] шиханы янында |Әбйәлил районында |[[Орловский Александр Осипович|Александр Орловский]]ҙың картинаһы |Башҡорт һыбайлыһы |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Йылҡы]] == Әҙәбиәт == '''Урыҫ телендә''' * Сагин И. А. Башкирская лощадь и пути ее улучшения. — Уфа. 1955. * Свечин К. Б. Коневодство Башкирии. — Уфа. 1974. * Мурсалимов В. С., Сатыев Б. Х. Башкирская лощадь. — Уфа. 1988. == Башҡорт аты ваҡытлы матбуғатта == * [https://www.bashinform.ru/news/1531793-v-abzelilovskom-rayone-bashkirii-loshad-rodila-zherebenka-v-snezhnom-pole/ В Абзелиловском районе Башкирии лошадь родила жеребенка в снежном поле. ИА «Башинформ», 8 декабря 2020 года]{{ref-ru}}{{V|9|12|2020}} * [http://bashgazet.ru/obshestvo/1132-bashort-atyna-tidr-bulma.html Башҡорт атына тиңдәр булмаҫ…, «Башҡортостан» гәзитендә Рәшит ЗӘЙНУЛЛИН мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309065051/http://bashgazet.ru/obshestvo/1132-bashort-atyna-tidr-bulma.html |date=2016-03-09 }} * [http://www.ye02.ru/news/ob/2118-bash1185ort-aty-tormosh-1185oto.html «Башҡорт аты-тормош ҡото», «Йәшлек» гәзитендә Гөлнара Ғәлимованың мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105045930/http://www.ye02.ru/news/ob/2118-bash1185ort-aty-tormosh-1185oto.html |date=2015-11-05 }} * [http://www.ye02.ru/mahsus/1389-xal1185yby1177-ke1199ek-talym1211y1177-ul-bash1185ort-aty.html «Халҡыбыҙ кеүек талымһыҙ ул башҡорт аты», «Йәшлек» гәзитендә Илшат Ҡансурин мәҡәләһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105033046/http://www.ye02.ru/mahsus/1389-xal1185yby1177-ke1199ek-talym1211y1177-ul-bash1185ort-aty.html |date=2015-11-05 }} * [http://www.ye02.ru/konkurs/2983-at-118512411177eren-belm1241g1241n-yulda-ilaj-ultyryr.html «Ат ҡәҙерен белмәгән Юлда илай ултырыр…», «Йәшлек» гәзитендә Баныут Ҡаһарманова мәҡәләһе]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1799-bash-ort-aty}}{{V|9|12|2020}} * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%92%D0%AD/%D0%92%D0%A2/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C Башкирская лошадь Военная энциклопедия. Россия, СПб., 1911—1915] * [http://www.horseplanet.ru/Pages-view-84.html Аттар тураһындағы сайт, башҡорт аттары бите]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bashcountry.blogspot.com Башҡорт аттары фотолары] * [http://konevedia.ru/poroda/bashkirskaya Йылҡысылыҡ буйынса сайт. Башҡорт аты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009000755/http://konevedia.ru/poroda/bashkirskaya |date=2013-10-09 }} {{Навигация1 |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Башҡорт халыҡ мәҡәлдәре һәм әйтемдәре#Ат |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = }} [[Категория:Аттар]] [[Категория:Ат тоҡомдары]] [[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]] 7rbhtvm142llq5yzl28z16mgmpa16z0 0 59441 1301890 1297024 2026-08-06T14:02:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301890 wikitext text/x-wiki {{Минерал |Название = Зөбәржәт |Изображение =Béryl_var._émeraude_sur_quartz_(Carnaiba_Mine_Bahia_-_Brésil).jpg |Подпись = [[Бразилия]] зөбәржәте |Формула = {{Химическая формула|Be|3|Al|2|Si|6|O|18|sort=ne}} |Цвет = Йәшел, һаоғылт-йәшел |Цвет черты = Аҡ |Блеск = Быяла |Прозрачность= Үтә күренеүсән, ярым үтә күренеүсән |Спайность = бик яҡшы түгел |Сингония = [[Гексагональ сингония|Гексагональ]] |Твердость = Моос шкалаһы буйынса7,5 - 8,0 |Излом = Тигеҙһеҙ |Примесь = Fe₂O₃, V₂O₃, Cr₂O₃ |Плотность = 2,69 - 2,78 |Показатель преломления = n_ω = 1.564–1.595,<br> n_ε = 1.568–1.602 }} '''Зөбәржә́т''' — үтә күренеп торған асыҡ йәшел төҫтәге [[аҫыл таш]].<ref>Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)</ref> Химик формулаһы — Be₃Al₂(SiO₃)₆. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == {{commons|emerald}} * [http://www.interlinks.ru/jewelry/1359.html Изумруд в мифах и фактах]{{ref-ru}} * [http://www.colombia.su/Economia/esmerald1.html Колумбия — земля изумрудов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121220135239/http://www.colombia.su/Economia/esmerald1.html |date=2012-12-20 }}{{ref-ru}} * Нәфис фильм «Остров дикарей» {{ref-ru}} * Нәфис фильм «Зеленый огонь» {{ref-ru}} {{Mineral-stub}} 36k218km3avzh0zmluqd6929z86189e 0 66659 1301895 1300223 2026-08-06T17:17:46Z Shirshikay 48080 яңыртыу 1301895 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Арғаяш районы''' ({{lang-ru|''Аргаяшский район''}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең муниципаль берәмеге. 2025 йылдың 13 мартында [[Силәбе өлкәһе]] Закондар сығарыу Йыйылышы ҡарары менән район берҙәм '''Арғаяш муниципаль округына''' үҙгәртелә. 2025 йылдың ноябренән Собрание депутаттары ҡарары менән '''Игорь Викторович Ишимов''' Арғаяш муниципаль округының беренсе башлығы итеп һайлана. == Тарих == 1934 йылдын 17 ғинуарында ул [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] составынан сығарыла. Силәбе өлкәһендә [[Арғаяш милли округы]] барлыҡҡа килә. Был милли округ 1 йылдан һуң, 1934 йылда 17 ноябрендә бөтөрөлә. == Географияһы == Арғаяш районы [[Ҡарабаш ҡала округы|Ҡарабаш]], [[Мейәс ҡала округы|Мейәс]], [[Ҡыштым ҡала округы|Ҡыштым]] ҡала округтары һәм [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]], [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка]], [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ]] райондары менән сиктәш. Районда [[күл]]дәр күп: [[Арғужа һыуһаҡлағысы]], [[Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡомкүл]], [[Өйәлге]], [[Кесе Киҫегәс (күл, Сосновка районы)|Кесе Киҫегәс]], [[Арғаяш (күл, Арғаяш районы)|Арғаяш]], [[Ҡалды]]. Шулай уҡ район (округ) аша [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһы ағып үтә. == Халҡы == {{ Население | Аргаяшский район }} Милли состав (2010): [[башҡорттар]]-60%, [[урыҫтар]] — 30%, [[татарҙар]] — 5%. Халыҡ тығыҙлығы 14,59 кеше/км² == Административ-территориаль ҡоролошо == Районда 12 берекмә, 85 ауыл: {| class="wikitable" border="1" |- ! № п/п ! Муниципаль берекмә ! Үҙәк ! Ауылдар <br />hаны ! Кеше <br />(2002) |- | 1 | [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] | [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] | style="text-align:right" |8 | style="text-align:right" |3 336 |- | 2 | [[Арғаяш ауыл биләмәһе]] | [[Арғаяш (ауыл)]] | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |10 170 |- | 3 | [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] | [[Аяҙғол]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |2 176 |- | 4 | [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] | [[Байрамғол (Силәбе өлкәһе)|Байрамғол]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |3 289 |- | 5 | [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] | [[Дәрбиш]] | style="text-align:right" |7 | style="text-align:right" |2 903 |- | 6 | [[Ишәле ауыл биләмәһе]] | [[Ишәле (станция ҡасабаһы)|Ишәле станцияһы]] | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |1 939 |- | 7 | [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] | [[Ҡамышлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы]] | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |2 490 |- | 8 | [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] | [[Кузнецк (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |3 353 |- | 9 | [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] | [[Ҡолой (ауыл)|Ҡолой]] | style="text-align:right" |13 | style="text-align:right" |5 896 |- | 10 | [[Нөркә ауыл биләмәһе]] | [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] | style="text-align:right" |5 | style="text-align:right" |2 832 |- | 11 | [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] | [[Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)|Хоҙайбирҙе]] | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |1 557 |- | 12 | [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] | [[Яратҡол]] | style="text-align:right" |10 | style="text-align:right" |2 867 |} == Тораҡ пункттар == Районда 85 тораҡ пункт бар. {| class="wikitable sortable collapsible" border="1" |- ! № ! Тораҡ пункт ! Төрө ! Муниципаль берәмек |- | 1 || [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 2 || [[Әбдер]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 3 || [[Һәйбәт (Силәбе өлкәһе)|Һәйбәт]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 4 || [[Араҡай (Силәбе өлкәһе)|Араҡай]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 5 || [[Арғужа]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 6 || [[Арғаяш (ауыл)|Арғаяш]] || ауыл || [[Арғаяш ауыл биләмәһе]] |- | 7 || [[Аяҙғол]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 8 || [[Бәжекәй]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 9 || [[Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)|Байғаҙы]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 10 || [[Байрамғол (Силәбе өлкәһе)|Байрамғол]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 11 || [[Башакүл]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 12 || [[Березовка (Арғаяш районы)|Березовка]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 13 || [[Бигәрҙе]] || ҡасаба || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 14 || [[Бидинск (ҡасаба)|Бидинск]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 15 || [[Биҡҡол (Арғаяш районы)|Биҡҡол]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 16 || [[Оло Иҫәнгилде]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 17 || [[Оло Ҡуйһары]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 18 || [[Оло Ултыраҡ]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 19 || [[Оло Усман]] || ауыл || [[Aҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 20 || [[Оло Яуымбай]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 21 || [[Оло Миҙиәк]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 22 || [[Болансы]] || ауыл || [[Aҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 23 || [[Булат (Арғаяш районы)|Булат]] || ауыл || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 24 || [[Таулы (Арғаяш районы)|Таулы]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 25 || [[Губернск (Силәбе өлкәһе)|Губернск]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 26 || [[Дәүләтбай]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 27 || [[Дәрбиш]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 28 || [[Илембәт]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 29 || [[Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Ишәле]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 30 || [[Ишәле (станция ҡасабаһы)|Ишәле]] || т. й. станцияһы ҡасабаһы || [[Ишәле ауыл биләмәһе]] |- | 31 || [[Ҡәҙер (Силәбе өлкәһе)|Ҡәҙер]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 32 || [[Калиновка (Арғаяш районы)|Калиновка]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 33 || [[Калиновский (Арғаяш районы)|Калиновский]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 34 || [[Ҡамышлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 35 || [[Ҡаракүлмәк (Арғаяш районы)|Ҡаракүлмәк]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 36 || [[Ҡаратуған]] || ауыл || [[Ишәле ауыл биләмәһе]] |- | 37 || [[Кировский (Арғаяш районы)|Кировский]] || ҡасаба || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 38 || [[Комсомольский (Арғаяш районы)|Комсомольский]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 39 || [[Крутолапова]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 40 || [[Кузнецк (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 41 || [[Көҙәш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 42 || [[Ҡолой (ауыл)|Ҡолой]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 43 || [[Ҡолоҡай]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 44 || [[Ҡорамша]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 45 || [[Ҡорман (ауыл)|Ҡорман]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 46 || [[Ҡуянбай]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 47 || [[Ҡыҙылболаҡ]] || ауыл || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 48 || [[Ләүәш (ауыл)|Ләүәш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 49 || [[Мәүлит (Силәбе өлкәһе)|Мәүлит]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 50 || [[Кесе Ҡуйһары]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 51 || [[Кесе Ултыраҡ]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 52 || [[Кесе Усман]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 53 || [[Кесе Яуымбай]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 54 || [[Мәрйенбай]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 55 || [[Марксист (ауыл)|Марксист]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 56 || [[Маяҡ]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 57 || [[Миҙиәк]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 58 || [[Мәтәл]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 59 || [[Мейәс (Арғаяш районы)|Мейәс]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 60 || [[Нәзир]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 61 || [[Яңы Субыл]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 62 || [[Яңы Мейәс]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 63 || [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 64 || [[Передовик (Силәбе өлкәһе)|Передовик]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 65 || [[89-сы разъезд (Силәбе өлкәһе)|89-сы разъезд]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 66 || [[Сәйет (Арғаяш районы)|Сәйет]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 67 || [[Сайма (Арғаяш районы)|Сайма]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 68 || [[Сәләй]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 69 || [[Иҫке Субыл]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 70 || [[Суфый (ауыл)|Суфый]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 71 || [[Һырғайҙы]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 72 || [[Туғыҙбай (Силәбе өлкәһе)|Туғыҙбай]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 73 || [[Тураҡай]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 74 || [[Уйылды (Арғаяш районы)|Уйылды]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 75 || [[Ураҙбай (Арғаяш районы)|Ураҙбай]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 76 || [[Үтәбай]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 77 || [[Хәлит (Арғаяш районы)|Хәлит]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 78 || [[Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)|Хоҙайбирҙе]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 79 || [[Чапаевка (Силәбе өлкәһе)|Чапаевка]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 80 || [[Шишмә (Арғаяш районы)|Шишмә]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 81 || [[Субар]] || ҡасаба || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 82 || [[Көньяҡ Горняк]] || ҡасаба || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 83 || [[Ялтыр]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 84 || [[Яңы Юл (Силәбе өлкәһе)|Яңы Юл]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 85 || [[Яратҡол]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |} == Күренекле шәхестәре == * [[Абдуллин Сиргаже]] — райондың тәүге гербы авторы. * {{МиҙалБ}} [[Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы]] — Советтар Союзы Геройы. * [[Бикбулатов Наил Вәли улы]] - башҡорт ғалимы һәм этнографы, тарих фәндәре кандидаты * [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы]] — башҡорт философы һәм йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор. * [[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) 3-cө рәйесе. * [[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) 4-cе рәйесе. * [[Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы]] — яҙыусы, тәржемәсе, журналист. «''Ҡыҙыл Башҡортостан''» газетаһының (1940—1945), «''Октябрь''» журналының (1946—1948) редакторы. БАССР Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе (1945—1946). * {{МиҙалБ}} [[Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы]] — Советтар Союзы Геройы (1944). * [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы]] — шағирә, Һ. Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (1989), «Почёт билдәһе» ордены кавалеры (1991). * [[Көсөков Раил Фазыл улы]] — [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған, [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы, Ғәлимов [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты, опера йырсыһы. * [[Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы]] — Рәсәй спортсыһы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, актёр. * Сафиуллин Урал Кафеевич — йәмәғәт эшмәкәре. * [[Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ спортсы, бокс буйынса Нью-Йорк чемпионы, Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы, Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулын алыусы, йәмәғәт эшмәкәре. * [[Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ спортсы һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Силәбе өлкәһе]]нең «Башҡорт ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһының рәйесе урынбаҫары. * [[Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы]] (20.11.1947), [[музыка]] белгесе, фольклорсы. 1974 йыл йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 1979 йылдан [[Учалы]] музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1989—2013 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] ғилми хеҙмәткәре. 2009 йылдан [[Рәсәй]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән Иҫке Әсән ауылынан<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/104627/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» — САЛЬМАНОВА Лилия Кутлухужевна]{{ref-ru}}{{V|17|11|2022}}</ref>. == Климаты == {| class="wikitable" style="float: left; clear: left; margin: 0 1.5em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: auto;" |+ '''Арғаяш климаты'''<br><small>Сығанаҡ: [http://chelpogoda.ru Силәбе һауа торошо үҙәге]</small> |- style="background:#e0e0e0; font-weight: bold;" ! Ай !! Абс. макс. !! Ср. макс. !! Ср. темп. !! Ср. мин. !! Абс. мин. !! Осадки (мм) |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Ғинварь''' || 4.1 || -10.8 || -14.1 || -21.0 || -48.1 || 19 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Февраль''' || 8.0 || -8.1 || -12.5 || -19.3 || -45.0 || 16 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Март''' || 15.3 || -0.6 || -4.8 || -12.2 || -36.0 || 18 |- | style="background:#f5fffa;" | '''Апрель''' || 30.5 || 10.2 || 4.7 || -0.8 || -26.3 || 27 |- | style="background:#f5fffa;" | '''Май''' || 35.7 || 18.4 || 12.1 || 6.2 || -11.1 || 47 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Июнь''' || 37.3 || 22.8 || 18.3 || 11.5 || -2.9 || 58 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Июль''' || 41.0 || 24.5 || 19.3 || 14.2 || 3.3 || 87 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Август''' || 36.0 || 21.5 || 17.1 || 11.4 || 0.2 || 43 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Сентябрь''' || 32.5 || 17.5 || 10.9 || 6.4 || -10.1 || 41 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Октябрь''' || 25.5 || 8.5 || 4.1 || -1.0 || -24.0 || 30 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Ноябрь''' || 16.1 || 1.6 || -5.2 || -9.3 || -36.4 || 26 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Декабрь''' || 6.5 || -7.7 || -11.1 || -16.9 || -42.6 || 21 |- style="background:#e0e0e0; font-weight:bold;" | Йыл || 41.0 || 7.5 || 3.2 || -2.5 || -48.1 || 429 |} <br style="clear: both;" /> == Радиостанциялар == * ''106,1 МГц'' — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]] (Башҡортостандың мәғлүмәт һәм йыр каналы, урындағы тапшырғыс аша тапшыра). * ''93,6 МГц'' — «Маяк» радиоһы * ''101,6 МГц'' — «Европа Плюс» * ''102,9 МГц'' — «Интерволна» * ''104,1 МГц'' — «Русское Радио» * ''106,3 МГц'' — «Дорожное Радио» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1019-ar-ayash-rajony}} * [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] журналында Арғаяш башҡорттары тел ижады тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} * [http://www.argayash.ru Официальный сайт Аргаяшского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521045440/http://argayash.ru/ |date=2013-05-21 }} * [http://www.poarg.ucoz.ru Информационно-образовательный сайт Аргаяшского района] * [http://www.yeshlek.ru/habar/print.php?subaction=showfull&id=1124941548&archive=1125819437&start_from=&ucat=1& Аргаяшскому району Челябинской области — 75 лет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Силәбе өлкәһе}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы тарихы]] {{Chelyab-obl-geo-stub}} m0u7uafbw3cism660qccutakmvxo4bj 1301903 1301895 2026-08-06T18:52:31Z Shirshikay 48080 /* Климаты */ 1301903 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Арғаяш районы''' ({{lang-ru|''Аргаяшский район''}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең муниципаль берәмеге. 2025 йылдың 13 мартында [[Силәбе өлкәһе]] Закондар сығарыу Йыйылышы ҡарары менән район берҙәм '''Арғаяш муниципаль округына''' үҙгәртелә. 2025 йылдың ноябренән Собрание депутаттары ҡарары менән '''Игорь Викторович Ишимов''' Арғаяш муниципаль округының беренсе башлығы итеп һайлана. == Тарих == 1934 йылдын 17 ғинуарында ул [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] составынан сығарыла. Силәбе өлкәһендә [[Арғаяш милли округы]] барлыҡҡа килә. Был милли округ 1 йылдан һуң, 1934 йылда 17 ноябрендә бөтөрөлә. == Географияһы == Арғаяш районы [[Ҡарабаш ҡала округы|Ҡарабаш]], [[Мейәс ҡала округы|Мейәс]], [[Ҡыштым ҡала округы|Ҡыштым]] ҡала округтары һәм [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]], [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка]], [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ]] райондары менән сиктәш. Районда [[күл]]дәр күп: [[Арғужа һыуһаҡлағысы]], [[Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡомкүл]], [[Өйәлге]], [[Кесе Киҫегәс (күл, Сосновка районы)|Кесе Киҫегәс]], [[Арғаяш (күл, Арғаяш районы)|Арғаяш]], [[Ҡалды]]. Шулай уҡ район (округ) аша [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһы ағып үтә. == Халҡы == {{ Население | Аргаяшский район }} Милли состав (2010): [[башҡорттар]]-60%, [[урыҫтар]] — 30%, [[татарҙар]] — 5%. Халыҡ тығыҙлығы 14,59 кеше/км² == Административ-территориаль ҡоролошо == Районда 12 берекмә, 85 ауыл: {| class="wikitable" border="1" |- ! № п/п ! Муниципаль берекмә ! Үҙәк ! Ауылдар <br />hаны ! Кеше <br />(2002) |- | 1 | [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] | [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] | style="text-align:right" |8 | style="text-align:right" |3 336 |- | 2 | [[Арғаяш ауыл биләмәһе]] | [[Арғаяш (ауыл)]] | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |10 170 |- | 3 | [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] | [[Аяҙғол]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |2 176 |- | 4 | [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] | [[Байрамғол (Силәбе өлкәһе)|Байрамғол]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |3 289 |- | 5 | [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] | [[Дәрбиш]] | style="text-align:right" |7 | style="text-align:right" |2 903 |- | 6 | [[Ишәле ауыл биләмәһе]] | [[Ишәле (станция ҡасабаһы)|Ишәле станцияһы]] | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |1 939 |- | 7 | [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] | [[Ҡамышлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы]] | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |2 490 |- | 8 | [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] | [[Кузнецк (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |3 353 |- | 9 | [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] | [[Ҡолой (ауыл)|Ҡолой]] | style="text-align:right" |13 | style="text-align:right" |5 896 |- | 10 | [[Нөркә ауыл биләмәһе]] | [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] | style="text-align:right" |5 | style="text-align:right" |2 832 |- | 11 | [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] | [[Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)|Хоҙайбирҙе]] | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |1 557 |- | 12 | [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] | [[Яратҡол]] | style="text-align:right" |10 | style="text-align:right" |2 867 |} == Тораҡ пункттар == Районда 85 тораҡ пункт бар. {| class="wikitable sortable collapsible" border="1" |- ! № ! Тораҡ пункт ! Төрө ! Муниципаль берәмек |- | 1 || [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 2 || [[Әбдер]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 3 || [[Һәйбәт (Силәбе өлкәһе)|Һәйбәт]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 4 || [[Араҡай (Силәбе өлкәһе)|Араҡай]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 5 || [[Арғужа]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 6 || [[Арғаяш (ауыл)|Арғаяш]] || ауыл || [[Арғаяш ауыл биләмәһе]] |- | 7 || [[Аяҙғол]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 8 || [[Бәжекәй]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 9 || [[Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)|Байғаҙы]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 10 || [[Байрамғол (Силәбе өлкәһе)|Байрамғол]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 11 || [[Башакүл]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 12 || [[Березовка (Арғаяш районы)|Березовка]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 13 || [[Бигәрҙе]] || ҡасаба || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 14 || [[Бидинск (ҡасаба)|Бидинск]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 15 || [[Биҡҡол (Арғаяш районы)|Биҡҡол]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 16 || [[Оло Иҫәнгилде]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 17 || [[Оло Ҡуйһары]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 18 || [[Оло Ултыраҡ]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 19 || [[Оло Усман]] || ауыл || [[Aҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 20 || [[Оло Яуымбай]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 21 || [[Оло Миҙиәк]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 22 || [[Болансы]] || ауыл || [[Aҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 23 || [[Булат (Арғаяш районы)|Булат]] || ауыл || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 24 || [[Таулы (Арғаяш районы)|Таулы]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 25 || [[Губернск (Силәбе өлкәһе)|Губернск]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 26 || [[Дәүләтбай]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 27 || [[Дәрбиш]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 28 || [[Илембәт]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 29 || [[Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Ишәле]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 30 || [[Ишәле (станция ҡасабаһы)|Ишәле]] || т. й. станцияһы ҡасабаһы || [[Ишәле ауыл биләмәһе]] |- | 31 || [[Ҡәҙер (Силәбе өлкәһе)|Ҡәҙер]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 32 || [[Калиновка (Арғаяш районы)|Калиновка]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 33 || [[Калиновский (Арғаяш районы)|Калиновский]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 34 || [[Ҡамышлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 35 || [[Ҡаракүлмәк (Арғаяш районы)|Ҡаракүлмәк]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 36 || [[Ҡаратуған]] || ауыл || [[Ишәле ауыл биләмәһе]] |- | 37 || [[Кировский (Арғаяш районы)|Кировский]] || ҡасаба || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 38 || [[Комсомольский (Арғаяш районы)|Комсомольский]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 39 || [[Крутолапова]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 40 || [[Кузнецк (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 41 || [[Көҙәш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 42 || [[Ҡолой (ауыл)|Ҡолой]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 43 || [[Ҡолоҡай]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 44 || [[Ҡорамша]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 45 || [[Ҡорман (ауыл)|Ҡорман]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 46 || [[Ҡуянбай]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 47 || [[Ҡыҙылболаҡ]] || ауыл || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 48 || [[Ләүәш (ауыл)|Ләүәш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 49 || [[Мәүлит (Силәбе өлкәһе)|Мәүлит]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 50 || [[Кесе Ҡуйһары]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 51 || [[Кесе Ултыраҡ]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 52 || [[Кесе Усман]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 53 || [[Кесе Яуымбай]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 54 || [[Мәрйенбай]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 55 || [[Марксист (ауыл)|Марксист]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 56 || [[Маяҡ]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 57 || [[Миҙиәк]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 58 || [[Мәтәл]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 59 || [[Мейәс (Арғаяш районы)|Мейәс]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 60 || [[Нәзир]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 61 || [[Яңы Субыл]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 62 || [[Яңы Мейәс]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 63 || [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 64 || [[Передовик (Силәбе өлкәһе)|Передовик]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 65 || [[89-сы разъезд (Силәбе өлкәһе)|89-сы разъезд]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 66 || [[Сәйет (Арғаяш районы)|Сәйет]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 67 || [[Сайма (Арғаяш районы)|Сайма]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 68 || [[Сәләй]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 69 || [[Иҫке Субыл]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 70 || [[Суфый (ауыл)|Суфый]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 71 || [[Һырғайҙы]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 72 || [[Туғыҙбай (Силәбе өлкәһе)|Туғыҙбай]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 73 || [[Тураҡай]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 74 || [[Уйылды (Арғаяш районы)|Уйылды]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 75 || [[Ураҙбай (Арғаяш районы)|Ураҙбай]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 76 || [[Үтәбай]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 77 || [[Хәлит (Арғаяш районы)|Хәлит]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 78 || [[Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)|Хоҙайбирҙе]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 79 || [[Чапаевка (Силәбе өлкәһе)|Чапаевка]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 80 || [[Шишмә (Арғаяш районы)|Шишмә]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 81 || [[Субар]] || ҡасаба || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 82 || [[Көньяҡ Горняк]] || ҡасаба || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 83 || [[Ялтыр]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 84 || [[Яңы Юл (Силәбе өлкәһе)|Яңы Юл]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 85 || [[Яратҡол]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |} == Күренекле шәхестәре == * [[Абдуллин Сиргаже]] — райондың тәүге гербы авторы. * {{МиҙалБ}} [[Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы]] — Советтар Союзы Геройы. * [[Бикбулатов Наил Вәли улы]] - башҡорт ғалимы һәм этнографы, тарих фәндәре кандидаты * [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы]] — башҡорт философы һәм йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор. * [[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) 3-cө рәйесе. * [[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) 4-cе рәйесе. * [[Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы]] — яҙыусы, тәржемәсе, журналист. «''Ҡыҙыл Башҡортостан''» газетаһының (1940—1945), «''Октябрь''» журналының (1946—1948) редакторы. БАССР Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе (1945—1946). * {{МиҙалБ}} [[Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы]] — Советтар Союзы Геройы (1944). * [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы]] — шағирә, Һ. Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (1989), «Почёт билдәһе» ордены кавалеры (1991). * [[Көсөков Раил Фазыл улы]] — [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған, [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы, Ғәлимов [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты, опера йырсыһы. * [[Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы]] — Рәсәй спортсыһы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, актёр. * Сафиуллин Урал Кафеевич — йәмәғәт эшмәкәре. * [[Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ спортсы, бокс буйынса Нью-Йорк чемпионы, Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы, Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулын алыусы, йәмәғәт эшмәкәре. * [[Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ спортсы һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Силәбе өлкәһе]]нең «Башҡорт ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһының рәйесе урынбаҫары. * [[Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы]] (20.11.1947), [[музыка]] белгесе, фольклорсы. 1974 йыл йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 1979 йылдан [[Учалы]] музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1989—2013 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] ғилми хеҙмәткәре. 2009 йылдан [[Рәсәй]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән Иҫке Әсән ауылынан<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/104627/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» — САЛЬМАНОВА Лилия Кутлухужевна]{{ref-ru}}{{V|17|11|2022}}</ref>. == Климаты == {| class="wikitable" style="float: left; clear: left; margin: 0 1.5em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: auto;" |+ '''Арғаяш климаты'''<br><small>Сығанаҡ: [http://chelpogoda.ru Силәбе һауа торошо үҙәге]</small> |- style="background:#e0e0e0; font-weight: bold;" ! Ай !! Абс. макс. !! Ср. макс. !! Ср. темп. !! Ср. мин. !! Абс. мин. !! Осадки (мм) |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Ғинуар''' || 4.1 || -10.8 || -14.1 || -21.0 || -48.1 || 19 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Февраль''' || 8.0 || -8.1 || -12.5 || -19.3 || -45.0 || 16 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Март''' || 15.3 || -0.6 || -4.8 || -12.2 || -36.0 || 18 |- | style="background:#f5fffa;" | '''Апрель''' || 30.5 || 10.2 || 4.7 || -0.8 || -26.3 || 27 |- | style="background:#f5fffa;" | '''Май''' || 35.7 || 18.4 || 12.1 || 6.2 || -11.1 || 47 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Июнь''' || 37.3 || 22.8 || 18.3 || 11.5 || -2.9 || 58 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Июль''' || 41.0 || 24.5 || 19.3 || 14.2 || 3.3 || 87 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Август''' || 36.0 || 21.5 || 17.1 || 11.4 || 0.2 || 43 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Сентябрь''' || 32.5 || 17.5 || 10.9 || 6.4 || -10.1 || 41 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Октябрь''' || 25.5 || 8.5 || 4.1 || -1.0 || -24.0 || 30 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Ноябрь''' || 16.1 || 1.6 || -5.2 || -9.3 || -36.4 || 26 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Декабрь''' || 6.5 || -7.7 || -11.1 || -16.9 || -42.6 || 21 |- style="background:#e0e0e0; font-weight:bold;" | Йыл || 41.0 || 7.5 || 3.2 || -2.5 || -48.1 || 429 |} <br style="clear: both;" /> == Радиостанциялар == * ''106,1 МГц'' — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]] (Башҡортостандың мәғлүмәт һәм йыр каналы, урындағы тапшырғыс аша тапшыра). * ''93,6 МГц'' — «Маяк» радиоһы * ''101,6 МГц'' — «Европа Плюс» * ''102,9 МГц'' — «Интерволна» * ''104,1 МГц'' — «Русское Радио» * ''106,3 МГц'' — «Дорожное Радио» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1019-ar-ayash-rajony}} * [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] журналында Арғаяш башҡорттары тел ижады тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} * [http://www.argayash.ru Официальный сайт Аргаяшского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521045440/http://argayash.ru/ |date=2013-05-21 }} * [http://www.poarg.ucoz.ru Информационно-образовательный сайт Аргаяшского района] * [http://www.yeshlek.ru/habar/print.php?subaction=showfull&id=1124941548&archive=1125819437&start_from=&ucat=1& Аргаяшскому району Челябинской области — 75 лет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Силәбе өлкәһе}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы тарихы]] {{Chelyab-obl-geo-stub}} g9vxi6eq17xnbcb1uxjdn7a2fzv7vk5 1301905 1301903 2026-08-06T19:14:09Z Shirshikay 48080 /* Тораҡ пункттар */ 1301905 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Арғаяш районы''' ({{lang-ru|''Аргаяшский район''}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең муниципаль берәмеге. 2025 йылдың 13 мартында [[Силәбе өлкәһе]] Закондар сығарыу Йыйылышы ҡарары менән район берҙәм '''Арғаяш муниципаль округына''' үҙгәртелә. 2025 йылдың ноябренән Собрание депутаттары ҡарары менән '''Игорь Викторович Ишимов''' Арғаяш муниципаль округының беренсе башлығы итеп һайлана. == Тарих == 1934 йылдын 17 ғинуарында ул [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] составынан сығарыла. Силәбе өлкәһендә [[Арғаяш милли округы]] барлыҡҡа килә. Был милли округ 1 йылдан һуң, 1934 йылда 17 ноябрендә бөтөрөлә. == Географияһы == Арғаяш районы [[Ҡарабаш ҡала округы|Ҡарабаш]], [[Мейәс ҡала округы|Мейәс]], [[Ҡыштым ҡала округы|Ҡыштым]] ҡала округтары һәм [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]], [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка]], [[Ҡоншаҡ районы|Ҡоншаҡ]] райондары менән сиктәш. Районда [[күл]]дәр күп: [[Арғужа һыуһаҡлағысы]], [[Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)|Ҡомкүл]], [[Өйәлге]], [[Кесе Киҫегәс (күл, Сосновка районы)|Кесе Киҫегәс]], [[Арғаяш (күл, Арғаяш районы)|Арғаяш]], [[Ҡалды]]. Шулай уҡ район (округ) аша [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] йылғаһы ағып үтә. == Халҡы == {{ Население | Аргаяшский район }} Милли состав (2010): [[башҡорттар]]-60%, [[урыҫтар]] — 30%, [[татарҙар]] — 5%. Халыҡ тығыҙлығы 14,59 кеше/км² == Административ-территориаль ҡоролошо == Районда 12 берекмә, 85 ауыл: {| class="wikitable" border="1" |- ! № п/п ! Муниципаль берекмә ! Үҙәк ! Ауылдар <br />hаны ! Кеше <br />(2002) |- | 1 | [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] | [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] | style="text-align:right" |8 | style="text-align:right" |3 336 |- | 2 | [[Арғаяш ауыл биләмәһе]] | [[Арғаяш (ауыл)]] | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |10 170 |- | 3 | [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] | [[Аяҙғол]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |2 176 |- | 4 | [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] | [[Байрамғол (Силәбе өлкәһе)|Байрамғол]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |3 289 |- | 5 | [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] | [[Дәрбиш]] | style="text-align:right" |7 | style="text-align:right" |2 903 |- | 6 | [[Ишәле ауыл биләмәһе]] | [[Ишәле (станция ҡасабаһы)|Ишәле станцияһы]] | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |1 939 |- | 7 | [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] | [[Ҡамышлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы]] | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |2 490 |- | 8 | [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] | [[Кузнецк (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк]] | style="text-align:right" |9 | style="text-align:right" |3 353 |- | 9 | [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] | [[Ҡолой (ауыл)|Ҡолой]] | style="text-align:right" |13 | style="text-align:right" |5 896 |- | 10 | [[Нөркә ауыл биләмәһе]] | [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] | style="text-align:right" |5 | style="text-align:right" |2 832 |- | 11 | [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] | [[Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)|Хоҙайбирҙе]] | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |1 557 |- | 12 | [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] | [[Яратҡол]] | style="text-align:right" |10 | style="text-align:right" |2 867 |} == Тораҡ пункттар == Районда 85 тораҡ пункт бар. {| class="wikitable sortable collapsible" border="1" |- ! № ! Тораҡ пункт ! Төрө ! Муниципаль берәмек |- | 1 || [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 2 || [[Әбдер]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 3 || [[Һәйбәт (Силәбе өлкәһе)|Һәйбәт]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 4 || [[Араҡай (Силәбе өлкәһе)|Араҡай]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 5 || [[Арғужа]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 6 || [[Арғаяш (ауыл)|Арғаяш]] || ауыл || [[Арғаяш ауыл биләмәһе]] |- | 7 || [[Аяҙғол]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 8 || [[Бәжекәй]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 9 || [[Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)|Байғаҙы]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 10 || [[Байрамғол (Силәбе өлкәһе)|Байрамғол]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 11 || [[Башакүл]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 12 || [[Березовка (Арғаяш районы)|Березовка]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 13 || [[Бигәрҙе]] || ҡасаба || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 14 || [[Бидинск (ҡасаба)|Бидинск]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 15 || [[Биҡҡол (Арғаяш районы)|Биҡҡол]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 16 || [[Оло Иҫәнгилде]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 17 || [[Оло Ҡуйһары]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 18 || [[Оло Ултыраҡ]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 19 || [[Оло Усман]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 20 || [[Оло Яуымбай]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 21 || [[Оло Миҙиәк]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 22 || [[Болансы]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 23 || [[Булат (Арғаяш районы)|Булат]] || ауыл || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 24 || [[Таулы (Арғаяш районы)|Таулы]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 25 || [[Губернск (Силәбе өлкәһе)|Губернск]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 26 || [[Дәүләтбай]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 27 || [[Дәрбиш]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 28 || [[Илембәт]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 29 || [[Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Ишәле]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 30 || [[Ишәле (станция ҡасабаһы)|Ишәле]] || т. й. станцияһы ҡасабаһы || [[Ишәле ауыл биләмәһе]] |- | 31 || [[Ҡәҙер (Силәбе өлкәһе)|Ҡәҙер]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 32 || [[Калиновка (Арғаяш районы)|Калиновка]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 33 || [[Калиновский (Арғаяш районы)|Калиновский]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 34 || [[Ҡамышлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 35 || [[Ҡаракүлмәк (Арғаяш районы)|Ҡаракүлмәк]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 36 || [[Ҡаратуған]] || ауыл || [[Ишәле ауыл биләмәһе]] |- | 37 || [[Кировский (Арғаяш районы)|Кировский]] || ҡасаба || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 38 || [[Комсомольский (Арғаяш районы)|Комсомольский]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 39 || [[Крутолапова]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 40 || [[Кузнецк (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 41 || [[Көҙәш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 42 || [[Ҡолой (ауыл)|Ҡолой]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 43 || [[Ҡолоҡай]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 44 || [[Ҡорамша]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 45 || [[Ҡорман (ауыл)|Ҡорман]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 46 || [[Ҡуянбай]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 47 || [[Ҡыҙылболаҡ]] || ауыл || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 48 || [[Ләүәш (ауыл)|Ләүәш]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 49 || [[Мәүлит (Силәбе өлкәһе)|Мәүлит]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 50 || [[Кесе Ҡуйһары]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 51 || [[Кесе Ултыраҡ]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 52 || [[Кесе Усман]] || ауыл || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 53 || [[Кесе Яуымбай]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 54 || [[Мәрйенбай]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 55 || [[Марксист (ауыл)|Марксист]] || ауыл || [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] |- | 56 || [[Маяҡ]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 57 || [[Миҙиәк]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 58 || [[Мәтәл]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 59 || [[Мейәс (Арғаяш районы)|Мейәс]] || ҡасаба || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 60 || [[Нәзир]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 61 || [[Яңы Субыл]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 62 || [[Яңы Мейәс]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 63 || [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 64 || [[Передовик (Силәбе өлкәһе)|Передовик]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 65 || [[89-сы разъезд (Силәбе өлкәһе)|89-сы разъезд]] || ҡасаба || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 66 || [[Сәйет (Арғаяш районы)|Сәйет]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 67 || [[Сайма (Арғаяш районы)|Сайма]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 68 || [[Сәләй]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 69 || [[Иҫке Субыл]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 70 || [[Суфый (ауыл)|Суфый]] || ауыл || [[Нөркә ауыл биләмәһе]] |- | 71 || [[Һырғайҙы]] || ауыл || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 72 || [[Туғыҙбай (Силәбе өлкәһе)|Туғыҙбай]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 73 || [[Тураҡай]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 74 || [[Уйылды (Арғаяш районы)|Уйылды]] || ҡасаба || [[Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Кузнецк ауыл биләмәһе]] |- | 75 || [[Ураҙбай (Арғаяш районы)|Ураҙбай]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 76 || [[Үтәбай]] || ауыл || [[Аяҙғол ауыл биләмәһе]] |- | 77 || [[Хәлит (Арғаяш районы)|Хәлит]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 78 || [[Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)|Хоҙайбирҙе]] || ҡасаба || [[Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе]] |- | 79 || [[Чапаевка (Силәбе өлкәһе)|Чапаевка]] || ауыл || [[Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Ҡамышлы ауыл биләмәһе]] |- | 80 || [[Шишмә (Арғаяш районы)|Шишмә]] || ауыл || [[Байрамғол ауыл биләмәһе]] |- | 81 || [[Субар]] || ҡасаба || [[Аҡбаш ауыл биләмәһе]] |- | 82 || [[Көньяҡ Горняк]] || ҡасаба || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 83 || [[Ялтыр]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |- | 84 || [[Яңы Юл (Силәбе өлкәһе)|Яңы Юл]] || ауыл || [[Дәрүиш ауыл биләмәһе]] |- | 85 || [[Яратҡол]] || ауыл || [[Яратҡол ауыл биләмәһе]] |} == Күренекле шәхестәре == * [[Абдуллин Сиргаже]] — райондың тәүге гербы авторы. * {{МиҙалБ}} [[Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы]] — Советтар Союзы Геройы. * [[Бикбулатов Наил Вәли улы]] - башҡорт ғалимы һәм этнографы, тарих фәндәре кандидаты * [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы]] — башҡорт философы һәм йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор. * [[Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) 3-cө рәйесе. * [[Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы]] — [[БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты]] (БашЦИК) 4-cе рәйесе. * [[Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы]] — яҙыусы, тәржемәсе, журналист. «''Ҡыҙыл Башҡортостан''» газетаһының (1940—1945), «''Октябрь''» журналының (1946—1948) редакторы. БАССР Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе (1945—1946). * {{МиҙалБ}} [[Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы]] — Советтар Союзы Геройы (1944). * [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы]] — шағирә, Һ. Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (1989), «Почёт билдәһе» ордены кавалеры (1991). * [[Көсөков Раил Фазыл улы]] — [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған, [[Башҡортостан]]дың халыҡ артисы, Ғәлимов [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Сәләм исемендәге премияһы]] лауреаты, опера йырсыһы. * [[Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы]] — Рәсәй спортсыһы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, актёр. * Сафиуллин Урал Кафеевич — йәмәғәт эшмәкәре. * [[Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ спортсы, бокс буйынса Нью-Йорк чемпионы, Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы, Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулын алыусы, йәмәғәт эшмәкәре. * [[Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы]] — профессиональ спортсы һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Силәбе өлкәһе]]нең «Башҡорт ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһының рәйесе урынбаҫары. * [[Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы]] (20.11.1947), [[музыка]] белгесе, фольклорсы. 1974 йыл йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 1979 йылдан [[Учалы]] музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1989—2013 йылдарҙа хәҙерге [[ТТӘИ|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] ғилми хеҙмәткәре. 2009 йылдан [[Рәсәй]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән Иҫке Әсән ауылынан<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/104627/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» — САЛЬМАНОВА Лилия Кутлухужевна]{{ref-ru}}{{V|17|11|2022}}</ref>. == Климаты == {| class="wikitable" style="float: left; clear: left; margin: 0 1.5em 1em 0; font-size: 90%; text-align: center; width: auto;" |+ '''Арғаяш климаты'''<br><small>Сығанаҡ: [http://chelpogoda.ru Силәбе һауа торошо үҙәге]</small> |- style="background:#e0e0e0; font-weight: bold;" ! Ай !! Абс. макс. !! Ср. макс. !! Ср. темп. !! Ср. мин. !! Абс. мин. !! Осадки (мм) |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Ғинуар''' || 4.1 || -10.8 || -14.1 || -21.0 || -48.1 || 19 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Февраль''' || 8.0 || -8.1 || -12.5 || -19.3 || -45.0 || 16 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Март''' || 15.3 || -0.6 || -4.8 || -12.2 || -36.0 || 18 |- | style="background:#f5fffa;" | '''Апрель''' || 30.5 || 10.2 || 4.7 || -0.8 || -26.3 || 27 |- | style="background:#f5fffa;" | '''Май''' || 35.7 || 18.4 || 12.1 || 6.2 || -11.1 || 47 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Июнь''' || 37.3 || 22.8 || 18.3 || 11.5 || -2.9 || 58 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Июль''' || 41.0 || 24.5 || 19.3 || 14.2 || 3.3 || 87 |- | style="background:#fffaf0;" | '''Август''' || 36.0 || 21.5 || 17.1 || 11.4 || 0.2 || 43 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Сентябрь''' || 32.5 || 17.5 || 10.9 || 6.4 || -10.1 || 41 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Октябрь''' || 25.5 || 8.5 || 4.1 || -1.0 || -24.0 || 30 |- | style="background:#fff5ee;" | '''Ноябрь''' || 16.1 || 1.6 || -5.2 || -9.3 || -36.4 || 26 |- | style="background:#f0f8ff;" | '''Декабрь''' || 6.5 || -7.7 || -11.1 || -16.9 || -42.6 || 21 |- style="background:#e0e0e0; font-weight:bold;" | Йыл || 41.0 || 7.5 || 3.2 || -2.5 || -48.1 || 429 |} <br style="clear: both;" /> == Радиостанциялар == * ''106,1 МГц'' — [[Юлдаш (радио)|«Юлдаш» радиоһы]] (Башҡортостандың мәғлүмәт һәм йыр каналы, урындағы тапшырғыс аша тапшыра). * ''93,6 МГц'' — «Маяк» радиоһы * ''101,6 МГц'' — «Европа Плюс» * ''102,9 МГц'' — «Интерволна» * ''104,1 МГц'' — «Русское Радио» * ''106,3 МГц'' — «Дорожное Радио» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1019-ar-ayash-rajony}} * [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] журналында Арғаяш башҡорттары тел ижады тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} * [http://www.argayash.ru Официальный сайт Аргаяшского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521045440/http://argayash.ru/ |date=2013-05-21 }} * [http://www.poarg.ucoz.ru Информационно-образовательный сайт Аргаяшского района] * [http://www.yeshlek.ru/habar/print.php?subaction=showfull&id=1124941548&archive=1125819437&start_from=&ucat=1& Аргаяшскому району Челябинской области — 75 лет]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Силәбе өлкәһе}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы тарихы]] {{Chelyab-obl-geo-stub}} eot2gjw6d75kub4lifxgg02m3zjqxtw 0 66686 1301906 1282980 2026-08-06T21:00:02Z Shirshikay 48080 өҫтәмә 1301906 wikitext text/x-wiki {{Административная единица |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Ҡоншаҡ районы |Оригинальное название =Кунашакский район |Герб = RUS Кунашакский район COA.gif |Флаг = Flag of Kunashak rayon (Chelyabinsk oblast).png |Описание флага = Ҡоншаҡ районы флагы |Страна = {{RUS}} |Статус = |Гимн = |Входит в = [[Силәбе өлкәһе]] |Включает = 9 берекмә |Столица = [[Ҡоншаҡ]] ауылы |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = [[1930]] |Глава = |Название главы = |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки = | Население = {{ Население | Кунашакский район | тс }} | Год переписи = {{ Население | Кунашакский район | г }} | Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Кунашакский район | ч }} * 100 / {{ Население | Челябинская область | ч }} round 2 ) }} | Место по населению = 17 | Плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Кунашакский район | ч }} / 3280 round 2 ) }} }} |Место по плотности = |Национальный состав = [[башҡорттар]] – 47%, [[татарҙар]]– 36%, [[урыҫтар]] – 15% |Конфессиональный состав = |Площадь = 3 280 |Место по площади = 12 |Максимальная высота = |Средняя высота = |Минимальная высота = |Широта = |Долгота = |coor = |Карта = Chelyabinskaya_oblast_Kunashaksky_rayon.png |ЧасовойПояс = {{MSK+2}} |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Код автомобильных номеров = 74, 174 |Сайт = http://www.kunashak.ru/kunashak/index.php |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Ҡоншаҡ районы''' ({{lang-ru|Кунашакский район}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең административ-территориаль берәмеге. Район үҙәге — [[Ҡоншаҡ]] ауылы. == География == Район Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] һәм [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған өлкәләре]] менән сиктәш. Районда [[Сыбаркүл (күл)|Сыбаркүл]] һәм [[Айлыкүл (күл)|Айлыкүл]] күлдәре, [[Ҡараболаҡ]], [[Бағыряҡ]], [[Көртмәле һаҙы]] йылғалары аға. === Сиктәшлек === {| class="wikitable" |- ! Яҡ !! Район йәки регион |- | [[Төньяҡ]] || [[Кәҫле районы]] |- | [[Төньяҡ]]-[[көнсығыш]] || [[Свердловск өлкәһе]], [[Ҡурған өлкәһе]] |- | [[Көньяҡ]]-[[көнсығыш]] || [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Красноармейск районы]] |- | [[Көньяҡ]] || [[Арғаяш районы]], [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]] |} == Халҡы == {| style="margin: 0 auto; text-align: center;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 5px; width: 100%; display: block;" | Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе диаграммаһы |- {{Wikidata/Population}} [[Файл:V Международный туристический форум "Большой Урал" 03.jpg|мини|слева|Ҡоншаҡ районында башҡорт сувениры эшләүселәр Екатеринбургта үткән V Халыҡ-ара турист форумында, 2017]] ; Милли составы Ҡоншаҡ районында төрлө милләт вәкилдәре: башҡорттар, татарҙар, урыҫтар, украиндар, немецтар, ҡаҙаҡтар һәм бик күп башҡа халыҡтар йәшәй. Шундай состав дөйөм алғанда район мәҙәниәтен ҡабатланмаҫ итә. Күп төрлө байрамдар билдәләнә. Төрлө сығанаҡтарҙа райондың башҡорт телендәге формаһы килтерелә({{lang-ba|Ҡоншаҡ районы}}<ref>[http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} Ссылка на статью в журнале [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]]</ref>, ''Көншәк районы''). Ҡоншаҡ Тарихи Башҡортостан ере булғас, башҡорттар һәр ауылда, ҡасабала, ҡалала күпләп йәшәй. Төп башҡорт ауылдары: Яңы Бүре, Оло Ҡояш, Һары һәм Хәлит. Башҡорттар йәшәгән ауылдар: Әшир, Яңы Бүре, Оло Ҡояш, Яңы Ҡорман, Һары, Хәлит, шулай уҡ Ҡыҙыл, Әлифкүл, Мәхмүт, Сосновка, Борисовка, Ҡәнзәфәр, Ибраһим, Ҡырмыҫҡалы, Кесе Ҡояш, Һарыкүлмәк, Суртаныш, Ноғоман, Сураҡ, Солтан, Әмин, Ҡайынкүл, Ҡаракүлмәк, Сөләймән, Сыбакүл, Оло Иркәбай, Оло Түләк, Ҡарағайкүл, Ҡолошбай, Сураҡай, Солтанай, Юлдаш, Ямантай, Аҡсакүл, Иҡсан, Ҡарино, Мурино, Серкино, Соҡор, Бараҡ, Баязит, Оло Ҡаҙаҡбай, Бүре, Ҡобағыш, Ҡунаҡбай, Кесе Ҡаҙаҡбай. Башҡорттар шулай уҡ Трудовой, Маяҡ, Дружный, Прибрежный, Ҡомкүл, Мансур, Таҡталым һ. б. ҡасабаларҙа йәшәй. Татарҙар Ҡоншаҡта, Мөслимдә, Татар Караболкаһында, Бағаряк-тамаҡта, Усман һәм [[Мусаҡай]]ҙа йәшәй. Башҡорт ауылдары Яңы Бүрелә, Оло Ҡояшта, Һары һәм Хәлит ауылдарында ла һәм Лесной, Дружный һәм Синарский ҡасабаларында татарҙар бар. == Тарих == 1917—1930 йылдарҙа район биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]]ның Арғаяш кантонына керә. 1934 йылдың 17 ғинуарынан 17 ноябренә тиклем [[Арғаяш милли округы]]на ҡарай. Артабан үрҙәге идаралыҡ ҡарары менән Силәбе өлкәһенә индерелгән. == Админстратив ҡоролошо == 9 берекмә, 73 халыҡ йәшәгән пункт бар. {| class="wikitable" border="1" |- ! № п/п ! Берекмә ! Үҙәк ! Пункттар <br />һаны !Халыҡ <br />(2002), һаны, кеше |- | 1 | Әшир ауыл биләмәһе | Әшир | style="text-align:right" |3 | style="text-align:right" |652 |- | 2 | Бүре ауыл биләмәһе | Яңы Бүре ауылы | style="text-align:right" |4 | style="text-align:right" |2 582 |- | 3 | Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе | [[Ҡоншаҡ]] | style="text-align:right" |7 | style="text-align:right" |7 640 |- | 4 | Ҡояш ауыл биләмәһе | Оло Ҡояш | style="text-align:right" |10 | style="text-align:right" |2 898 |- | 5 | Мөслим ауыл биләмәһе | Мөслим | style="text-align:right" |8 | style="text-align:right" |5 591 |- | 6 | Һары ауыл биләмәһе | Һары | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |2 267 |- | 7 | Өрөккүл ауыл биләмәһе | Дружный ҡасабаһы | style="text-align:right" |11 | style="text-align:right" |3 089 |- | 8 | Бағаряҡ-тамаҡ ауыл биләмәһе | Бағаряк-тамаҡ | style="text-align:right" |13 | style="text-align:right" |3 065 |- | 9 | Хәлит ауыл биләмәһе | Хәлит | style="text-align:right" |10 | style="text-align:right" |4 433 |} Ҡоншаҡ районында 73 халыҡ йәшәгән пункт бар. {{Автонумерация | Оформление = standard sortable collapsible collapsed | Название = Райондың тораҡ пункттары исемлеге | Столбцов = 5 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тип | Заголовок4 = Халҡы | Заголовок5 = Муниципаль берәмек | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[Аҡсакүл (ауыл)|Аҡсакүл]] | ауыл| {{ Население | Акчакуль (деревня) | тс }} | [[Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Әлифҡол]] | ауыл| {{ Население | Алифкулова | тс }} | [[Ғәшер ауыл биләмәһе]] | | [[Әмин (Ҡоншаҡ районы)|Әмин]] | ауыл| {{ Население | Аминева (деревня) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Арыҡ|Арыҡ]] | ауыл| {{ Население | Арыкова (деревня) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ғәшер]] | ауыл| {{ Население | Аширово | тс }} | [[Ғәшир ауыл биләмәһе]] | | [[Бараҡ (Рәсәй)|Бараҡ]] | ауыл| {{ Население | Баракова | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Баязит (Силәбе өлкәһе)|Баязит]] | ауыл| {{ Население | Баязитова | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Оло Иркәбай]] | ауыл| {{ Население | Большая Иркабаево | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Оло Ҡаҙаҡбай]] | ауыл| {{ Население | Большая Казакбаева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Оло Түләк]] | ауыл| {{ Население | Большая Тюлякова | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Оло Ҡояш]] | ауыл| {{ Население | Большой Куяш | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Борисовка (Ҡоншаҡ районы)|Борисовка]] | ауыл| {{ Население | Борисовка (Кунашакский район) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Бүре (Силәбе өлкәһе)|Бүре]] | ауыл| {{ Население | Бурино (Челябинская область) | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Голубинка (Силәбе өлкәһе)|Голубинка]] | ауыл| {{ Население | Голубинка (Челябинская область) | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Дружный (Ҡоншаҡ районы)|Дружный]] | ҡасаба| {{ Население | Дружный (Кунашакский район) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ибраһим (Силәбе өлкәһе)|Ибраһим]] | ауыл | {{ Население | Ибрагимова (деревня) | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Иҡсан|Иҡсан]] | ауыл| {{ Население | Иксанова | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡайынкүл (ауыл)|Ҡайынкүл]] | ауыл| {{ Население | Каинкуль | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе)|Ҡәнзәфәр]]| ауыл| {{ Население | Канзафарова | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡарағайкүл (ауыл, Ҡоншаҡ районы)|Ҡарағайкүл]] | ауыл| {{ Население | Карагайкуль (Челябинская область) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡарағайлы (Силәбе өлкәһе)|Ҡарағайлы]] | ҡасаба| {{ Население | Карагайлы (Челябинская область) | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡаракүлмәк (Ҡоншаҡ районы)|Ҡаракүлмәк]] | ауыл| {{ Население | Каракульмяк (Кунашакский район) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Карино (Силәбе өлкәһе)|Карино]] | ауыл| {{ Население | Карино (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡобағош (Силәбе өлкәһе)|Ҡобағош]] | ауыл| {{ Население | Кубагушева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡолошбай]] | ауыл| {{ Население | Кулужбаева | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡомкүл (ҡасаба)|Ҡомкүл]] | ҡасаба| {{ Население | Кумкуль (посёлок) | тс }} | [[Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡунаҡбай (Силәбе өлкәһе)|Ҡунаҡбай]] | ауыл| {{ Население | Кунакбаева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡоншаҡ (тимер юл станцияһы ҡасабаһы)|Ҡоншаҡ]] | {{abbr|т.ю. станцияһы ҡасабаһы|тимер юл станцияһы ҡасабаһы|0}} | {{ Население | Кунашак (посёлок железнодорожной станции) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡоншаҡ]] | ауыл| {{ Население | Кунашак (село) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Ҡырмыҫҡалы (Силәбе өлкәһе)|Ҡырмыҫҡалы]] | ауыл| {{ Население | Кырмыскалы | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Лесной (Ҡоншаҡ районы)|Лесной]] | ҡасаба| {{ Население | Лесной (Кунашакский район) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Кесе Ҡаҙаҡбай]] | ауыл| {{ Население | Малая Казакбаева | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Кесе Ҡоншаҡ]] | ауыл| {{ Население | Малый Кунашак | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Кесе Ҡояш]] | ауыл| {{ Население | Малый Куяш | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Мансур (Силәбе өлкәһе)|Мансур]] | ауыл| {{ Население | Мансурова (деревня) | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Мәхмүт (Силәбе өлкәһе)|Мәхмүт]] | ауыл| {{ Население | Махмутова | тс }} | [[Ғәшер ауыл биләмәһе]] | | [[Маяк (Ҡоншаҡ районы)|Маяк]] | ҡасаба| {{ Население | Маяк (Кунашакский район) | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Маян]] | ҡасаба| {{ Население | Маян | тс }} | [[Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Муры (Силәбе өлкәһе)|Муры]] | ауыл| {{ Население | Мурино (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Мусаҡай]] | ауыл| {{ Население | Мусакаева | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Мөслим (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] | {{abbr|т.ю. станцияһы ҡасабыһы|тимер юл станцияһы ҡасабыһы|0}} | {{ Население | Муслюмово (посёлок, Челябинская область) | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Мөслим (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Мөслим]] | ауыл| {{ Население | Муслюмово (село, Челябинская область) | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Нижняя (Силәбе өлкәһе)|Нижняя]] | {{abbr|т.ю. станцияһы ҡасабыһы|тимер юл станцияһы ҡасабыһы|0}} | {{ Население | Нижняя (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Яңы Бүре]] | ауыл| {{ Население | Новобурино | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]] | | [[Яңы Ҡорман]] | ауыл| {{ Население | Новое Курманово | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Ноғман (Силәбе өлкәһе)|Ноғман]] | ауыл| {{ Население | Нугуманово | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Прибрежный (Силәбе өлкәһе)|Прибрежный]] | ҡасаба| {{ Население | Прибрежный (Челябинская область) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Разъезд № 2]] |ҡасаба| {{ Население | Разъезд № 2 | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]] | | [[Разъезд № 3]] |ҡасаба| {{ Население | Разъезд № 3 | тс }} | [[Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Разъезд № 5]] | ҡасаба| {{ Население | Разъезд № 5 | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Һары (Ҡоншаҡ районы)|Һары]] | ауыл| {{ Население | Сары (Кунашакский район) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Һарыҡай]] | ауыл| {{ Население | Сарыкаево | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Һарыкүлмәк]] | ауыл| {{ Население | Сарыкульмяк | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Сәркәй]] | ауыл| {{ Население | Серкино (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Сәнәр (Силәбе өлкәһе)|Сәнәр]] | ҡасаба| {{ Население | Синарский (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Сосновка (Ҡоншаҡ районы)|Сосновка]] | ауыл| {{ Население | Сосновка (Кунашакский район) | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]] | | [[Сөләймән (Силәбе өлкәһе)|Сөләймән]] | ауыл| {{ Население | Сулейманово (Челябинская область) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Солтанай (Силәбе өлкәһе)|Солтанай]] | ауыл| {{ Население | Султанаева | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Солтан (Силәбе өлкәһе)|Солтан]] | ауыл| {{ Население | Султаново | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Сураҡ]] | ауыл| {{ Население | Сураково | тс }} | [[Мөслим ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Мөслим ауыл биләмәһе]] | | [[Суртаныш]] | ауыл| {{ Население | Суртаныш | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Татар Ҡараболағы]] | ауыл| {{ Население | Татарская Караболка | тс }} | [[Ҡояш ауыл биләмәһе]] | | [[Таҡталым]] | ауыл| {{ Население | Тахталым | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Трудовой (Силәбе өлкәһе)|Трудовой]] | ҡасаба| {{ Население | Трудовой (Челябинская область) | тс }} | [[Бүре ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)|Бүре ауыл биләмәһе]] | | [[Үрәкүл]] | ауыл| {{ Население | Урукуль | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ғосман (ауыл)|Ғосман]] | ауыл| {{ Население | Усманова (деревня) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Бәғерәктамаҡ (ауыл)|Бәғерәктамаҡ]] | ауыл| {{ Население | Усть-Багаряк | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Хәлит (Ҡоншаҡ районы)|Хәлит]] | ауыл| {{ Население | Халитово (Челябинская область) | тс }} | [[Хәлит ауыл биләмәһе]] | | [[Себәкүл]] | ауыл| {{ Население | Чебакуль (деревня) | тс }} | [[Һары ауыл биләмәһе]] | | [[Сүкер]] | ауыл| {{ Население | Чекурова (деревня) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Элеваторный (Силәбе өлкәһе)|Элеваторный]] | ҡасаба| {{ Население | Элеваторный (Челябинская область) | тс }} | [[Бәгәрәктамаҡ ауыл биләмәһе]] | | [[Юлдаш (Ҡоншаҡ районы)|Юлдаш]] | ауыл| {{ Население | Юлдашева (деревня) | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] | | [[Ямантай]] | ауыл| {{ Население | Ямантаева | тс }} | [[Үрәкүл ауыл биләмәһе]] }} == Иҡтисады == Район иҡтисадының нигеҙен [[ауыл хужалығы]] тармағы тәшкил итә. Ауыл хужалығы предприятиелары [[бойҙай]], [[ҡарабойҙай]], [[сөгөлдөр]], [[көнбағыш]], [[кукуруз]], [[малсылыҡ]] менән махсуслаша. Етештереүҙең иң ҙур өлөшө [[аҙыҡ-түлек]] етештереүгә тура килә. == Билдәле шәхестәре == * [[Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы]] — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе<ref name="БҠЭ">Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 303 бит</ref>; * [[Ҡадир Даян]] — [[башҡорт]] яҙыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре; * {{МиҙалБ}} [[Солтанов Барый Муллағәли улы]]  (13.10.1907—21.01.1945) — Советтар Союзы Геройы (1945). Хәлит (Ҡоншаҡ районы)|Хәлит ауылы. * [[Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы]] — башҡорт шағиры; * [[Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы]] — нефтсе, геолог, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор; * [[Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы|Ғәлимов Сәләм]] — (18.01.1911—19.06.1939) — [[башҡорт]] шағиры, журналист һәм ғилми хеҙмәткәр. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (Тәгәш ауылы). * [[Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы]] (12.12.1907—1964), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан [[Башҡорт театр-художество училищеһы]]ның уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, 1951—1964 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1956). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] орденындары кавалеры. [[Ҡоншаҡ]] ауылынан. * [[Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы]] — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе, аҙаҡтан ВЛКСМ Үҙәк Комитеты секретары (Ҡәнзәфәр ауылы). * Искандәр Рәмилә Риф ҡыҙы — кино һәм театра актрисаһы, «Алтын Лира» премияһы лауреаты ([[Мәскәү]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|90491}}{{V|09|12|2022}} * [http://www.vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf «[[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]» журналында мәкәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925065228/http://vatandash.ru/pics/pdf/831.pdf |date=2020-09-25 }} * [http://www.kunashak.ru Официальный сайт Кунашакского района] * [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/kunasak.htm История герба Кунашакского района] * [http://www.dlica.ru/showart.php?id=363 Кунашакский муниципальный район]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bashinform.ru/index.php?id=26705 Кунашакский район Челябинской области отмечает 75-летие] * [http://www.nuclear.tatar.mtss.ru/fa040907-1.htm Татарская Караболка — 50 лет в объятиях смерти.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206122056/http://nuclear.tatar.mtss.ru/fa040907-1.htm |date=2010-12-06 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=6bO6etm3moQ Башкирское родословие: Салъют] {{Ҡоншаҡ районы тораҡ пункттары}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Ҡоншаҡ районы]] [[Категория:Башҡорт АССР-ы тарихы]] 57y4yquoeze1bg92sj0ci8otr463un5 0 67142 1301910 1301829 2026-08-06T22:04:54Z Shirshikay 48080 өҫтәмә 1301910 wikitext text/x-wiki {{Ук |Русское название = Пластовский муниципальный округ |Оригинальное название = Пласт муниципаль округы |Статус = муниципаль округ |Входит в = [[Силәбе өлкәһе]] Chelyabinskaya_oblast_Plastovsky_rayon.png }} '''Пласт районы''' ({{lang-ru|Пластовский район}}) — [[Силәбе өлкәһе]]ндәге административ-территориаль һәм муниципаль берәмек. 2024 йылдың 22 ғинуарында муниципаль округ статусына үҙгәртелә һәм '''Пласт муниципаль округы''' тип атала. 2024 йылдың 29 ноябренән округ башлығы — '''Даниелян Аркадий Георгиевич'''. == Географияһы == Пласт округы (МСК+2)/(YEKT|UTC+5) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. Төп йылғалары — [[Санар]], [[Ҡабан (Уйылға ҡушылдығы)]] һәм [[Каменка]]. Был төбәк тарихи рәүештә алтын һәм топаз сығарыу менән билдәле. == Тарихы == XIX быуат уртаһына бында алтын сәнәғәте районы формалаша<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://uraloved.ru|title=Город <nowiki>Пласт</nowiki>|author=Павел Распопов|website=Ураловед|access-date=2021-01-16|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125003029/https://uraloved.ru|url-status=live}}</ref> һәм ул ваҡыттағы алтын сығарыу үҙәге булған [[Кочкарь (Силәбе өлкәһе)|Ҡусҡар]] ауылы исеме буйынса «Ҡусҡар алтын промыслаһы системаһы» ({{lang-ru|Кочкарская золотопромысловая система}}) тип атала. == Халҡы == Халыҡ тығыҙлығы — 13,79 кеше/км². Округ халҡының яҡынса 75,28%-ы үҙәктә — [[Пласт (ҡала)|Пласт]] ҡалаһында йәшәй. == Ҡоролош == {| class="wikitable" border="1" |- ! № ! берекмә ! Үҙәк ! Тораҡ пункттар <br />һаны ! Халыҡ һаны <br />(2002), кеше |- | 1 | [[Пласт ҡала берекмәһе]] | [[Пласт (ҡала)|Пласт]] | style="text-align:right" |1 | style="text-align:right" |17 467 |- | 2 | [[Борисовское ауыл биләмәһе]] | [[Борисовка (Пласт районы)|Борисовка]] | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |3 070 |- | 3 | [[Демаринское ауыл биләмәһе]] | [[Демарино (Ҡабан)]] | style="text-align:right" |6 | style="text-align:right" |1 965 |- | 4 | [[Ҡусҡар ауыл биләмәһе]] | [[Ҡусҡар (Силәбе өлкәһе)|Ҡусҡар]] | style="text-align:right" |4 | style="text-align:right" |1 772 |- | 5 | [[Степнинское ауыл биләмәһе]] | [[Степное]] | style="text-align:right" |2 | style="text-align:right" |2 099 |} === Тораҡ пункттар === Пласт муниципаль округында 20 тораҡ пункт бар. {{Автонумерация | Оформление = standard sortable collapsible | Название = Округтың тораҡ пункттары исемлеге | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункт | Заголовок3 = Тибы | Заголовок4 = Халыҡ һаны | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[Андреевский (Пласт районы)|Андреевский]] | ҡасаба | {{ Население | Андреевский (Пластовский район) | тс }} | | [[Борисовка (Пласт районы)|Борисовка]] | ауыл | {{ Население | Борисовка (Пластовский район) | тс }} | | [[Үрге Ҡабан]] | ауыл | {{ Население | Верхняя Кабанка | тс }} | | [[Үрге Санар]] | ауыл | {{ Население | Верхняя Санарка | тс }} | | [[Воронино (Пласт районы)|Воронино]] | ҡасаба | {{ Население | Воронино (Пластовский район) | тс }} | | [[Демарино]] | ауыл | {{ Население | Демарино | тс }} | | [[Ҡотлыҡ (Силәбе өлкәһе)|Ҡотлыҡ]] | ҡасаба | {{ Население | Котлик (Челябинская область) | тс }} | | [[Ҡусҡар (Силәбе өлкәһе)|Ҡусҡар]] | ауыл | {{ Население | Кочкарь (Челябинская область) | тс }} | | [[Кукушка (Силәбе өлкәһе)|Кукушка]] | ауыл | {{ Население | Кукушка (Челябинская область) | тс }} | | [[Михайловка (Пласт районы)|Михайловка]] | ауыл | {{ Население | Михайловка (Пластовский район) | тс }} | | [[Яңы Күмләк]] | ауыл | {{ Население | Новый Кумляк | тс }} |%| [[Пласт (ҡала)|Пласт]] | ҡала | {{ Население | Пласт (город) | тс }} | | [[Поляновка (Силәбе өлкәһе)|Поляновка]] | ауыл | {{ Население | Поляновка (Челябинская область) | тс }} | | [[Пчельник (Силәбе өлкәһе)|Пчельник]] | хутор | {{ Население | Пчельник (Челябинская область) | тс }} | | [[Радиомайка]] | ауыл | {{ Население | Радиомайка | тс }} | | [[Светлый (Силәбе өлкәһе)|Светлый]] | ҡасаба | {{ Население | Светлый (Челябинская область) | тс }} | | [[Иҫке Күмләк]] | ауыл | {{ Население | Старый Кумляк | тс }} | | [[Степнинское]] | ауыл | {{ Население | Степнинское | тс }} | | [[Степное (Пласт районы)|Степной]] | ауыл | {{ Население | Степное (Пластовский район) | тс }} | | [[Суҡсы (ауыл)]] | ауыл | {{ Население | Чукса (село) | тс }} }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.plastrayon.ru Сайт Пластовский муниципальный район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825185758/http://www.plastrayon.ru/ |date=2013-08-25 }} * [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/plast.htm История герба Пластовского района] * [http://www.chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&id_rn=&id_sity=42&tt=9&rr=5 Район на сайте chelindustry.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010155832/http://chelindustry.ru/info.php?id_kat=1&id_rn=&id_sity=42&tt=9&rr=5 |date=2013-10-10 }} {{Chelyab-obl-geo-stub}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Пласт районы]] bod31q35wmo54rcku3awzaxx10nypgg 0 71747 1301896 1248865 2026-08-06T17:39:40Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү 1301896 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''7 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 219-сы ([[кәбисә йыл]]ында 220-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 146 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Буйҙаҡтар көнө. ** Кисереү (ғәфү итеү) көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Ғаилә]] көнө. ** Апайҙар көнө. ** [[Бала]]лар көнө. ** [[Дуҫлыҡ]] көнө. ** Ҡурсаҡ көнө. ** Маяҡ көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Ҡул туҡыу станогы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Профессиональ ораторҙар көнө. * {{Флагификация|Австралия}}: Ололарҙы ҡараусы хеҙмәткәрҙәр көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: [[Транспорт]] хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Федераль һаҡ хеҙмәте ҡарамағындағы Махсус элемтә һәм мәғлүмәт хеҙмәте көнө. ** Эске эштәр министрлығы криминаль полицияһының оператив-эҙләү мәғлүмәте подразделениялары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1965]]: [[Рус дәүләтенә ҡушылғанға тиклем Башҡортостан|Башҡортостан]]дың үҙ ирке менән Рус дәүләтенә ҡушылыуының 400 йыллығы хөрмәтена [[Өфө ҡалаһы]]нда [[Дуҫлыҡ монументы]] асыла. * 1967: [[Серафимовка (Туймазы районы)|Серафимовка]]ла аҡылдары зәғиф балалар өсөн интернат-йорт эш башлай. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Васильев Леонид Леонидович]] (1891—8.02.1966), психофизиолог-[фән|ғалим]]. 1917—1921 йылдарҙа [[Өфө]]ләге беренсе [[Совет Рәсәйе|совет]] мәктәбе (хәҙерге 3-сө гимназия) уҡытыусыһы, 1919 йылдан — директоры; бер үк ваҡытта Халыҡ мәғарифы институты, ҡатын-ҡыҙҙар фельдшер-акушерлыҡ мәктәбе (хәҙер медицина колледжы) уҡытыусыһы, Физика институты ҡарамағындағы Тәжрибә фәндәре институтының беренсе тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе. [[СССР]] Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1950). Биология фәндәре докторы (1936), профессор (1940). [[Ленин ордены]] кавалеры (1951). Сығышы менән [[Псков]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Максимов Василий Петрович]] (1927—17.12.1995), хеҙмәт алдынғыһы. 1947—1977 йылдарҙа [[Баймаҡ]] машина эшләү заводы эшсеһе. [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры (1977), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1974). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Монаков Юрий Борисович]] (1942—3.01.2011), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 1968 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре, 1973 йылдан — лаборатория мөдире, 1984 йылдан — бүлектең ғилми етәксәһе, бер үк ваҡытта 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2007 йылға тиклем [[физик химия]] һәм химик экология кафедраһы мөдире. [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы (1997), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның почётлы академигы (1998), химия фәндәре докторы (1981), профессор (1984). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге (2004), [[Коми Республикаһы]] Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге (2006), С. В. Лебедев исемендәге (1992) премиялар лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйретдинов Салауат Ғәли улы]] (1947), табип. 1996—2007 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] участка дауаханаһы терапевы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Шишмә]] ауылынан. * [[Бикова Ғәлиә Әхмәҙи ҡыҙы]] (1952), табип. 1990—2009 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] [[Дыуан-Мәсетле]] участка дауаханаһы табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Гвардия районы]] [[Иҫке Юлдаш]] ауылынан. * [[Болғаҡова Гүзәл Тәлғәт ҡыҙы]] (1952), ғалим-[[Физика|физик]]. 1974 йылдан Башҡорт дәүләт университеты, 1985 йылдан — [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], 2001 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (2000), профессор (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012). * [[Хәйретдинов Наил Әхмәт улы]] (1957), [[төҙөлөш]] тармағы һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль хеҙмәт]] ветераны. 1980 йылдан [[Әлшәй районы]] төҙөлөш ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре; 1990 йылдан — район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның [[Сәмәрҡәнд |Сәмәрҡәнд өлкәһе]] Ғәллә-Арал районының Ҡаңлы ауылынан. * [[Дәүләтшина Әлмира Вәрис ҡыҙы]] (1967), [[Педагогика|педагог]]. 1986 йылдан [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 2001 йылдан Баймаҡ ҡалаһындағы Балалар ижад үҙәге методисы, 2007 йылдан — директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡтау (Баймаҡ районы)|Аҡтау]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Әһлиуллин Марсель Мөтиғулла улы]] (1933—2002), хәрби хеҙмәткәр-[[фән|ғалим]], генерал-майор (1982). [[Ленинград]] тыл һәм транспорт хәрби академияһының элекке уҡытыусыһы. Хәрби фәндәр кандидаты (1974), доцент (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Иҫке Турай (Йәрмәкәй районы)|Иҫке Турай]] ауылынан. * [[Бикбулатов Мәхмүт Мөхәммәт улы]] (1948), инженер-механик, төҙөлөш тармағы һәм муниципаль орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1972 йылдан «Башнефтехимремстрой» тресының слесарь-монтажсыһы, мастеры, прорабы, участка начальнигы, баш инженеры, партком секретары, генераль директоры; 1999—2014 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]] хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] һәм Башҡортостан Республикаһының Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. 2-сн дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнеүсе, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры, Орджоникидзе районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Сафар (Шишмә районы)|Сафар]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡотошов Рәйес Рәхимйән улы]] (1948), [[тарих]]сы-ғалим, [[фән]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1975—1994 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1998—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Республика Хөкүмәте]] ЗАГС идаралығының начальник урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017). * [[Ризуанова Люцина Ирек ҡыҙы]] (1963), [[Филология|филолог]], матбуғат, [[мәғариф]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 1985 йылдан [[Шишмә районы|Шишмә район]] гәзите хәбәрсеһе; 1990 йылдан [[Шишмә]]ләге 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы; 1992 йылдан [[Өфө районы]] [[Ҡыҙылъяр (Өфө районы)|Ҡыҙыл Яр]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1996 йылдан — директоры; 2006 йылдан Өфө район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Фәйзуллин Абдулла Мөхәмәтдин улы]] (1929—27.12.2014), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1957—1972 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозы механизаторы, артабан 1989 йылғаса — бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1967), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Рафиҡ (Хәйбулла районы)|Рафиҡ]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:7 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1860]]: Лео Алан, [[Англия]] астрологы. * [[1870]]: Густав Крупп, [[Германия]] [[сәнәғәт]]сеһе һәм финанс магнаты, «Крупп» концерны башлығы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: Борис Рунге, [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы. * [[1945]]: Александр Журбин, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). * [[1947]]: [[София Ротару]], [[йыр]]сы, СССР-ҙың халыҡ артисы. * [[1954]]: Валерий Газзаев, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы һәм футбол тренеры. * [[1955]]: Владимир Сорокин, СССР һәм Рәсәй [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], төрлө әҙәби премиялар лауреаты. * [[1960]]: Дэвид Духовны, [[АҠШ]] актёры, «[[Алтын глобус]]» премияһының ике тапҡыр лауреаты. * [[1966]]: [[Джимми Уэйлс]], Википедияға нигеҙ һалыусы. * [[1975]]: Шарлиз Терон, Голливуд актрисаһы, «[[Оскар]]», «Алтын глобус» һәм башҡа премиялар лауреаты. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:7 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1912]]: [[Сыртланов Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы]], [[Өфө губернаһы]]нан 3-сө Дәүләт думаһы (1907—1912) депутаты. * [[1918]]: [[Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы]], [[башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, ротмистр. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1941]]: [[Рабиндранат Тагор]], [[Һиндостан]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З07]] [[Категория:7 август]] 3tkr3aq64o5im8hx9hzncp4a5uah6ge 1301897 1301896 2026-08-06T17:41:47Z Телсе 41238 аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү 1301897 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''7 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 219-сы ([[кәбисә йыл]]ында 220-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 146 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Буйҙаҡтар көнө. ** Кисереү (ғәфү итеү) көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Ғаилә]] көнө. ** Апайҙар көнө. ** [[Бала]]лар көнө. ** [[Дуҫлыҡ]] көнө. ** Ҡурсаҡ көнө. ** Маяҡ көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Ҡул туҡыу станогы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Профессиональ ораторҙар көнө. * {{Флагификация|Австралия}}: Ололарҙы ҡараусы хеҙмәткәрҙәр көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: [[Транспорт]] хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Федераль һаҡ хеҙмәте ҡарамағындағы Махсус элемтә һәм мәғлүмәт хеҙмәте көнө. ** Эске эштәр министрлығы криминаль полицияһының оператив-эҙләү мәғлүмәте подразделениялары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1965 йыл]]: [[Рус дәүләтенә ҡушылғанға тиклем Башҡортостан|Башҡортостан]]дың үҙ ирке менән Рус дәүләтенә ҡушылыуының 400 йыллығы хөрмәтена [[Өфө ҡалаһы]]нда [[Дуҫлыҡ монументы]] асыла. * [[1967 йыл]]: [[Серафимовка (Туймазы районы)|Серафимовка]]ла аҡылдары зәғиф балалар өсөн интернат-йорт эш башлай. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Васильев Леонид Леонидович]] (1891—8.02.1966), психофизиолог-[фән|ғалим]]. 1917—1921 йылдарҙа [[Өфө]]ләге беренсе [[Совет Рәсәйе|совет]] мәктәбе (хәҙерге 3-сө гимназия) уҡытыусыһы, 1919 йылдан — директоры; бер үк ваҡытта Халыҡ мәғарифы институты, ҡатын-ҡыҙҙар фельдшер-акушерлыҡ мәктәбе (хәҙер медицина колледжы) уҡытыусыһы, Физика институты ҡарамағындағы Тәжрибә фәндәре институтының беренсе тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе. [[СССР]] Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1950). Биология фәндәре докторы (1936), профессор (1940). [[Ленин ордены]] кавалеры (1951). Сығышы менән [[Псков]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Максимов Василий Петрович]] (1927—17.12.1995), хеҙмәт алдынғыһы. 1947—1977 йылдарҙа [[Баймаҡ]] машина эшләү заводы эшсеһе. [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры (1977), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1974). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Монаков Юрий Борисович]] (1942—3.01.2011), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 1968 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре, 1973 йылдан — лаборатория мөдире, 1984 йылдан — бүлектең ғилми етәксәһе, бер үк ваҡытта 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2007 йылға тиклем [[физик химия]] һәм химик экология кафедраһы мөдире. [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы (1997), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның почётлы академигы (1998), химия фәндәре докторы (1981), профессор (1984). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге (2004), [[Коми Республикаһы]] Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге (2006), С. В. Лебедев исемендәге (1992) премиялар лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйретдинов Салауат Ғәли улы]] (1947), табип. 1996—2007 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] участка дауаханаһы терапевы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Шишмә]] ауылынан. * [[Бикова Ғәлиә Әхмәҙи ҡыҙы]] (1952), табип. 1990—2009 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] [[Дыуан-Мәсетле]] участка дауаханаһы табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Гвардия районы]] [[Иҫке Юлдаш]] ауылынан. * [[Болғаҡова Гүзәл Тәлғәт ҡыҙы]] (1952), ғалим-[[Физика|физик]]. 1974 йылдан Башҡорт дәүләт университеты, 1985 йылдан — [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], 2001 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (2000), профессор (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012). * [[Хәйретдинов Наил Әхмәт улы]] (1957), [[төҙөлөш]] тармағы һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль хеҙмәт]] ветераны. 1980 йылдан [[Әлшәй районы]] төҙөлөш ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре; 1990 йылдан — район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның [[Сәмәрҡәнд |Сәмәрҡәнд өлкәһе]] Ғәллә-Арал районының Ҡаңлы ауылынан. * [[Дәүләтшина Әлмира Вәрис ҡыҙы]] (1967), [[Педагогика|педагог]]. 1986 йылдан [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 2001 йылдан Баймаҡ ҡалаһындағы Балалар ижад үҙәге методисы, 2007 йылдан — директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡтау (Баймаҡ районы)|Аҡтау]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Әһлиуллин Марсель Мөтиғулла улы]] (1933—2002), хәрби хеҙмәткәр-[[фән|ғалим]], генерал-майор (1982). [[Ленинград]] тыл һәм транспорт хәрби академияһының элекке уҡытыусыһы. Хәрби фәндәр кандидаты (1974), доцент (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Иҫке Турай (Йәрмәкәй районы)|Иҫке Турай]] ауылынан. * [[Бикбулатов Мәхмүт Мөхәммәт улы]] (1948), инженер-механик, төҙөлөш тармағы һәм муниципаль орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1972 йылдан «Башнефтехимремстрой» тресының слесарь-монтажсыһы, мастеры, прорабы, участка начальнигы, баш инженеры, партком секретары, генераль директоры; 1999—2014 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]] хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] һәм Башҡортостан Республикаһының Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. 2-сн дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнеүсе, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры, Орджоникидзе районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Сафар (Шишмә районы)|Сафар]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡотошов Рәйес Рәхимйән улы]] (1948), [[тарих]]сы-ғалим, [[фән]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1975—1994 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1998—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Республика Хөкүмәте]] ЗАГС идаралығының начальник урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017). * [[Ризуанова Люцина Ирек ҡыҙы]] (1963), [[Филология|филолог]], матбуғат, [[мәғариф]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 1985 йылдан [[Шишмә районы|Шишмә район]] гәзите хәбәрсеһе; 1990 йылдан [[Шишмә]]ләге 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы; 1992 йылдан [[Өфө районы]] [[Ҡыҙылъяр (Өфө районы)|Ҡыҙыл Яр]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1996 йылдан — директоры; 2006 йылдан Өфө район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Фәйзуллин Абдулла Мөхәмәтдин улы]] (1929—27.12.2014), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1957—1972 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозы механизаторы, артабан 1989 йылғаса — бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1967), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Рафиҡ (Хәйбулла районы)|Рафиҡ]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:7 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1860]]: Лео Алан, [[Англия]] астрологы. * [[1870]]: Густав Крупп, [[Германия]] [[сәнәғәт]]сеһе һәм финанс магнаты, «Крупп» концерны башлығы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: Борис Рунге, [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы. * [[1945]]: Александр Журбин, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). * [[1947]]: [[София Ротару]], [[йыр]]сы, СССР-ҙың халыҡ артисы. * [[1954]]: Валерий Газзаев, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы һәм футбол тренеры. * [[1955]]: Владимир Сорокин, СССР һәм Рәсәй [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], төрлө әҙәби премиялар лауреаты. * [[1960]]: Дэвид Духовны, [[АҠШ]] актёры, «[[Алтын глобус]]» премияһының ике тапҡыр лауреаты. * [[1966]]: [[Джимми Уэйлс]], Википедияға нигеҙ һалыусы. * [[1975]]: Шарлиз Терон, Голливуд актрисаһы, «[[Оскар]]», «Алтын глобус» һәм башҡа премиялар лауреаты. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:7 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1912 йыл]]: [[Сыртланов Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы]], [[Өфө губернаһы]]нан 3-сө Дәүләт думаһы (1907—1912) депутаты. * [[1918 йыл]]: [[Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы]], [[башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, ротмистр. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1941 йыл]]: [[Рабиндранат Тагор]], [[Һиндостан]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З07]] [[Категория:7 август]] s33igie24rk4gyap5vkrc4mk90uad0l 0 81104 1301884 1301835 2026-08-06T13:03:19Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1301884 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡуҫа районы''' ({{lang-ru|''Кусинский район''}}) — [[Силәбе өлкәһе]]нең административ-территориаль берәмеге һәм муниципаль округы. Административ үҙәге — [[Ҡуҫа]] ҡалаһы. 2025 йылдың яҙында Ҡуҫа районы рәсми рәүештә '''Ҡуҫа муниципаль округы''' итеп үҙгәртелә. 2019 йылдан Ҡуҫа муниципаль округы башлығы — '''Юрий Алексеевич Лысяков'''. == Географияһы == Муниципаль округ биләмәһе Көньяҡ Уралдың тау-завод зонаһына инә һәм [[Екатеринбург ваҡыты]] (UTC+5)/(MSK+2) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. Округтың иң ҙур йылғалары — [[Әй]] һәм уның уң ҡушылдығы [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]]. Шулай уҡ [[Оло Арша]] (56 км) йылғаһы аға. == Тарихы == Округы баштан [[Иҫәт провинцияһы]]ның [[Әйле]] улусы башҡорттары ере булған. [[1754 йыл]]да уны сәнәғәтсе И. П. Мосолов һатып ала, ә һуңыраҡ биләмә Златоуст заводы хужаһы [[Ларион Лугинин]]ға күсә. [[1778 йыл]]да [[Әй]] һәм [[Ҡуҫа (йылға)|Ҡуҫа]] йылғалары ҡушылған ерҙә Ҡуҫа суйын иретеү һәм тимер яһау заводы төҙөлә башлай, унда Златоуст заводынан крепостной крәҫтиәндәр күсерелә. Заводтың тәүге беренсе продукцияһы [[1789 йыл]]да сығарыла<ref name="chelreglib">[https://chelreglib.ru/ru/cid/detail/1588/ Силәбе өлкә ғилми китапханаһы. Ҡуса ҡалаһы нигеҙләнеү тарихы.]</ref>. == Халҡы == {{ Население | Кусинский район | Оформление=standard}} <br /> {{ Население | Кусинский район | д }} Халыҡ тығыҙлығы — 16,34 кеше/км². Ҡала шарттарында ([[Ҡуҫа]] һәм Магнитка эшселәр ҡасабаһы) район халҡының {{ formatnum: {{ #expr: ( ( {{ Население | Куса | ч }} + {{ Население | Магнитка (Кусинский район) | ч }} ) * 100 / {{ Население | Кусинский район | ч }} round 2 ) }} }} проценты йәшәй. == Ҡоролош == === Тораҡ пункттары === Округ составына 21 тораҡ пункты инә. {{Автонумерация | Оформление = standard sortable collapsible | Название = Округтың тораҡ пункттары исемлеге | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тибы | Заголовок4 = Халҡы | Выравнивание4 = right | Сортировка4 = число | | [[Александровка (Ҡуҫа районы)|Александровка]] | ҡасаба | {{ Население | Александровка (Кусинский район) | тс }} | | [[Арша]] | ауыл | {{ Население | Аршинка | тс }} | | [[Вознесенка (Ҡуҫа районы)|Вознесенка]] | ауыл | {{ Население | Вознесенка (Кусинский район) | тс }} | | [[Глухой Остров]] | ауыл | {{ Население | Глухой Остров | тс }} | | [[Движенец]] | тимер юл разъезы ҡасабаһы | {{ Население | Движенец | тс }} | | [[Злоказово]] | ауыл | {{ Население | Злоказово | тс }} | | [[Ҡасҡын (Силәбе өлкәһе)|Ҡасҡын]] | ауыл| {{ Население | Каскиново (Челябинская область) | тс }} | | [[Ковали (Силәбе өлкәһе)|Ковали]] | ҡасаба | {{ Население | Ковали (Челябинская область) | тс }} | | [[Ҡуҫа]] | ҡала | {{ Население | Куса | тс }} | | [[Ҡуҫа Мейестәре|Ҡуҫа Мейестәре]] | ҡасаба | {{ Население | Кусинские Печи | тс }} | | [[Магнитка (Силәбе өлкәһе)|Магнитка]] | эшселәр ҡасабаһы | {{ Население | Магнитка (Кусинский район) | тс }} | | [[Медведевка (Силәбе өлкәһе)|Медведевка]] | ауыл | {{ Население | Медведевка (Челябинская область) | тс }} | | [[Никольский (Силәбе өлкәһе)|Никольский]] | ҡасаба | {{ Население | Никольский (Челябинская область) | тс }} | | [[Октябрьский (Ҡуҫа районы)|Октябрьский]] | ҡасаба | {{ Население | Октябрьский (Кусинский район) | тс }} | | [[Петропавловка (Ҡуҫа районы)|Петропавловка]] | ауыл | {{ Население | Петропавловка (Кусинский район) | тс }} | | [[Петрушкино (Силәбе өлкәһе)|Петрушкино]] | ауыл | {{ Население | Петрушкино (Челябинская область) | тс }} | | [[Северный (Ҡуҫа районы)|Северный]] | ҡасаба | {{ Население | Северный (Кусинский район) | тс }} | | [[Иҫке Арша|Иҫке Арша]] | ауыл | {{ Население | Старая Арша | тс }} | | [[Тирәк (Силәбе өлкәһе)|Тирәк]] | ауыл | {{ Население | Терехта (Челябинская область) | тс }} | | [[Туҡтар (Силәбе өлкәһе)|Туҡтар]] | ауыл | {{ Население | Туктарово (Челябинская область) | тс }} | | [[Уртюшка]] | ҡасаба | {{ Население | Уртюшка | тс }} }} == Билдәле шәхестәр == * [[Майский Әнүәр Әхкәм улы]] [1.03.1929—13.08.1989), ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәр кандидаты (1973). 1960—1989 йылдарҙа Өфөләге Нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу буйынса Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1973—1987 йылдарҙа — лаборатория мөдире. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Бөтөрөшкән ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/8963-majskij-n-r-khk-m-uly Башҡорт энциклопедияһы — Майский Әнүәр Әхкәм улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421083054/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8963-majskij-n-r-khk-m-uly |date=2016-04-21 }}{{V|27|02|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.admkusa.ru Официальный сайт Кусинского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718053328/http://www.admkusa.ru/ |date=2021-07-18 }} * [http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/kusa.htm История герба Кусинского района] {{Chelyab-obl-geo-stub}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Ҡуҫа районы]] 2g0x7qgfzfxke2tfhladdvy54pqm7g7 0 113290 1301957 1274604 2026-08-07T09:54:36Z Amherst99 2108 /* */ 1301957 wikitext text/x-wiki {{Язык |цвет = һинд-европа |имя = Румын теле |самоназвание = {{lang-ro2|limba română}} [limba ro'mɨnə] |страны = [[Румыния]], [[Молдавия]], [[Сербия]], [[Германия]], [[Венгрия]], [[Израиль]], [[АҠШ]], [[Рәсәй]], [[Украина]], [[Болгария]], [[Төркиә]]. |регионы = |официальный язык = '''Дәүләттәр:'''<br /> {{ROU}}<br /> {{флагификация|Молдавия}}<br /> '''Төбәк йәки урындағы рәсми тел:'''<br /> ''{{флагификация|Сербия}}:'' * [[Файл:Flag of Vojvodina.svg|border|22px]] [[Воеводина]] '''Халыҡ-ара ойошмалар:'''<br /> {{флагификация|Европейский союз}}<br /> Латин берләшмәһе |число носителей = 28 млн.<ref name="Носители">{{cite web|url=http://unilat.org/DPEL/Promotion/L_Odyssee_des_langues/Roumain/ro|title=Româna |publisher=[[Латинский Союз (международная организация)|Латинский Союз]]|lang=es|accessdate=2014-06-13}}</ref> |регулирующая организация = Румын академияһы |рейтинг = |статус = |вымер = |категория = Евразия телдәре |классификация = Һинд-европа ғаиләһе : Роман төркөмө :: Балкан-роман төркөмсәһе |письмо = [[латин алфавиты]] (румын алфавиты). |ГОСТ 7.75-97 = рум 565 |ISO1 = ro |ISO2 = rum (B); ron (T) |ISO3 = ron }} '''Румы́н теле''' (үҙ исеме — {{lang-ro2|Limba română}}, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ХАФӘ́]]: 'limba ro’mɨnə; иртәрәк шулай уҡ ''валаш'', ''влаш'', ''волош'', ''валах-молдав'' теле) — роман телдәренең балкан-роман төркөмсәһенә ингән һинд-европа теле. [[Испан теле|Испан]], [[Португал теле|португал]], [[Француз теле|француз]] һәм [[итальян теле]]нән һуң ҡулланыу буйынса бишенсе урында тора. Айырмалыҡтар булғанға, сағыштырма лингвистикала шулай уҡ ''дако-румын'' теле тип атала<ref>{{книга|часть=Румынский язык|заглавие= Энциклопедия Кругосвет|ссылка=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/RUMINSKI_YAZIK.html}}</ref>. [[Румыния]]ла һәм [[Молдова]]ла рәсми статус бирелгән<ref name="CC">[http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&view=doc&id=350850&lang=2 КОНСТИТУЦИОННЫЙ СУД Постановление Nr. 36 о толковании статьи 13 ч.(1) Конституции в соотношении с Преамбулой Конституции и Декларацией о независимости Республики Молдова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160907163000/http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&view=doc&id=350850&lang=2 |date=2016-09-07 }}, 05.12.2013, Monitorul Oficial Nr. 304—310</ref>, ундағы күпселек халыҡ өсөн туған һәм һөйләш теленә әйләнгән<ref name="Перепись населения 2004">[http://www.statistica.md/pageview.php?l=ru&idc=295&id=2234 Национальное Бюро Статистики // Перепись населения 2004<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Румын телендә [[Румыния]], [[Молдова]], [[Венгрия]], [[Сербия]] һәм [[Украина]]ла һөйләшәләр. Унан башҡа румын телендә һөйләшкән халыҡ [[Франция]], [[Канада]] (Монреаль ҡалаһы), [[АҠШ]]-тың төньяҡ-көнбайышында (Чикаго), [[Германия]], [[Израиль]], [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]]ла йәшәй. Бында румын йәмғиәте [[Икенсе донъя һуғышы]]нан алда һәм һуңынан сәйәси иммиграция менән ҡалаларҙан (тәү сиратта Бухарест) күскән. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Лухт Л. И., Нарумов Б. П. |часть = Румынский язык |заглавие = Языки мира. Романские языки |место = М. |издательство = Academia |год = 2001 |страницы = 574—626 |страниц = 722 |isbn = 5-87444-016-X |ref = Лухт, Нарумов }} * {{БСЭ3|заглавие=Румынский язык}} * {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/RUMINSKI_YAZIK.html|заглавие=Румынский язык}}, (1968 год) * {{Әҙәби энциклопедиянан|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9B%D0%B8%D1%82.%20%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%A0%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA/|title=Румынский язык|author=М. Сергиевский}} * ''Русу, Валериу''; ''Маттей-Русу, Романица''. Румынский язык. Том 1: Язык. Литература. Цивилизация. / Перевод с франц. Алекса Гэинэ и Иона Бэрбуцэ. — Chişinău: Grai şi suflet, 1997. — 212 с. * ''Русу, Валериу''; ''Маттей-Русу, Романица''. Румынский язык. Том 2: Слова и изображения. / Перевод с франц. — Chişinău: Grai şi suflet, 1997. — 228 с. * {{книга | автор = Mioara Avram, Marius Sala | заглавие = Энциклопедия романских языков | оригинал = Enciclopedia limbilor romanice | ответственный = Marius Sala | издательство = Editura Ştiiţifică şi Enciclopedică | год = 1989 | pages = 335 | isbn = 9732900431 | ссылка = https://books.google.co.jp/books?id=igTFQgAACAAJ | ref = Marius Sala }} == Һылтанмалар == {{Interwiki|ro|Pagina principală|румынском|}} * [http://dexonline.ro/ Онлайн-версия словаря «Dicționarul explicativ al limbii române»] * [http://swamper.nm.ru/romana/ Румынский язык в Интернете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602230005/http://swamper.nm.ru/romana/ |date=2009-06-02 }} — подборка ссылок. * [http://www.constcourt.md/libview.php?l=ro&idc=7&id=512&t=/Prezentare-generala/Serviciul-de-presa/Noutati/Textul-Declaratiei-de-Independenta-prevaleaza-in-raport-cu-textul-Constitutiei-Sesizarile-nr-8b2013-si-41b2013 Limba oficială a Republicii Moldova este limba română, şi nu «limba moldovenească în baza grafiei latine»] [[Категория:Румын теле]] [[Категория:Венгрия телдәре]] [[Категория:Румыния телдәре]] [[Категория:Сербия телдәре]] [[Категория:Молдова телдәре]] i8zyvq7ua30hzozn80n22i7xf1ah7al 1301958 1301957 2026-08-07T09:55:00Z Amherst99 2108 /* */ 1301958 wikitext text/x-wiki {{Язык |цвет = һинд-европа |имя = Румын теле |самоназвание = {{lang-ro2|limba română}} [limba ro'mɨnə] |страны = [[Румыния]], [[Молдавия]], [[Сербия]], [[Германия]], [[Венгрия]], [[Израиль]], [[АҠШ]], [[Рәсәй]], [[Украина]], [[Болгария]], [[Төркиә]]. |регионы = |официальный язык = '''Дәүләттәр:'''<br /> {{ROU}}<br /> {{флагификация|Молдавия}}<br /> '''Төбәк йәки урындағы рәсми тел:'''<br /> ''{{флагификация|Сербия}}:'' * [[Файл:Flag of Vojvodina.svg|border|22px]] [[Воеводина]] '''Халыҡ-ара ойошмалар:'''<br /> {{флагификация|Европейский союз}}<br /> Латин берләшмәһе |число носителей = 28 млн.<ref name="Носители">{{cite web|url=http://unilat.org/DPEL/Promotion/L_Odyssee_des_langues/Roumain/ro|title=Româna |publisher=[[Латинский Союз (международная организация)|Латинский Союз]]|lang=es|accessdate=2014-06-13}}</ref> |регулирующая организация = Румын академияһы |рейтинг = |статус = |вымер = |категория = Евразия телдәре |классификация = Һинд-европа ғаиләһе : Роман төркөмө :: Балкан-роман төркөмсәһе |письмо = [[латин алфавиты]] (румын алфавиты). |ГОСТ 7.75-97 = рум 565 |ISO1 = ro |ISO2 = rum (B); ron (T) |ISO3 = ron }} '''Румы́н теле''' (үҙ исеме — {{lang-ro2|limba română}}, [[Халыҡ-ара фонетик алфавит|ХАФӘ́]]: 'limba ro’mɨnə; иртәрәк шулай уҡ ''валаш'', ''влаш'', ''волош'', ''валах-молдав'' теле) — роман телдәренең балкан-роман төркөмсәһенә ингән һинд-европа теле. [[Испан теле|Испан]], [[Португал теле|португал]], [[Француз теле|француз]] һәм [[итальян теле]]нән һуң ҡулланыу буйынса бишенсе урында тора. Айырмалыҡтар булғанға, сағыштырма лингвистикала шулай уҡ ''дако-румын'' теле тип атала<ref>{{книга|часть=Румынский язык|заглавие= Энциклопедия Кругосвет|ссылка=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/RUMINSKI_YAZIK.html}}</ref>. [[Румыния]]ла һәм [[Молдова]]ла рәсми статус бирелгән<ref name="CC">[http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&view=doc&id=350850&lang=2 КОНСТИТУЦИОННЫЙ СУД Постановление Nr. 36 о толковании статьи 13 ч.(1) Конституции в соотношении с Преамбулой Конституции и Декларацией о независимости Республики Молдова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160907163000/http://lex.justice.md/viewdoc.php?action=view&view=doc&id=350850&lang=2 |date=2016-09-07 }}, 05.12.2013, Monitorul Oficial Nr. 304—310</ref>, ундағы күпселек халыҡ өсөн туған һәм һөйләш теленә әйләнгән<ref name="Перепись населения 2004">[http://www.statistica.md/pageview.php?l=ru&idc=295&id=2234 Национальное Бюро Статистики // Перепись населения 2004<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Румын телендә [[Румыния]], [[Молдова]], [[Венгрия]], [[Сербия]] һәм [[Украина]]ла һөйләшәләр. Унан башҡа румын телендә һөйләшкән халыҡ [[Франция]], [[Канада]] (Монреаль ҡалаһы), [[АҠШ]]-тың төньяҡ-көнбайышында (Чикаго), [[Германия]], [[Израиль]], [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]]ла йәшәй. Бында румын йәмғиәте [[Икенсе донъя һуғышы]]нан алда һәм һуңынан сәйәси иммиграция менән ҡалаларҙан (тәү сиратта Бухарест) күскән. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Лухт Л. И., Нарумов Б. П. |часть = Румынский язык |заглавие = Языки мира. Романские языки |место = М. |издательство = Academia |год = 2001 |страницы = 574—626 |страниц = 722 |isbn = 5-87444-016-X |ref = Лухт, Нарумов }} * {{БСЭ3|заглавие=Румынский язык}} * {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/RUMINSKI_YAZIK.html|заглавие=Румынский язык}}, (1968 год) * {{Әҙәби энциклопедиянан|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9B%D0%B8%D1%82.%20%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%A0%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA/|title=Румынский язык|author=М. Сергиевский}} * ''Русу, Валериу''; ''Маттей-Русу, Романица''. Румынский язык. Том 1: Язык. Литература. Цивилизация. / Перевод с франц. Алекса Гэинэ и Иона Бэрбуцэ. — Chişinău: Grai şi suflet, 1997. — 212 с. * ''Русу, Валериу''; ''Маттей-Русу, Романица''. Румынский язык. Том 2: Слова и изображения. / Перевод с франц. — Chişinău: Grai şi suflet, 1997. — 228 с. * {{книга | автор = Mioara Avram, Marius Sala | заглавие = Энциклопедия романских языков | оригинал = Enciclopedia limbilor romanice | ответственный = Marius Sala | издательство = Editura Ştiiţifică şi Enciclopedică | год = 1989 | pages = 335 | isbn = 9732900431 | ссылка = https://books.google.co.jp/books?id=igTFQgAACAAJ | ref = Marius Sala }} == Һылтанмалар == {{Interwiki|ro|Pagina principală|румынском|}} * [http://dexonline.ro/ Онлайн-версия словаря «Dicționarul explicativ al limbii române»] * [http://swamper.nm.ru/romana/ Румынский язык в Интернете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602230005/http://swamper.nm.ru/romana/ |date=2009-06-02 }} — подборка ссылок. * [http://www.constcourt.md/libview.php?l=ro&idc=7&id=512&t=/Prezentare-generala/Serviciul-de-presa/Noutati/Textul-Declaratiei-de-Independenta-prevaleaza-in-raport-cu-textul-Constitutiei-Sesizarile-nr-8b2013-si-41b2013 Limba oficială a Republicii Moldova este limba română, şi nu «limba moldovenească în baza grafiei latine»] [[Категория:Румын теле]] [[Категория:Венгрия телдәре]] [[Категория:Румыния телдәре]] [[Категория:Сербия телдәре]] [[Категория:Молдова телдәре]] hi2l7r4fo5hvq5nuhih66vpe0rk7bpi 0 115781 1301932 1100635 2026-08-07T05:21:22Z Баныу 28584 1301932 wikitext text/x-wiki '''Өфө мәсеттәре''' ({{lang-ru|Мечети Уфы}}) — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының Өфө]] ҡалаһы мәсеттәре. == Тарихи мәсеттәр == [[Файл:Беренсә йәмиғ мәсәте.jpg|мини|150пкс|[[Беренсе йәмиғ мәсете]]]] [[Файл:Хакимия.jpg|мини|150пкс|[[Хәкимиә|Дүртенсе йәмиғ мәсете]]]] '''[[Беренсе йәмиғ мәсете]]''' 1830 йылда [[Ырымбур мосолман диниә назараты]] мөфтөйө [[Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимов]] үтенесе буйынса икенсе гильдия сауҙәгәре Мөкмин Хөҙәсәйетовтың аҡсаһына төҙөлгән. ХХ быуат башына мәхәлләлә 920 кеше иҫәпләнә. Мәсет ҡарамағында «[[Ғосмания]]» мәҙрәсәһе һәм урыҫ-башҡорт 2 класлы училищеһы эшләп килә. 1960—1992 йылдарҙа Беренсе йәмиғ мәсете Өфө ҡалаһында берҙән-бер ғәмәлдә булған мәсет була. Билдәле имам-хатиптары: [[Ғәбдрәхимов Ғәбдесәләм|Ғ. Ғәбдрәхимов]] (1830 йылдан), А. Ғәбдүлсәләмов (1840 йылдан), Ш. Ғ. Сөләймәнов (1844—1885), Х. Ғосманов (1888 йыл), [[Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы|Й. Т. Абыҙгилдин]] (1907—1938), [[Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы|Б. В. Туғыҙбаев]], [[Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы|Н. М. Ниғмәтуллин]] (1983—1992), М. Мөхәмәтисламов (1992—2006), В. М. Тимерғәлиев (2006 йылдан). 1989 йылда СССР-ҙың Министрҙар кабинеты дини эштәр буйынса советы ҡарары нигеҙендә [[Рәсәй ислам университеты|Ризаитдин Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсә]] (хәҙер [[Рәсәй ислам университеты]]) асылды. Мәсет бинаһы мәҙәни мираҫ объекты булып тора. '''Икенсе йәмиғ мәсете''' 1880-се йылдарҙа Өфө ҡалаһы Нижегородка биҫтәһенең Преображенск урамында (хәҙер Леваневский урамы) мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән. ХХ быуат башында мәхәлләлә 876 кеше иҫәпләнә. Мәсет янында «Ғәлиә» мәҙрәсәһе эшләй. Билдәле имам — хатиптары: З. Ғәликәев, [[Камалетдинов Зыяитдин Ямалетдин улы|З. Камалетдинов]] (1909—1924). 1931 йылда [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] ҡарарына ярашлы Икенсе йәмиғ мәсете ябыла. Мәсет бинаһы һаҡланып ҡалмаған. '''[[Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)|Өсөнсө йәмиғ мәсете]]''' 1903 йылда Воздвиженск урамы (хәҙерге Лесопильная урамы) төҙөлгән. 1924 йылда мәхәлләлә 825 кеше иҫәптә була. Мәҙрәсә ҡарамағында [[Хәсәниә мәҙрәсәһе|«Хәсәниә» мәҙрәсәһе]] эшләп килә. 1940 йылда Өсөнсө йәмиғ мәсете ябыла. Ҡайһы бер имам-хатиптары: М. Мөхәммәтйәнов, [[Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы|М. Хәсәнов]] (1903 йылдан), [[Камалетдинов Мотаһар Мирхәйҙәр улы|М. Камалетдинов]] (1924 йылдан). Хәҙерге ваҡытта мәсет йортонда юғары спорт оҫталығы Мәктәбе урынлашҡан. '''[[Хәкимиә|Дүртенсе йәмиғ мәсете]]''' (икенсе исеме [[Хәкимиә (мәҙрәсә)|«Хакимиә» мәсете]]) 1908 йылда төҙөлгән. Мәсет ҡарамағында [[Хәкимиә (мәҙрәсә)|«Хәкимиә» мәҙрәсәһе]] асыла. 1930 йылдың 9 февралендә [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] мәсетте ябыу тураһында ҡарар сығара. 1939 йылда Дүртенсе йәмиғ мәсетенең ике манараһы ла алып ташлана. 1991 йылда мәсет бинаһы мөьминдәргә кире ҡайтарыла. '''Бишенсе йәмиғ мәсете''' 1909 йылда [[Өфө мосолман зыяраты]]нда төҙөлгән. Ике ҡатлы мәсет бинаһы бер манаралы ағас йорто була. Имам-хатибы — Х. Вәлиев. 1960 йылда мәсет бинаһында янғын сыға — йорттоң беренсе ҡаты яна. '''Алтынсы йәмиғ мәсете''' 1918 йылда Лагер тауында (хәҙерге Проломная урамы, 23/1) төҙөлә. Ағас йорт, ике ҡатлы. Имам-хатибы — Х. Әхтәмов. Мәсет 1934 йылда ябылған. 1960-сы йылдарҙа мәсет бинаһы тораҡ йорто итеп үҙгәртеп төҙөлә. '''Етенсе йәмиғ мәсете'''н төҙөү өсөн мөьминдәргә 1923 йылда рөхсәт бирелә. Ғибәҙәт ҡылыу имам-хатип Н. Ишаевтың өйөндә үткәрелә. 1928 йылда мосолман дини ойошмаһын теркәүҙән төшөрәләр. Етенсе йәмиғ мәсете бинаһы төҙөлмәй ҡала. == Хәҙерге мәсеттәр == [[Файл:Ljalja-Tjulpan.jpg|мини|267x267пкс| [[Ләлә-Тюльпан]] мәсете]] 1996 йылда ҡалала 3 мәсет, 2007 йылда — 7 мәсет, 2013 — 20-гә яҡын мәсет эшләй. '''[[Ғофран (мәсет)|«Ғофран»]]''' мәсете 1994 йылда Ленин районы [[Өфө мосолман зыяраты|Мосолман зыяраты]] территорияһында төҙөлгән. Мәсет янында йәкшәмбе мәктәбе һәм китапхана бар. Мәсеттең имам-хатибы — Г. Г. Хәсәнов (1992 йылдан алып). '''[[Ләлә-Тюльпан|«Ләлә-Тюльпан»]]''' мәсете 1998 йылда асылды. Мәсет 1000-дән артыҡ мосолманды һыйҙыра. Мәсеттең имам-хатибы — Г. Вәлиев (1999 йылдан), М. Таджетдинов (2000 йылдан алып). 1999—2005 йылдарҙа мәсет бинаһында [[Рәсәй ислам университеты]] урынлаша<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7834-l-l-tyulpan ''Валиева Р. ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421083433/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7834-l-l-tyulpan |date=2014-04-21 }}</ref>. '''[[Ихлас (мәсет)|«Ихлас»]]''' мәсете асыла, 2001 йылда, 1956 йылда төҙөлгән элекке «Луч» кинотеатрын реконструкциялағандан һуң асыла. Мәсет янында мәҙрәсә, телестудия, нәшриәт, китапхана һ. б. эшләй. Мәсеттең имам-хатибы — М. М. Ғәлләмов (1997 йылдан алып). '''[[Хәмзә мәсете|«Хәмзә»]]''' мәсете 2006 йылда төҙөлдө. Мәсет эргәһендә йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Имам-хатибы — Н. Д. Нуриев (2006 йылдан алып), Т. Кәримбирҙиев. '''[[Мөнирә (мәсет, Өфө)|«Мөнирә»]]''' мәсете 2011 йылда Мөнирә Байгилдинаның шәхси аҡсаһына төҙөлгән. ' Мөнирә Байгилдина мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте рәйесе булып тора.<ref>{{Cite web|title=В уфимской мечети совершено нападение на главу мусульманского общества|url=http://www.islamnews.ru/news-22972.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ApeRHjoT|archivedate=2012-09-21|lang=ru|publisher=IslamNews|date=2010-10-04|accessdate=2012-05-10}}(урыҫ.)<span id="cxmwUA" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwUA" tabindex="0"> IslamNews</span> <span id="cxmwUA" tabindex="0">(2010-10-04).</span> <small id="cxmwUA" tabindex="0">[http://www.islamnews.ru/news-22972.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 сентябрь 2012.</small> <small id="cxmwUA" tabindex="0">10 май 2012 тикшерелгән.</small></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Васильева О. В., Латыпова В. В. и др. Дорога к храму: история религиозных учреждений г. Уфы. Уфа, 1993.<br> == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/15225-mecheti-v-ufe|Мечети в Уфе|автор=Валеева М. Г.}} * {{Китап|автор=Валеева М. Г., Васильева О. В., Латыпова В. В.|заглавие=Мечети в Уфе. // Башкортостан: краткая энциклопедия|место=Уфа|издательство=Башкирская энциклопедия|год=1996|страницы=399|страниц=672|isbn=5-88185-001-7}} [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй мәсеттәре]] [[Категория:Өфө мәсеттәре]] e73345v0gv7k2s2vzo9enaxksozukpr 1301933 1301932 2026-08-07T05:23:43Z Баныу 28584 /* Тарихи мәсеттәр */ 1301933 wikitext text/x-wiki '''Өфө мәсеттәре''' ({{lang-ru|Мечети Уфы}}) — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының Өфө]] ҡалаһы мәсеттәре. == Тарихи мәсеттәр == [[Файл:Беренсә йәмиғ мәсәте.jpg|мини|150пкс|[[Беренсе йәмиғ мәсете]]]] [[Файл:Хакимия.jpg|мини|150пкс|[[Хәкимиә|Дүртенсе йәмиғ мәсете]]]] '''[[Беренсе йәмиғ мәсете]]''' 1830 йылда [[Ырымбур мосолман диниә назараты]] мөфтөйө [[Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимов]] үтенесе буйынса икенсе гильдия сауҙәгәре Мөкмин Хөҙәсәйетовтың аҡсаһына төҙөлгән. ХХ быуат башына мәхәлләлә 920 кеше иҫәпләнә. Мәсет ҡарамағында «[[Ғосмания]]» мәҙрәсәһе һәм урыҫ-башҡорт 2 класлы училищеһы эшләп килә. 1960—1992 йылдарҙа Беренсе йәмиғ мәсете Өфө ҡалаһында берҙән-бер ғәмәлдә булған мәсет була. Билдәле имам-хатиптары: [[Ғәбдрәхимов Ғәбдесәләм|Ғ. Ғәбдрәхимов]] (1830 йылдан), А. Ғәбдүлсәләмов (1840 йылдан), Ш. Ғ. Сөләймәнов (1844—1885), Х. Ғосманов (1888 йыл), [[Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы|Й. Т. Абыҙгилдин]] (1907—1938), [[Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы|Б. В. Туғыҙбаев]], [[Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы|Н. М. Ниғмәтуллин]] (1983—1992), М. Мөхәмәтисламов (1992—2006), В. М. Тимерғәлиев (2006 йылдан). 1989 йылда СССР-ҙың Министрҙар кабинеты дини эштәр буйынса советы ҡарары нигеҙендә [[Рәсәй ислам университеты|Ризаитдин Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсә]] (хәҙер [[Рәсәй ислам университеты]]) асылды. Мәсет бинаһы мәҙәни мираҫ объекты булып тора. '''Икенсе йәмиғ мәсете''' 1880-се йылдарҙа Өфө ҡалаһы Нижегородка биҫтәһенең Преображенск урамында (хәҙер Леваневский урамы) мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән. ХХ быуат башында мәхәлләлә 876 кеше иҫәпләнә. Мәсет янында «Ғәлиә» мәҙрәсәһе эшләй. Билдәле имам — хатиптары: З. Ғәликәев, [[Камалетдинов Зыяитдин Ямалетдин улы|З. Камалетдинов]] (1909—1924). 1931 йылда [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] ҡарарына ярашлы Икенсе йәмиғ мәсете ябыла. Мәсет бинаһы һаҡланып ҡалмаған. '''[[Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)|Өсөнсө йәмиғ мәсете]]''' 1903 йылда Воздвиженск урамы (хәҙерге Лесопильная урамы) төҙөлгән. 1924 йылда мәхәлләлә 825 кеше иҫәптә була. Мәҙрәсә ҡарамағында [[Хәсәниә мәҙрәсәһе|«Хәсәниә» мәҙрәсәһе]] эшләп килә. 1940 йылда Өсөнсө йәмиғ мәсете ябыла. Ҡайһы бер имам-хатиптары: М. Мөхәммәтйәнов, [[Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы|М. Хәсәнов]] (1903 йылдан), [[Камалетдинов Мотаһар Мирхәйҙәр улы|М. Камалетдинов]] (1924 йылдан). Хәҙерге ваҡытта мәсет йортонда юғары спорт оҫталығы Мәктәбе урынлашҡан. '''[[Хәкимиә|Дүртенсе йәмиғ мәсете]]''' (икенсе исеме [[Хәкимиә (мәҙрәсә)|«Хакимиә» мәсете]]) 1908 йылда төҙөлгән. Мәсет ҡарамағында [[Хәкимиә (мәҙрәсә)|«Хәкимиә» мәҙрәсәһе]] асыла. 1930 йылдың 9 февралендә [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] мәсетте ябыу тураһында ҡарар сығара. 1939 йылда Дүртенсе йәмиғ мәсетенең ике манараһы ла алып ташлана. 1991 йылда мәсет бинаһы мөьминдәргә кире ҡайтарыла. '''Бишенсе йәмиғ мәсете''' 1909 йылда [[Өфө мосолман зыяраты]]нда төҙөлгән. Ике ҡатлы мәсет бинаһы бер манаралы ағас йорто була. Имам-хатибы — Х. Вәлиев. 1960 йылда мәсет бинаһында янғын сыға — йорттоң беренсе ҡаты яна. '''Алтынсы йәмиғ мәсете''' 1918 йылда Лагер тауында (хәҙерге Проломная урамы, 23/1) төҙөлә. Ағас йорт, ике ҡатлы. Имам-хатибы — Х. Әхтәмов. Мәсет 1934 йылда ябылған. 1960-сы йылдарҙа мәсет бинаһы тораҡ йорто итеп үҙгәртеп төҙөлә. '''Етенсе йәмиғ мәсете'''н төҙөү өсөн мөьминдәргә 1923 йылда рөхсәт бирелә. Ғибәҙәт ҡылыу имам-хатип Н. Ишаевтың өйөндә үткәрелә. 1928 йылда мосолман дини ойошмаһын теркәүҙән төшөрәләр. Етенсе йәмиғ мәсете бинаһы төҙөлмәй ҡала. == Хәҙерге мәсеттәр == [[Файл:Ljalja-Tjulpan.jpg|мини|267x267пкс| [[Ләлә-Тюльпан]] мәсете]] 1996 йылда ҡалала 3 мәсет, 2007 йылда — 7 мәсет, 2013 — 20-гә яҡын мәсет эшләй. '''[[Ғофран (мәсет)|«Ғофран»]]''' мәсете 1994 йылда Ленин районы [[Өфө мосолман зыяраты|Мосолман зыяраты]] территорияһында төҙөлгән. Мәсет янында йәкшәмбе мәктәбе һәм китапхана бар. Мәсеттең имам-хатибы — Г. Г. Хәсәнов (1992 йылдан алып). '''[[Ләлә-Тюльпан|«Ләлә-Тюльпан»]]''' мәсете 1998 йылда асылды. Мәсет 1000-дән артыҡ мосолманды һыйҙыра. Мәсеттең имам-хатибы — Г. Вәлиев (1999 йылдан), М. Таджетдинов (2000 йылдан алып). 1999—2005 йылдарҙа мәсет бинаһында [[Рәсәй ислам университеты]] урынлаша<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7834-l-l-tyulpan ''Валиева Р. ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421083433/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7834-l-l-tyulpan |date=2014-04-21 }}</ref>. '''[[Ихлас (мәсет)|«Ихлас»]]''' мәсете асыла, 2001 йылда, 1956 йылда төҙөлгән элекке «Луч» кинотеатрын реконструкциялағандан һуң асыла. Мәсет янында мәҙрәсә, телестудия, нәшриәт, китапхана һ. б. эшләй. Мәсеттең имам-хатибы — М. М. Ғәлләмов (1997 йылдан алып). '''[[Хәмзә мәсете|«Хәмзә»]]''' мәсете 2006 йылда төҙөлдө. Мәсет эргәһендә йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Имам-хатибы — Н. Д. Нуриев (2006 йылдан алып), Т. Кәримбирҙиев. '''[[Мөнирә (мәсет, Өфө)|«Мөнирә»]]''' мәсете 2011 йылда Мөнирә Байгилдинаның шәхси аҡсаһына төҙөлгән. ' Мөнирә Байгилдина мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте рәйесе булып тора.<ref>{{Cite web|title=В уфимской мечети совершено нападение на главу мусульманского общества|url=http://www.islamnews.ru/news-22972.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ApeRHjoT|archivedate=2012-09-21|lang=ru|publisher=IslamNews|date=2010-10-04|accessdate=2012-05-10}}(урыҫ.)<span id="cxmwUA" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwUA" tabindex="0"> IslamNews</span> <span id="cxmwUA" tabindex="0">(2010-10-04).</span> <small id="cxmwUA" tabindex="0">[http://www.islamnews.ru/news-22972.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 сентябрь 2012.</small> <small id="cxmwUA" tabindex="0">10 май 2012 тикшерелгән.</small></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Васильева О. В., Латыпова В. В. и др. Дорога к храму: история религиозных учреждений г. Уфы. Уфа, 1993.<br> == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/15225-mecheti-v-ufe|Мечети в Уфе|автор=Валеева М. Г.}} * {{Китап|автор=Валеева М. Г., Васильева О. В., Латыпова В. В.|заглавие=Мечети в Уфе. // Башкортостан: краткая энциклопедия|место=Уфа|издательство=Башкирская энциклопедия|год=1996|страницы=399|страниц=672|isbn=5-88185-001-7}} [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй мәсеттәре]] [[Категория:Өфө мәсеттәре]] 1zmckqnqr33cc9mv50dk2o2ggrgq8rv 1301934 1301933 2026-08-07T05:24:53Z Баныу 28584 /* Һылтанмалар */ 1301934 wikitext text/x-wiki '''Өфө мәсеттәре''' ({{lang-ru|Мечети Уфы}}) — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының Өфө]] ҡалаһы мәсеттәре. == Тарихи мәсеттәр == [[Файл:Беренсә йәмиғ мәсәте.jpg|мини|150пкс|[[Беренсе йәмиғ мәсете]]]] [[Файл:Хакимия.jpg|мини|150пкс|[[Хәкимиә|Дүртенсе йәмиғ мәсете]]]] '''[[Беренсе йәмиғ мәсете]]''' 1830 йылда [[Ырымбур мосолман диниә назараты]] мөфтөйө [[Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимов]] үтенесе буйынса икенсе гильдия сауҙәгәре Мөкмин Хөҙәсәйетовтың аҡсаһына төҙөлгән. ХХ быуат башына мәхәлләлә 920 кеше иҫәпләнә. Мәсет ҡарамағында «[[Ғосмания]]» мәҙрәсәһе һәм урыҫ-башҡорт 2 класлы училищеһы эшләп килә. 1960—1992 йылдарҙа Беренсе йәмиғ мәсете Өфө ҡалаһында берҙән-бер ғәмәлдә булған мәсет була. Билдәле имам-хатиптары: [[Ғәбдрәхимов Ғәбдесәләм|Ғ. Ғәбдрәхимов]] (1830 йылдан), А. Ғәбдүлсәләмов (1840 йылдан), Ш. Ғ. Сөләймәнов (1844—1885), Х. Ғосманов (1888 йыл), [[Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы|Й. Т. Абыҙгилдин]] (1907—1938), [[Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы|Б. В. Туғыҙбаев]], [[Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы|Н. М. Ниғмәтуллин]] (1983—1992), М. Мөхәмәтисламов (1992—2006), В. М. Тимерғәлиев (2006 йылдан). 1989 йылда СССР-ҙың Министрҙар кабинеты дини эштәр буйынса советы ҡарары нигеҙендә [[Рәсәй ислам университеты|Ризаитдин Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсә]] (хәҙер [[Рәсәй ислам университеты]]) асылды. Мәсет бинаһы мәҙәни мираҫ объекты булып тора. '''Икенсе йәмиғ мәсете''' 1880-се йылдарҙа Өфө ҡалаһы Нижегородка биҫтәһенең Преображенск урамында (хәҙер Леваневский урамы) мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән. ХХ быуат башында мәхәлләлә 876 кеше иҫәпләнә. Мәсет янында «Ғәлиә» мәҙрәсәһе эшләй. Билдәле имам — хатиптары: З. Ғәликәев, [[Камалетдинов Зыяитдин Ямалетдин улы|З. Камалетдинов]] (1909—1924). 1931 йылда [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] ҡарарына ярашлы Икенсе йәмиғ мәсете ябыла. Мәсет бинаһы һаҡланып ҡалмаған. '''[[Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)|Өсөнсө йәмиғ мәсете]]''' 1903 йылда Воздвиженск урамы (хәҙерге Лесопильная урамы) төҙөлгән. 1924 йылда мәхәлләлә 825 кеше иҫәптә була. Мәҙрәсә ҡарамағында [[Хәсәниә мәҙрәсәһе|«Хәсәниә» мәҙрәсәһе]] эшләп килә. 1940 йылда Өсөнсө йәмиғ мәсете ябыла. Ҡайһы бер имам-хатиптары: М. Мөхәммәтйәнов, [[Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы|М. Хәсәнов]] (1903 йылдан), [[Камалетдинов Мотаһар Мирхәйҙәр улы|М. Камалетдинов]] (1924 йылдан). Хәҙерге ваҡытта мәсет йортонда юғары спорт оҫталығы Мәктәбе урынлашҡан. '''[[Хәкимиә|Дүртенсе йәмиғ мәсете]]''' (икенсе исеме [[Хәкимиә (мәҙрәсә)|«Хакимиә» мәсете]]) 1908 йылда төҙөлгән. Мәсет ҡарамағында [[Хәкимиә (мәҙрәсә)|«Хәкимиә» мәҙрәсәһе]] асыла. 1930 йылдың 9 февралендә [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] мәсетте ябыу тураһында ҡарар сығара. 1939 йылда Дүртенсе йәмиғ мәсетенең ике манараһы ла алып ташлана. 1991 йылда мәсет бинаһы мөьминдәргә кире ҡайтарыла. '''Бишенсе йәмиғ мәсете''' 1909 йылда [[Өфө мосолман зыяраты]]нда төҙөлгән. Ике ҡатлы мәсет бинаһы бер манаралы ағас йорто була. Имам-хатибы — Х. Вәлиев. 1960 йылда мәсет бинаһында янғын сыға — йорттоң беренсе ҡаты яна. '''Алтынсы йәмиғ мәсете''' 1918 йылда Лагер тауында (хәҙерге Проломная урамы, 23/1) төҙөлә. Ағас йорт, ике ҡатлы. Имам-хатибы — Х. Әхтәмов. Мәсет 1934 йылда ябылған. 1960-сы йылдарҙа мәсет бинаһы тораҡ йорто итеп үҙгәртеп төҙөлә. '''Етенсе йәмиғ мәсете'''н төҙөү өсөн мөьминдәргә 1923 йылда рөхсәт бирелә. Ғибәҙәт ҡылыу имам-хатип Н. Ишаевтың өйөндә үткәрелә. 1928 йылда мосолман дини ойошмаһын теркәүҙән төшөрәләр. Етенсе йәмиғ мәсете бинаһы төҙөлмәй ҡала. == Хәҙерге мәсеттәр == [[Файл:Ljalja-Tjulpan.jpg|мини|267x267пкс| [[Ләлә-Тюльпан]] мәсете]] 1996 йылда ҡалала 3 мәсет, 2007 йылда — 7 мәсет, 2013 — 20-гә яҡын мәсет эшләй. '''[[Ғофран (мәсет)|«Ғофран»]]''' мәсете 1994 йылда Ленин районы [[Өфө мосолман зыяраты|Мосолман зыяраты]] территорияһында төҙөлгән. Мәсет янында йәкшәмбе мәктәбе һәм китапхана бар. Мәсеттең имам-хатибы — Г. Г. Хәсәнов (1992 йылдан алып). '''[[Ләлә-Тюльпан|«Ләлә-Тюльпан»]]''' мәсете 1998 йылда асылды. Мәсет 1000-дән артыҡ мосолманды һыйҙыра. Мәсеттең имам-хатибы — Г. Вәлиев (1999 йылдан), М. Таджетдинов (2000 йылдан алып). 1999—2005 йылдарҙа мәсет бинаһында [[Рәсәй ислам университеты]] урынлаша<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7834-l-l-tyulpan ''Валиева Р. ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421083433/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7834-l-l-tyulpan |date=2014-04-21 }}</ref>. '''[[Ихлас (мәсет)|«Ихлас»]]''' мәсете асыла, 2001 йылда, 1956 йылда төҙөлгән элекке «Луч» кинотеатрын реконструкциялағандан һуң асыла. Мәсет янында мәҙрәсә, телестудия, нәшриәт, китапхана һ. б. эшләй. Мәсеттең имам-хатибы — М. М. Ғәлләмов (1997 йылдан алып). '''[[Хәмзә мәсете|«Хәмзә»]]''' мәсете 2006 йылда төҙөлдө. Мәсет эргәһендә йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Имам-хатибы — Н. Д. Нуриев (2006 йылдан алып), Т. Кәримбирҙиев. '''[[Мөнирә (мәсет, Өфө)|«Мөнирә»]]''' мәсете 2011 йылда Мөнирә Байгилдинаның шәхси аҡсаһына төҙөлгән. ' Мөнирә Байгилдина мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте рәйесе булып тора.<ref>{{Cite web|title=В уфимской мечети совершено нападение на главу мусульманского общества|url=http://www.islamnews.ru/news-22972.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ApeRHjoT|archivedate=2012-09-21|lang=ru|publisher=IslamNews|date=2010-10-04|accessdate=2012-05-10}}(урыҫ.)<span id="cxmwUA" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwUA" tabindex="0"> IslamNews</span> <span id="cxmwUA" tabindex="0">(2010-10-04).</span> <small id="cxmwUA" tabindex="0">[http://www.islamnews.ru/news-22972.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 сентябрь 2012.</small> <small id="cxmwUA" tabindex="0">10 май 2012 тикшерелгән.</small></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Васильева О. В., Латыпова В. В. и др. Дорога к храму: история религиозных учреждений г. Уфы. Уфа, 1993.<br> == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|88190|Мечети Уфы}} * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/15225-mecheti-v-ufe|Мечети в Уфе|автор=Валеева М. Г.}} * {{Китап|автор=Валеева М. Г., Васильева О. В., Латыпова В. В.|заглавие=Мечети в Уфе. // Башкортостан: краткая энциклопедия|место=Уфа|издательство=Башкирская энциклопедия|год=1996|страницы=399|страниц=672|isbn=5-88185-001-7}} [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй мәсеттәре]] [[Категория:Өфө мәсеттәре]] fw2el2n7bwx2nk4vk82xf2z7do3yvc6 1301935 1301934 2026-08-07T05:25:21Z Баныу 28584 /* Һылтанмалар */ 1301935 wikitext text/x-wiki '''Өфө мәсеттәре''' ({{lang-ru|Мечети Уфы}}) — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының Өфө]] ҡалаһы мәсеттәре. == Тарихи мәсеттәр == [[Файл:Беренсә йәмиғ мәсәте.jpg|мини|150пкс|[[Беренсе йәмиғ мәсете]]]] [[Файл:Хакимия.jpg|мини|150пкс|[[Хәкимиә|Дүртенсе йәмиғ мәсете]]]] '''[[Беренсе йәмиғ мәсете]]''' 1830 йылда [[Ырымбур мосолман диниә назараты]] мөфтөйө [[Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимов]] үтенесе буйынса икенсе гильдия сауҙәгәре Мөкмин Хөҙәсәйетовтың аҡсаһына төҙөлгән. ХХ быуат башына мәхәлләлә 920 кеше иҫәпләнә. Мәсет ҡарамағында «[[Ғосмания]]» мәҙрәсәһе һәм урыҫ-башҡорт 2 класлы училищеһы эшләп килә. 1960—1992 йылдарҙа Беренсе йәмиғ мәсете Өфө ҡалаһында берҙән-бер ғәмәлдә булған мәсет була. Билдәле имам-хатиптары: [[Ғәбдрәхимов Ғәбдесәләм|Ғ. Ғәбдрәхимов]] (1830 йылдан), А. Ғәбдүлсәләмов (1840 йылдан), Ш. Ғ. Сөләймәнов (1844—1885), Х. Ғосманов (1888 йыл), [[Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы|Й. Т. Абыҙгилдин]] (1907—1938), [[Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы|Б. В. Туғыҙбаев]], [[Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы|Н. М. Ниғмәтуллин]] (1983—1992), М. Мөхәмәтисламов (1992—2006), В. М. Тимерғәлиев (2006 йылдан). 1989 йылда СССР-ҙың Министрҙар кабинеты дини эштәр буйынса советы ҡарары нигеҙендә [[Рәсәй ислам университеты|Ризаитдин Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсә]] (хәҙер [[Рәсәй ислам университеты]]) асылды. Мәсет бинаһы мәҙәни мираҫ объекты булып тора. '''Икенсе йәмиғ мәсете''' 1880-се йылдарҙа Өфө ҡалаһы Нижегородка биҫтәһенең Преображенск урамында (хәҙер Леваневский урамы) мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән. ХХ быуат башында мәхәлләлә 876 кеше иҫәпләнә. Мәсет янында «Ғәлиә» мәҙрәсәһе эшләй. Билдәле имам — хатиптары: З. Ғәликәев, [[Камалетдинов Зыяитдин Ямалетдин улы|З. Камалетдинов]] (1909—1924). 1931 йылда [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] ҡарарына ярашлы Икенсе йәмиғ мәсете ябыла. Мәсет бинаһы һаҡланып ҡалмаған. '''[[Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)|Өсөнсө йәмиғ мәсете]]''' 1903 йылда Воздвиженск урамы (хәҙерге Лесопильная урамы) төҙөлгән. 1924 йылда мәхәлләлә 825 кеше иҫәптә була. Мәҙрәсә ҡарамағында [[Хәсәниә мәҙрәсәһе|«Хәсәниә» мәҙрәсәһе]] эшләп килә. 1940 йылда Өсөнсө йәмиғ мәсете ябыла. Ҡайһы бер имам-хатиптары: М. Мөхәммәтйәнов, [[Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы|М. Хәсәнов]] (1903 йылдан), [[Камалетдинов Мотаһар Мирхәйҙәр улы|М. Камалетдинов]] (1924 йылдан). Хәҙерге ваҡытта мәсет йортонда юғары спорт оҫталығы Мәктәбе урынлашҡан. '''[[Хәкимиә|Дүртенсе йәмиғ мәсете]]''' (икенсе исеме [[Хәкимиә (мәҙрәсә)|«Хакимиә» мәсете]]) 1908 йылда төҙөлгән. Мәсет ҡарамағында [[Хәкимиә (мәҙрәсә)|«Хәкимиә» мәҙрәсәһе]] асыла. 1930 йылдың 9 февралендә [[Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты]] мәсетте ябыу тураһында ҡарар сығара. 1939 йылда Дүртенсе йәмиғ мәсетенең ике манараһы ла алып ташлана. 1991 йылда мәсет бинаһы мөьминдәргә кире ҡайтарыла. '''Бишенсе йәмиғ мәсете''' 1909 йылда [[Өфө мосолман зыяраты]]нда төҙөлгән. Ике ҡатлы мәсет бинаһы бер манаралы ағас йорто була. Имам-хатибы — Х. Вәлиев. 1960 йылда мәсет бинаһында янғын сыға — йорттоң беренсе ҡаты яна. '''Алтынсы йәмиғ мәсете''' 1918 йылда Лагер тауында (хәҙерге Проломная урамы, 23/1) төҙөлә. Ағас йорт, ике ҡатлы. Имам-хатибы — Х. Әхтәмов. Мәсет 1934 йылда ябылған. 1960-сы йылдарҙа мәсет бинаһы тораҡ йорто итеп үҙгәртеп төҙөлә. '''Етенсе йәмиғ мәсете'''н төҙөү өсөн мөьминдәргә 1923 йылда рөхсәт бирелә. Ғибәҙәт ҡылыу имам-хатип Н. Ишаевтың өйөндә үткәрелә. 1928 йылда мосолман дини ойошмаһын теркәүҙән төшөрәләр. Етенсе йәмиғ мәсете бинаһы төҙөлмәй ҡала. == Хәҙерге мәсеттәр == [[Файл:Ljalja-Tjulpan.jpg|мини|267x267пкс| [[Ләлә-Тюльпан]] мәсете]] 1996 йылда ҡалала 3 мәсет, 2007 йылда — 7 мәсет, 2013 — 20-гә яҡын мәсет эшләй. '''[[Ғофран (мәсет)|«Ғофран»]]''' мәсете 1994 йылда Ленин районы [[Өфө мосолман зыяраты|Мосолман зыяраты]] территорияһында төҙөлгән. Мәсет янында йәкшәмбе мәктәбе һәм китапхана бар. Мәсеттең имам-хатибы — Г. Г. Хәсәнов (1992 йылдан алып). '''[[Ләлә-Тюльпан|«Ләлә-Тюльпан»]]''' мәсете 1998 йылда асылды. Мәсет 1000-дән артыҡ мосолманды һыйҙыра. Мәсеттең имам-хатибы — Г. Вәлиев (1999 йылдан), М. Таджетдинов (2000 йылдан алып). 1999—2005 йылдарҙа мәсет бинаһында [[Рәсәй ислам университеты]] урынлаша<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7834-l-l-tyulpan ''Валиева Р. ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421083433/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/7834-l-l-tyulpan |date=2014-04-21 }}</ref>. '''[[Ихлас (мәсет)|«Ихлас»]]''' мәсете асыла, 2001 йылда, 1956 йылда төҙөлгән элекке «Луч» кинотеатрын реконструкциялағандан һуң асыла. Мәсет янында мәҙрәсә, телестудия, нәшриәт, китапхана һ. б. эшләй. Мәсеттең имам-хатибы — М. М. Ғәлләмов (1997 йылдан алып). '''[[Хәмзә мәсете|«Хәмзә»]]''' мәсете 2006 йылда төҙөлдө. Мәсет эргәһендә йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Имам-хатибы — Н. Д. Нуриев (2006 йылдан алып), Т. Кәримбирҙиев. '''[[Мөнирә (мәсет, Өфө)|«Мөнирә»]]''' мәсете 2011 йылда Мөнирә Байгилдинаның шәхси аҡсаһына төҙөлгән. ' Мөнирә Байгилдина мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте рәйесе булып тора.<ref>{{Cite web|title=В уфимской мечети совершено нападение на главу мусульманского общества|url=http://www.islamnews.ru/news-22972.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ApeRHjoT|archivedate=2012-09-21|lang=ru|publisher=IslamNews|date=2010-10-04|accessdate=2012-05-10}}(урыҫ.)<span id="cxmwUA" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwUA" tabindex="0"> IslamNews</span> <span id="cxmwUA" tabindex="0">(2010-10-04).</span> <small id="cxmwUA" tabindex="0">[http://www.islamnews.ru/news-22972.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 21 сентябрь 2012.</small> <small id="cxmwUA" tabindex="0">10 май 2012 тикшерелгән.</small></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Васильева О. В., Латыпова В. В. и др. Дорога к храму: история религиозных учреждений г. Уфы. Уфа, 1993.<br> == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|88190}} * {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/15225-mecheti-v-ufe|Мечети в Уфе|автор=Валеева М. Г.}} * {{Китап|автор=Валеева М. Г., Васильева О. В., Латыпова В. В.|заглавие=Мечети в Уфе. // Башкортостан: краткая энциклопедия|место=Уфа|издательство=Башкирская энциклопедия|год=1996|страницы=399|страниц=672|isbn=5-88185-001-7}} [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй мәсеттәре]] [[Категория:Өфө мәсеттәре]] hr0saggyr8fr6604iuw93gwgl9edq4o 0 118333 1301911 1150948 2026-08-06T22:20:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301911 wikitext text/x-wiki {{Кратер |Название = Каменский кратеры |Национальное название = |Изображение = Kamensk crater Russia lansat 7 image.jpg |Подпись = Каменский кратеры үҙәге ҡыҙыл нөктә менән күрһәтелгән, масштаб линейкаһы оҙонлоғо — {{num|20|км}}. Күренештә структураһы күренмәй |Небесное тело = |Координаты = 48/21/N/40/30/E |CoordScale = 100000 |Расположение = |Высота = |Длина = |Ширина = |Площадь = |Объём = |Тип = |Наибольшая глубина = |Средняя глубина = |Страна = Рәсәй |Категория на Викискладе = }} '''Каменский кратеры''' — [[Ер]]ҙән бәреп сыҡҡан кратер (астроблема). [[Донецк]] һыртында, Северский Донец йылғаһы бассейнында, [[Ростов өлкәһе]] Каменск-Шахтинский ҡалаһынан 10—15 км көнсығышта урынлашҡан. == Тасуирлама == Кратерҙың диаметры — 25 километр, тәрәнлеге 750 метр. Ер рельефында ул күҙәтелмәй. Уның эргәһендә сателлитлы Гусевский кратеры бар, уның диаметры 3 километрға тиң. Бер үк ваҡытта кратер Ергә [[астероид]] һәм уның бәләкәй юлдашы төшөүҙән барлыҡҡа килгән. Кратерҙың йәше импактный быяланы аргон-аргонлы даталау нигеҙендә — 49 млн йыл (эоцен), әммә стратиграфик мәғлүмәттәр базаһы нигеҙендә кратерҙар мезозой һәм [[кайнозой]] осоронда барлыҡҡа килгән тип фараз ителә, был мезозой осоронда юҡҡа сығыуға тура килә. Кратерҙар глубокинская свита һәм дүртенсел ултырма ҡатламдары менән ҡапланған. Каменское ваҡиғаһы һай диңгеҙ бассейнында булған тип фараз ителә<ref>[http://labmpg.sscc.ru/impact/a85.html Описание кратера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413171005/http://labmpg.sscc.ru/impact/a85.html |date=2017-04-13 }} на [http://labmpg.sscc.ru/ сайте Лаборатории математических задач геофизики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109074340/http://labmpg.sscc.ru/ |date=2020-11-09 }} ИВМиМГ Сибирского отделения РАН ([https://web.archive.org/web/20080221133031/http://omzg.sscc.ru/impact/a85.html архивная копия от 21{{nbsp}}февраля 2008] на бывшем сайте Сибирского центра глобальных катастроф при Отделении математических задач геофизики СО РАН)</ref>. Кратерҙар ваҡланған урта-юғары таш күмер эзбизташтары ҡатламында, ҡомташтарҙа һәм һәүерташтар араһында таш күмерҙең 3-4 км ҡалынлығында һәм түбәнге пермдең 600 м ҡалынлығындағы карбонат-терриген тоҡомдарында карбонат терригенлы япмалар менән ҡыҫылған урында триас (150 м) һәм өҫкө [[Аҡбур осоро|аҡбур]] (300 м) ваҡытында барлыҡҡа килгән. Үҙенең структураһы буйынса Каменский кратеры комплекслы, ул карбон тоҡомдарында ята һәм юғарыға табан күтәрелгән үҙәгенең диаметры яҡынса 5-7 км , ә бейеклеге 350—400 км тиклем тәшкил итә. Тоҡомдарҙың стратиграфик күтәрелеше 2-4 км тирәһе. Үҙәктәге күтәрелеш эргәһендә — 700—800 м тәрәнлектәге түңәрәк улаҡ. Кратерҙең ятҡан урынында аутигенлы брекчия, ул талғын ғына аллогенлы полимиктлы брекчияға күсә. Был брекчияны импактлы быяла ҡатыш онталған цементҡа әйләнгән мишендең өлөштәре тәшкил итә. Аллогенлы брекчияның ҡалынлығы түңәрәкләнгән улаҡ янында 700 метр, ә үҙәктең күтәрелгән өлөшөндә — 100—200 м. Брекчияла зювитҡа оҡшаш линзалар тоҡомдары бар. Линзалар бик күп тарҡалған импактлы быялаларҙан ғибәрәт<ref>Бадюков Д. Д. (2005) [http://www.meteorites.ru/menu/encyclopaedia/ruscraters_full.html Метеоритные кратеры на территории России.]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ростов өлкәһе географияһы]] r7atht3dkakwf99175n20zcxndlihb6 0 132196 1301915 1272954 2026-08-07T00:49:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301915 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кирилов Иван Кириллович''' (Рус батшалығы, [[Псков өлкәһе|Псковщина]] — 1695 йыл<ref>В исторической литературе чаще упоминается другой год рождения — [//ru.wikipedia.org/wiki/1689 1689], он ошибочен (см. Троицкий С. М., Новлянская Н. Г., Гольдберг Л. А. И. К. Кирилов и его труд «Цветущее состояние Всероссийского государства» // Кирилов И. К. Цветущее состояние Всероссийского государства. — М., 1977. — С. 7)</ref>, [[Рәсәй империяһы]], [[Ҡазан губернаһы]], [[Һамар]]) — [[1737 йыл]]дың [[14 апрель|14 апреле]], рус ғалимы һәм дәүләт эшмәкәре, {{Географ|XVIII века|Российской империи}}, картограф, {{Тарихсы|XVIII быуат|Рәсәй империяһы}}, статисы, хоҡуҡ белгесе, [[Пётр I|Бөйөк Петр]] реформалары яҡлы һәм уның тарафдашы, ҡала төҙөүсе, баҡыр һәм тимер заводтарын, [[Тубыл (ҡала)|Тубылда]] баҡыр һәм тимер заводтарын төҙөүсе. Иван Кирилов — рәсәй географияһы фәненә һәм иҡтисади географияһы фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735-1740 йылдарҙағы башҡорт]] [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|ихтилалдарын]] баҫтырыуҙа әүҙем ҡатнашыусы. Уның фекеренсә, ихтилалдар [[Ырымбур губернаһы]]нда ҡалалар һәм заводтар төҙөүгә һәм «Бохараға, Водокшан, Балх һәм Һиндостанға тауарҙар йөрөтөүҙе тәьмин итерлек ирекле сауҙа юлы асыуға» ҡамасаулаған. === Экспедицияларҙа ҡатнашыусы === А. Ф. Шестаков һәм Икенсе Камчатка экспедицияһын ойоштороуҙа ҡатнашҡан ([[1731 йыл|1731]]—[[1733 йыл|1733]]). Статский {{comment|кәңәшсеһе|советник}} ([[1734 йыл]]дан). [[Ырымбур экспедицияһы|Ырымбур]] [[Ырымбур экспедицияһы|экспедицияһының]] ([[1734 йыл|1734]]—[[1737 йыл|1737]]) проект авторы һәм етәксеһе. [[1735 йыл]]дың [[15 август|15 авгусында]] Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалған (хәҙерге [[Орск]]). [[Һиндостан]]ға ҡоро сауҙа юлдары һалыуҙы планлаштырған. Рәсәй иҡтисади географияһының башланғысында тора; ул беренсе булып илдең иҡтисади-географик тасуирламаһын төҙөгән, һәм «Бөтә рәсәй дәүләтенең сәскә атҡан хәленә еткереүҙе артыҡ күп маҡталмаған хеҙмәте менән башланы, уны тормошҡа ашырҙы һәм беҙгә ҡалдырҙы Бөйөк Пётр» (1-2 китап) ([[1727 йыл|1727]]). === Ырымбур губернаһы биләмәләрен үҙләштереү һәм башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу === 1735 йылдың декабрендә Кирилов [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостанды]] үҙләштереү планын күҙаллап, башҡорт ихтилалын казактар көсө менән баҫтырыу һәм [[башҡорттар]]ҙы Ырымбур губернаһынан ҡыуыу пландарын раҫлатыу маҡсатында, Петербургҡа сығып китә һәм императрица [[Анна Иоанновна|Анна Иоановнаны]] быға ышандыра. Кирилов үҙе үлгәнгә саҡлы ошо планына тоғро ҡала. Ырымбур губернаһында төҙөлә башлаған ҡалаларға башҡорттарҙың һөжүмдәре күскенсе рустар араһында күп һанлы ҡорбандарға килтергән һәм губерна үҫешенә ҡамасаулаған — Кирилов бындай аяуһыҙ саралар тәҡдим итеүенең сәбәбен шулай аңлатҡан. Кириловтың ҡайһы бер проекттары хөкүмәттең башҡорттар йәшәгән ерҙәрҙә эске үҙидара системаһын контролдә тотоуға һәм [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|башҡорт ихтилалдарын]] баҫтырыуға йүнәлтелгән [[1736 йыл]]дың 11 февралендәге раҫланған указдар ҙа ингән. [[Өфө провинцияһы]] территорияһында яңы тәртип урынлаштырыу маҡсатында, ихтилалдарҙы баҫтырыуҙа Кирилов үҙе лә бик әүҙем ҡатнашҡан. В. Н. Витевскийға ярашлы, И. К. Кирилов отрядтары 1736 йылдың март аҙағынан бик күп ауылдарҙы һәм [[Хажи мәсете|Ҡазый мәсете]]н яндырған. И. К. Кирилов һөжүме ваҡытында 700 башҡорт кешеһе һәләк була, ихтилал өсөн 158 кешегә яза бирелә, 160 башҡорт ҡулға алына, 99 отзейский һөргөн полкына оҙатыла һәм 85 кеше крепостной хәленә төшөрөлә<ref>''Витевский В. Н.'' И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 г. Казань, 1897. Т. 1. с.146.</ref>. Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу буйынса рәхимһеҙ акция Ырымбур губернаһындағы яңы терәк пункттарын раҫлауҙы тамамлау һәм Рәсәй позицияһын Көньяҡ Урал йүнәлешендә уңышлы нығытыу мөмкинлеген биргән. Шулай уҡ Кирилов тарафынан башҡорт ихтилалы баҫтырыу буйынса сараларҙы ойоштороу Рәсәйҙән Һиндостанға сауҙа юлдары асыуҙы тәьмин иткән. === Фәнни эшмәкәрлеге === Ғалим булараҡ, Кирилов үҙ дәүеренең күп интеллектуалдары менән хат алыша. Геодезистар ебәргән карталар буйынса үҙ инициативаһы менән сенаттан үҙ иҫәбенә Atlas imperii russici атласын төҙөүгә рөхсәт ала. Кирилов ниәтләгән монументаль хеҙмәтенең тәүге өлөшөн тамамлап өлгөрә. Atlas imperii russici бик күп яңылыҡтарға бай булған һәм төп атлас сифатында Рәсәйгә тағы ла илле йылдан ашыу хеҙмәт иткән. А. А. Половцов Кириловты бына нисек баһалаған: «Бөйөк Пётр заманында Кирилов, энергияһы һәм төрлө файҙалы тәжрибәләре предприятиелары һәм хеҙмәттәре менән мауығыуы арҡаһында, үҙенсәлекле һәм һоҡланғыс эшмәкәрҙәрҙең береһе булып торған»<ref>Русский биографический словарь А. А. Половцова</ref>. === Вафаты === Кирилов [[1737 йыл]]дың 14 апрелендә [[Һамар]], ҡалаһында, үҙ ғаиләһе ағзалары уратыуында, {{comment|ҡара үпкә|чахотка}} сиренән вафат булған. Чудотворец николай сиркәүендә ерләнгән. == Хеҙмәттәре == # ''Атлас Российской Империи.- СПб, 1734'' # ''Цветущее состояние Всероссийского государства.- М., 1977'' == Хәтер == * [[Орск]]иҙа Кирилов исемендәге майҙан; * [[Ырымбур]]ҙа уның исемендәге тыҡрыҡ (Кириловский) (хәҙерге Көньяҡ тыҡрығы); * Орск тыуған яҡты өйрәнеү музейындағы Кирилов портреты ([[2010 йыл|2010]], скульп. С. К. Баркудбаев, йәшмә); * [[c:File:Памятник_Кириллову_И.К._в_городе_Орске.jpg|Орск ҡалаһына нигеҙ һалыусы булараҡ уның исемендәге майҙанда Кирилов һәйкәле]]. * Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ ҡалаһындағы һәйкәл == Сәнғәттә == === Нәфис әҙәбиәттә === * Кирилов [[Пушкин Александр Сергеевич|А.]] [[Пушкин Александр Сергеевич|С.]] [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкиндың]] «История Пугачева» «Пугачев тарихы» повесында телгә алына<ref>Пушкин А. С. Сочинения.- Т.IX.- С.100, 101, 111, 451, 452</ref>. * [[Ырымбур экспедицияһы]] һәм уның етәксеһе Кирилов үҙе В. С. Пикулдең {{comment|«Слово и дело»|«Һүҙ һәм эш»}} романында тасуирлана. * Пикулдең билдәле географ П. И. Рычковҡа бағышланған {{comment|«Трудолюбивый и рачительный муж»|«Егәрле һәм һаҡсыл ир-егет»}} миниатюраһында Кирилов шәхесенә алдан күрә белеүсе иҡтисадсы һәм сәйәсмән стратег тип ентекле характеристика бирелә. * Кирилов Икенсе Камчатка экспедицияһын ойоштороусыларҙың береһе булараҡ романында телгә алынған А. Б Кердандың {{comment|«Крест командора»|«Командор тәреһе»}}. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == * [http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=619 Кирилов Иван Кириллович — Энциклопедия «Челябинск»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912030216/http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=619 |date=2018-09-12 }}. * [http://kraeved.opck.org/lichnosti/osnovateli_orenburg_kraya/kirilov.php Основатели Оренбургкого края: Личности — История Оренбуржья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221123442/http://kraeved.opck.org/lichnosti/osnovateli_orenburg_kraya/kirilov.php |date=2018-02-21 }} * {{ВТ-РБС+|Кирилов, Иван Кирилович|[[Павлов-Сильванский, Николай Павлович|Павлов-Сильванский Н. П.]]}} * [http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=619 Кирилов Иван Кириллович — Энциклопедия «Челябинск»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912030216/http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&id=619 |date=2018-09-12 }}. * [http://kraeved.opck.org/lichnosti/osnovateli_orenburg_kraya/kirilov.php Основатели Оренбургкого края: Личности — История Оренбуржья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221123442/http://kraeved.opck.org/lichnosti/osnovateli_orenburg_kraya/kirilov.php |date=2018-02-21 }} * ''Павлов-Сильванский Н. П.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[https://ru.wikisource.org/wiki/РБС/ВТ/Кирилов,%20Иван%20Кирилович Кирилов, Иван Кирилович]</span> // Русский биографический словарь : в 25 томах. — <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>—<abbr title="Москва">М.</abbr>, 1896—1918.{{ВТ-РБС+|Кирилов, Иван Кирилович|[[Павлов-Сильванский, Николай Павлович|Павлов-Сильванский Н. П.]]}} * ''[[Иофа, Леонид Евгеньевич|Иофа Л. Е.]]'' Современники Ломоносова И. К. Кирилов и [[Татищев, Василий Никитич|В. Н. Татищев]]: географы первой половины XVIII в. — М.: [[Географгиз]], 1949. — 96 с. — Приложение: с. 88 — 92. * ''[[Яцунский, Виктор Корнельевич|Яцунский В. К.]]'' Историческая география: История её возникновения и развития в XIV—XVIII вв. — М., 1955. — С. 172—173. * Отечественные экономико-географы XVIII—XX вв.: Сб. ст. // Под ред. [[Баранский, Николай Николаевич|Н. Н. Баранского]], Н. П. Никитина, [[Саушкин, Юлиан Глебович|Ю. Г. Саушкина]]; Геогр. фак. и Музей землеведения Моск. гос. ун-та. — М.: [[Учпедгиз]], 1957. — С. 74-77. — 328 с. * ''[[Новлянская, Мария Григорьевна|Новлянская М. Г.]]'' И. К. Кирилов и его Атлас Всероссийской империи. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1958. — 80 с. * ''[[Новлянская, Мария Григорьевна|Новлянская М. Г.]]'' Иван Кириллович Кирилов: географ XVIII века. — М.-Л.: Наука, 1964. — 144 с. — ([[Научно-биографическая серия]]). * ''[[Гольденберг, Леонид Аркадьевич|Гольденберг Л. А.]], [[Новлянская, Мария Григорьевна|Новлянская М. Г.]], Троицкий С. М.'' «Радетель пользы государственной» (к 275-летию со дня рождения И. К. Кирилова) // Известия ВГО. № 5. 1971. С. 452—456. * {{книга |автор = [[Гольденберг, Леонид Аркадьевич|Гольденберг Л. А.]] |часть = Иван Кирилович Кирилов |ссылка часть = |заглавие = Творцы отечественной науки: Географы |ссылка = |ответственный = Отв. ред. и сост. проф., д-р геогр. наук [[Есаков, Василий Алексеевич|В. А. Есаков]]; Редколл.: [[Котляков, Владимир Михайлович|В. М. Котляков]], [[Мурзаев, Эдуард Макарович|Э. М. Мурзаев]], [[Постников, Алексей Владимирович|А. В. Постников]], [[Каримов, Алексей Энверович|А. Э. Каримов]] (отв. секр.); [[Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова РАН]]. Московский центр [[РГО|Русского географического общества]] |издание = |место = М. |издательство = АГАР |год = 1996 |страницы = 40-52 |страниц = 576 |серия = |isbn = 5-89218-007-7 |тираж = 5&nbsp;000 }} (в пер.) * {{книга | автор = [[Роже Порталь|Порталь Р.]] | заглавие = Башкирия в XVII—XVIII вв | ссылка = | ответственный = Роже Порталь / Пер. с фр. и нем. яз. Л. Ф. Сахибгареева, Н. Н. Руцкая; Сост. И. В. Кучумов; Центр экол. исслед. Уфим. науч. центра Респ. акад. наук | издание = | место = Уфа | издательство = ЦЭИ УНЦ РАН | год = 2000 | страницы = | страниц = 221 | isbn = | тираж = 300 | ref = }} * ''Порталь Р.'' Башкиры и Россия в XVIII веке // [[Ватандаш]]. 2000. № 3. С. 137—149. * ''[[Носкова, Ольга Леонидовна|Носкова О. Л.]]'' [http://www.ssc.smr.ru/media/journals/izvestia/2011/2011_1_264_269.pdf Иван Кириллович Кирилов и его вклад в развитие российской науки] // [http://www.ssc.smr.ru/izv_2011_1.html Известия Самарского научного центра РАН. 2011. Том 13. № 1]. С. 264—269. * ''Колычев С. В. Иван Кириллович Кирилов: труды и забвение сподвижника Петра I // Меншиковские чтения. 2013. — вып. 9.— СПб., 2014.— С. 44-52.'' [[Категория:Рәсәй империяһы географтары]] [[Категория:Алфавит буйынса географтар]] [[Категория:Рәсәй империяһы тарихсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]] [[Категория:Башҡортостан тарихы]] [[Категория:Шәхестәр:Орск]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:14 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1737 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Математика һәм навигация фәндәре Мәктәбен тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашыусылар‎]] ml228xhysz7vpwu2xk5i2p62t54dz0d 0 135151 1301950 1277489 2026-08-07T08:01:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301950 wikitext text/x-wiki {{Административная единица Российской империи |название = Лифляндия губернаһы |статус = Губерния |Герб = Лифляндская губерния.png |карта = Карта Лифляндской губернии.jpg |центр = Рига |образована = 1721 |площадь = 47030.87 |население = 1310670 |до = Рига наместниклығы |после = Латвия }} '''Лифляндия губернаһы''' ({{lang-de|Gouvernement Livland}}, {{lang-et|Liivimaa kubermang}}, {{lang-lv|Vidzemes guberņa}}) — [[Рәсәй империяһы]]ның [[Балтик диңгеҙе]] буйында урынлашҡан губернаһы. Элекке [[Швеция]] Ливонияһы территорияһында төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта территорияһы [[Латвия]] (ҙур өлөшө) һәм [[Эстония]] илдәре араһында бүленгән. == Губерна гербы == [[Файл:Лифляндская губерния из Бенке.jpg|left|150px|Император [[Александр II]] тарафынан раҫланған рәсми тасуирлама менән губерна гербы ([[1856]])]] 1856 йылдың 8 декабрендә раҫланған. Рәсми тасуирлама: {{lang-ru|''«В червлёном поле серебряный гриф с золотым мечом, на груди, под Императорской короной, червлёный вензель: '''ПВ ИВ''' ([[Пётр II|Пётр Второй]], Император Всероссийский). Щит увенчан Императорской короной и окружён золотыми дубовыми листьями, соединёнными Андреевской лентой»''}}. == Географик урынлашыуы == Координаталары: төньяҡ киңлектең 56°34’16'' һәм 59°4’28'' араһында. Сиктәре: төньяҡтан — [[Эстляндия губернаһы]], көнсығыштан — [[Чуд-Псков күле]], [[Псков губернаһы|Псков]] һәм [[Витебск губернаһы|Витебск]] губерналары, көньяҡтан — [[Курляндия губернаһы]], көнбайыштан — [[Балтик диңгеҙе]]нең Рига ҡултығы (диңгеҙ яр буйының оҙонлоғо — 280 саҡрым=299 км). И. А. Стрельбицкий буйынса, губернаның майҙаны 41 325,4 квадрат саҡрым (47 030,87 км²) тәшкил итә. == Тарихы == [[Төньяҡ һуғыш]] тамамланыуын белдергән 1721 йылғы Ништадт тыныслыҡ килешеүенә ярашлы элекке [[Швеция]] Ливонияһы [[Рәсәй империяһы]] составына ҡушыла. Был территорияла Лифляндия һәм бөтөрөлгән Смоленск губернаһынан торған Рига губернаһы ойошторола. Башта ул 2 провинцияға бүленгән: беренсе ([[Рига]], Пернов, Венден һәм Эзель утрауы менән Лифляндия) һәм икенсе ([[Смоленск]], Дорогобуж, Рославль, Вязьма ҡалалары менән Смоленщина). 1726 йылда Смоленск провинцияһы нигеҙендә айырым Смоленск губернаһы төҙөлә, ә Рига губернаһы 5 провинцияға бүленә: Рига, Венден, Дерпт, Пернов һәм Эзель. 1783 йылда губерна Рига наместниклығы итеп үҙгәртелә, уның составында 9 өйәҙ була: Рига, Венден, Вольмар, Валк, Дерпт, Пернов, Феллин, Верро һәм Эзель. 1796 йылда наместниклыҡ Лифляндия губернаһы тип үҙгәртелә. 1893 йылда Дерпт өйәҙенең исеме Юрьев өйәҙе тип үҙгәртелә. {{OldStyleDate|12|апрель|1917 йыл|30|март}} Ваҡытлы хөкүмәт «Эстляндия автономияһы тураһында» положение ҡабул итә, уға ярашлы Лифляндия губернаһы составындағы Верро, Пернов, Феллин, Эзель һәм Юрьев өйәҙҙәре, шулай уҡ Валк өйәҙенең бер өлөшө Эстляндия губернаһы составына бирелә. 1917 йылдың декабрендә РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы Витебск губернаһы составындағы Двинск, Люцин һәм Реж өйәҙҙәрен Лифиляндия губернаһы составына күсерә. 1918 йылдың февралендә [[Беренсе донъя һуғышы]] барышында Лифляндия губернаһы Германия тарафынан оккупациялана һәм Ober Ost составына индерелә. Брест солохонан һуң, 1918 йылдың 12 апрелендә Балтик герцоглығы төҙөлә, уның составына Видземе һәм Курземе керә. Компьен солохонан һуң 1918 йылдың ноябрендә Латвия халыҡ советы тарафынан [[Латвия Республикаһы]]ның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә, ул юридик рәүештә 1920 йылғы Рига килешеүенә ярашлы таныла. == Административ бүленеше == [[Файл:Liflyandskaya gubernia.png|thumb|300px|Административное деление Лифляндия губернаһының административ бүленеше]] '''Лифляндия губернаһы''' 9 өйәҙгә бүленгән. {| class="wikitable" |- ! № ! Өйәҙ ! Өйәҙ ҡалаһы ! Майҙаны, <br /> саҡрым² ! Халҡы<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=21|title=Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии)|archiveurl=https://www.webcitation.org/65JF52GbB|archivedate=2012-02-09}}</ref> <br /> ([[1897]]), кеше |- | 1 | Валк | [[Валка|Валк]] (10 922 кеше) | style="text-align:right" |5298,7 | style="text-align:right" |120 585 |- | 2 | Венден | [[Цесис|Венден]] (6356 кеше) | style="text-align:right" |4953,7 | style="text-align:right" |124 208 |- | 3 | Верро | [[Выру|Верро]] (4152 кеше) | style="text-align:right" |3744,2 | style="text-align:right" |97 185 |- | 4 | Вольмар | [[Валмиера|Вольмар]] (5050 кеше) | style="text-align:right" |4358,1 | style="text-align:right" |112 836 |- | 5 | Пернов | [[Пярну (ҡала)|Пернов]] (12 898 кеше) | style="text-align:right" |4694,9 | style="text-align:right" |98 123 |- | 6 | Рига | [[Рига]] (282 230 кеше) | style="text-align:right" |5468,4 | style="text-align:right" |396 100 |- | 7 | Феллин | [[Вильянди|Феллин]] (736 кеше) | style="text-align:right" |4015,2 | style="text-align:right" |99 747 |- | 8 | Эзель | [[Курессааре|Аренсбург]] (4603 кеше) | style="text-align:right" |2515,5 | style="text-align:right" |60 263 |- | 9 | Юрьев (Дерпт) | [[Тарту|Юрьев (Дерпт)]] (42 308 кеше) | style="text-align:right" |6276,7 | style="text-align:right" |190 317 |} <small>''Иҫкәрмә: Февраль инҡилабынан һуң, {{OldStyleDate|12|апрель|1917 йыл|30|март}} Ваҡытлы хөкүмәт «Эстляндия автономияһы тураһында» положение ҡабул итә, уға ярашлы Лифляндия губернаһы составындағы башлыса эстондар йәшәгән Верро, Пернов, Феллин, Эзель һәм Юрьев өйәҙҙәре, шулай уҡ Валк өйәҙенең эстондар йәшәгән ҡайһы бер улустары Эстляндия губернаһы составына бирелә. Шул уҡ ваҡытта Эстляндия һәм Лифляндия губерналары араһындағы сик аныҡ билдәләнмәгән була.''</small> == Халҡы == [[Файл:Liflandia 1881.jpg|thumb|1881 йылғы ревизия буйынса Лифляндия губернаһының этник составы]] {| class="standard" |-- !йыл||халҡы, кеше||ҡала, кеше||ауыл, кеше||тығыҙлығы, кеше/км² |-- |[[1860]]||905 795|| — || — ||22 |-- |[[1895]]||1 310 670||257 730||1 052 948||32 |} === Ҡатламдары === 1895 йылға ҡарата. {| class="standard" |-- !дворяндар||руханиҙар||сауҙагәрҙәр|| һөнәрселәр ||крәҫтиәндәр ||хәрбиҙәр||сит ил кешеләре||башҡалар |-- |8275||3135||5898||98366||1146658||36147||10317||1882 |} Халҡының төп өлөшөн башлыса игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән элекке алпауыт крәҫтиәндәре тәшкил иткән. 1804 йылға ҡәҙәр улар алпауытҡа тулыһынса буйһонғандар һәм ошо йылда бер ни тиклем шәхси хоҡуҡтарға эйә була, ә 1819 йылда улар крепостной хоҡуғынан тулыһынса азат ителә. 1849 йылда уларға крәҫтиән ере менән файҙаланыу хоҡуғы бирелә, бынан алып барщина һалымы оброкҡа алмаштырыла башлай һәм төбәк крәҫтиән банкыһы ойошторола, уның ярҙамында крәҫтиәндәр ерҙе милеккә һатып ала алған. === Дине буйынса === 1895 йылға ҡарата {| class="standard" |-- ![[протестанттар]]||[[православныйҙар]]||[[иудейҙар]]||[[католиктар]]||[[раскольниктар]]||башҡалар |-- |1 072 185||177 661||41 163||18 533||438||685 |} === Этник составы === 1897 йылға ҡарата<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=725|title=Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России|archiveurl=https://www.webcitation.org/65JF6DDM4|archivedate=2012-02-09}}</ref> {| class="standard sortable" |- ! Өйәҙ ! [[латыштар]] ! [[эстондар]] ! [[немецтар]] ! [[рустар]] ! [[йәһүдтәр]] ! [[поляктар]] ! [[литвалар]] |- | Бөтә губернала | 43,4 % | 39,9 % | 7,6 % | 5,2 % | 1,8 % | 1,2 % | … |- | Валк | 87,9 % | 7,2 % | 2,1 % | 1,3 % | 1,1 % | … | … |- | Венден | 94,4 % | … | 3,5 % | 1,0 % | … | … | … |- | Верро | 3,5 % | 92,7 % | 2,0 % | 1,4 % | … | … | … |- | Вольмар | 93,3 % | 3,2 % | 2,0 % | … | … | … | … |- | Пернов | … | 94,0 % | 3,7 % | 1,1 % | … | … | … |- | Рига | 58,2 % | 1,1 % | 18,2 % | 11,9 % | 4,7 % | 3,5 % | 1,6 % |- | Феллин | … | 97,1 % | 1,8 % | … | … | … | … |- | Эзель | … | 95,5 % | 2,6 % | … | … | … | … |- | Юрьев | … | 86,8 % | 4,4 % | 7,2 % | … | … | … |} {| class="wikitable collapsible collapsed" width=700px style="font-size:95%;" align=center ! colspan="12" |Лифляндской губернии по ревизии 1881 йылғы ревизия буйынса Лифляндия гуернаһы халҡының этник составы |- align=center | colspan="13" | [[Файл:Liflandia 1881.jpg|Liflandia 1881]] |} <center> {| class="wikitable collapsible collapsed" width=700px style="font-size:95%;" align=center ! colspan="13" | Губернаның иң ҙур тораҡ пункттары (1897 йылғы йәниҫәп буйынса) |- align=left | colspan="13" | [[Файл:Liflandia 1897.jpg|Liflandia 1897]] |} </center> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Карталар == <center> {| class="wikitable collapsible collapsed" width=600px style="font-size:95%;" align=center ! colspan="13" | Сборный лист военно топографической карты Лифляндской губернии<br /> Масштаб: 3 версты в дюйме (1 см-1260м). |- align=center | colspan="13" | {{Сборный лист военно топографической карты Лифляндской губернии (карта изображений)|Liflandia - Shubert map 3v - 00 - index map.jpg|400px|center{{!}}border|||bottom-right}}<small>''(При нажатии на необходимый лист будет осуществлён переход на соответствующую карту.)''</small> |} </center> * [http://runivers.ru/maps/kirilov/36 Карта Лифляндии 1732 года из «Атласа Всероссийской Империи. Собрание карт И. К. Кирилова»] (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru) * [[:Файл:Governorate of Livonia 1820.jpg|Карта Лифляндской губернии (1820 г). «Географический атлас Российской империи, Царства Польского и Великого Княжества Финляндского»]] * [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/32 Карта Лифляндской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007130744/http://new.runivers.ru/maps/podratlas/32 |date=2010-10-07 }} (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru) == Һылтанмалар == * [[s:Категория:ЭСБЕ:Лифляндская губерния|ЭСБЕ:Лифляндская губерния]] * [http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/21000-Liflyandskaya-gub.html Библиотека Царское Село, книги по истории Лифляндской губернии (Памятные и Справочные книжки), PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209073547/http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/21000-Liflyandskaya-gub.html |date=2015-02-09 }} * [http://kurlandia.ru/istoriya-pribaltiki История Прибалтики и Лифляндии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120719164549/http://kurlandia.ru/istoriya-pribaltiki |date=2012-07-19 }} * [http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=wig_liflan&l=24.113101&b=56.945253&m=13&dl=00&db=00&nm=osm&nm2=ER3v&sw=2&em_ks=0&kml_n=1&kml_f=http://boxpis.ru/kml/t_u.kml&lang=ru Губерния на трёхвёрстной военно-топографической карте Европейской России.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211205150319/http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=wig_liflan&l=24.113101&b=56.945253&m=13&dl=00&db=00&nm=osm&nm2=ER3v&sw=2&em_ks=0&kml_n=1&kml_f=http://boxpis.ru/kml/t_u.kml&lang=ru |date=2021-12-05 }} (автоматизированный просмотр с современными картами и космическими снимками) {{вс}} {{Административно-территориальное деление Российской империи}} [[Категория:Латвия тарихы]] [[Категория:Эстония тарихы]] [[Категория:Рәсәй империяһының губерналары]] 1u9dx6e1ejsqqinca75h9m80m22mri9 0 148138 1301891 1261426 2026-08-06T15:34:04Z Cromenio 48552 1301891 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Подгорица |оригинальное название = {{lang-me|Подгорица, Podgorica}} |изображение = {{Photomontage|position=center | photo1a = Titograd.jpg | photo2a = | photo2b = Podgorica_clock_tower.jpg | photo2c = Mora%C4%8Da.JPG | photo3a = Radio_tower_Podgorica.jpg | size = 250 | spacing = 3 | color = #FFFFFFu | border = 0 }} |страна = Черногория |герб = PodgoricaCOA.png |флаг = Coat of Arms of Podgorica.svg |ширина герба = |ширина флага = |описание флага = |lat_deg = 42|lat_min = 26|lat_sec = 23 |lon_deg = 19|lon_min = 15|lon_sec = 58 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |размер карты страны = 300 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1326 йылда |прежние имена = Бирзиминум, Рибница, Богуртлен, Титоград |статус с = |площадь = 225 |вид высоты = |высота центра НП = 49 |климат = |население = {{увеличение}} 150 977<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.podgorica.me/teritorija-i-stanovnistvo| title=Teritorija i stanovništvo| publisher=// podgorica.me| accessdate=2015-2-27}}</ref> |год переписи = 2011 |плотность = 671 |агломерация = {{увеличение}} 185 937 кеше ([[2011]]) |национальный состав = [[черногорҙар]], [[сербтар]], [[албандар]] |конфессиональный состав = [[православие]]лылар, [[мосолмандар]], [[Католицизм|католиктар]] |этнохороним = подгорицалы, подгорицалылар |часовой пояс = +1 |DST = есть |телефонный код = +382 20 |почтовый индекс = 81000 |почтовые индексы = |автомобильный код = PG |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Podgorica |сайт = http://www.podgorica.me }} <!-- {{значения}} --> '''Подго́рица'''<ref>{{публикация|книга|автор=Ф. Л. Агеенко|заглавие=Словарь собственных имён русского языка|ссылка=http://www.gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=подгорица|место=М.|издательство=ООО «Издательство "Мир и Образование"»|год=2010|язык=ru}}</ref> ({{lang-me|По̀дгорица/Pòdgorica}}<ref>{{книга|автор=Шипка, Милан|заглавие=Правописни речник српског језика: са правописно граматичким саветником|место=Нови Сад|издательство=Прометеј|год=2010|страниц=1412|isbn=978-86-515-0455-9|тираж=5000|language=sкз}}</ref>, 1952—1992 йылдарҙа ''Титоград'') — ҡала, [[Черногория]]ның [[баш ҡала]]һы<ref group="комм.">Статья 5 конституции Черногории: ''Главни град Црне Горе је Подгорица. Пријестоница Црне Горе је Цетиње.'' При этом, оба слова в сербском языке обозначают «столицу»</ref>. Подгорица баш ҡала общинаһының административ үҙәге. Черногорияның төп сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Халҡы 150,9 мең (2011 йыл), йәғни ил халҡының ¼ өлөшө. Скадар яйлаһының ҙур киңлегендә, Морача йылғаһы буйында, Скадар күленән һәм [[Адриатик диңгеҙ]]енән алыҫ булмаған йомшаҡ климатлы уңдырышлы үҙәндә урынлашҡан. == Тарихы == [[Файл:Coat of arms of Podgorica (Pre-WW2).png|115px|мини|слева|Титоград гербы]] Хәҙерге Подгорица урынында тәүге торама [[таш быуат]] осоронда уҡ нигеҙләнә. Беҙҙең эраға тиклем бында иллирий ҡәбиләләре йәшәгән, ә һуңынан был ерҙәрҙе [[Боронғо Рим|римлылар]] яулап алған. Римлылар ''Бирзиминиум'' (''Birziminium'') тигән ҡалаға нигеҙ һалған. Подгорицанан яҡынса 3 км алыҫлыҡта римлыларҙың икенсе ҡалаһы — ''Диоклея''ның харабалары урынлашҡан. Рим императоры Диоклетиан (фараз буйынса уның исеме «диоклеялы» тип аңлатыла) сығышы менән ошо урындарҙан булған тип иҫәпләнә. Һуңыраҡ славяндар осоронда ''Диоклея'' атамаһы ''Дукля'' тип үҙгәрә һәм барлыҡ төбәк шулай атала башлай. Нигеҙләнгәндән алып ҡала мөһим сауҙа юлдары (Зета, Морача, Рибница һәм Ситница йылғалары) сатында урынлашҡан. V быуатта бында [[славяндар]] килеп төпләнә. Улар үҙ дәүләтен булдыра, даими рәүештә [[Византия]] менән һуғыш алып бара. ''Рибница'' исемле йылға буйында, шул йылға исемен алған яңы ҡала төҙәйҙәр. Тәүге тапҡыр был атама Неманичи серб король династияһы хакимлығы осоронда телгә алына. Ҡаланың әһәмиәте уның Адриатик диңгеҙгә йүнәлгән сауҙа юлында урынлашыу менән билдәләнә. Ҡаланың артабанғы ''Подгорица'' атамаһы тәүге тапҡыр 1326 йылда Котор архивының суд документтарында телгә алына. Ул ваҡытта ҡала бай булған, сөнки уның аша [[Дубровник республикаһы|Дубровник]] һәм [[Сербия]] араһында бигерәк тә йәнле сауҙа алып барылған. 1474 йылдан ҡала [[Ғосман империяһы]] составына керә. Ғосмандар бында ҙур ҡәлғә төҙөй, ошонан черногор кландары менән һуғыш алып барыла. Башнялар, диуарҙар һәм ҡапҡалар менән нығытылған ҡала черногорҙарҙың һөжүмдәрен кире ҡағырға мөмкинлек биргән. 1864 йылда Подгорица ҡалаһы ''Богуртлен'' («ҡара көртмәле») тип аталған Ишкодра вилайәтәнең административ үҙәге булып китә. Ҡала шулай уҡ ''Бургурице'' албан атамаһы буйынса ла билдәле. [[Файл:Stari Vezirov most na Morači kraj Podgorice krajem XVIII vijeka 3b.png|240px|мини|Иҫке Вәзир күпере]] 1878 йылда Берлин конгрессы ҡарарҙарына ярашлы Черногорияның суверен кенәзлек булараҡ бойондороҡһоҙлоғо таныла һәм Подгорица яңы илдең бер өлөшө булып китә. === XX быуат === 1901 йылда Подгорицала Черногорияның беренсе банкы асыла. 1902 йылда тәүге коммерция предприятиеһы — тәмәке плантацияһына нигеҙ һалына. Ике донъя һуғыштары араһында ҡала халҡының иҫәбе 13 мең кешегә барып етә. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда Подгорица 70-тән ашыу тапҡыр утҡа тотола һәм нигеҙенә тиклем тиерлек емерелә. 4100-ҙән ашыу кеше һәләк булған. 1944 йылдың 19 декабрендә ҡала азат ителә. 1946 йылдың 13 июлендә ''Титоград'' ([[Иосип Броз Тито]] хөрмәтенә аталған) тип атала һәм Черногория Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы статусы бирелә. Бынан һуң ҡала тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Заманса юлдар һәм аэропорт төҙөлә. 1992 йылдың 2 апрелендә ҡалаға ''Подгорица'' тарихи атамаһы кире ҡайтарыла. == Климаты == Ҡалала эҫе, ҡоро йәйге һәм уртаса һалҡын ҡышҡы урта диңгеҙ климаты. Ҡар ғәҙәти күренеш, әммә ҡышҡы осорҙоң бер нисә көнөндә генә күәтелә. Йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары — 1544 мм, йыллыҡ уртаса температура — 16,4&nbsp;°C. Йыл һайын яҡынса 135 көн +25&nbsp;°C-тан юғарыраҡ була. Июлдә һәм августта термометр күрһәткестәре йыш ҡына 40&nbsp;°C-тан юғары күтәрелә. 2007 йылдың 16 авгусында рекордлы юғары температура — 44,8&nbsp;°C теркәлә<ref>[http://www.montenegro-today.com/rus/about-montenegro/?action=showabout&id=1130 Черногория сегодня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190614100740/http://montenegro-today.com/rus/about-montenegro/?action=showabout&id=1130 |date=2019-06-14 }}</ref>. <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Подгорицы |Источник=[http://www.climate-charts.com/Locations/y/YG13462.php Climate Charts] [http://www.worldweather.org/193/c01378.htm WMO] [http://www.pogoda.ru.net/climate2/13462.htm Погода и Климат] | Янв_ср=5.0 | Янв_ср_осад=192 | Фев_ср=6.8 | Фев_ср_осад=167 | Мар_ср=10.0 | Мар_ср_осад=159 | Апр_ср=13.9 | Апр_ср_осад=144 | Май_ср=19.0 | Май_ср_осад=89 | Июн_ср=22.8 | Июн_ср_осад=63 | Июл_ср=26.0 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=25.5 | Авг_ср_осад=66 | Сен_ср=21.4 | Сен_ср_осад=121 | Окт_ср=15.9 | Окт_ср_осад=166 | Ноя_ср=10.5 | Ноя_ср_осад=239 | Дек_ср=6.5 | Дек_ср_осад=217 | Год_ср=15.3 | Год_ср_осад=1661 | Янв_ср_мин=1.4 | Янв_ср_макс=9.5 | Фев_ср_мин=3.1 | Фев_ср_макс=11.3 | Мар_ср_мин=5.8 | Мар_ср_макс=15.1 | Апр_ср_мин=9.1 | Апр_ср_макс=19.1 | Май_ср_мин=13.5 | Май_ср_макс=24.3 | Июн_ср_мин=17.3 | Июн_ср_макс=28.2 | Июл_ср_мин=20.3 | Июл_ср_макс=31.8 | Авг_ср_мин=20.2 | Авг_ср_макс=31.7 | Сен_ср_мин=16.5 | Сен_ср_макс=27.3 | Окт_ср_мин=11.6 | Окт_ср_макс=21.7 | Ноя_ср_мин=6.8 | Ноя_ср_макс=15.4 | Дек_ср_мин=2.9 | Дек_ср_макс=11.1 | Год_ср_мин=10.7 | Год_ср_макс=20.5 | Янв_а_макс=18.8 | Янв_а_мин=-17.0 | Фев_а_макс=23.0 | Фев_а_мин=-10.9 | Мар_а_макс=27.0 | Мар_а_мин=-8.4 | Апр_а_макс=30.0 | Апр_а_мин=-0.5 | Май_а_макс=33.8 | Май_а_мин=2.5 | Июн_а_макс=38.5 | Июн_а_мин=8.2 | Июл_а_макс=41.8 | Июл_а_мин=11.0 | Авг_а_макс=44.8 | Авг_а_мин=9.0 | Сен_а_макс=38.9 | Сен_а_мин=4.0 | Окт_а_макс=32.2 | Окт_а_мин=-1.5 | Ноя_а_макс=27.4 | Ноя_а_мин=-7.4 | Дек_а_макс=20.0 | Дек_а_мин=-10.0 | Год_а_макс=44.8 | Год_а_мин=-17.0 |}} </div> == Халҡы == [[Файл:Жилой дом в Подгорице.jpg|240px|мини|Торлаҡ йорт]] Подгорица — Черногорияның иң ҙур ҡалаһы, бында ил халҡының яҡынса дүрттән бер өлөшө йәшәй. 2003 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Подгорица муниципалитетында 169132 кеше йәшәгән, шул иҫәптән Подгорица ҡалаһына — 136473 кеше килә. {| class="wikitable" |- ! Йыл ! Ҡала<br>халҡының<br>иҫәбе ! Муниципалитет<br>халҡының<br>иҫәбе |- | [[1948]] | <center>''14 369'' | <center>''48 599'' |- | [[1953]] | <center>''19 868'' | <center>''55 669'' |- | [[1961]] | <center>''35 054'' | <center>''72 319'' |- | [[1971]] | <center>''61 727'' | <center>''98 796'' |- | [[1981]] | <center>''96 074'' | <center>''132 290'' |- | [[1991]] | <center>''117 875'' | <center>''179 401'' |- | 2003 | <center>''136 473'' | <center>''169 132'' |} Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, муниципалитет халҡының 57% үҙен черногор, 26% — серб, 11 % — албан тип иҫәпләй. == Киң мәғлүмәт саралары == Ҡалала ''RTCG'' дәүәлт телеканалының һәм бер нисә коммерция телестудияларының (''TV In'', ''NTV Montena'', ''Elmag RTV'', ''RTV Atlas'' и ''MBC'') үҙәк офисатры урынлашҡан. Черногорияның барлыҡ кәндәлек гәзиттәре (''Vijesti'', ''DAN'' һәм ''Pobjeda'') Подгорицала нәшер ителә. == Транспорты == [[Файл:Pgrail.jpg|thumb|слева|240px|Тимер юл вокзалы]] Подгорица автомобиль, тимер юл һәм авиабәйләнештең ҙур транспорт үҙәге булып тора. Подгорица аша дүрт Европа автомобиль маршруты үтә: * ''Төньяҡ йүнәлеш'' (E65, E80) — [[Сербия]]ға һәм артабан Үҙәк Европа илдәренә * ''Көнбайыш йүнәлеш'' (E762) — [[Босния һәм Герцеговина]]ға һәм артабан Көнбайыш Европа илдәренә * ''Көньяҡ йүнәлеш'' (E65, E80) — [[Адриатик диңгеҙ]]енең яр буйына * ''Көнсығыш йүнәлеш'' (E762) — [[Албания]]ға. Ҡаланың йәмәғәт транспорты автобустар һәм таксиҙарҙан тора. Подгорица — Черногорияның төп тимер юл төйөнө, уның аша ''[[Белград]] — [[Бар (Черногория)|Бар]],'' ''Подгорица — [[Никшич]],'' ''Подгорица — [[Шкодер]]'' тимер юл тармаҡтары үтә. Подгорицаның көньяғында 12 км алыҫлыҡта халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан. Ул Черногориялағы ике аэропорттың береһе<ref>[http://tgdaero.me/ Аэропорт Подгорица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322005425/https://tgdaero.me/ |date=2019-03-22 }}</ref>. == Мәҙәниәте == <!-- [[Файл:Воскресенский собор в Подгорице.jpg|240px|мини|Сиркәү]] --> Подгорицаның мәҙәни үҙәктәре: * Черногор милли театры * Ҡала театры, Балалар театры һәм Ҡурсаҡ театры менән бергә. * Ҡала музейы ([[1950]]). * Тәбиғәт тарихы музейы. * Археологик тикшеренеүҙәр үҙәге ([[1961]]) * Марко Милянов музейы. * Петрович-Негоши һарайы галереяһы ([[1984]]). * Будо Томович мәҙәни-мәғлүмәти үҙәге. Подгорицала [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] һәм [[Высоцкий Владимир Семёнович|В. С. Высоцкий]] һәйкәлдәре бар. == Мәғариф һәм фән == Подгорицала бер дәүләт юғары уҡыу йорто — Черногория университеты (уның төп кампусы), ике хосуси юғары уҡыу йорто — Черногория фән һәм сәнәғәт академияһы һәм Дукля фән һәм сәнғәт академияһы урынлашҡан. Ҡалала 34 башланғыс һәм 10 урта (шул иҫәптән гимназия) мәктәп эшләй. Радосав Люмович милли китапханаһы — илдә иң әһәмиәтле иҫәпләнә. == Архитектураһы == [[Ғосман империяһы]] осоронда ([[1474]]—[[1878]]) Подгорицала төрөк архитектураһындағы күп бина төҙөлгән. Ҡаланың иң боронғо өлөштәре — ''Стара Варош'' һәм ''Драч'' ошондай типтағы йорттарҙан тора, шулай уҡ ике мәсетте, сәғәт башняһын һәм боролмалы тар урамдарҙы күрергә мөмкин. Подгорица Черногрия составына кергәс ҡала үҙәге Рибница йылғаһының икенсе ярына күсә, бында киң юлдар һәм Европа стилендәге биналар һалына. [[Югославия]] осоронда ҡала совет архитектураһы стилендә реконструкциялана. == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг|Россия}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] * {{Флаг|Армения}} [[Ереван]], [[Әрмәнстан]] * {{Флаг|Сербия}} [[Белград]], [[Сербия]] * {{Флаг|Македония}} [[Скопье]], [[Төньяҡ Македония]] * {{Флаг|Великобритания}} [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]] * {{Флаг|Швеция}} [[Стокгольм]], [[Швеция]] == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар {{примечания|group=комм.}} ; Сығанаҡтар {{примечания|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://journeying.ru/dostoprimechatelnosti-podgoritsi-chto-posmotret-i-kuda-schodit-v-podgoritse.html Достопримечательности Подгорицы] {{вс}} <!-- {{Города Черногории}} --> {{Столицы Европы}} [[Категория:Черногория ҡалалары]] [[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]] nejicvslli5msz18orasjrr9nk7ujxy 1301892 1301891 2026-08-06T15:35:09Z Cromenio 48552 [[Special:Contributions/Cromenio|Cromenio]] эшләгән [[Special:Diff/1301891|1301891]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Cromenio|фекер алышыу]]) 1301892 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Подгорица |оригинальное название = {{lang-me|Подгорица, Podgorica}} |изображение = {{Photomontage|position=center | photo1a = Titograd.jpg | photo2a = | photo2b = Podgorica_clock_tower.jpg | photo2c = Mora%C4%8Da.JPG | photo3a = Radio_tower_Podgorica.jpg | size = 250 | spacing = 3 | color = #FFFFFFu | border = 0 }} |страна = Черногория |герб = PodgoricaCOA.png |флаг = Flag of Podgorica, Montenegro.svg |ширина герба = |ширина флага = |описание флага = |lat_deg = 42|lat_min = 26|lat_sec = 23 |lon_deg = 19|lon_min = 15|lon_sec = 58 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |размер карты страны = 300 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1326 йылда |прежние имена = Бирзиминум, Рибница, Богуртлен, Титоград |статус с = |площадь = 225 |вид высоты = |высота центра НП = 49 |климат = |население = {{увеличение}} 150 977<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.podgorica.me/teritorija-i-stanovnistvo| title=Teritorija i stanovništvo| publisher=// podgorica.me| accessdate=2015-2-27}}</ref> |год переписи = 2011 |плотность = 671 |агломерация = {{увеличение}} 185 937 кеше ([[2011]]) |национальный состав = [[черногорҙар]], [[сербтар]], [[албандар]] |конфессиональный состав = [[православие]]лылар, [[мосолмандар]], [[Католицизм|католиктар]] |этнохороним = подгорицалы, подгорицалылар |часовой пояс = +1 |DST = есть |телефонный код = +382 20 |почтовый индекс = 81000 |почтовые индексы = |автомобильный код = PG |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Podgorica |сайт = http://www.podgorica.me }} <!-- {{значения}} --> '''Подго́рица'''<ref>{{публикация|книга|автор=Ф. Л. Агеенко|заглавие=Словарь собственных имён русского языка|ссылка=http://www.gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=подгорица|место=М.|издательство=ООО «Издательство "Мир и Образование"»|год=2010|язык=ru}}</ref> ({{lang-me|По̀дгорица/Pòdgorica}}<ref>{{книга|автор=Шипка, Милан|заглавие=Правописни речник српског језика: са правописно граматичким саветником|место=Нови Сад|издательство=Прометеј|год=2010|страниц=1412|isbn=978-86-515-0455-9|тираж=5000|language=sкз}}</ref>, 1952—1992 йылдарҙа ''Титоград'') — ҡала, [[Черногория]]ның [[баш ҡала]]һы<ref group="комм.">Статья 5 конституции Черногории: ''Главни град Црне Горе је Подгорица. Пријестоница Црне Горе је Цетиње.'' При этом, оба слова в сербском языке обозначают «столицу»</ref>. Подгорица баш ҡала общинаһының административ үҙәге. Черногорияның төп сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Халҡы 150,9 мең (2011 йыл), йәғни ил халҡының ¼ өлөшө. Скадар яйлаһының ҙур киңлегендә, Морача йылғаһы буйында, Скадар күленән һәм [[Адриатик диңгеҙ]]енән алыҫ булмаған йомшаҡ климатлы уңдырышлы үҙәндә урынлашҡан. == Тарихы == [[Файл:Coat of arms of Podgorica (Pre-WW2).png|115px|мини|слева|Титоград гербы]] Хәҙерге Подгорица урынында тәүге торама [[таш быуат]] осоронда уҡ нигеҙләнә. Беҙҙең эраға тиклем бында иллирий ҡәбиләләре йәшәгән, ә һуңынан был ерҙәрҙе [[Боронғо Рим|римлылар]] яулап алған. Римлылар ''Бирзиминиум'' (''Birziminium'') тигән ҡалаға нигеҙ һалған. Подгорицанан яҡынса 3 км алыҫлыҡта римлыларҙың икенсе ҡалаһы — ''Диоклея''ның харабалары урынлашҡан. Рим императоры Диоклетиан (фараз буйынса уның исеме «диоклеялы» тип аңлатыла) сығышы менән ошо урындарҙан булған тип иҫәпләнә. Һуңыраҡ славяндар осоронда ''Диоклея'' атамаһы ''Дукля'' тип үҙгәрә һәм барлыҡ төбәк шулай атала башлай. Нигеҙләнгәндән алып ҡала мөһим сауҙа юлдары (Зета, Морача, Рибница һәм Ситница йылғалары) сатында урынлашҡан. V быуатта бында [[славяндар]] килеп төпләнә. Улар үҙ дәүләтен булдыра, даими рәүештә [[Византия]] менән һуғыш алып бара. ''Рибница'' исемле йылға буйында, шул йылға исемен алған яңы ҡала төҙәйҙәр. Тәүге тапҡыр был атама Неманичи серб король династияһы хакимлығы осоронда телгә алына. Ҡаланың әһәмиәте уның Адриатик диңгеҙгә йүнәлгән сауҙа юлында урынлашыу менән билдәләнә. Ҡаланың артабанғы ''Подгорица'' атамаһы тәүге тапҡыр 1326 йылда Котор архивының суд документтарында телгә алына. Ул ваҡытта ҡала бай булған, сөнки уның аша [[Дубровник республикаһы|Дубровник]] һәм [[Сербия]] араһында бигерәк тә йәнле сауҙа алып барылған. 1474 йылдан ҡала [[Ғосман империяһы]] составына керә. Ғосмандар бында ҙур ҡәлғә төҙөй, ошонан черногор кландары менән һуғыш алып барыла. Башнялар, диуарҙар һәм ҡапҡалар менән нығытылған ҡала черногорҙарҙың һөжүмдәрен кире ҡағырға мөмкинлек биргән. 1864 йылда Подгорица ҡалаһы ''Богуртлен'' («ҡара көртмәле») тип аталған Ишкодра вилайәтәнең административ үҙәге булып китә. Ҡала шулай уҡ ''Бургурице'' албан атамаһы буйынса ла билдәле. [[Файл:Stari Vezirov most na Morači kraj Podgorice krajem XVIII vijeka 3b.png|240px|мини|Иҫке Вәзир күпере]] 1878 йылда Берлин конгрессы ҡарарҙарына ярашлы Черногорияның суверен кенәзлек булараҡ бойондороҡһоҙлоғо таныла һәм Подгорица яңы илдең бер өлөшө булып китә. === XX быуат === 1901 йылда Подгорицала Черногорияның беренсе банкы асыла. 1902 йылда тәүге коммерция предприятиеһы — тәмәке плантацияһына нигеҙ һалына. Ике донъя һуғыштары араһында ҡала халҡының иҫәбе 13 мең кешегә барып етә. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда Подгорица 70-тән ашыу тапҡыр утҡа тотола һәм нигеҙенә тиклем тиерлек емерелә. 4100-ҙән ашыу кеше һәләк булған. 1944 йылдың 19 декабрендә ҡала азат ителә. 1946 йылдың 13 июлендә ''Титоград'' ([[Иосип Броз Тито]] хөрмәтенә аталған) тип атала һәм Черногория Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы статусы бирелә. Бынан һуң ҡала тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Заманса юлдар һәм аэропорт төҙөлә. 1992 йылдың 2 апрелендә ҡалаға ''Подгорица'' тарихи атамаһы кире ҡайтарыла. == Климаты == Ҡалала эҫе, ҡоро йәйге һәм уртаса һалҡын ҡышҡы урта диңгеҙ климаты. Ҡар ғәҙәти күренеш, әммә ҡышҡы осорҙоң бер нисә көнөндә генә күәтелә. Йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары — 1544 мм, йыллыҡ уртаса температура — 16,4&nbsp;°C. Йыл һайын яҡынса 135 көн +25&nbsp;°C-тан юғарыраҡ була. Июлдә һәм августта термометр күрһәткестәре йыш ҡына 40&nbsp;°C-тан юғары күтәрелә. 2007 йылдың 16 авгусында рекордлы юғары температура — 44,8&nbsp;°C теркәлә<ref>[http://www.montenegro-today.com/rus/about-montenegro/?action=showabout&id=1130 Черногория сегодня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190614100740/http://montenegro-today.com/rus/about-montenegro/?action=showabout&id=1130 |date=2019-06-14 }}</ref>. <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Подгорицы |Источник=[http://www.climate-charts.com/Locations/y/YG13462.php Climate Charts] [http://www.worldweather.org/193/c01378.htm WMO] [http://www.pogoda.ru.net/climate2/13462.htm Погода и Климат] | Янв_ср=5.0 | Янв_ср_осад=192 | Фев_ср=6.8 | Фев_ср_осад=167 | Мар_ср=10.0 | Мар_ср_осад=159 | Апр_ср=13.9 | Апр_ср_осад=144 | Май_ср=19.0 | Май_ср_осад=89 | Июн_ср=22.8 | Июн_ср_осад=63 | Июл_ср=26.0 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=25.5 | Авг_ср_осад=66 | Сен_ср=21.4 | Сен_ср_осад=121 | Окт_ср=15.9 | Окт_ср_осад=166 | Ноя_ср=10.5 | Ноя_ср_осад=239 | Дек_ср=6.5 | Дек_ср_осад=217 | Год_ср=15.3 | Год_ср_осад=1661 | Янв_ср_мин=1.4 | Янв_ср_макс=9.5 | Фев_ср_мин=3.1 | Фев_ср_макс=11.3 | Мар_ср_мин=5.8 | Мар_ср_макс=15.1 | Апр_ср_мин=9.1 | Апр_ср_макс=19.1 | Май_ср_мин=13.5 | Май_ср_макс=24.3 | Июн_ср_мин=17.3 | Июн_ср_макс=28.2 | Июл_ср_мин=20.3 | Июл_ср_макс=31.8 | Авг_ср_мин=20.2 | Авг_ср_макс=31.7 | Сен_ср_мин=16.5 | Сен_ср_макс=27.3 | Окт_ср_мин=11.6 | Окт_ср_макс=21.7 | Ноя_ср_мин=6.8 | Ноя_ср_макс=15.4 | Дек_ср_мин=2.9 | Дек_ср_макс=11.1 | Год_ср_мин=10.7 | Год_ср_макс=20.5 | Янв_а_макс=18.8 | Янв_а_мин=-17.0 | Фев_а_макс=23.0 | Фев_а_мин=-10.9 | Мар_а_макс=27.0 | Мар_а_мин=-8.4 | Апр_а_макс=30.0 | Апр_а_мин=-0.5 | Май_а_макс=33.8 | Май_а_мин=2.5 | Июн_а_макс=38.5 | Июн_а_мин=8.2 | Июл_а_макс=41.8 | Июл_а_мин=11.0 | Авг_а_макс=44.8 | Авг_а_мин=9.0 | Сен_а_макс=38.9 | Сен_а_мин=4.0 | Окт_а_макс=32.2 | Окт_а_мин=-1.5 | Ноя_а_макс=27.4 | Ноя_а_мин=-7.4 | Дек_а_макс=20.0 | Дек_а_мин=-10.0 | Год_а_макс=44.8 | Год_а_мин=-17.0 |}} </div> == Халҡы == [[Файл:Жилой дом в Подгорице.jpg|240px|мини|Торлаҡ йорт]] Подгорица — Черногорияның иң ҙур ҡалаһы, бында ил халҡының яҡынса дүрттән бер өлөшө йәшәй. 2003 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Подгорица муниципалитетында 169132 кеше йәшәгән, шул иҫәптән Подгорица ҡалаһына — 136473 кеше килә. {| class="wikitable" |- ! Йыл ! Ҡала<br>халҡының<br>иҫәбе ! Муниципалитет<br>халҡының<br>иҫәбе |- | [[1948]] | <center>''14 369'' | <center>''48 599'' |- | [[1953]] | <center>''19 868'' | <center>''55 669'' |- | [[1961]] | <center>''35 054'' | <center>''72 319'' |- | [[1971]] | <center>''61 727'' | <center>''98 796'' |- | [[1981]] | <center>''96 074'' | <center>''132 290'' |- | [[1991]] | <center>''117 875'' | <center>''179 401'' |- | 2003 | <center>''136 473'' | <center>''169 132'' |} Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, муниципалитет халҡының 57% үҙен черногор, 26% — серб, 11 % — албан тип иҫәпләй. == Киң мәғлүмәт саралары == Ҡалала ''RTCG'' дәүәлт телеканалының һәм бер нисә коммерция телестудияларының (''TV In'', ''NTV Montena'', ''Elmag RTV'', ''RTV Atlas'' и ''MBC'') үҙәк офисатры урынлашҡан. Черногорияның барлыҡ кәндәлек гәзиттәре (''Vijesti'', ''DAN'' һәм ''Pobjeda'') Подгорицала нәшер ителә. == Транспорты == [[Файл:Pgrail.jpg|thumb|слева|240px|Тимер юл вокзалы]] Подгорица автомобиль, тимер юл һәм авиабәйләнештең ҙур транспорт үҙәге булып тора. Подгорица аша дүрт Европа автомобиль маршруты үтә: * ''Төньяҡ йүнәлеш'' (E65, E80) — [[Сербия]]ға һәм артабан Үҙәк Европа илдәренә * ''Көнбайыш йүнәлеш'' (E762) — [[Босния һәм Герцеговина]]ға һәм артабан Көнбайыш Европа илдәренә * ''Көньяҡ йүнәлеш'' (E65, E80) — [[Адриатик диңгеҙ]]енең яр буйына * ''Көнсығыш йүнәлеш'' (E762) — [[Албания]]ға. Ҡаланың йәмәғәт транспорты автобустар һәм таксиҙарҙан тора. Подгорица — Черногорияның төп тимер юл төйөнө, уның аша ''[[Белград]] — [[Бар (Черногория)|Бар]],'' ''Подгорица — [[Никшич]],'' ''Подгорица — [[Шкодер]]'' тимер юл тармаҡтары үтә. Подгорицаның көньяғында 12 км алыҫлыҡта халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан. Ул Черногориялағы ике аэропорттың береһе<ref>[http://tgdaero.me/ Аэропорт Подгорица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322005425/https://tgdaero.me/ |date=2019-03-22 }}</ref>. == Мәҙәниәте == <!-- [[Файл:Воскресенский собор в Подгорице.jpg|240px|мини|Сиркәү]] --> Подгорицаның мәҙәни үҙәктәре: * Черногор милли театры * Ҡала театры, Балалар театры һәм Ҡурсаҡ театры менән бергә. * Ҡала музейы ([[1950]]). * Тәбиғәт тарихы музейы. * Археологик тикшеренеүҙәр үҙәге ([[1961]]) * Марко Милянов музейы. * Петрович-Негоши һарайы галереяһы ([[1984]]). * Будо Томович мәҙәни-мәғлүмәти үҙәге. Подгорицала [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] һәм [[Высоцкий Владимир Семёнович|В. С. Высоцкий]] һәйкәлдәре бар. == Мәғариф һәм фән == Подгорицала бер дәүләт юғары уҡыу йорто — Черногория университеты (уның төп кампусы), ике хосуси юғары уҡыу йорто — Черногория фән һәм сәнәғәт академияһы һәм Дукля фән һәм сәнғәт академияһы урынлашҡан. Ҡалала 34 башланғыс һәм 10 урта (шул иҫәптән гимназия) мәктәп эшләй. Радосав Люмович милли китапханаһы — илдә иң әһәмиәтле иҫәпләнә. == Архитектураһы == [[Ғосман империяһы]] осоронда ([[1474]]—[[1878]]) Подгорицала төрөк архитектураһындағы күп бина төҙөлгән. Ҡаланың иң боронғо өлөштәре — ''Стара Варош'' һәм ''Драч'' ошондай типтағы йорттарҙан тора, шулай уҡ ике мәсетте, сәғәт башняһын һәм боролмалы тар урамдарҙы күрергә мөмкин. Подгорица Черногрия составына кергәс ҡала үҙәге Рибница йылғаһының икенсе ярына күсә, бында киң юлдар һәм Европа стилендәге биналар һалына. [[Югославия]] осоронда ҡала совет архитектураһы стилендә реконструкциялана. == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг|Россия}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] * {{Флаг|Армения}} [[Ереван]], [[Әрмәнстан]] * {{Флаг|Сербия}} [[Белград]], [[Сербия]] * {{Флаг|Македония}} [[Скопье]], [[Төньяҡ Македония]] * {{Флаг|Великобритания}} [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]] * {{Флаг|Швеция}} [[Стокгольм]], [[Швеция]] == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар {{примечания|group=комм.}} ; Сығанаҡтар {{примечания|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://journeying.ru/dostoprimechatelnosti-podgoritsi-chto-posmotret-i-kuda-schodit-v-podgoritse.html Достопримечательности Подгорицы] {{вс}} <!-- {{Города Черногории}} --> {{Столицы Европы}} [[Категория:Черногория ҡалалары]] [[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]] 9ymbus2i4vqnnzlg5wos26nvrhque1s 1301893 1301892 2026-08-06T15:35:23Z Cromenio 48552 1301893 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Подгорица |оригинальное название = {{lang-me|Подгорица, Podgorica}} |изображение = {{Photomontage|position=center | photo1a = Titograd.jpg | photo2a = | photo2b = Podgorica_clock_tower.jpg | photo2c = Mora%C4%8Da.JPG | photo3a = Radio_tower_Podgorica.jpg | size = 250 | spacing = 3 | color = #FFFFFFu | border = 0 }} |страна = Черногория |герб = Coat of Arms of Podgorica.svg |флаг = Flag of Podgorica, Montenegro.svg |ширина герба = |ширина флага = |описание флага = |lat_deg = 42|lat_min = 26|lat_sec = 23 |lon_deg = 19|lon_min = 15|lon_sec = 58 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |размер карты страны = 300 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = |регион = |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1326 йылда |прежние имена = Бирзиминум, Рибница, Богуртлен, Титоград |статус с = |площадь = 225 |вид высоты = |высота центра НП = 49 |климат = |население = {{увеличение}} 150 977<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.podgorica.me/teritorija-i-stanovnistvo| title=Teritorija i stanovništvo| publisher=// podgorica.me| accessdate=2015-2-27}}</ref> |год переписи = 2011 |плотность = 671 |агломерация = {{увеличение}} 185 937 кеше ([[2011]]) |национальный состав = [[черногорҙар]], [[сербтар]], [[албандар]] |конфессиональный состав = [[православие]]лылар, [[мосолмандар]], [[Католицизм|католиктар]] |этнохороним = подгорицалы, подгорицалылар |часовой пояс = +1 |DST = есть |телефонный код = +382 20 |почтовый индекс = 81000 |почтовые индексы = |автомобильный код = PG |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Podgorica |сайт = http://www.podgorica.me }} <!-- {{значения}} --> '''Подго́рица'''<ref>{{публикация|книга|автор=Ф. Л. Агеенко|заглавие=Словарь собственных имён русского языка|ссылка=http://www.gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=подгорица|место=М.|издательство=ООО «Издательство "Мир и Образование"»|год=2010|язык=ru}}</ref> ({{lang-me|По̀дгорица/Pòdgorica}}<ref>{{книга|автор=Шипка, Милан|заглавие=Правописни речник српског језика: са правописно граматичким саветником|место=Нови Сад|издательство=Прометеј|год=2010|страниц=1412|isbn=978-86-515-0455-9|тираж=5000|language=sкз}}</ref>, 1952—1992 йылдарҙа ''Титоград'') — ҡала, [[Черногория]]ның [[баш ҡала]]һы<ref group="комм.">Статья 5 конституции Черногории: ''Главни град Црне Горе је Подгорица. Пријестоница Црне Горе је Цетиње.'' При этом, оба слова в сербском языке обозначают «столицу»</ref>. Подгорица баш ҡала общинаһының административ үҙәге. Черногорияның төп сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Халҡы 150,9 мең (2011 йыл), йәғни ил халҡының ¼ өлөшө. Скадар яйлаһының ҙур киңлегендә, Морача йылғаһы буйында, Скадар күленән һәм [[Адриатик диңгеҙ]]енән алыҫ булмаған йомшаҡ климатлы уңдырышлы үҙәндә урынлашҡан. == Тарихы == [[Файл:Coat of arms of Podgorica (Pre-WW2).png|115px|мини|слева|Титоград гербы]] Хәҙерге Подгорица урынында тәүге торама [[таш быуат]] осоронда уҡ нигеҙләнә. Беҙҙең эраға тиклем бында иллирий ҡәбиләләре йәшәгән, ә һуңынан был ерҙәрҙе [[Боронғо Рим|римлылар]] яулап алған. Римлылар ''Бирзиминиум'' (''Birziminium'') тигән ҡалаға нигеҙ һалған. Подгорицанан яҡынса 3 км алыҫлыҡта римлыларҙың икенсе ҡалаһы — ''Диоклея''ның харабалары урынлашҡан. Рим императоры Диоклетиан (фараз буйынса уның исеме «диоклеялы» тип аңлатыла) сығышы менән ошо урындарҙан булған тип иҫәпләнә. Һуңыраҡ славяндар осоронда ''Диоклея'' атамаһы ''Дукля'' тип үҙгәрә һәм барлыҡ төбәк шулай атала башлай. Нигеҙләнгәндән алып ҡала мөһим сауҙа юлдары (Зета, Морача, Рибница һәм Ситница йылғалары) сатында урынлашҡан. V быуатта бында [[славяндар]] килеп төпләнә. Улар үҙ дәүләтен булдыра, даими рәүештә [[Византия]] менән һуғыш алып бара. ''Рибница'' исемле йылға буйында, шул йылға исемен алған яңы ҡала төҙәйҙәр. Тәүге тапҡыр был атама Неманичи серб король династияһы хакимлығы осоронда телгә алына. Ҡаланың әһәмиәте уның Адриатик диңгеҙгә йүнәлгән сауҙа юлында урынлашыу менән билдәләнә. Ҡаланың артабанғы ''Подгорица'' атамаһы тәүге тапҡыр 1326 йылда Котор архивының суд документтарында телгә алына. Ул ваҡытта ҡала бай булған, сөнки уның аша [[Дубровник республикаһы|Дубровник]] һәм [[Сербия]] араһында бигерәк тә йәнле сауҙа алып барылған. 1474 йылдан ҡала [[Ғосман империяһы]] составына керә. Ғосмандар бында ҙур ҡәлғә төҙөй, ошонан черногор кландары менән һуғыш алып барыла. Башнялар, диуарҙар һәм ҡапҡалар менән нығытылған ҡала черногорҙарҙың һөжүмдәрен кире ҡағырға мөмкинлек биргән. 1864 йылда Подгорица ҡалаһы ''Богуртлен'' («ҡара көртмәле») тип аталған Ишкодра вилайәтәнең административ үҙәге булып китә. Ҡала шулай уҡ ''Бургурице'' албан атамаһы буйынса ла билдәле. [[Файл:Stari Vezirov most na Morači kraj Podgorice krajem XVIII vijeka 3b.png|240px|мини|Иҫке Вәзир күпере]] 1878 йылда Берлин конгрессы ҡарарҙарына ярашлы Черногорияның суверен кенәзлек булараҡ бойондороҡһоҙлоғо таныла һәм Подгорица яңы илдең бер өлөшө булып китә. === XX быуат === 1901 йылда Подгорицала Черногорияның беренсе банкы асыла. 1902 йылда тәүге коммерция предприятиеһы — тәмәке плантацияһына нигеҙ һалына. Ике донъя һуғыштары араһында ҡала халҡының иҫәбе 13 мең кешегә барып етә. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда Подгорица 70-тән ашыу тапҡыр утҡа тотола һәм нигеҙенә тиклем тиерлек емерелә. 4100-ҙән ашыу кеше һәләк булған. 1944 йылдың 19 декабрендә ҡала азат ителә. 1946 йылдың 13 июлендә ''Титоград'' ([[Иосип Броз Тито]] хөрмәтенә аталған) тип атала һәм Черногория Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы статусы бирелә. Бынан һуң ҡала тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Заманса юлдар һәм аэропорт төҙөлә. 1992 йылдың 2 апрелендә ҡалаға ''Подгорица'' тарихи атамаһы кире ҡайтарыла. == Климаты == Ҡалала эҫе, ҡоро йәйге һәм уртаса һалҡын ҡышҡы урта диңгеҙ климаты. Ҡар ғәҙәти күренеш, әммә ҡышҡы осорҙоң бер нисә көнөндә генә күәтелә. Йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары — 1544 мм, йыллыҡ уртаса температура — 16,4&nbsp;°C. Йыл һайын яҡынса 135 көн +25&nbsp;°C-тан юғарыраҡ була. Июлдә һәм августта термометр күрһәткестәре йыш ҡына 40&nbsp;°C-тан юғары күтәрелә. 2007 йылдың 16 авгусында рекордлы юғары температура — 44,8&nbsp;°C теркәлә<ref>[http://www.montenegro-today.com/rus/about-montenegro/?action=showabout&id=1130 Черногория сегодня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190614100740/http://montenegro-today.com/rus/about-montenegro/?action=showabout&id=1130 |date=2019-06-14 }}</ref>. <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Подгорицы |Источник=[http://www.climate-charts.com/Locations/y/YG13462.php Climate Charts] [http://www.worldweather.org/193/c01378.htm WMO] [http://www.pogoda.ru.net/climate2/13462.htm Погода и Климат] | Янв_ср=5.0 | Янв_ср_осад=192 | Фев_ср=6.8 | Фев_ср_осад=167 | Мар_ср=10.0 | Мар_ср_осад=159 | Апр_ср=13.9 | Апр_ср_осад=144 | Май_ср=19.0 | Май_ср_осад=89 | Июн_ср=22.8 | Июн_ср_осад=63 | Июл_ср=26.0 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=25.5 | Авг_ср_осад=66 | Сен_ср=21.4 | Сен_ср_осад=121 | Окт_ср=15.9 | Окт_ср_осад=166 | Ноя_ср=10.5 | Ноя_ср_осад=239 | Дек_ср=6.5 | Дек_ср_осад=217 | Год_ср=15.3 | Год_ср_осад=1661 | Янв_ср_мин=1.4 | Янв_ср_макс=9.5 | Фев_ср_мин=3.1 | Фев_ср_макс=11.3 | Мар_ср_мин=5.8 | Мар_ср_макс=15.1 | Апр_ср_мин=9.1 | Апр_ср_макс=19.1 | Май_ср_мин=13.5 | Май_ср_макс=24.3 | Июн_ср_мин=17.3 | Июн_ср_макс=28.2 | Июл_ср_мин=20.3 | Июл_ср_макс=31.8 | Авг_ср_мин=20.2 | Авг_ср_макс=31.7 | Сен_ср_мин=16.5 | Сен_ср_макс=27.3 | Окт_ср_мин=11.6 | Окт_ср_макс=21.7 | Ноя_ср_мин=6.8 | Ноя_ср_макс=15.4 | Дек_ср_мин=2.9 | Дек_ср_макс=11.1 | Год_ср_мин=10.7 | Год_ср_макс=20.5 | Янв_а_макс=18.8 | Янв_а_мин=-17.0 | Фев_а_макс=23.0 | Фев_а_мин=-10.9 | Мар_а_макс=27.0 | Мар_а_мин=-8.4 | Апр_а_макс=30.0 | Апр_а_мин=-0.5 | Май_а_макс=33.8 | Май_а_мин=2.5 | Июн_а_макс=38.5 | Июн_а_мин=8.2 | Июл_а_макс=41.8 | Июл_а_мин=11.0 | Авг_а_макс=44.8 | Авг_а_мин=9.0 | Сен_а_макс=38.9 | Сен_а_мин=4.0 | Окт_а_макс=32.2 | Окт_а_мин=-1.5 | Ноя_а_макс=27.4 | Ноя_а_мин=-7.4 | Дек_а_макс=20.0 | Дек_а_мин=-10.0 | Год_а_макс=44.8 | Год_а_мин=-17.0 |}} </div> == Халҡы == [[Файл:Жилой дом в Подгорице.jpg|240px|мини|Торлаҡ йорт]] Подгорица — Черногорияның иң ҙур ҡалаһы, бында ил халҡының яҡынса дүрттән бер өлөшө йәшәй. 2003 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Подгорица муниципалитетында 169132 кеше йәшәгән, шул иҫәптән Подгорица ҡалаһына — 136473 кеше килә. {| class="wikitable" |- ! Йыл ! Ҡала<br>халҡының<br>иҫәбе ! Муниципалитет<br>халҡының<br>иҫәбе |- | [[1948]] | <center>''14 369'' | <center>''48 599'' |- | [[1953]] | <center>''19 868'' | <center>''55 669'' |- | [[1961]] | <center>''35 054'' | <center>''72 319'' |- | [[1971]] | <center>''61 727'' | <center>''98 796'' |- | [[1981]] | <center>''96 074'' | <center>''132 290'' |- | [[1991]] | <center>''117 875'' | <center>''179 401'' |- | 2003 | <center>''136 473'' | <center>''169 132'' |} Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, муниципалитет халҡының 57% үҙен черногор, 26% — серб, 11 % — албан тип иҫәпләй. == Киң мәғлүмәт саралары == Ҡалала ''RTCG'' дәүәлт телеканалының һәм бер нисә коммерция телестудияларының (''TV In'', ''NTV Montena'', ''Elmag RTV'', ''RTV Atlas'' и ''MBC'') үҙәк офисатры урынлашҡан. Черногорияның барлыҡ кәндәлек гәзиттәре (''Vijesti'', ''DAN'' һәм ''Pobjeda'') Подгорицала нәшер ителә. == Транспорты == [[Файл:Pgrail.jpg|thumb|слева|240px|Тимер юл вокзалы]] Подгорица автомобиль, тимер юл һәм авиабәйләнештең ҙур транспорт үҙәге булып тора. Подгорица аша дүрт Европа автомобиль маршруты үтә: * ''Төньяҡ йүнәлеш'' (E65, E80) — [[Сербия]]ға һәм артабан Үҙәк Европа илдәренә * ''Көнбайыш йүнәлеш'' (E762) — [[Босния һәм Герцеговина]]ға һәм артабан Көнбайыш Европа илдәренә * ''Көньяҡ йүнәлеш'' (E65, E80) — [[Адриатик диңгеҙ]]енең яр буйына * ''Көнсығыш йүнәлеш'' (E762) — [[Албания]]ға. Ҡаланың йәмәғәт транспорты автобустар һәм таксиҙарҙан тора. Подгорица — Черногорияның төп тимер юл төйөнө, уның аша ''[[Белград]] — [[Бар (Черногория)|Бар]],'' ''Подгорица — [[Никшич]],'' ''Подгорица — [[Шкодер]]'' тимер юл тармаҡтары үтә. Подгорицаның көньяғында 12 км алыҫлыҡта халыҡ-ара аэропорт урынлашҡан. Ул Черногориялағы ике аэропорттың береһе<ref>[http://tgdaero.me/ Аэропорт Подгорица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322005425/https://tgdaero.me/ |date=2019-03-22 }}</ref>. == Мәҙәниәте == <!-- [[Файл:Воскресенский собор в Подгорице.jpg|240px|мини|Сиркәү]] --> Подгорицаның мәҙәни үҙәктәре: * Черногор милли театры * Ҡала театры, Балалар театры һәм Ҡурсаҡ театры менән бергә. * Ҡала музейы ([[1950]]). * Тәбиғәт тарихы музейы. * Археологик тикшеренеүҙәр үҙәге ([[1961]]) * Марко Милянов музейы. * Петрович-Негоши һарайы галереяһы ([[1984]]). * Будо Томович мәҙәни-мәғлүмәти үҙәге. Подгорицала [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] һәм [[Высоцкий Владимир Семёнович|В. С. Высоцкий]] һәйкәлдәре бар. == Мәғариф һәм фән == Подгорицала бер дәүләт юғары уҡыу йорто — Черногория университеты (уның төп кампусы), ике хосуси юғары уҡыу йорто — Черногория фән һәм сәнәғәт академияһы һәм Дукля фән һәм сәнғәт академияһы урынлашҡан. Ҡалала 34 башланғыс һәм 10 урта (шул иҫәптән гимназия) мәктәп эшләй. Радосав Люмович милли китапханаһы — илдә иң әһәмиәтле иҫәпләнә. == Архитектураһы == [[Ғосман империяһы]] осоронда ([[1474]]—[[1878]]) Подгорицала төрөк архитектураһындағы күп бина төҙөлгән. Ҡаланың иң боронғо өлөштәре — ''Стара Варош'' һәм ''Драч'' ошондай типтағы йорттарҙан тора, шулай уҡ ике мәсетте, сәғәт башняһын һәм боролмалы тар урамдарҙы күрергә мөмкин. Подгорица Черногрия составына кергәс ҡала үҙәге Рибница йылғаһының икенсе ярына күсә, бында киң юлдар һәм Европа стилендәге биналар һалына. [[Югославия]] осоронда ҡала совет архитектураһы стилендә реконструкциялана. == Туғандаш ҡалалар == * {{Флаг|Россия}} [[Мәскәү]], [[Рәсәй]] * {{Флаг|Армения}} [[Ереван]], [[Әрмәнстан]] * {{Флаг|Сербия}} [[Белград]], [[Сербия]] * {{Флаг|Македония}} [[Скопье]], [[Төньяҡ Македония]] * {{Флаг|Великобритания}} [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]] * {{Флаг|Швеция}} [[Стокгольм]], [[Швеция]] == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар {{примечания|group=комм.}} ; Сығанаҡтар {{примечания|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://journeying.ru/dostoprimechatelnosti-podgoritsi-chto-posmotret-i-kuda-schodit-v-podgoritse.html Достопримечательности Подгорицы] {{вс}} <!-- {{Города Черногории}} --> {{Столицы Европы}} [[Категория:Черногория ҡалалары]] [[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]] rz1kprbnq8gxve35qopx2xvuor55kw9 0 151070 1301901 1296417 2026-08-06T18:46:40Z Shirshikay 48080 өҫтәмә 1301901 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яубалыҡ күле''' — ({{lang-ru|озеро Яу-Балык}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы күл. == Географияһы == Яубалыҡ күле [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]нда урынлашҡан. Төньяҡ ярында [[Туғыҙбай (Силәбе өлкәһе)|Туғыҙбай]] ауылы, Илембәт ҡасабаһы төйәкләнгән. [[Силәбе]]гә тиклем ара −52 км, [[Екатеринбург]]ҡа — 220 км алыҫлыҡта. Географик координаттары: киңлеге — 55°28′17.49″N (55.471525), оҙонлоғо — 61°11′29.43″E (61.191509)<ref name="Озеро Яу-Балык">[http://reki-ozera.ru/109426-yau-balyk.html/ Озеро Яу-Балык]</ref><ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=401&rr=8/ Озеро Яу-Балык]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тасуирламаһы == * Уртаса тәрәнлеге: 1,5 м * Максималь тәрәнлеге: 2,3 м * Максималь киңлеге — 1,9 км һәм оҙонлоғо 2,3 км * Үтәҙеклеге, сафлығы:һыуы таҙа, тоҙ тәме итә. * Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 217м Яры тигеҙлектәргә хас, һөҙәк; төбө [[ләм]]ле. Уң яҡ яры ныҡ һаҙлыҡлы, унда үтеүе ауыр<ref name="Озеро Яу-Балык"/>. == Этимологияһы == Күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист [[Шувалов Николай Иванович]] үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атаманың килеп сығышын башҡорт телендәге ''Яу+балыҡ'' һүҙҙәре менән бәйләй, шул уҡ ваҡытта бер төрлө генә аңлатып булмауын билдәләй: <blockquote> Название не получило убедительного толкования. В башкирском языке яу — «война», «битва», «нашествие», балык — «рыба». В прошлом бытовало имя Яубалык, отражавшее древний культ рыб<ref>Шувалов Яу-Балык// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>[http://old.toposural.ru/html/a.htm От Парижа до Берлина по карте Челябинской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>.</blockquote> Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә «яу» һүҙенең — ябырылып, күп булып килеү, күҙҙең яуын алыу мәғәнәһе лә бар<ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 861 бит. — 808-се бит</ref>. Күлдең әле лә балыҡлы булыуы был фаразға ла урын ҡалдыра. == Флораһы һәм фаунаһы == Көнбайыш ярында — ҡарағай урмандары, көнсығышында һирәк ҡайын үҫә. Көнсығыш һәм көнбайыштан күлде ҡамыш баҫҡан, бындай урындарҙың киңлеге 100 метрға етә. Һыу аҫтында ҡалған ағастар бар. Балыҡтарҙан күлдә [[сабаҡ]], [[шамбы]], [[табан (балыҡ)|табан]] һәм карп үрсей. Йыл да күлгә Ҡыштым балыҡсылыҡ хужалығы сабаҡ йәки карп селбәрәһе ебәрә. Күлде ошо хужалыҡ биләгән булыуы арҡаһында, шәхси балыҡ тотоу сикләнгән. Һыуы һай булғанлыҡтан ҡайһы бер йылдары балыҡ боҙ аҫтында тонсоға<ref name="Озеро Яу-Балык"/>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Шувалов Н. И. Яу-Балык // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7 == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} * От Парижа до Берлина по карте Челябинской области [http://old.toposural.ru/html/kar.htm]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Арғаяш районы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] tr0kn4g97058casm63mg7c6by4sh4gf 0 151241 1301886 888512 2026-08-06T13:20:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301886 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Звечан''' (сер. <span lang="sr" style="font-style:italic;">Звечанин</span>) — урта быуаттағы [[Сербия|серб]] ҡәлғәһе шул уҡ исемле биләмәлә, Косово Митровицаһының төньяғында тора. Звечан Ибар йылғаһы янында, һүнгән вулкан түбәһендә диңгеҙ кимәленән 800 м бейеклектә урынлашҡан. Звечан ҡәлғәһен төҙөү ваҡыты аныҡ билдәле түгел, әммә нығытма урындары боронғо антик дәүерендә, хатта боронғо тәүтормош ваҡытында булыуы ла ихтимал. Звечан үҙ контролендә Балкандағы [[Косово]]нан һәм Метохияға тиклем, Морава йылғаһы үҙәнендәге һәм көнбайышҡа табан Боснияға булған юлды үҙ ҡулы аҫтында тотҡан. Артабан Звечан үҙе янындағы Трепча руднигын ҡаплап торған. Тәүге тапҡыр Звечан болғар батшаһы Симеон (IX быуат аҙағы — Х быуат башында) исеме менән бәйле телгә алына. Был батша [[Византия империяһы|Византияға]] ҡаршы күп һанлы уңышлы һуғыштар алып бара һәм Балкан ярымутрауында бик күп ҡалалар һәм ҡәлғәләр төҙөй — «''вплоть до Звечана у слияния Ибра и Ситницы''». Шул уҡ ваҡытта, Звечан серб-византия ҡалаһы булған мәғлүмәт Византия батшабикәһе Анна Комнинға барып етә. Ул, 1091—1093 йцылдарҙа Византия батшаһы Алексей I Комнин византийлыларҙы Звечан янында тар-мар иткән һәм ҡәлғәлә йәшеренгән раш жупаны Вуканды (XI быуат аҙағында- йәки 1115—1112 йылдарҙа) еңеү өсөн өс тапҡыр серб-византия сиктәренә барып еткән. 1171 йылда Звечан янындағы Пантин ауылы янында, Стефан Неманя византия ғәскәрен һәм үҙенең ағалары яҡлы сит ил ялланыусыларын ҡыйрата. Шул һуғышта Стефан Неманяның ағаһы, элекке бөйөк раш жупаны Тихомир,Ситница йылғаһына батып һәләк була, ә ағалары тарафынан бөйөк жупан итеп танылған Неманя Звечандағы Изге Георгий сиркәүендә рәхмәт молебенын үткәргән. Урта быуаттағы көньяҡҡа табан ситтәре киңәйгән Серб дәүләте Звечан ил сигендәге ҡәлғә булыуҙан туҡтай һәм королдең Неманя династияһының резиденцияһына әйләнә. 1321 йылда, король Милутин үлгәндән һуң, уның өлкән улы Константин тәхеткә дәғүә итеүселәр һәм Стефан Дечанскийҙың ике туған ағаһы тарафынан үлтерелгән һәм Изге Георгий сиркәүендә ерләнә. Ун йыл үткәндән һуң (г. 1331) Звечанда Стефан Дечанский үҙе һәләк була. Уның улы, король Стефандың Душан, атаһын тәхеттән ҡолата һәм уны Неродимль өҫтөндәге Петриче ҡалаһында әсирлектә тота, ә һуңынан Звечан ҡәлғәһенә бикләй, унда элекке король үлтерелә. 1360 йылда Звечан кенәз Лазарҙең кейәүе Муса ҡулында була, ә аҙаҡтан кенәз Воислав Воинович һәм жупан Никола Альтоманович ҡулына күсә, артабан Вука Бранкович Звечандың хужаһы була, ул 1396 йылда ҡаланы төрөктәр баҫып алғансы ҡала менән етәкселек итә. Звечан йыш ҡына серб халыҡ эпик йырҙарында телгә алына һәм, риүәйәт буйынса, эпик герой Марко Королевич Звечанға йыш килә, шуға ла урта быуат ҡалаһы Звечанды хәҙерге көнгә тиклем Косово һәм Метохия сербтары Король улы Марко ҡалаһы (йәки башняһы) тип йөрөтә<ref>[http://www.srpska.ru/article.php?nid=16126 Десять веков городу Королевича Марка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150118212240/http://www.srpska.ru/article.php?nid=16126 |date=2015-01-18 }}</ref>. Төрөктәр, Звечанды баҫып алғандан һуң, унда үҙҙәренең гарнизонын урынлаштыра һәм гарнизон XVII быуатҡа тиклем бында тора. 1689 йылда Бөйөк төрөк һуғышы барышында [[австрия]] ғәскәрҙәре Косовоға килеп етә, ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына Звечанға төрөк гарнизоны кире ҡайта. гарнизон төрөк Звечанин. XVIII быуатта Звечандың ташландыҡ нығытмалары тарҡала һәм ваҡыт үткәнлектән емерелә башлай. [[Файл:Zvečan_Fortress_overview.jpg|слева|мини|Звечан ҡәлғәһе күренеше]] Ҡәлғә өс өлөштән тора. Тау түбәһендә биш манаралы Үрге ҡала урынлашҡан, унда Изге Георгий сиркәүе һәи ике һый йыйыусы резервуар тора. Изге Георгий сиркәүе янында Стефан Неманя Стефан XII быуат аҙағынд Изге Стефан сиркәүен төҙөгән. Үрге ҡаланан тбәндәрәк диуарҙар менән нығытылған, торлаҡтары булған Түбәнге ҡала тора. «Биҫтә» тау итәгендә урынлашҡан, бында баҙар майҙаны, ҡоҙоҡтар һәм Ибар йылғаһына ер аҫты юлдары яһалған, ҡамауҙа ҡалған осраҡта был юл аша ҡаланан сығып китергә мөмкин булған. Был «биҫтәлә» Изге Димитрий сиркәүе урынлашҡан, һуңыраҡ был тау итәгендәге бөтә ауыл «Митровица» тип атала. Әлеге ваҡытта замок харабаларҙан, диуар ҡалдыҡтарынан тора, замоктан бары тик өс манара һәм диуар емереклектәре генә һаҡланып ҡалған. == Әҙәбиәт == * Дероко А. Средњевековни градови у Србији, Црној Гори и Македонији. Београд, 1950. <references /> [[Категория:Сербия тарихы]] [[Категория:Ҡәлғәләр]] syzhuh4gb3un970fjd0gwj6iavjkjoc 0 155005 1301913 1300964 2026-08-06T23:29:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301913 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кауричев Иван Сергеевич''' ([[3 декабрь]] [[1913 йыл]] — [[2003 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, тупраҡты өйрәнеүсе белгес. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1965), профессор (1976). СССР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], 1-се һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. == Биографияһы == Иван Сергеевич Кауричев 1913 йылдың 3 декабрендә хәҙерге Калуга өлкәһенең Ферзиков районындағы Дугна ҡасабаһында тыуған. 1938 йылда хәҙерге К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын агрохимия факультетын тамамлаған. 1939 йылдан алып 1946 йылға тиклем [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]нда хеҙмәт итә, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша<ref name="pobeda1945">[http://www.pobeda1945.su/frontovik/87780 Кауричев Иван Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107070806/http://www.pobeda1945.su/frontovik/87780 |date=2019-11-07 }}</ref>, 7-се айырым запас инженер полкында, артабан 64-се инженер-сапер бригажаһының 19-сы гвардия минерҙарҙың айырым батальонында һуғыша, гвардия [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1503128521/ Кауричев Иван Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125030740/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1503128521/ |date=2020-11-25 }}</ref>. 1946 йылдан Тимирязев академияһында эшен дауам итә: ассистент, тупраҡ ғилеме кафедраһы доценты, 1976 йылдан — профессор. 1976—1978 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда тупраҡ ғилеме кафедраһы мөдире булып була. 1965 йылда «Особенности генезиса почв временного избыточного увлажнения» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006297581 Диссертация на соискание ученой степени доктора сельскохозяйственных наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107080624/https://search.rsl.ru/ru/record/01006297581 |date=2019-11-07 }}</ref> 40-тан ашыу кандидат һәм һигеҙ фән докторы әҙерләй. 400-ҙән ашыу ғилми эш, ун дәреслек һәм «Тупраҡ тураһында фән» темаһы буйынса монографиялар<ref name="pobeda1945"/>, шулай уҡ бер уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/1673032 КАУРИЧЕВ ИВАН СЕРГЕЕВИЧ]</ref>. И. С. Кауричевтың фәнни тикшеренеүҙәре СССР-ҙың Ҡара тупраҡлы булмаған һәм дала зонаһында тупраҡтың уңдырышлығына һәм генезисы проблемаларына арналған. Ул академияның тупраҡ-геоботаник экспедицияһы менән етәкселек итә, элювиаль-глейланыу процесының теорияһын эшләй, тупраҡ типтарының окисланған-тергеҙелгән торошоноң тулы характеристикаһын һәм окисланған-тергеҙелгән режим буйынса уларҙың төркөмдәрен бирә<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/nauchno-pedagogicheskaya-shkola-pochvovedov-timiryazevki НАУЧНО-ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ШКОЛА ПОЧВОВЕДОВ ТИМИРЯЗЕВКИ]</ref> Шулай уҡ Кауричев лизиметрик тикшеренеүҙәр практикаһында киң билдәле булған сорбцион лизиметрҙарҙың алымын эшләй. Халыҡ-ара симпозиумдарҙа һәм [[Болгария]]нан, [[Венгрия]]нан, [[Польша]]нан, [[ГДР]]-ҙан һәм башҡа илдәрҙән сит ил коллегалары менән осрашыуҙарҙа ҡатнаша. Ҡыҙыл Йондоҙ, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, миҙалдар, шул иҫәптән «Берлинды алған өсөн» һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында [[Германия]]ны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән. 1977 йылда СССР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһына лайыҡ була. == Сығанаҡтар == * ПРОФЕССОР ИВАН СЕРГЕЕВИЧ КАУРИЧЕВ (К 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ И 65-ЛЕТИЮ НАУЧНОЙ, ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ И ОБЩЕСТВЕННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ). Журнал «Почвоведение», № 11, 2003 год, ISSN 0032-180X. * Иван Сергеевич Кауричев : выдающиеся ученые (выпускники, профессора) Петровской (Тимирязевской) академии, Российского государственного аграрного университета — МСХА имени К. А. Тимирязева. / Федеральное гос. бюджетное образовательное учреждение высш. образования «Российский гос. аграрный ун-т — МСХА им. К. А. Тимирязева». — Москва : Изд-во РГАУ-МСХА, 2015. — 89 с.; ISBN 978-5-9675-1330-5. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://old.timacad.ru/science/kto_sozdal_nauku_v_Timiryazevke/who_have_created_the_science.pdf Кто создавал и развивал науку в Тимирязевке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107063306/http://old.timacad.ru/science/kto_sozdal_nauku_v_Timiryazevke/who_have_created_the_science.pdf |date=2019-11-07 }} * [https://ppt-online.org/99334 Классификация почв. Почвенно-географическое районирование.] * [https://ecolog.pro/wp-content/uploads/2016/10/%D0%AF%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%98.%D0%9C.-%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4-100-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf ДОКЛАД НА НАУЧНОЙ КОНФЕРЕНЦИИ, посвященной 100-летию со дня рождения И. С. КАУРИЧЕВА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205091738/https://ecolog.pro/wp-content/uploads/2016/10/%D0%AF%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%98.%D0%9C.-%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4-100-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf |date=2020-12-05 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:2003 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1913 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] nu3639iwrgqwddhek3wq22x8f8pxvky 0 158555 1301887 1172687 2026-08-06T13:27:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301887 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зигфрид Маркус''' ({{Lang-de|Siegfried Marcus}}, тулы исеме ''Marcus Siegfried Samuel''; [[18 сентябрь]] [[1831 йыл]]— [[30 июнь]] [[1898 йыл]]) — [[Германия]]-[[Австрия]] механигы һәм уйлап табыусыһы; бер нисә бензин двигателле автомобиль авторы<ref>[https://www.britannica.com/biography/Siegfried-Marcus Siegfried Marcus — GERMAN INVENTOR]{{ref-en}}</ref>. == Биографияһы == Маркус Зигрфрид 1831 йылдың 18 сентябрендә Мальхин ҡалаһында [[Йәһүдтәр|йәһүд]] сауҙагәре ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Маркус Липман (1791—1855) Мальхинда йәһүд общинаһы етәкселәренең береһе була, әсәһе — Роза Маркус (ҡыҙ фамилияһы Филип, 1796—1859) — сығышы менән Карлскрунанан. Механика буйынса тыуған ҡалаһындағы ''Mechaniker'' ''Lilge мәктәбендә'' уҡый. 1845 йылда — [[Гамбург]]ка, унан һуң Берлинға юллана һәм яңыраҡ асылған ''Siemens und Halske'' (хәҙерге ваҡытта [[Siemens]] компанияһы) оҫтаханаһында эшләй башлай. Пруссия армияһына эләкмәү маҡсатында Австрияға сығып китә. 1852 йылдан Венала йәшәй башлай һәм ғүмеренең аҙағына тиклем ошо ҡалаға тоғро ҡала. Венала механик Карл Крафт оҫтаханаһында урынлаша, һуңынан, 1854 йылда Император физик институты (Вена техник университет) лабораторияһында механик булып эшләй. 1855 йылдан алып 1856 йылға тиклем Австрия Геология хеҙмәтендә эшләй. [[Файл:Wiener_Zünder.jpg|слева|мини|220x220пкс|''«Wiener Zünder» шартлатыу машинкаһы'']] [[Файл:MW1_signiert_klein.jpg|справа|мини|258x258пкс|Маркустың бензин двигателле беренсе автомобиле<ref>[http://www.killikus.de/siegfried-marcus/erste-marcuswagen/ Erste Marcuswagen]</ref> ]] 1856 йылда механик һәм электр ҡорамалдарын эшләү буйынса шәхси оҫтаханаһын аса һәм уны ''Telegraphenbauanstalt'' тип атай. Бында телеграф аппараттарын, хәрби һәм граждан маҡсаттарында шартлатыу машиналарын, электр детонаторҙарын, электр һәм бензин яҡтыртыу ҡорамалдарын конструирлай һәм етештерә. Әлеге ҡоролмаларҙы етештереү һәм күп һанлы патенттарын һатыу иҫәбенә Зигфрид Маркус ғаиләһен аҫрай. Уның карбюраторҙары һәм бензин двигателдәре, айырыуса уның ике аҙаҡҡы автомобиле, Ганс Хассты бик билдәле кешеләр рәтенә индерә. Дөйөм алғанда, Маркус 16 илдә күп кенә техника өлкәләрендә 130-ҙан ашыу патент теркәй. {{S|в 16 странах.}} Автомобиль патентына бер ҡасан да дәғүә итмәүенә ҡарамаҫтан, ул 1864 йылда тарнспорт сараһын хәрәкәткә килтереү өсөн бензинды ҡулланған тәүге кеше була. 1867 йылғы Бөтә донъя Париж күргәҙмәһендә көмөш миҙалға лайыҡ була, шулай уҡ уны Австрия императоры [[Франц Иосиф I]] бүләкләй. Йәһүд сығышлы булыуы арҡаһында Зигфрид Маркус тураһында нацистик диктатураһы ваҡытында бер ниндәй мәғлүмәт бирелмәй. 1898 йылдың 1 июлендә Венала вафат була һәм Хюттельдорф окрунындағы Пенцинг районындағы зыяратта ерләнә. Һуңғараҡ уның һөйәктәре Вена үҙәк зыяратының "Почетлы ҡәберектәр"енә тантаналы рәүештә күсерелә. Маркустың вариҫы уның тормош юлдашы (''Lebensgefährtin'') Бареш Элеонора (''Eleonora Baresch'') һәм уларҙың ике ҡыҙҙары — Элеонора Мария (''Maria Eleonora'') һәм Роза Мария (''Rosa Мaria Аnna''). Австрияның күп кенә ҡалаларында Зигфрид Маркус исемендәге урамдар бар. 1925 йылда уның хөрмәтенә Веналағы Пенцинг районында уның исеме менән йөрөтөлә башлай — ''Marcusgasse.'' == Әҙәбиәт == * ''Kuhn Alexandra''. Marcus-Wagen: Replika Original und; 175 zum. Siegfried Geburtstag Marcus von. 2006 vom Technischen Wien Herausgegeben Museum, 601068926 OCLC. * ''Norbert Böttcher''. Marcus Siegfried: und bedeutender Ingenieur vielseitiger Erfinder; vom mecklenburgischen Malchin nach Wien. Neue Berlin Synagoge von Herausgegeben Күҙһеҙ, Centrum Judaicum, und Hentrich Hentrich, 2005 Teetz, ISBN 3-933471-84-2. * ''Hardenberg Horst''. Marcus Siegfried. Und Wirklichkeit Mythos. Delius Klasing, 2000 Bielefeld, ISBN 3-7688-1266-9. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.deutsche-biographie.de/gnd118781820.html Marcus, Siegfried]{{ref-de}} * [https://www.hebrewhistory.info/factpapers/fp032-1_marcus.htm Marcus Siegfried — An Uncredited Inventive Genius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180424062857/http://www.hebrewhistory.info/factpapers/fp032-1_marcus.htm |date=2018-04-24 }}{{ref-en}} * [https://www.asme.org/about-asme/who-we-are/engineering-history/landmarks/203-siegfried-marcus-car Car Siegfried Marcus]{{ref-en}} [[Категория:Автомобиль конструкторҙары]] [[Категория:Уйлап табыусылар]] [[Категория:Венала вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1898 йылда вафат булғандар]] [[Категория:30 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1831 йылда тыуғандар]] [[Категория:18 сентябрҙә тыуғандар]] pkb617whsionndmt3qjxwob9nntmtbh 0 167092 1301899 1067255 2026-08-06T18:45:10Z Shirshikay 48080 өҫтәмә 1301899 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дәрүиш ауыл биләмәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ндағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — [[Дәрбиш|Дәрүиш]] ауылы. == Тарихы == Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802025008 Закон Челябинской области от 12 ноября 2004 года № 292-ЗО «О статусе и границах Аргаяшского муниципального района и сельских поселений в его составе»]</ref>. == Халҡы == {{Население|Дербишевское сельское поселение}} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты төрө | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = һаны | Выравнивание4 = right | | [[Әбдер]] | ауыл | {{ Население | Абдырова | тс }} |%| [[Дәрбиш|Дәрүиш]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Дербишева | тс }} | | [[Илембәт]] | ауыл | {{ Население | Илимбетова | тс }} | | [[Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)|Ишәле]] | деревня | {{ Население | Ишалино (деревня, Челябинская область) | тс }} | | [[Мәрйенбай]] | ауыл | {{ Население | Маржинбаева | тс }} | | [[Туғыҙбай (Силәбе өлкәһе)|Туғыҙбай]] | ауыл | {{ Население | Тугузбаева (деревня) | тс }} | | [[Яңы Юл (Силәбе өлкәһе)|Яңы Юл]] | ауыл | {{ Население | Янги-Юл (Челябинская область) | тс }} }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Арғаяш районының муниципаль берәмектәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе ауыл биләмәләре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] ivxqyb7slwv3yisjql89sz9is9b2zs5 0 167252 1301953 1068314 2026-08-07T08:28:18Z Shirshikay 48080 яңыртыу 1301953 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яратҡол ауыл биләмәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ндағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — [[Яратҡол]] ауылы. == Географияһы == [[Арғаяш районы]]ның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Көньяҡтан — [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл муниципаль районы]], көнбайыштан — [[Мейәс ҡала округы]] биләмәләре, төньяҡтан — [[Байрамғол ауыл биләмәһе|Байрамғол]], көнсығыштан — [[Ҡолой ауыл биләмәһе]] менән сиктәш. Ауыл биләмәһе буйлап бер нисә йылға аға: Ҡуянбай, [[Мейәс (йылға)|Мейәс]], [[Һарыйылға (Силәбе өлкәһе)|Һарыйылға]] һәм башҡа вағыраҡ йылғалар; төньяҡ өлөшөндә — Арғужа һыуһаҡлағысының көньяҡ осо, көньяҡтан — [[Кесе Мейәс (Силәбе өлкәһе)|Кесе Мейәс]] күле. == Тарихы == Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802025008 Закон Челябинской области от 12 ноября 2004 года № 292-ЗО «О статусе и границах Аргаяшского муниципального района и сельских поселений в его составе»]</ref>. == Халҡы == {{Население|Яраткуловское сельское поселение}} == Ауыл биләмәһе составына == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты төрө | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = һаны | Выравнивание4 = right | | [[Биҡҡол (Арғаяш районы)|Биҡҡол]] | ауыл | {{ Население | Биккулова (Челябинская область) | тс }} | | [[Крутолапова]] | ауыл | {{ Население | Крутолапова | тс }} | | [[Ҡуянбай]] | ауыл | {{ Население | Куянбаева | тс }} | | [[Кесе Ҡуйһары]] |ауыл | {{ Население | Малая Куйсарина | тс }} | | [[Сәйет (Арғаяш районы)|Сәйет]] | ауыл | {{ Население | Саитова (деревня) | тс }} | | [[Ураҙбай (Арғаяш районы)|Ураҙбай]] | ауыл | {{ Население | Уразбаева | тс }} | | [[Хәлит (Арғаяш районы)|Хәлит]] | ауыл | {{ Население | Халитова | тс }} | | [[Көньяҡ Горняк]] | ҡасаба | {{ Население | Южный Горняк | тс }} | | [[Ялтыр]] | ауыл | {{ Население | Ялтырова | тс }} |%| [[Яратҡол]] | ауыл , {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Яраткулова | тс }} }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Арғаяш районының муниципаль берәмектәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе ауыл биләмәләре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] goj4r6h74phg3z57em6l055hqy4clx9 0 167486 1301954 1067718 2026-08-07T08:29:54Z Shirshikay 48080 1301954 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нөркә ауыл биләмәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]] [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл биләмәһе. Административ үҙәге — [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] ауылы. ==Тарихы== Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802025008 Закон Челябинской области от 12 ноября 2004 года № 292-ЗО «О статусе и границах Аргаяшского муниципального района и сельских поселений в его составе»]</ref>. == Халҡы == {{Население|Норкинское сельское поселение}} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Тораҡ пунктыт | Заголовок3 = Тораҡ пункты төрө | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = һаны | Выравнивание4 = right | | [[Бәжекәй]] | ауыл | {{ Население | Бажикаева | тс }} | | [[Яңы Субыл]] | ауыл | {{ Население | Новая Соболева | тс }} |%| [[Нөркә (Силәбе өлкәһе)|Нөркә]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Норкино (Челябинская область) | тс }} | | [[Иҫке Субыл]] | ауыл | {{ Население | Старая Соболева | тс }} | | [[Суфый (ауыл)|Суфый]] | ауыл | {{ Население | Суфино | тс }} }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Силәбе өлкәһе ауыл биләмәләре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] p19go9lts6a1p49pufjew4reskgs719 0 175584 1301914 1183842 2026-08-07T00:18:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301914 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Килдейәров Миңлейәр Сәғәрйәр улы''' ([[21 ғинуар]] [[1911 йыл]] — [[17 декабрь]] [[1944 йыл]] хәбәрһеҙ юғалған) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 101-се атлы-артиллерия дивизионы ездовойы.[[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|"Хәрби хеҙмәттәре өсөн"]] миҙалы (1942) менән бүләкләнгән. == Биографияһы == Миңлейәр Сәғәрйәр улы Килдейәров [[1911 йыл]]дың [[21 ғинуар]]ында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дәүләкән районы]] [[Ҡаҙанғол]] ауылында тыуған. Һуғышҡа тиклем колхозда ат ҡараусыһы булып эшләгән,ғаиләһе, балалары булған. * [[1942 йыл]]да Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. * 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының атлы-артиллерия дивизионында ездовой, разведка бүлеге батареяһы командиры булып хеҙмәт итә. * [[1944 йыл]]дың 12 декабрендә хәбәрһеҙ юғала<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/815-kil-diyarov-miniyar-sagaryarovich-sagirtdinovich?Itemid=104 Электронные ресурсы «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав.Кильдияров Минияр Сагарярович {{ref-ru}}]</ref> == Батырлығы == [[1942 йыл]]дың 9 июлендә батарея дошманға өҙлөкһөҙ ут аса. Дошман ут пунктын (оп) һәм аттар урынлашҡан бүлекте утҡа тота башлай. Килдейәров яралана, шуға ҡарамаҫтан ул көслө ут аҫтында аттарҙы хәүефһеҙерәк урынға күсереп өлгөрә. Батарея командаһы уның аттары ярҙамында ут пунктын арттан килгән пехота алдынан ваҡытында үҙгәртеп тора. Дошман менән ошо алышта күрһәткән тәүәккәллеге, батырлығы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.su/awards/10689931 Кильдияров Минияр Сагарярович.Награда.Описание подвига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602220137/https://pamyat-naroda.su/awards/10689931 |date=2021-06-02 }}</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1942) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/815-kil-diyarov-miniyar-sagaryarovich-sagirtdinovich?Itemid=104 Электронные ресурсы «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Кильдияров Минияр Сагарярович]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103055715/ Память Народа. Донесения о потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213153/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103055715/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:1911 йылда тыуғандар]] [[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] pumrffgup5hbgb1o4ffhwol939u4mnq 0 176550 1301889 1231496 2026-08-06T13:53:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301889 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы''' ([[1906 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] менән бүләкләнгән<ref name="Заинутдинов Фахрытдин Ялалович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33069104/ Память народа. Заинутдинов Фахрытдин Ялалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020062122/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33069104/ |date=2021-10-20 }}</ref><ref name="ЗАЙНУТДИНОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/61-zajnutdinov-fakhretdin-fakhrytdin-yalalovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАЙНУТДИНОВ Фахретдин (Фахрытдин) Ялалович]</ref> == Биографияһы == Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы [[1906 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]] Ҡыҫынды ауыл Советы [[Зәйет (Архангел районы)|Зәйет]] ауылында тыуған<ref name="Зайнутдинов Фахретлин">[https://1418museum.ru/heroes/163006/ Зайнутдинов Фахретлин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625143539/https://1418museum.ru/heroes/163006/ |date=2021-06-25 }}</ref>. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылда Архангел район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла<ref name="Заинутдинов Фахрытдин Ялалович" />. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60‑сы гвардия кавалерия полкында ат тотоусы булып хеҙмәт итә<ref name="Заинутдинов Фахрытдин Ялалович" /><ref name="ЗАЙНУТДИНОВ" />. 1944 йылдың 10 июнендә һуғыштағы ҡаһарманлығы өсөн [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] менән бүләкләнә (приказ №: 25/н 10.06.1944 йыл)<ref name="Заинутдинов Фахрытдин Ялалович" /><ref name="ЗАЙНУТДИНОВ" />. Ул шулай уҡ «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945), «Берлинды алған өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән<ref name="Зайнутдинов Фахретлин" />. «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған награда ҡағыҙында Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы тураһында былай тип яҙыла: {{Цитата|«Хужалыҡ взводы ат тотоусыһы гвардия рядовойы Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улын, һуғыш шарттарында, насар юлдар менән иҫәпләшмәйенсә, алғы һыҙыҡҡа ваҡытында һәм тиҙ аҙыҡ алып барғаны өсөн, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләргә<ref name="Заинутдинов Фахрытдин Ялалович" />.»}} == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1944), * «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945), * «Берлинды алған өсөн» миҙалы, * «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы, * «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33069104/ Память народа. Заинутдинов Фахрытдин Ялалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020062122/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33069104/ |date=2021-10-20 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/61-zajnutdinov-fakhretdin-fakhrytdin-yalalovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАЙНУТДИНОВ Фахретдин (Фахрытдин) Ялалович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} * [https://1418museum.ru/heroes/163006/ Зайнутдинов Фахретлин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625143539/https://1418museum.ru/heroes/163006/ |date=2021-06-25 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 0n0197ufz97t3gbrsawg9qcwunczdxw 0 178463 1301888 1248004 2026-08-06T13:52:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301888 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зәйнетдин''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] ир-ат исеме. == Этимология == <!-- был бүлектә исемдең сығышын һәм нимә аңлатҡанын яҙығыҙ --> '''Зәйнетдин''' — [[ғәрәп теле|ғәрәп телендә]] — биҙәк; дин биҙәге<ref>[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431 Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.</ref>. == Билдәле кешеләр == [[Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы]] ([[11 март]] [[1923 йыл]] — [[2007 йыл]]) — [[Башҡорттар|башҡорт]] шағиры, публицист. Хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы полковник. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Мәләүез районы]]ның [[Булат Рафиҡов]] исемендәге премияһы лауреаты [[2002 йыл|(2002)]]<ref>[http://www.bashinform.ru/news/536444/ Зайни Рафиков – певец родного края (К 90-летию со дня рождения писателя). {{Башинформ}}, 2013, 11 марта]{{ref-ru}}{{V|05|03|2018}}</ref>.<br> [[Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы]] ([[21 сентябрь]] [[1897 йыл]] — [[30 ғинуар]] [[1990 йыл]]) — [[Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]]тарында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1944 йыл|1944]]). == Фамилия == <!-- был бүлек кеше исеменән барлыҡҡа килгән фамилия булғанда төҙөлә. Ир-ат исеме мәҡәләрендә булырға тейеш. Фамилия мәҡәләһенә һылтанма эшләнә. --> [[Зәйнетдинов Миңлеғәфүр Миңләхмәт улы]] ([[17 апрель]] [[1971 йыл]]) — донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы, музыкант-педагог. [[2000 йыл|2000 йылдан]] [[Өфө|Өфөләге]] мәғариф һәм мәҙәниәт учреждениелары, шул иҫәптән [[2005 йыл|2005]]—[[2012 йыл]]дарҙа Ш.Хоҙайбирҙин исемендәге 1-се республика балалар йорто уҡытыусыһы; [[2013 йыл|2013]]—[[2019 йыл]]дарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының]] солист-инструменталисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] ([[2019 йыл|2019]]), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ([[2011 йыл|2011]]) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы|Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты ([[2004 йыл|2004]]).<br> [[Зәйнетдинов Энгель Әхмәт улы]] ([[22 ноябрь]] [[1937 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] нефтсе-геологы, ғалим, топ-менеджер, журналист. Иҡтисад фәндәре кандидаты ([[1975 йыл|1975]]). [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] Журналистар союзы ағзаһы ([[2011 йыл|2011]]). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған иҡтисадсыһы ([[1982 йыл|1982]]). [[Башҡортостан]] Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты ([[2018 йыл|2018]]). «Башҡортостан нефте» исемле тарихи-иҡтисади йыйынтыҡтың тәүге төҙөүсеһе. [[Башҡортостан|Башҡортостанда]] нефть сығарыу тарихын өйрәнеүсе булараҡ билдәле (ҡара: Әҙәбиәт һәм библиография). Төп хеҙмәт урыны — [[Башнефть|«Башнефть»]] берекмәһе.<br> [[Зәйнетдинов Рәшит Сәйфетдин улы]] ([[18 июнь]] [[1938 йыл]] — [[18 декабрь]] [[2015 йыл]]) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[1980 йыл|1980]] йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Рәссам­дар союзы ағзаһы. Профессор ([[1998 йыл|1998]]). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы]] ([[2008 йыл|2008]]), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ([[1993 йыл|1993]]) һәм [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты ([[1995 йыл|1995]]).<br> [[Зәйнетдинова Светлана|Светлана Зәйнетдинова]] (эст. Svetlana Zainetdinova; [[19 октябрь]] [[1962 йыл]], [[Өфө]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Эстония]] шахматсыһы, шахмат буйынса [[Эстония]] чемпионы ([[1985 йыл|1985]]), ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса ФИДЕ мастеры ([[2006 йыл|2006]]), халыҡ-ара ИКЧФ мастеры ([[2009 йыл|2009]]).<br> [[Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы]] ([[1906 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] менән бүләкләнгән<ref name="Заинутдинов Фахрытдин Ялалович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33069104/ Память народа. Заинутдинов Фахрытдин Ялалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020062122/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33069104/ |date=2021-10-20 }}</ref><ref name="ЗАЙНУТДИНОВ">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/17-lichnyj-sostav-divizii/bukva-z/61-zajnutdinov-fakhretdin-fakhrytdin-yalalovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ЗАЙНУТДИНОВ Фахретдин (Фахрытдин) Ялалович]</ref> == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] <!-- Ир-ат исеме мәҡәләһе булғанда был категорияны ҡалдырығыҙ --> ik8bq123p2e6gln396tppuexl2fkmd1 0 183577 1301912 1290767 2026-08-06T22:40:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301912 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кардашёв Николай Семёнович''' ([[25 апрель]] [[1932 йыл]], [[Мәскәү]] — [[3 август]] [[2019 йыл]], шунда уҡ<ref>[https://glagol38.ru/text/04-08-2019/ushel_iz_zhizni_vydajyshiisja_astrofizik_akademik_nikolai_semenovich_kardashev Ушёл из жизни выдающийся астрофизик, академик Николай Сёменович Кардашёв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190804053230/https://glagol38.ru/text/04-08-2019/ushel_iz_zhizni_vydajyshiisja_astrofizik_akademik_nikolai_semenovich_kardashev |date=2019-08-04 }}</ref>) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, эксперименталь һәм теоретик астрофизика һәм радиоастрономия өлкәһендә белгес. [[Фән докторы|Физика-математика фәндәре докторы]] (1965), РФА академигы (1994). Рәсәй Фәндәр академияһы физика институтының астрокосмик үҙәге директоры (1990 йыл), [[СССР Дәүләт премияһы]] лауреаты (1980, 1988). == Биографияһы == Николай Семенович Кардашев революция эшмәкәрҙәре, революцияға тиклемге стажға эйә большевиктар ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Семён Карлович Брике (1898—1937, атыла) революциянан һуң яуаплы партия хеҙмәткәре — Коминтерн хеҙмәткәре, артабан Азов-Кара диңгеҙ крайында Партия контроле комиссияһы вәкиле була<ref>С. К. Брике был автором работ «Английский империализм в борьбе за персидскую нефть» (М.—Л.: Госиздат, 1925. — 29 с.), «Положение на хлебном фронте и хозяйственное состояние страны» (М.—Л.: Госиздат, 1928. — 64 с.), «Сельское хозяйство и продовольственное положение страны» (М.—Л.: Госиздат, 1929. — 72 с.).</ref>; әсәһе, Кардашева Нина Николаевна (1899—?), Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсын һәм Ҡыҙыл профессура институтын тамамлай, 1956 йылға тиклем төрмәлә һәм һөргөндә була<ref>[http://planetarium-moscow.ru/about/news/pozdravlyaem-nikolaya-semyenovicha-kardashyeva-s-dnem-rozhdeniya/ В. Г. Курт. K 80-летию Н. С. Кардашёва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190804192522/http://planetarium-moscow.ru/about/news/pozdravlyaem-nikolaya-semyenovicha-kardashyeva-s-dnem-rozhdeniya/ |date=2019-08-04 }}</ref><ref>[https://ufn.ru/ru/articles/2012/6/i/ Николай Семёнович Кардашёв (к 80-летию со дня рождения)]</ref>. Н. С. Кардашёв ата-әсәһен ҡулға алғандан һуң балалар йортонда тәрбиәләнә. 1955 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлай, һуңынан П. К. Штернберг исемендәге Дәүләт астрономия институтында эшләй. Иосиф Шкловский етәкселегендә 1962 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1960-сы йылдарҙа асылғанға тиклем үк пульсарҙарҙың барлығын әйтә<ref>[https://hi-tech.mail.ru/review/za-alferovym-i-perelmanom-uchenye-kotorye-dvigayut-vpered-rossijskuyu-nauku/#a03 За Алфёровым и Перельманом: учёные, которые двигают вперёд российскую науку Николай Кардашёв, астрофизика и радиоастрономия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181129101923/https://hi-tech.mail.ru/review/za-alferovym-i-perelmanom-uchenye-kotorye-dvigayut-vpered-rossijskuyu-nauku/#a03 |date=2018-11-29 }}</ref>. [[1963 йыл]]да СТА-102 квазарын тикшерә, был [[Ер]]ҙән ситтәге интеллектты (SETI) эҙләүгә беренсе совет өлөшө була. Был хеҙмәттә ул ҡайһы бер галактик цивилизациялар беҙҙекенә тиклем миллиард йылдар элек булғандыр, тигән фекер әйтә һәм бындай цивилизацияларҙың рейтинг шкалаһын — Кардашев шкалаһын иҫәпләп сығара. Ерҙән ситтәге интеллектты эҙләү буйынса етди совет тикшеренеүҙәре [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тағы бындай программаларҙан бер нисә йылға алда бара. СССР-ҙың башҡа билдәле эксперттары — Всеволод Троицкий һәм Иосиф Шкловский (Кардашевтың ғилми етәксеһе). [[1976 йыл]]дың [[12 декабрь|12 декабрендә]] СССР Фәндәр академияһының дөйөм физика һәм астрономия буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана. [[1994 йыл]]дың [[21 март]]ынан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән<ref>[http://www.moscow-tombs.ru/2019/kardashev_ns.htm Могила Н. С. Кардашёва на Троекуровском кладбище (уч. 27а)]</ref>. == Кардашев шкалаһы == Кардашёв, [[Ғаләм]]дең ерҙән тыш цивилизациялары стадияларын энергияны ҡулланыу кимәле буйынса классификацияларға мөмкин, тигән фекер белдерә. Ул мөмкин булған бөтә цивилизацияларҙы өс төркөмгә бүлә: # Цивилизацияның I төрө: [[Ер]]гә төшкән ҡояш яҡтылығын тулыһынса файҙаланып, планета энергияһын йыйыусылар. Планетаның бөтә энергияһы ла уларҙың контролендә. # Цивилизацияның II тибы: кемдәр үҙҙәренең яҡтыртҡыс энергияһын тулыһынса файҙалана, был уларҙы I типтағы цивилизациянан 10 миллиард тапҡырға ҡеүәтлерәк итә. # Цивилизацияның III тибы: бөтөн галактика энергияһы менән файҙалана алыусылар, был уларҙы II типтағы цивилизациянан 10 миллиард тапҡырға ҡеүәтлерәк итә. Ошо цивилизацияларҙың һәр береһе миллиардлаған йондоҙ системаларын колониялаштырған һәм үҙенең галактикаһы үҙәгендә ҡара упҡын энергияһын файҙаланырға һәләтле. Кардашев фекеренсә, ниндәй цивилизацияның энергетик ҡулланыуы уртаса тиҙлектә үҫә (йылына бер нисә процент), ул бер баҫҡыстан икенсе баҫҡысҡа күсә ала, бындай күсеү унан бер нисә меңдән бер нисә тиҫтә мең йылға тиклем ваҡыт аласаҡ. Шулай уҡ Кардашев, әгәр Мультиғаләм гипотезаһы дөрөҫ булһа, иң үҫешкән цивилизациялар Ғаләмебеҙҙе ташлап, үҙҙәре өсөн ҡулай булған башҡа ғаләмдәргә күсенгән, тип тә фаразлай<ref name="NKJ201711">{{Мәҡәлә|автор=Наталия Лескова|заглавие=То, что мы делаем, — это впервые|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2017|номер=11|страницы=14—19|ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/32448/|язык=ru}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 1980 — [[СССР Дәүләт премияһы]] лауреаты; * 1988 — [[СССР Дәүләт премияһы]] лауреаты; * 2011 йыл 25 апрель — [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]]: ''ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1554803 Указ Президента Российской Федерации от 25 апреля 2011 года № 525 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110502112128/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1554803 |date=2011-05-02 }}</ref>; * 2012 — Гроут Реберҙың Алтын миҙалы<ref>[http://www.ria.ru/science/20111222/523204946.html Российский астроном награждён золотой медалью Ребера] // [[РИА Новости]]</ref>; * 2014 — Демидов премияһы<ref>[http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=bc8bb4bf-4da1-401f-8dbe-52148bfff476#content Лауреатами Демидовской премии 2014 года стали астрофизик, химик и селекционер]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г.|заглавие=Астрономы: Биографический справочник|ответственный=|ссылка=|место=Киев|издательство=Наукова думка|издание=2-е изд., перераб. и доп|год=1986|том=|страниц=512|страницы=|isbn=|ref=Колчинский и др.}} * {{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Николай Семёнович Кардашёв (к 70-летию со дня рождения)|издание=[[Земля и Вселенная]]|год=2002|том=|номер=3|страницы=|ссылка=http://ziv.telescopes.ru/rubric/people/index.html?pub=1}} * {{Мәҡәлә|автор=Балега Ю.Ю. и др.|заглавие=Памяти Николая Семёновича Кардашёва|издание=[[Успехи физических наук]]|год=2020|том=190|номер=3|страницы=669—670|doi=10.3367/UFNr.2020.05.038765|язык=ru|издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]]}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|287|Николая Семёновича Кардашёва}} * [https://ufn.ru/ru/ufn90/kardashev.html «60 секунд: авторы УФН о науке, о себе и о жизни»], Кардашёв Николай Семёнович * [http://www.daviddarling.info/encyclopedia/K/Kardashev.html Kardashev, Nikolai Semenovich] * [https://indicator.ru/article/2019/08/04/umer-nikolaj-kardashev/ Памяти Николая Кардашёва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809153727/https://indicator.ru/article/2019/08/04/umer-nikolaj-kardashev/ |date=2019-08-09 }} [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Рәсәй астрономдары]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2019 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 августа вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] dnq3dyyryrj9o2hk6bh1el3eip3a85t 0 185666 1301948 1301535 2026-08-07T07:39:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301948 wikitext text/x-wiki {{Ҡораллы конфликт | часть = Ғәрәп яҙы | изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]] | заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}} {{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}} {{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}} {{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}} {{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}} [[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары. [[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы. | конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы | дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре | место = [[Ливия]] | итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе * [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү * Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу * Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе * 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы * Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр * Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы<ref>[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013</ref><ref>[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}</ref> * Ливияла салафизм йоғотоһоноң үҫеүе<ref>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}</ref> | противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] <small>'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе''' *• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре *• Хәрбиләштерелгән формированиелар *• Ливияла сит ил ялсылары <ref name="Россия">{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}</ref> *• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия''' '''Хәрби ярҙам:'''<br> {{Флагификация|Зимбабве}}<ref name="radov">Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011</ref>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}<br> [[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере<ref name="Дарфур">[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br> {{Флагификация|Белоруссия|1995}}<ref>см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}</ref> *• Белоруссия хәрби белгестәре *• Снайперҙар *• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] <small>([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])</small> *• Техник хеҙмәткәрҙәр | противник1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] <small>'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''</small> *• <small>Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)</small> *• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] <small>Ливия ислам хәрби төркөмө</small> *• <small> Ливияла сит ил ялсылары </small><ref>{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}</ref> *• {{Флаг|Джихад}} <small>[[Аль-Каида]]</small><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html "Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}</ref> *• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''<small>Ливия </small>''' '''<small>Хәрби ярҙам:</small>'''<br> * {{Флагификация|Катар}}<ref>Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref><ref>[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref> * {{Флагификация|Тунис}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref> ---- <small>[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:</small> *• {{Флагификация|Швеция}}<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|ОАЭ}}<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Иордания}}<ref>[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}</ref> *• <small>'''Интервенттар исемлеге'''</small> <!-- | силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref> до 45 000<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011</ref>),<br> С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,<br> ЗРК С-125М 36 дивизионы,<br> ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),<br> С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),<br> 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],<br> 23 000 человек личного состава [[ВВС]]<ref>Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.</ref><ref>Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.</ref> ---- {{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников<ref name="комсомольская">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}</ref><br>{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников<ref name="radov"/> | силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.</ref>)<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.</ref> ---- [[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];<br> 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];<br> Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];<br> Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];<br> 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011</ref><br>{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref> | потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,<br> 7 000 пленных<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}</ref> <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны<small>(граждандарҙы ла индереп)</small>''':<br> 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="revolutioncasualties">Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref name="автоссылка4">[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="автоссылка1">[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]</ref> </small> <br> 4 000 — 30 000 пропавших без вести<ref name=ap-20110908>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}</ref><ref>[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]</ref><br> не менее 50 000 раненых<ref>{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}</ref><br><small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> ---- '''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар<ref>{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}</ref>, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған<ref>300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала</ref> --> }} '''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның 1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр. Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара<ref>Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.</ref><ref>{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref>. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған бәрелештәргә килтерә<ref name="AmnestyRape">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән<ref>{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}</ref>, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә. Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән<ref name=autogenerated13>{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}</ref>. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә<ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}</ref>. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}</ref>. Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}</ref>, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша<ref name="guardian-2011-08-24"/>. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}</ref>. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}</ref>. Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}</ref><ref name=aljazeera2401>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}</ref>. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}</ref>. Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе. == Сәбәптәре һәм тәүшарттары == === Дәүләт идаралығы === Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә<ref>{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}</ref>. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә<ref name="Революция2">{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}</ref>. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә<ref name="telegraph_gaddafi">{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}</ref><ref name="jazeera_gaddafi">{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә, Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән<ref>{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}</ref>. Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була <ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}</ref>, ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән, улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |date=2011-08-23 }}</ref>. Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. <ref name="ливия22">{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}</ref>, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.<ref name="ливия22" /><ref name="Mohamed Eljhami" />. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған<ref>[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}</ref>. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә<ref name="ham_40_1">{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}</ref>. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара<ref name="vandewalle_124" />, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй<ref name="ham_40_1" /><ref name="vandewalle_124" />. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған. Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы<ref>{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән<ref>[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}</ref>. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған<ref>[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]</ref>. [[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н күрһәтте<ref name="Whitlock 02/22">{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}</ref>. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған<ref name="Whitlock 02/22"/>. Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән<ref>{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}</ref>. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй. Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»<ref name="KFMBChannel8">{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}</ref>. === Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш === 1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән<ref>Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11</ref>. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012</ref>: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә<ref name="Observer">{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}</ref>. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән<ref name="Ливия (государство)">{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}</ref>, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған<ref name="Britannica">{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}</ref>, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар<ref>{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}</ref><ref>{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}</ref>. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә. 1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була. Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}</ref>, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref>, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ<ref>{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған<ref name = "Maleki 02/09">{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй<ref>{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}</ref>, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан<ref>{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}</ref>, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була<ref>{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған<ref name="автоссылка5">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән<ref name="dailynews">{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}</ref>, ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән<ref name="daili5">{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref>. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән<ref name="dailynews"/>. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән<ref>{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}</ref>. Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}</ref>. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған<ref name="nytimes" />. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған<ref name=risen>{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}</ref>. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән<ref name="nytimes">{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}</ref>. 2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты<ref name="reuters_handout" />, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе<ref name="bbc_handout">{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}</ref>. Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған<ref name="reuters_handout">{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}</ref>. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref>{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=19968&prog=zgp&proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}</ref>. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын<ref>{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}</ref> һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref name="reuters_oil" />. Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны». Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған<ref name="reuters_oil">{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}</ref><ref>{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref>. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне. === Ливияла кеше хоҡуҡтары === 1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға<ref>{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}</ref>. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}</ref><ref>{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}</ref>, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862 |date=2014-03-02 }}</ref>. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды<ref name="ohchr">{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә<ref name="lib.ohchr.org">{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}</ref>. Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә<ref name="Mohamed Eljhami"/><ref>Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)</ref>. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға<ref name="Mohamed Eljhami">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}</ref>. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән<ref>{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref name="Mohamed Eljhami" /><ref>Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.</ref>. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}</ref>. 1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне<ref>{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған<ref name="lib.ohchr.org"/>. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған<ref name="Libya’s Berbers"/><ref>{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}</ref>. 2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}</ref>. == Һуғышта ҡатнашыусылар == Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша. === Төп ҡатнашыусылар === ==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ==== М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр Ливия хөкүмәтенә буйһонған. Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000 кеше тәшкил итә<ref>[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}</ref>. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә<ref>[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]</ref>. Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән. Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған<ref>[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}</ref><ref name="Дарфур"/><ref name=prunier45>G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45</ref>. Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була<ref name="комсомольская"/><ref name='РИА'>[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref>. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға<ref name="комсомольская"/>. <!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев<ref name="radov"/>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --> Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина, Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған<ref name ="Дарфур"/><ref name="Россия"/><ref>[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref><ref name=prunier45/><ref>[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]</ref>. ==== Баш күтәреүселәр ==== Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған. Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән<ref>[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән. Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны. Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.</ref>. ===== Ойошма ===== [[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]] Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй<ref>{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}</ref>. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән<ref name="The Economist"/>. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған<ref>{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}</ref>. Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән<ref name="The Economist"/>. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}</ref>. ===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== [[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]] Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине<ref>{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}</ref>. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән<ref>{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}</ref>. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла<ref>{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}</ref>. НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}} </ref><ref>{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820 |title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}</ref>. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай<ref>{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}</ref>. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған<ref>{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. ===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы ===== Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}</ref>. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра<ref name="nzherald1">{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}</ref>. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде<ref>{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}</ref>. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе<ref>{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |archive-date=2011-02-27}}</ref>. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе<ref name="vision">{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}</ref><ref name="vision2">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}</ref>. ===== Ихтилал символикаһы ===== [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]] [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]] Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә<ref>[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»</ref><ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.</ref>. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.</ref>. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле. ===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы ===== {{external media | topic = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н | subtopic = | font-size = | align = | clear = | width = | image1 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки] | image2 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке] | image3 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью] | image4 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью] | image5 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта] }} * Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән<ref>[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.</ref>. * Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе<ref name="климов">Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]</ref>. * Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра. * Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға. * 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән<ref name="mirages">[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}</ref>. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта<ref>[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}</ref>. * 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе<ref>[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/</ref>. * 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.</ref>. === Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы === Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе<ref name="gumilev">Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]</ref>. ==== Амазиги ==== Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]</ref>. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт - һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған<ref name="Libya’s Berbers">[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]</ref>. Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай. 1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]</ref>. ==== Туарегтар ==== Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған<ref name="gumilev" />. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |date=2015-09-24 }}</ref>, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән<ref>[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]</ref>. ==== Каддафа ==== Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора. ==== Варфалла ==== Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы<ref>[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид<ref>Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011</ref>, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған <ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}</ref>. ==== Свейхтар ==== Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле<ref>[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}</ref>. === Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы === ==== Каддафи яғында ==== Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән Каддафи туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан<ref>[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]</ref>. 22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә<ref>[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.</ref>. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә<ref>[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.</ref>. 25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә<ref>[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.</ref>. Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан<ref>[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]</ref>. Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]</ref>. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы күрһәтә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]</ref>. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай. Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте<ref name="комсомольская"/><ref name="иносми2011"/>. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды<ref>[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}</ref>) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына<ref name="РИА"/><ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]</ref><ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="РИА"/>) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була<ref name='РИА' />. ==== Баш күтәреүселәр яғында ==== [[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]</ref>. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}</ref> (координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}</ref> (Каддафины эҙәрлекләү). 26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]</ref>. === Ҡорал === ==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ==== 17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар<ref>[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}</ref>. 23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы<ref>[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]</ref>. 9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте<ref>[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&section=international&col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&section=international&col= |date=2011-09-13 }}</ref>. ==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ==== Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе<ref>[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]</ref>. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла. 2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине<ref name=autogenerated11>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}</ref>. Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән<ref name=autogenerated11 />. == Һуғыш барышы == === Протестарҙың башланыуы === [[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]] 2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән<ref>{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}</ref>. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән<ref name=fund-reuters>{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}</ref><ref>{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}</ref>. [[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]] Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.<ref name="AI_JamalH">{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}</ref>. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте<ref name="awsat"/>. [[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]] Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай<ref>{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}</ref>. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана<ref name="newsru" /><ref>{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}</ref><ref name="15 Feb BEN">{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)<ref name="newsru" />. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар<ref>[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.</ref> урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте<ref>[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.</ref>. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана<ref>{{cite web|author=<!--[if IE 6]> <![endif]--> |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}</ref>. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.</ref><ref>{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}</ref>. [[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази. 2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]] Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған<ref name="newsru">[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.</ref>. [[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]] Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара<ref>[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.</ref>. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына<ref name=erupts15Feb>{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}</ref>. 16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра<ref name=erupts15Feb/><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}</ref>. === Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге === Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй<ref name="crisisgroup"/>. Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе<ref>{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}</ref>. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә<ref name="deserve_to_live">{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}</ref><ref name="three_scenarios">{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}</ref><ref>{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}</ref>. «Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»<ref name="maltatoday.com.mt">{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}</ref>. Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}</ref>. === «Асыу көнө» === «Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй<ref name="awsat" /><ref>{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}</ref>. Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны<ref name="awsat">{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |date=23 February 2011 }}</ref>. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған<ref name="awsat" />. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты<ref name="autogenerated1" />. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә<ref>[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.</ref>. Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра<ref>{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}</ref>. Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә<ref name="crisisgroup">{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}</ref>. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола<ref>* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г. * [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г. * [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki> время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.</nowiki> * [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия<nowiki>: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.</nowiki> * [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә. === Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) === [[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]] === Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) === [[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]] 17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.</ref>, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.</ref>. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.</ref>. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә<ref>{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}</ref>. 18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә<ref name=liveblog217>{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.</ref>. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.</ref>. {{Врезка | Выравнивание = right | Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте | Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… <br>Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи. | Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]<ref>[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он "умрет как мученик"]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref> | Ширина = 235px }} [[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]] 20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)<ref name="kp.ru">Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.</ref>, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған<ref name="autogenerated1">* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г. * [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.</ref>. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.<ref>* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}} * [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011</ref>. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған<ref name="volovich">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref name="british_civilians" />. Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. <ref name="pres_ugandy">Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй<ref name="delyagin">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref>[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011</ref>. [[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]] Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»<ref>[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref>, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән<ref>[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.</ref>. Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты<ref>[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.</ref>. Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай<ref name="british_civilians">[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.</ref>. Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}</ref>, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған. 22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй<ref>[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.</ref>. 24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.</ref>. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә<ref>* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г. * [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.</ref>. === «Триполиға марш» (2—6 март) === 23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән<ref>* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}} * Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.</ref>. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.</ref>. 4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.</ref>. 5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана. === Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе контрһөжүме (7—19 март) === 6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була<ref>[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.</ref>. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.</ref>. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған<ref>[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.</ref>. 15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.</ref>, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте<ref>{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0& |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}</ref>. Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә. 19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.</ref>. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла<ref name="aljazeera1">{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}</ref>. Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}</ref> пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}</ref>, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}</ref><ref name="jet">{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыш === {{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар). Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан<ref>* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011 * Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011</ref>. Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай. Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән. 1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&lon=13.0351067&z=13&l=1&m=b&show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&lon=11.0076141&z=13&l=1&m=b&show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&lon=12.0384407&z=13&l=1&m=b&show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&lon=12.2579956&z=13&l=1&m=b&show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&lon=12.5673294&z=13&l=1&m=b&show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&lon=12.6368523&z=13&l=1&m=b&show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&lon=12.6974487&z=13&l=1&m=b&show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары. 3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә. 16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай. === Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) === 19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә<ref name="aljazeera1"/>. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән Ливияға интервенция башлана<ref name="aljazeera1"/>. [[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]] Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}</ref>. 20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы<ref name="StarTribune.com">{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}</ref>. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]</ref>. === Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) === 21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]</ref><ref>[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]</ref>. 24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй<ref>[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]</ref>. 26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә. === Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) === [[Файл:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]] 28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.</ref>. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була. Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була. 28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған<ref>[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]</ref>. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>. 31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref>. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа<ref name=dpa1>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}</ref>. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота<ref>{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}</ref>. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған<ref name=telegraph1>{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала<ref name=guardian1>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01 | author = McGreal, Chris}}</ref>. 7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә<ref>[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}</ref><ref>{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе. 8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]</ref>. 16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған<ref>[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]</ref>. === Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар === [[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]] Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә<ref>[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.</ref> һәм Мисурата<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011</ref> ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011</ref>. 1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&m=1&photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011</ref>. [[5 марта|5]]<ref name="zawia">[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.</ref>-[[11 марта]]<ref>[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.</ref> 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.</ref>. 17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}} * [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}} * [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.</ref>. === Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) === Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана. Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.</ref>. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]</ref>. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел" ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған<ref>[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}</ref>. 2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}</ref>. Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]</ref>. Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара<ref>* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }} * [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011</ref>. 7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә<ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}</ref>. Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора. 2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011</ref>. Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала<ref name="Nato_rebels1">[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]</ref><ref name="Nato_rebels2">[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]</ref>. 30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә<ref>* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }} * [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г. * [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]</ref>. 23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. <ref>http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept</ref>. Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй === Нефть өсөн көрәш === Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, <ref>[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]</ref>, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән. Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә. Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.</ref>. Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref>. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}</ref>. 2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә<ref name=autogenerated4 />. 20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]</ref>. 2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]</ref>. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә<ref>[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]</ref>. 2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»<ref>[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]</ref>. === Мисурата өсөн алыш === 15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г</ref>. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.</ref>. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән 2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй. 11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала<ref>[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011</ref>. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]</ref>. === Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре === Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&lon=14.4277954&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була<ref name=autogenerated12>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}</ref>. Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй. 17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&lon=14.5960236&z=11&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана. 23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай<ref>[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]</ref>. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек. Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була. === Нафуса тауҙары өсөн алыш === <!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}</ref>. [[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал<ref>[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011</ref>, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин. Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята. [[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла. [[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном. [[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55<ref> * [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]] * Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011</ref>. --> === Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) === 16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған<ref>Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011</ref>. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&lon=14.5849085&z=15&l=1&m=b&show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]<ref>[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]</ref> Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&lon=14.0432739&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж. 17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&lon=15.2798367&z=14&l=1&m=b&show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә<ref>[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011</ref> барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&lon=14.569931&z=12&l=1&m=b&show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте. === Брега өсөн дүртенсе алыш === 13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей<ref>[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011</ref>. 2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше<ref>Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.</ref>. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай. 2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә<ref>[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе<ref>Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs</ref>. 12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&lon=19.7236347&z=14&l=1&m=b&show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&lon=19.6311951&z=13&l=1&m=b&show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]<ref>[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011</ref>. 14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&lon=19.6736383&z=15&l=1&m=b&show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&lon=19.6441984&z=15&l=1&m=b&show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә<ref>* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г. * [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]</ref>. 15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011</ref>. 19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани<ref>[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011</ref>. 21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә<ref>[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә. 22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]</ref>. === Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш === 26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]</ref>. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә<ref>Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011</ref>. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте<ref>[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011</ref>Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya</ref>. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&lon=18.0686474&z=14&l=1&m=b&show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]<ref>[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&l10n=ru&src=F&mime=html&sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]</ref>. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]</ref><ref>Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011</ref>. 28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&lon=17.8235149&z=14&l=1&m=b&show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&lon=17.4610519&z=12&l=1&m=b&show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән<ref>[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011</ref>. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга<ref>* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар === 29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011</ref> һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды<ref>Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011</ref>. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған. === Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) === Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә<ref>[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011</ref>. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә<ref>Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]</ref>. 6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&lon=12.5693893&z=13&l=1&m=b&show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011</ref>, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &#91;6-8-2011&#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]</ref>. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә<ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011</ref>. 11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&lon=12.6438904&z=14&l=1&m=b&show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011</ref>. === Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш === 19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә<ref>* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August 2011 * Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011</ref>. 20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]</ref>, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы<ref>[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011</ref>. === Триполи өсөн алыш (20—28 августа) === <!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]] В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»<ref name="Nato_rebels1"/><ref name="Nato_rebels2"/> Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»<ref name="interfax_flag">[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г</ref>. [[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов<ref>Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011</ref>. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару<ref>Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}</ref>. Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]</ref>. [[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре. [[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]</ref>. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры ликования людей на улицах городов<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]</ref>, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»<ref name="blogery">[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.</ref>. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011</ref>, что впоследствии было опровергнуто<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.</ref>. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи<ref> * [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]</ref>, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников. Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&lon=13.1773496&z=16&l=1&m=b&v=1&show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]</ref>. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.</ref>. По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи<ref>[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011</ref>. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои<ref name="MatthewPrice">Matthew Price [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}</ref>. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос<ref name="MatthewPrice" />. В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]</ref>. Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&lon=13.2854748&z=14&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011</ref> и район Аль-Мансур. Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&lon=14.2611122&z=13&l=1&m=b&show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011</ref>. 22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]</ref>. Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений<ref>[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]</ref>{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте. [[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.</ref>. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.</ref>. Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света<ref>Jeremy W. Peters [https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия<ref>Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь<ref> * [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011</ref>. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию<ref> * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011 * Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]</ref>. О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&lon=11.5692902&z=15&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта<ref>Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.</ref>. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&lon=12.0768929&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&lon=12.0859909&z=14&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&lon=12.3936081&z=13&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. 23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время<ref>[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]</ref>. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]</ref>. [[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы. «Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.</ref>. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6>Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011</ref>. Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим<ref> * Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011 * [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»<ref>Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]</ref>. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&lon=13.1907606&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&lon=13.2049227&z=15&l=1&m=b&show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&lon=13.1963396&z=16&l=1&m=s&v=9&show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&lon=13.1978095&z=17&l=1&m=s&v=9&show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011</ref>. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит<ref>Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани<ref>[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}</ref>. [[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&lon=12.0787811&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи<ref>[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011</ref>. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]</ref>. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос<ref>Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]</ref>, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&lon=13.1744957&z=16&l=1&m=b&show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&lon=13.1812763&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&lon=13.2558632&z=14&l=1&m=b&show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты<ref>[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}</ref>, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]] * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011</ref>. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой<ref>Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.</ref>. Также продолжались бои в районе Абу-Салим<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011</ref>. [[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]] [[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&lon=13.1784868&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]</ref><ref>[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&lon=13.2096863&z=15&l=1&m=b&show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров<ref>[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011</ref>. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&lon=13.2919121&z=15&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта<ref>Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011</ref>. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.</ref>. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]</ref>. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&lon=13.1425667&z=14&l=1&m=b&show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&lon=13.1524372&z=15&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&lon=13.1489825&z=17&l=1&m=b&show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.</ref>. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара<ref>[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011</ref>, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы<ref>John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011</ref>. 26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]</ref>. [[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&lon=11.568861&z=14&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]</ref>, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов<ref> * Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011 * [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г. * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.</ref>. В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&lon=13.1395626&z=14&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]<ref>* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011 * [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011</ref>, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров<ref>[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011</ref>. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом<ref>Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>, а также пригородом Триполи, известным как [http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&lon=13.1762981&z=15&l=1&m=b&show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]<ref>Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.</ref>. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.</ref>. Сообщается, что центр Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов<ref>Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>. [[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&lon=12.3692322&z=14&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] // [[Вести]], 28.08.2011 г.</ref>, испытывается острая нехватка воды<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&lon=14.0384674&z=14&l=1&m=b&show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&lon=13.6478519&z=14&l=1&m=b&show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]</ref>. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&lon=12.8885078&z=13&l=1&m=b&show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]</ref>. Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)<ref>Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.</ref>. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи<ref>{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}</ref>, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]</ref><ref>{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}</ref>. За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми<ref>[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]</ref>. По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]</ref>. Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года<ref>[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]</ref>. --> === Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) === <!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&lon=12.0899391&z=13&l=1&m=b&show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа<ref>[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]</ref>. В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно, [http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&lon=16.5732193&z=13&l=1&m=b&show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт. После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]</ref>. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]</ref>. Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии. В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся стороне<ref name=autogenerated2>[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>.--> === Тархуна өсөн алыш === <!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника Каддафи<ref>[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011</ref>. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых действиях<ref>[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&rzdl=53&elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г</ref>. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну<ref name="montrealgazette.com"/>. [[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]<ref>Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме === <!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Как сообщается, 17 человек погибло<ref>[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]</ref>. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]</ref>. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&lon=22.5034332&z=14&l=1&m=b&show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»<ref>{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}</ref>. Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось<ref>[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]</ref>. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]</ref>. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат<ref>[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме === <!-- [[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}</ref>. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось<ref>[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]</ref>, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]</ref> --> === Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум === <!-- [[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.</ref>. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города<ref>[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}</ref>, после чего вновь начались боевые действия. --> === Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме === <!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6 />, однако тогда эта информация проверена быть не могла. [[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]</ref>. [[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели [http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&lon=14.2727852&z=14&l=1&m=b&show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&lon=14.4447041&z=14&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи]<ref>[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]</ref>. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]<ref>[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&lon=14.2707253&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&lon=14.3557835&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&lon=14.4521713&z=15&l=1&m=b&v=1&show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&lon=14.9229527&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&lon=14.8886204&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&lon=14.6305275&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами. --> === Себха өсөн алыш === <!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&lon=14.4814396&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&lon=14.4550359&z=18&l=1&m=b&show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&lon=14.4380093&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи. [[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре". Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи<ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город<ref>[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]</ref>. Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]</ref>. [[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным<ref>[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}</ref>. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен<ref>[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}</ref>. [[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}</ref>. --> === Жуфра өсөн алыш === <!-- [[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&lon=16.1448383&z=14&l=1&m=b&show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&lon=15.9415913&z=14&l=1&m=b&show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&lon=15.7840061&z=14&l=1&m=b&show=/6341412/ru/Сокна Сокна])<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]</ref>. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС<ref>[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}</ref>. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)<ref>[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&lon=16.0180664&z=8&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&lon=16.388855&z=13&l=1&m=b&show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра<ref>[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]</ref>. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра<ref>[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}</ref>. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра<ref>[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}</ref><ref>[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]</ref>. --> === Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар === <!-- [[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&lon=14.2509842&z=12&l=1&m=b&show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&lon=14.440155&z=12&l=1&m=b&show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»<ref>[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}</ref>. [[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&lon=13.9165878&z=12&l=1&m=b&show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&lon=14.527359&z=12&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&lon=12.8025055&z=12&l=1&m=b&show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)<ref>{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و"نصيبا عادلا" بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}</ref>. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&lon=10.558548&z=12&l=1&m=b&show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&lon=11.6231919&z=8&l=0&m=b&show=/10186368/Tahala Тахала]) Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&lon=10.1887894&z=12&l=1&m=b&show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов<ref>[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&lon=12.3843384&z=9&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. [[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]</ref>., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»<ref>[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}</ref> [[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]</ref>. --> === Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) === <!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров. === Бени-Вәлид өсөн алыш === [[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские снаряды<ref name=autogenerated10>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]</ref>, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&lon=17.2785759&z=14&l=1&m=b Харва], завязался бой. Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были отброшены<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета, сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять<ref>[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались уличные бои<ref>[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]</ref>. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра города<ref>[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ==== <!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]</ref>. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)<ref name=autogenerated2 />, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}</ref>, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]</ref>. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&lon=14.0849018&z=14&l=1&m=b&show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref>, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>. [[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города<ref>[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&artId=4162883&showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]</ref>. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]<ref>[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]</ref>. Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]</ref>, закрепившись на окраинах Бени-Валида<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]</ref>. [[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}</ref>. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались<ref>[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]</ref>. [[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в Тархуне<ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}</ref>. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней<ref>[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]</ref>. [[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых действий<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}</ref>. [[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ==== <!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]</ref>, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру города»<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>. В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался. [[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»<ref>[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев<ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}</ref>. [[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ==== <!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]</ref>. [[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]</ref>. --> ==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ==== <!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»<ref>[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}</ref>. До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось. [[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&lon=13.9583015&z=14&l=1&m=b&show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]</ref>. Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта<ref>{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}</ref>. [[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&lon=13.9483452&z=13&l=1&m=b&show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны<ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&lon=13.3110523&z=14&l=1&m=b&show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь<ref>[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]</ref>. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&lon=14.0086842&z=16&l=1&m=b&show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]</ref>. [[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта<ref>[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}</ref>, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]</ref>. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&lon=14.0324163&z=16&l=1&m=b&show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&lon=14.0317082&z=16&l=1&m=b&show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&lon=14.0169561&z=18&l=1&m=b&show=/11506899/ru/Рынок&search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}</ref>. [[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&lon=13.9973974&z=15&l=1&m=b&show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]</ref>. [[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}</ref>. --> === Сирт өсөн алыш === ==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ==== <!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&lon=17.4669743&z=14&l=1&m=b&show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]</ref>. [[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&lon=15.2454185&z=14&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&lon=15.6947422&z=14&l=1&m=b&show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&lon=15.7358551&z=12&l=1&m=b&gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&lon=17)02489&z=13&l=1&m=b&show=/14915308/ru/Храва Харава]<ref>[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]</ref>. [[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&lon=15.3630066&z=12&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ==== <!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]] [[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&lon=16.5442944&z=18&l=1&m=b&show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}</ref>. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}</ref>, в результате чего штурм провалился<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]</ref>. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта. [[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ==== <!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов<ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]</ref>. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&lon=17.1488857&z=14&l=1&m=b&show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта<ref>{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}</ref>. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]</ref>, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения. [[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт<ref>[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]</ref>, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ==== <!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]</ref>, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&lon=16.5522981&z=16&l=1&m=b&show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города<ref>[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]</ref>. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города<ref>[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}</ref>. [[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]</ref>, где завязались уличные бои. [[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&lon=16.6311121&z=16&l=1&m=b&show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]</ref>. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу. [[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&lon=16.6113281&z=13&l=1&m=b&show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]<ref>[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}</ref>, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших<ref>[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]</ref>. --> ==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ==== <!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&lon=16.6127443&z=16&l=1&m=b&show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]</ref> от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&lon=16.6673756&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]</ref>, где родился полковник Каддафи<ref>[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]</ref>. [[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}</ref><ref>[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}</ref>. [[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку<ref>[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]</ref>, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&lon=16.6228724&z=17&l=1&m=b&show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}</ref>. --> ==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ==== <!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]</ref>, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]</ref> и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]</ref>. [[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи<ref>[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]</ref>. [[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками<ref>{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}</ref>. --> ==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ==== <!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта<ref>[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}</ref>, в результате чего они заняли район Аль-Доллар<ref>[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 |date=2011-10-20 }}</ref>. [[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города<ref>[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}</ref><ref>[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]</ref>. Продолжилась зачистка местности<ref>[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]</ref>, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]</ref><ref>[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}</ref>. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи<ref name="telegraph_sirte">{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}</ref>. --> == Халыҡ-ара реакция == <!-- После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии<ref>[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.</ref><ref><nowiki>[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]</nowiki>//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}</ref>. В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]</ref> выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции. На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта<ref>[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011</ref>. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях<ref>[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.</ref><ref>[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.</ref>, которые, однако, не устроили страны коалиции. Введение санкций против Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.</ref> и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]</ref>. --> == Мәғлүмәти һуғыш == === Цензура === <!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}</ref>. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ<ref>{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}</ref>. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи<ref>{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}</ref>. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии<ref name="The New York Times"/>. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической<ref name="The New York Times">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}</ref>. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством. В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками<ref>{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}</ref>. Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого<ref>{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}</ref>. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью<ref>{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}</ref>. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011</ref>. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня<ref name="автоссылка3">{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}</ref>. --> === Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары === <!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения<ref>{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}</ref>. Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»<ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}</ref>. Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}</ref>. В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»<ref name="AmnestyRape"/>. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]</ref><ref>[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.</ref>. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток</ref>. Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. --> == Эҙемтәләре == Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте<ref name="автоссылка4" />. Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән<ref name=autogenerated7>Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358</ref>. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан<ref name=autogenerated7 />. <!-- Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска. Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты. Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи<ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки<ref name=alarabiya0301>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров<ref name=alarabiya0301/>. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}</ref>. Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны<ref>{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}</ref>. 23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними<ref name=norevolt>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}</ref><ref name=aljazeera2401/>. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек<ref name=aljazeera2401/>. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города<ref name=norevolt/>. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи<ref name=aljazeera2401/>. ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги<ref name="immunity">{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}</ref>. Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране<ref name="TheIndepenedentLawlessness">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]]. --> == Хәрби енәйәттәр == <!-- В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление. По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники "казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов. В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной<ref>[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]</ref>. --> == Мәҙәни йоғонтоһо == <!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)<ref name="FreeMuse 20042011"/>|<poem> Муаммар: Ты никогда не служил людям Муаммар: Тебе лучше сдаться Исповедоваться. Ты не можешь убежать Наша месть настигнет тебя Как поезд с рёвом проносится сквозь стену Мы утопим тебя. </poem>}} [[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств<ref name="FreeMuse 20042011">{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}</ref>. Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»<ref name="Lane 30 March 2011">{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}</ref>. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»<ref name="Lane 30 March 2011"/><ref>{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}</ref>. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи<ref name="FreeMuse 20042011"/>. --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация}} * Ливияға интервенция * [[Ғәрәп яҙы]] * [[Тәрбил Фәтхи]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em|refs}} <ref name="vandewalle_124">{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}</ref> <ref name="guardian-2011-08-24">{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}</ref> <ref name="tut.by">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011</ref> }} == Әҙәбиәт == * Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с. * {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9. == Һылтанмалар == * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011 * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011 * [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011 * Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник] * Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Волнения в арабском мире (2010—2011)}} [[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]] [[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]] [[Категория:Ливияның сәйәсәте]] [[Категория:2011 йылдың феврале]] [[Категория:Ливияла 2011 йыл]] [[Категория:2011 йыл конфликттары]] [[Категория:XXI быуат һуғыштары]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] <references /> b3jku2or4l3plpyn18vh5r3y3t9feyv 1 186479 1301916 1194530 2026-08-07T02:46:26Z ~2026-43406-16 48556 /* этимология */ Яуап бирергә 1301916 wikitext text/x-wiki == этимология == сойда поездка по-эстонски [[Ҡатнашыусы:Кунимаро Сэнгэ|Кунимаро Сэнгэ]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Кунимаро Сэнгэ|әңгәмә]]) 08:08, 13 ноябрь 2022 (UTC) :приток Лопа из Лопозера [[Махсус:Өлөштәр/&#126;2026-43406-16|&#126;2026-43406-16]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:&#126;2026-43406-16|фекер алышыу]]) 02:46, 7 август 2026 (UTC) dwubso3ipucuon5v7n9yam5ksdeudoc 0 187332 1301909 1251210 2026-08-06T21:29:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301909 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Йәғәфәров}} {{Ук}} '''Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы''' ([[22 февраль]] [[1924 йыл]] — [[28 октябрь]] [[2002 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, Ӏ дәрәжә [[Дан ордены]], [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]] миҙалы менән бүләкләнеүсе == Биографияһы == Ғибат Зиннәт улы Йәғәфәров 1924 йылдың 22 февралендә [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың [[Йылайыр кантоны]] [[Үрге Нөгөш]] ауылында (хәҙер [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]] Үрге Нөгөш ауылы) тыуған. Ғибат Йәғәфәров [[Бөрйән районы хәрби комиссариаты|Бөрйән РВК-һы]] тарафынан 1942 йылдың 17 авгусында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]]та тәүҙә [[рядовой]], һуңынан өлкән [[лейтенант]] дәрәжәһендә 268-се гвардия зенит артиллерия полкында хеҙмәт итә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/warunit/id3148/?static_hash=0e96ef0dab0896d810c0d1e82571aef3v1 Воинские части] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221220184002/https://pamyat-naroda.ru/warunit/id3148/?static_hash=0e96ef0dab0896d810c0d1e82571aef3v1 |date=2022-12-20 }}</ref>. Ғибат Зиннәт улы Өфө Юғары партия мәктәбен тамамлай (1958). ;Хеҙмәт юлы: * 1939—1942 йылдарҙа «Ҡызыл Байраҡ» колхозында эшләй * 1945 йылдан алып һәм 1951 йылға тиклем — [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр 7 йыллыҡ мәктәбе]] уҡытыусыһы * 1946 йылдан алып ВЛКСМ-дың район комитеты 1-се секретары<ref>Персоналии издания «Башкирский комсомол»[http://bashenc.ru/index.php/component/content/article/17-spiski/231-personalii-izdaniya-bashkirskij-komsomol?Itemid=101 Ягафаров Гибат Зиннатович]</ref> * 1950 йылдан алып балалар йорто ([[Берәтәк (Бөрйән районы)|Берәтәк]] ауылы) директоры * 1953 — 54 йылдарҙа. КПСС райкомының ойоштороу һәм инструкторҙар бүлеге * 1958 йыл — пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире * 1959 йыл — район советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары * 1963 йылда Бөрйән районы (Белорет ҡалаһы) буйынса инспектор-парторг, һуңыраҡ. «Маяҡ» колхозы рәйесе (Белорет районы), партия комитетының инструктор-лекторы * 1964 йылдан алып Бөрйән сәнәғәт комбинаты директоры * 1965 йылдан КПСС-тың Бөрйән район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире * 1974 йылдан [[Иҫке Собханғол мәктәбе|Иҫке Собханғол урта мәктәбе]] уҡытыусыһы * 1977 йылдан алып район халыҡ мәғарифы бүлегенең ситтән тороп уҡыу бүлеге мөдире * 1978 — 1984 йылдарҙа район көндөҙгө-ситтән тороп уҡыу урта мәктәбе директоры Ғибат Зиннәт улы Йәғәфәров 2002 йылдың 28 октябрендә [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында вафат була һәм Иҫке Собханғол ауылы зыяратында ерләнә<ref>[http://pomnimrb.ru/search/?info=21195da6-b7d3-11eb-9fce-0025902ab01a Ягафаров Гибат Зиннатович]</ref>. == Ғаиләһе == * Улы — [[Йәғәфәров Баязит Ғибәт улы|Йәғәфәров Б. Ғ.]] == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123248497/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DЯгафаров%26first_name%3DГибат%20%26middle_name%3DЗиннатович%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3D0e96ef0dab0896d810c0d1e82571aef3v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_yubileinaya_kartoteka1524812766 Участники войны]</ref> == * [[Дан ордены|Ӏ дәрәжә Дан ордены]] (1985) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1944) * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945) * Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (1970) * [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы|Хеҙмәт ветераны]] == Сығанаҡтар == * Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/51228/#:~:text=Ягафаров%20Гибат%20Зиннатович%20(22.2.1924%2C%20д.,Ягафарова.%20Окончил%20Уфим.%20ВПШ%20(1958) Ягафаров Гибат Зиннатович]</ref> * {{Бурзянская энциклопедия|Ягафаров Гибат Зиннатович|страница = 585}} {{Портал|Шәхестәр}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Уҡытыусылар]] [[Категория:Ғәлиәкбәр]] 12z17lgyqao4umu9kshkal6ogktgav2 0 188555 1301908 1213804 2026-08-06T21:27:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301908 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йәғәфәров Яхъя Мөжәүир улы''' ([[1919 йыл]] — [[1972 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, сержант. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Яхъя Мөжәүир улы Йәғәфәров 1919 йылда Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (хәҙер [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]) [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны]] (хәҙер [[Бөрйән районы]]) [[Берәтәк (Бөрйән районы)|Берәтәк]] ауылында тыуған. Яхъя Мөжәүир улы 1939 йылда [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. Өлкән [[сержант]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда 1943 йылдан алып 143-сө уҡсылар дивизияһы 287-се артиллерия полкының<ref>[https://pamyat-naroda.ru/warunit/id7846/?static_hash=174d7b7867587cfa93aba67d0bcdfb26v1 287 артиллерийский полк 143 стрелковой дивизии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230206133357/https://pamyat-naroda.ru/warunit/id7846/?static_hash=174d7b7867587cfa93aba67d0bcdfb26v1 |date=2023-02-06 }}</ref> , һуңыраҡ 142-се уҡсылар дивизияһы 420-се артиллерия бригадаһы 606-сы миномет полкының орудие командиры булып хеҙмәт итә. Үҙәк, Воронеж, [[1-се Украин фронты|1-се Украин]] һәм [[1-се Белорус фронты|1-се Белорус]] фронттарында һуғыша. Яхъя Мөжәүир улы Йәғәфәров 1972 йылда мәрхүм була һәм Берәтәк ауылында ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] * [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] * [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] * [[«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы|Праганы азат иткән өсөн]] миҙалы == Һылтанмалар == * {{Бурзянская энциклопедия|Ягафаров Яхъя Мужавирович|страницы =586}} * Сайт Память народа<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81889396/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DЯгафаров%26first_name%3DЯхъя%26middle_name%3DМужавирович%26date_birth_from%3D1919%26static_hash%3D174d7b7867587cfa93aba67d0bcdfb26v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_nagrazhdenie24826752 Ягофаров Яхия Мужавирович]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Бөрйән районы]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 09ap0ro0db609ywupnb93q7s7exvpaz 0 188680 1301875 1301866 2026-08-06T12:00:49Z Баныу 28584 /* Эшкәртеү */ 1301875 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref name=":1">[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар: {{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}} Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}} Егеттәр: {{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып, Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ, Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}} {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}} === Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар === Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара<ref name=":1" />. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]<ref name=":1" />. === Эшкәртеү === Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән: * А. М. Ҡунафиев ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған. * [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән. * М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Ю. Рәхимов]] фортепиано аккомпанементы менән тауыш өсөн эшкәртмә яҙа. * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә. Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]] io7rx0fjteff6aq2k9wvpqu5c728jwy 1301876 1301875 2026-08-06T12:09:32Z Баныу 28584 /* Эшкәртеү */ 1301876 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref name=":1">[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар: {{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}} Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}} Егеттәр: {{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып, Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ, Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}} {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}} === Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар === Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара<ref name=":1" />. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]<ref name=":1" />. === Эшкәртеү === Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән: * [[Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы|А.М. Ҡобағошов]] ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған. * [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән. * М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Ю. Рәхимов]] фортепиано аккомпанементы менән тауыш өсөн эшкәртмә яҙа. * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә. Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]] p8nhlktyb93t3s2w8dapftlrklfun9p 1301877 1301876 2026-08-06T12:13:04Z Баныу 28584 /* Эшкәртеү */ 1301877 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref name=":1">[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. Лирик-эпик йүнәлешле йыр. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар: {{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}} Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}} Егеттәр: {{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып, Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ, Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}} {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}} === Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар === Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара<ref name=":1" />. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]<ref name=":1" />. === Эшкәртеү === Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән: * [[Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы|А.М. Ҡобағошов]] ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған. * [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән. * М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рәхимов]] фортепиано аккомпанементы менән тауыш өсөн эшкәртмә яҙа. * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә. Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]] eko2xajslg2nq9prwvemi8lu0wz5mua 1301878 1301877 2026-08-06T12:20:37Z Баныу 28584 1301878 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref name=":1">[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, [[Оҙон көй|оҙон көй]], лирик‑эпик характерҙа. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар: {{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}} Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}} Егеттәр: {{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып, Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ, Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}} {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}} === Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар === Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара<ref name=":1" />. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]<ref name=":1" />. === Эшкәртеү === Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән: * [[Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы|А.М. Ҡобағошов]] ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған. * [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән. * М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рәхимов]] фортепиано аккомпанементы менән тауыш өсөн эшкәртмә яҙа. * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә. Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]] 33illlzx8kn9vgbcvugl0gwt5yfj540 1301879 1301878 2026-08-06T12:23:21Z Баныу 28584 /* Тасүирлама */ 1301879 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref name=":1">[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, [[Оҙон көй|оҙон көй]], лирик‑эпик характерҙа. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С.Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] һ.б. яҙып ала. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар: {{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}} Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}} Егеттәр: {{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып, Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ, Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}} Ҡушымта: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}} === Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар === Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара<ref name=":1" />. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]<ref name=":1" />. === Эшкәртеү === Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән: * [[Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы|А.М. Ҡобағошов]] ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған. * [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән. * М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рәхимов]] фортепиано аккомпанементы менән тауыш өсөн эшкәртмә яҙа. * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә. Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]] e0jx4l1usubqc5y9pyv3c0oa5yhx5tl 1301880 1301879 2026-08-06T12:45:53Z Баныу 28584 1301880 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref name=":1">[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, [[оҙон көй]], лирик‑эпик характерҙа. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С. Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] яҙып ала. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар: {{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}} Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}} Егеттәр: {{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып, Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ, Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}} Ҡушымта: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}} === Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар === Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә йәнле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара<ref name=":1" />. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]<ref name=":1" />. === Эшкәртеү === Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән: * [[Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы|А. М. Ҡобағошов]] ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған. * [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән. * М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рәхимов]] фортепиано аккомпанементы менән тауыш өсөн эшкәртмә яҙа. * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә. Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]] i2wod650y2wi7q9g69023xu2d1b7ma0 1301881 1301880 2026-08-06T12:53:56Z Баныу 28584 /* Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар */ 1301881 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref name=":1">[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, [[оҙон көй]], лирик‑эпик характерҙа. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С. Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] яҙып ала. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар: {{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}} Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}} Егеттәр: {{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып, Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ, Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}} Ҡушымта: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}} === Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар === Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә дәртле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге моңлолоғон ҡайтара<ref name=":1" />. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]<ref name=":1" />. === Эшкәртеү === Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән: * [[Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы|А. М. Ҡобағошов]] ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған. * [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән. * М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рәхимов]] фортепиано аккомпанементы менән тауыш өсөн эшкәртмә яҙа. * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә. Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]] 0ncelo31xljoad8a7s3i45hh7bl4jtc 1301882 1301881 2026-08-06T12:56:35Z Баныу 28584 /* Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар */ 1301882 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref name=":1">[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, [[оҙон көй]], лирик‑эпик характерҙа. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С. Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] яҙып ала. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар: {{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}} Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}} Егеттәр: {{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып, Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ, Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}} Ҡушымта: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}} === Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар === Йыр ике өлөшлө формала, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә дәртле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге аһәңлеген ҡайтара<ref name=":1" />. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]<ref name=":1" />. === Эшкәртеү === Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән: * [[Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы|А. М. Ҡобағошов]] ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған. * [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән. * М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рәхимов]] фортепиано аккомпанементы менән тауыш өсөн эшкәртмә яҙа. * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә. Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]] s4r4ze8p6zo7m03gyq3aq1hrwf1xe2c 1301883 1301882 2026-08-06T13:00:33Z Баныу 28584 /* Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар */ 1301883 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref name=":1">[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, [[оҙон көй]], лирик‑эпик характерҙа. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С. Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] яҙып ала. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар: {{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}} Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}} Егеттәр: {{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып, Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ, Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}} Ҡушымта: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}} === Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар === Йыр ике өлөштән тора, куплет менән ҡушымтаның темптары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы (контрастлы) темпта башкарыла: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә дәртле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша, әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге аһәңлеген ҡайтара<ref name=":1" />. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]<ref name=":1" />. === Эшкәртеү === Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән: * [[Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы|А. М. Ҡобағошов]] ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған. * [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән. * М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рәхимов]] фортепиано аккомпанементы менән тауыш өсөн эшкәртмә яҙа. * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә. Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]] 8hepwqj7wcr1owgupl8ic3toxm6q3yl 1301885 1301883 2026-08-06T13:04:19Z Баныу 28584 /* Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар */ 1301885 wikitext text/x-wiki {{Йыр |Исем = Ерән ҡашҡа |Обложка = |Исполнитель = [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н.Х.Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б.Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р.Ф.Йәнбәков]] |Автор = |Альбом = |Дата выпуска = |Дата записи = 1935 |Жанр = [[Башҡорт халыҡ йыры]] |Язык = [[Башҡорт теле|Башҡортса]] |Длительность = |Лейбл = |Продюсер = |Предыдущая = |Номер1 = |Номер2 = |Следующая = |Номер3 = |Ещё = }} '''«Ерән ҡашҡа»''' ({{lang-ru|«Ерян-кашка» — «Рыжий конь со звёздочкой на лбу»}})<ref name=":1">[https://bashenc.online/ru/articles/51647/ «Ерян-кашка» (башкирская народная песня)]</ref> — башҡорт халыҡ йыры, [[оҙон көй]], лирик‑эпик характерҙа. Тәүге тапҡыр [[Ғәбәши Солтан Хәсән улы|С.Ғәбәши]] тарафынан яҙып алына һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабан йырҙы [[Камаев Фәрит Хөснулла улы|Ф. Х. Камаев]], [[Лебединский Лев Николаевич|Л. Н. Лебединский]], [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф.Ә.Нәҙершина]], [[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Ғ.З.Сөләймәнов]], Р. С. Сөләймәнов, [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф.Әхмәтов]] яҙып ала. == Тасүирлама == «Ерән ҡашҡа» ның барлыҡҡа килеүе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] менән бәйле. Һуғышҡа китеүсе егеттәр менән уларҙы оҙатыусы ҡыҙҙар араһындағы диалог формаһында ҡоролған; ҡыҙҙар: {{Цитата|Йәйләүҙәргә барҙыҡ, бейәләр һауҙыҡ,|Башкүнәккәй, башкүнәккәйҙәрҙе лә ҡулға элеп,|Иҫән генә йөрөп, һау ҡайтығыҙ,|Китәһегеҙ, китәһегеҙ инде лә ҡуҙғалып.}} Ҡушымтала яугирҙың тоғро юлдашы — атҡа мөрәжәғәте бар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Алдарында һолоһо бөтһә,|Һыҙыла йөрәк майҡайым,|Эй-й... һыҙыла йөрәк майҡайым.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Елдәр тарай ялҡайын.|Эйәрләгән егетеңде|Ташлап ҡайтма, малҡайым,|Эй-й... ташлап ҡайтма, малҡайым.}} Егеттәр: {{Цитата|Йәйләүҙәрҙе ташлап, ҡоралды алып, Беҙ китәбеҙ, беҙ китәбеҙ менеп тә аттарҙы.}} Ҡыҙҙар: {{Цитата|Иҫән генә булығыҙ, ҡайғырмағыҙ, Йыш яҙығыҙ, йыш яҙығыҙ яуап та хаттарҙы.}} Ҡушымта: {{Цитата|Ерән ҡашҡа атҡайым да,|Башын сайҡай малҡайым.|Походтарҙан иҫән ҡайтһаҡ,|Уҡалармын ялҡайын,|Эй-й... уҡалармын ялҡайын.}} === Музыкаль төҙөлөшө һәм башҡарыусылар === Йыр ике өлөштән тора, куплет менән ҡушымта бер-береһенә ҡапма-ҡаршы (контрастлы) темпта башкарыла: тыныс, һуҙынҡы куплетта түбәнәйеүсе баҫҡыслы көй хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ә дәртле ҡушымта «һалмаҡ-көй» тибындағы һуҙып йырлауға яҡынлаша; әкренәйгән каденция боролоштары көйгә тәүге аһәңлеген ҡайтара<ref name=":1" />. Башҡарыусылар араһында: [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Н. Х. Аллаярова]], [[Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы|Б. Н.Вәлиева]], [[Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы|Т.Рәшитова]], [[Йәнбәков Рамазан Фәтхулла улы|Р. Ф.Йәнбәков]]<ref name=":1" />. === Эшкәртеү === Йырҙың көйө композиторҙар тарафынан төрлө башҡарыусылар өсөн бер нисә тапҡыр эшкәртелгән: * [[Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы|А. М. Ҡобағошов]] ҡурайсылар ансамбле өсөн эшкәртмә яһаған. * [[Ҡолбарисов Шамил Зөфәр улы|Ш. З. Ҡолбарисов]] йырҙы вокаль квартет өсөн эшкәрткән. * М. Ә. Мозафаров һәм [[Рәхимов Камил Йософ улы|К. Й. Рәхимов]] фортепиано аккомпанементы менән тауыш өсөн эшкәртмә яҙа. * [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|С. Ә. Низаметдинов]] һәм В. Г. Соколов хор өсөн (a cappella) эшкәртмә ижад итә. Бынан тыш, йырҙың көйө «[[Ҡаһым түрә (опера)|Ҡаһым түрә]]» операһында ла ҡулланыла<ref name=":1" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{Энциклопедия «Фольклор народов Башкортостана»|104614|Рыжий конь со звёздочкой на лбу, песня}} * {{cite web|author=|datepublished=Единай портал культуры народов Республики Башкортостан|url=https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/53|title=Ерән ҡашҡа|lang=|publisher=|accessdate=2023-02-07}} [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]] ptoa8a839t8qraxh47wpic0r2jhip9l 0 188903 1301938 1246170 2026-08-07T05:40:12Z Баныу 28584 /* Теләктәр, им -томдар */ 1301938 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡояш культы''' — мифологиялы һәм хөрмәтле күк есеменә табыныу. Башҡорттарҙың космогоник ҡараштарын сағылдырған инаныуҙарына, йолаларына, ғөрөф-ғәҙәттәренә, тыйыуҙарына үтеп ингән соляр образ, илаһ, ҡатын-ҡыҙ персонажы<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/files/Мифологический%20словарь%20башкирского%20языка.pdf / Ф. Г. Хисамитдинова «Мифологический словарь башкирского языка»]</ref>. == Легендаларҙа == [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф. Нәҙершина]] фекере буйынса Ҡояштың барлыҡҡа килеүе тураһында легендалар һаҡланмаған, ләкин заманында бындай хикәйәләрҙең халыҡ телендә йөрөгәнлеге шик тыуҙырмай, сөнки ҡояшҡа бәйле фрагментар мотивтар легенда-риүәйәттәр эсендә осрай. Фольклорҙа «Артыҡ ҡояш» мотивын Ф. Нәҙершина түбәндәгесә аңлата: <blockquote> Урал батырҙың артыҡ ҡояшты атып төшөрөүе, ҡояш ярсығынан ай яралыуы хаҡындағы мифологик легенда ла үҙенең үҙәк мотивы менән башҡа халыҡтарҙың мифтары юҫығында булып, архаик ҡараштарҙы һаҡлаған ғәйәт әһәмиәтле сюжеттарҙың береһе. Урал батырҙың һөйөклө ҡатыны һомай —аҡҡош сүрәтендә лә, сибәр ҡыҙ ҡиәфәтендә лә күренә торған мөғжизәле образ. Ике әҫәр геройы булараҡ сығыш яһаһалар ҙа, ҡобайыр һәм легенда геройҙарының (Урал исемле батырҙың) эшмәкәрлеге бер типта — ҡоролоҡтан, эҫенән яфаланған кешеләрҙе афәттән ҡотҡарыу, тәбиғәтте үлемһеҙ итеү. Артыҡ ҡояштар һәм уларҙы атып төшөрөү, яраланған ҡояштың айға әйләнеүе тураһындағы архаик сюжеттарҙың тәү башлап барлыҡҡа килеү урынын күрһәтеү, ул хаҡта ҡәтғи фекер йөрөтөү еңел түгел<ref name="Ф.Н.">[https://kitaptar.bashkort.org/files/Риүәйәт%20һәм%20легендаларҙа%20халыҡ%20тарихы.pdf /Ф. Нәҙершина Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Өфө. Китап −2011, 152—159 -сы б.б.]</ref>. </blockquote> Легендаларҙа һәм әкиәттәрҙә Ҡояш ҡатын-ҡыҙ башланғысын да, ир-ат башланғысын да һынландыра. Йола фольклорына ҡараған теләктәрҙә : «Ҡояш апай, кил, кил, һалҡын ағай, кит, кит!» (ҡатын-ҡыҙ). Икенсе осраҡта ир-ат башланғысын сағылдыра (ҡояш нурҙарынан ғоманлы булыу мотивы шул хаҡта һөйләй). Ҡояш нурҙарынан ғоманлы булған ҡыҙ мотивы «Түңгәүер ҡәбиләһе» һәм Сыңғыҙхан исеменә бәйле башҡорт риүәйәте «Бөрйәндәр хан замандарында» буйынса билдәле<ref name="Ф.Н." />. [[«Урал батыр» эпосы]]нда Ай менән Ҡояш — Күк батшаһы [[Самрау]]ҙың ҡатындары. Эпик ҡомартҡылар һәм әкиәттәрҙә Ҡояш — Аҡбуҙ [[Толпар (мифология)|толпар]] һәм башҡа образдар аша ла тоҫмаллана. «Урал батыр» эпосында ҡояш тотолоуының сәбәбен аңлатҡан Әсә хәсрәте, Әсә хафаланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән күренеш булараҡ һүрәтләнә: {{колонки|2}} Зәрҡүм быны күргәс тә, Ҙур бер балыҡ булған да, Янына барған Һомайҙы, Шул урында ҡарпыған, Зәрҡум ҡыҙын ҡарпығас, Күктә Ҡояш тотолған…<ref>{{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. Мәктәп китапханаһы |заглавие=«Урал батыр»|место=Өфө |издательство=«Информреклама» |год=2005 й|страницы=86-сы б. }}</ref> {{конец|колонки}} Халыҡ ижадында «Ҡояшты ҡотҡарыу» мотивы. «[[Әйнә менән Ғәйнә]]» легендаһында болан мөгөҙөнә эленгән ҡуржин эсендәге ҡояшты ағалы-ҡустылы батырҙар [[Тол]] аша сығара һала. Арттарынан ҡыуа төшкән яуыз зат йылға аша сыға алмай икән. Башҡорт йола фольклорынан билдәле булыуынса, шүрәлеләр, убырлылар һыуҙан ҡурҡа. Батырҙар йәһәт кенә Тол аша аръяҡҡа сығып, ҡуржиндың ауыҙын сисеп ебәргәс, «ҡояш донъяға сығып киткән», ти легенда. Ағалы-ҡустылы шул ерҙәрҙә тороп ҡалып, ғаиләле булып, мал үрсетеп, донъя көтә башлайҙар, ә уларҙың балаларынан ғәйнә ырыуы барлыҡҡа килә<ref name="БХИ">[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/EacUewtknZ3onAUPmkiSSjc7VB54bqDEOJm9gQ3T.pdf /«Башкирское народное творчество». «Легенды и предания» Уфа, 2015 й., 66-сы б.]</ref>. Әйнә менән Ғәйнә ҡояшты кире урынына ҡайтарып ҡуйып, донъяны яҡтыртып, һалҡын ҡараңғылыҡта булған ерҙе йәмләндереп, уны теремекләндерәләр. Күктең, Ҡояштың ни өсөн юғары булыуын да боронғолар үҙҙәренсә аңлатырға тырышҡан. «Ҡояш ниңә юғары?» ҡарыһүҙҙә күктең ерҙән алыҫлашыуы түбәндәгесә аңлатыла: «Элек күк тә, ҡояш та түбәнерәк булған. Бер ҡатын балаһының бысрағын йыраҡҡа илтеп түгергә иренеп, ситәнгә ҡыҫтырған. Күк менән Ҡояш ғәрләнеп, юғарыға менеп киткәндәр»<ref>{{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2006 й|страницы=15-се б. }}</ref>. == Теләктәр, им -томдар == Халыҡ ерҙәге эшләнелгән бөтә эштәрҙең барышына, эшмәкәрлегенә Ҡояштың туранан-тура булышлыҡ итеүен билдәләгән. Ҡояш культы, уның ҡалҡыуына бәйле ышаныуҙар, им-томдар<ref>{{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. |заглавие=«Йола фольклоры» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й|страницы=556 }}</ref>. Ҡояш ҡалҡыу иң яҡшы мәл. Аяҙ көн теләп: «Ҡояш ҡалҡ, ҡояш ҡалҡ, нурланып ҡалҡ, ҡояш ҡалҡ!» — тиҙәр. Иртән «Хәйерле Ҡояш булһын!», тип сәләмләп: {{Цитата|Яҡты Ҡояшты күрҙек,|Көндәребеҙ иҫән үтһен!}} Иртән сәғәт ете менән һигеҙ араһында, ҡулдарҙы өҫкә күтәреп, Ҡояшҡа ҡарап: {{Цитата|Эй, Хоҙайым! Донъяларыбыҙҙы яҡтыртыусы, Илаһым! Беҙгә аяҙ көндәр бир,|Беҙҙе ас итмә, яланғас итмә! — тип, үҙ теләктәреңде теләһәң дә, ҡабул булыр, ти, халыҡ.}} Ҡояш байышы мифологияла хәүефле мәл, донъя менән яуыз көстәр идара итә. Ҡояш байығанда: «Эй, ҡояш! Аллаһы Тәғәлә ҡабат ҡалҡыуыңды, донъяны яҡтыртыуыңды бирһен», — тип теләйҙәр. {{Цитата|Ҡайҙан килдең, шунда кит,|һыуҙың ағышына кит, ҡояш байышына кит!}} Ҡояш тотолғанда мал-тыуар, бала-саға ҡысҡырталар, тимергә һуғалар. ''Ҡояшҡа һығыныу'': {{Цитата|Шөкөрана, шөкөрана! Яҡты донъяла йәшәткән өсөн, йылытҡан өсөн рәхмәт, таҙартҡан өсөн рәхмәт. Ҡояштыр! Ҡояш менән ант итәм!}} Көн болотлап торғанда : {{колонки|2}} Ҡояшҡайым, сыҡ-сыҡ! Тәтәй ҡашыҡ бирермен, Майлы бутҡа бирермен! Тәтәй ҡашыҡ баҙарҙа, Майлы бутҡа ҡаҙанда! {{конец|колонки}} Ҡояш сағыу итеп ҡыҙҙырғанда: {{колонки|2}} Бисмиллаһир-рахмани-рахим! Собханалла зөлғәрселғәзим, Собханалла зөл мәлики-ҡәҙим, Собханалла зол фазыл — Хәким, Хәким фәрештәгә тапшырабыҙ, — тиҙәр, йәиһә: Ҡыйыу балҡый сән-сән, Балҡый иман Аллаһы-самат! {{конец|колонки}} == Тыйыуҙар == «Ҡояш сыҡҡан» тигәнде ишетеү менән ололар тиҙ генә туҡтатып, «Ҡояш сыҡҡан», тимәйҙәр, ә «Ҡояш ҡалҡты», тип әйтергә кәрәк, юғиһә, Ҡояш рәнйешен алырһың, «үҙеңдең күҙен сыҡһын», тип теләр, тип, иҫкәртәләр. Хатта ошо тыйыуҙа ла борон кешеләрҙең Ҡояшты ни тиклем ололауын күрергә була. Ҡояш байығас, йыуынты һыуҙы түкһәң, ен-шайтан ҡағылыр. Түкһәң, «бисмилла» әйтергә кәрәк, юғиһә, мәйеттәр килеп эҙләнеп йөрөр, ти. Ҡояш байығас, кешегә әйбер бирергә ярамай, ҡәҙере китер; Аҙбарға Ҡояш батҡанда, ҡояш ҡалҡҡанда керергә ярамай, ен-шайтан ҡағылыр; Ҡояш ҡалҡҡанда, эңер мәлендә йоҡларға ярамай, фәрештәләр бәхет өләшкән ваҡыт; == Һынамыштар һәм мәҡәлдәр== Ҡояш ҡыҙарып сыҡһа, иртән ямғыр яуа, ҡышын көн боҙола, ҡар яуа, буран күтәрелә. Ҡояш янында — йылылыҡ, инә янында — изгелек. Ҡояш ҡарағанда йәшәп ҡал, атаң ҡарағанда йөрөп ҡал. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ел культы]] * [[Йондоҙҙар (фольклорҙа)]] * [[Ай (мифологияла)]]) * [[Ҡояш]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://kitaptar.bashkort.org/files/Мифологический%20словарь%20башкирского%20языка.pdf / Ф. Г. Хисамитдинова «Мифологический словарь башкирского языка»] * {{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. Мәктәп китапханаһы |заглавие=«Урал батыр»|место=Өфө |издательство=«Информреклама» |год=2005 й|страницы=117 }} * {{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. |заглавие=«Йола фольклоры» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й|страницы=556 }} * {{китап |автор= Аминев З. Г. |заглавие=«Космогонические воззрения древних башкир»|место=Өфө |издательство=«Башлингвоцентр,» |год=2005 страницы=140}} * [https://kitaptar.bashkort.org/files/Риүәйәт%20һәм%20легендаларҙа%20халыҡ%20тарихы.pdf /Ф. Нәҙершина Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Өфө. Китап −2011, 152—159 -сы б.б.] * {{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2006 й|страницы=210 }} * {{китап |автор= Башкирское народное творчество. Сост. Ф. Надершина|заглавие=«Исторические легенды и предания» II том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1987 й|страницы=570 }} [[Категория:Башҡорт мифологияһы]] [[Категория:башҡорт мифологияһы персонаждары]] [[Категория:Дини культ]] nipfim3opfuxqhadsai0uxa3dkbqism 1301939 1301938 2026-08-07T05:44:32Z Баныу 28584 /* Теләктәр, им -томдар */ 1301939 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡояш культы''' — мифологиялы һәм хөрмәтле күк есеменә табыныу. Башҡорттарҙың космогоник ҡараштарын сағылдырған инаныуҙарына, йолаларына, ғөрөф-ғәҙәттәренә, тыйыуҙарына үтеп ингән соляр образ, илаһ, ҡатын-ҡыҙ персонажы<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/files/Мифологический%20словарь%20башкирского%20языка.pdf / Ф. Г. Хисамитдинова «Мифологический словарь башкирского языка»]</ref>. == Легендаларҙа == [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф. Нәҙершина]] фекере буйынса Ҡояштың барлыҡҡа килеүе тураһында легендалар һаҡланмаған, ләкин заманында бындай хикәйәләрҙең халыҡ телендә йөрөгәнлеге шик тыуҙырмай, сөнки ҡояшҡа бәйле фрагментар мотивтар легенда-риүәйәттәр эсендә осрай. Фольклорҙа «Артыҡ ҡояш» мотивын Ф. Нәҙершина түбәндәгесә аңлата: <blockquote> Урал батырҙың артыҡ ҡояшты атып төшөрөүе, ҡояш ярсығынан ай яралыуы хаҡындағы мифологик легенда ла үҙенең үҙәк мотивы менән башҡа халыҡтарҙың мифтары юҫығында булып, архаик ҡараштарҙы һаҡлаған ғәйәт әһәмиәтле сюжеттарҙың береһе. Урал батырҙың һөйөклө ҡатыны һомай —аҡҡош сүрәтендә лә, сибәр ҡыҙ ҡиәфәтендә лә күренә торған мөғжизәле образ. Ике әҫәр геройы булараҡ сығыш яһаһалар ҙа, ҡобайыр һәм легенда геройҙарының (Урал исемле батырҙың) эшмәкәрлеге бер типта — ҡоролоҡтан, эҫенән яфаланған кешеләрҙе афәттән ҡотҡарыу, тәбиғәтте үлемһеҙ итеү. Артыҡ ҡояштар һәм уларҙы атып төшөрөү, яраланған ҡояштың айға әйләнеүе тураһындағы архаик сюжеттарҙың тәү башлап барлыҡҡа килеү урынын күрһәтеү, ул хаҡта ҡәтғи фекер йөрөтөү еңел түгел<ref name="Ф.Н.">[https://kitaptar.bashkort.org/files/Риүәйәт%20һәм%20легендаларҙа%20халыҡ%20тарихы.pdf /Ф. Нәҙершина Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Өфө. Китап −2011, 152—159 -сы б.б.]</ref>. </blockquote> Легендаларҙа һәм әкиәттәрҙә Ҡояш ҡатын-ҡыҙ башланғысын да, ир-ат башланғысын да һынландыра. Йола фольклорына ҡараған теләктәрҙә : «Ҡояш апай, кил, кил, һалҡын ағай, кит, кит!» (ҡатын-ҡыҙ). Икенсе осраҡта ир-ат башланғысын сағылдыра (ҡояш нурҙарынан ғоманлы булыу мотивы шул хаҡта һөйләй). Ҡояш нурҙарынан ғоманлы булған ҡыҙ мотивы «Түңгәүер ҡәбиләһе» һәм Сыңғыҙхан исеменә бәйле башҡорт риүәйәте «Бөрйәндәр хан замандарында» буйынса билдәле<ref name="Ф.Н." />. [[«Урал батыр» эпосы]]нда Ай менән Ҡояш — Күк батшаһы [[Самрау]]ҙың ҡатындары. Эпик ҡомартҡылар һәм әкиәттәрҙә Ҡояш — Аҡбуҙ [[Толпар (мифология)|толпар]] һәм башҡа образдар аша ла тоҫмаллана. «Урал батыр» эпосында ҡояш тотолоуының сәбәбен аңлатҡан Әсә хәсрәте, Әсә хафаланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән күренеш булараҡ һүрәтләнә: {{колонки|2}} Зәрҡүм быны күргәс тә, Ҙур бер балыҡ булған да, Янына барған Һомайҙы, Шул урында ҡарпыған, Зәрҡум ҡыҙын ҡарпығас, Күктә Ҡояш тотолған…<ref>{{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. Мәктәп китапханаһы |заглавие=«Урал батыр»|место=Өфө |издательство=«Информреклама» |год=2005 й|страницы=86-сы б. }}</ref> {{конец|колонки}} Халыҡ ижадында «Ҡояшты ҡотҡарыу» мотивы. «[[Әйнә менән Ғәйнә]]» легендаһында болан мөгөҙөнә эленгән ҡуржин эсендәге ҡояшты ағалы-ҡустылы батырҙар [[Тол]] аша сығара һала. Арттарынан ҡыуа төшкән яуыз зат йылға аша сыға алмай икән. Башҡорт йола фольклорынан билдәле булыуынса, шүрәлеләр, убырлылар һыуҙан ҡурҡа. Батырҙар йәһәт кенә Тол аша аръяҡҡа сығып, ҡуржиндың ауыҙын сисеп ебәргәс, «ҡояш донъяға сығып киткән», ти легенда. Ағалы-ҡустылы шул ерҙәрҙә тороп ҡалып, ғаиләле булып, мал үрсетеп, донъя көтә башлайҙар, ә уларҙың балаларынан ғәйнә ырыуы барлыҡҡа килә<ref name="БХИ">[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/EacUewtknZ3onAUPmkiSSjc7VB54bqDEOJm9gQ3T.pdf /«Башкирское народное творчество». «Легенды и предания» Уфа, 2015 й., 66-сы б.]</ref>. Әйнә менән Ғәйнә ҡояшты кире урынына ҡайтарып ҡуйып, донъяны яҡтыртып, һалҡын ҡараңғылыҡта булған ерҙе йәмләндереп, уны теремекләндерәләр. Күктең, Ҡояштың ни өсөн юғары булыуын да боронғолар үҙҙәренсә аңлатырға тырышҡан. «Ҡояш ниңә юғары?» ҡарыһүҙҙә күктең ерҙән алыҫлашыуы түбәндәгесә аңлатыла: «Элек күк тә, ҡояш та түбәнерәк булған. Бер ҡатын балаһының бысрағын йыраҡҡа илтеп түгергә иренеп, ситәнгә ҡыҫтырған. Күк менән Ҡояш ғәрләнеп, юғарыға менеп киткәндәр»<ref>{{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2006 й|страницы=15-се б. }}</ref>. == Теләктәр, им -томдар == Халыҡ ерҙәге эшләнелгән бөтә эштәрҙең барышына, эшмәкәрлегенә Ҡояштың туранан-тура булышлыҡ итеүен билдәләгән. Ҡояш культы, уның ҡалҡыуына бәйле ышаныуҙар, им-томдар<ref>{{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. |заглавие=«Йола фольклоры» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й|страницы=556 }}</ref>. Ҡояш ҡалҡыу иң яҡшы мәл. Аяҙ көн теләп: «Ҡояш ҡалҡ, ҡояш ҡалҡ, нурланып ҡалҡ, ҡояш ҡалҡ!» — тиҙәр. Иртән «Хәйерле Ҡояш булһын!», тип сәләмләп: {{Цитата|Яҡты Ҡояшты күрҙек,|Көндәребеҙ иҫән үтһен!}} Иртән сәғәт ете менән һигеҙ араһында, ҡулдарҙы өҫкә күтәреп, Ҡояшҡа ҡарап: {{Цитата|Эй, Хоҙайым! Донъяларыбыҙҙы яҡтыртыусы, Илаһым! Беҙгә аяҙ көндәр бир,|Беҙҙе ас итмә, яланғас итмә! — тип, үҙ теләктәреңде теләһәң дә, ҡабул булыр, ти, халыҡ.}} Ҡояш байышы мифологияла хәүефле мәл, донъя менән яуыз көстәр идара итә. Ҡояш байығанда: «Эй, ҡояш! Аллаһы Тәғәлә ҡабат ҡалҡыуыңды, донъяны яҡтыртыуыңды бирһен», — тип теләйҙәр. {{Цитата|Ҡайҙан килдең, шунда кит,|һыуҙың ағышына кит, ҡояш байышына кит!}} Ҡояш тотолғанда мал-тыуар, бала-саға ҡысҡырталар, тимергә һуғалар. ''Ҡояшҡа һығыныу'': {{Цитата|Шөкөрана, шөкөрана! Яҡты донъяла йәшәткән өсөн, йылытҡан өсөн рәхмәт, таҙартҡан өсөн рәхмәт. Ҡояштыр! Ҡояш менән ант итәм!}} Көн болотлап торғанда : {{Цитата|Ҡояшҡайым, сыҡ-сыҡ!|Тәтәй ҡашыҡ бирермен,|Майлы бутҡа бирермен!|Тәтәй ҡашыҡ баҙарҙа,|Майлы бутҡа ҡаҙанда!}} Ҡояш сағыу итеп ҡыҙҙырғанда: {{Цитата|Бисмиллаһир-рахмани-рахим!|Собханалла зөлғәрселғәзим,|Собханалла зөл мәлики-ҡәҙим,|Собханалла зол фазыл — Хәким,|Хәким фәрештәгә тапшырабыҙ, — тиҙәр, йәиһә:|Ҡыйыу балҡый сән-сән,|Балҡый иман Аллаһы-самат!}} == Тыйыуҙар == «Ҡояш сыҡҡан» тигәнде ишетеү менән ололар тиҙ генә туҡтатып, «Ҡояш сыҡҡан», тимәйҙәр, ә «Ҡояш ҡалҡты», тип әйтергә кәрәк, юғиһә, Ҡояш рәнйешен алырһың, «үҙеңдең күҙен сыҡһын», тип теләр, тип, иҫкәртәләр. Хатта ошо тыйыуҙа ла борон кешеләрҙең Ҡояшты ни тиклем ололауын күрергә була. Ҡояш байығас, йыуынты һыуҙы түкһәң, ен-шайтан ҡағылыр. Түкһәң, «бисмилла» әйтергә кәрәк, юғиһә, мәйеттәр килеп эҙләнеп йөрөр, ти. Ҡояш байығас, кешегә әйбер бирергә ярамай, ҡәҙере китер; Аҙбарға Ҡояш батҡанда, ҡояш ҡалҡҡанда керергә ярамай, ен-шайтан ҡағылыр; Ҡояш ҡалҡҡанда, эңер мәлендә йоҡларға ярамай, фәрештәләр бәхет өләшкән ваҡыт; == Һынамыштар һәм мәҡәлдәр== Ҡояш ҡыҙарып сыҡһа, иртән ямғыр яуа, ҡышын көн боҙола, ҡар яуа, буран күтәрелә. Ҡояш янында — йылылыҡ, инә янында — изгелек. Ҡояш ҡарағанда йәшәп ҡал, атаң ҡарағанда йөрөп ҡал. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ел культы]] * [[Йондоҙҙар (фольклорҙа)]] * [[Ай (мифологияла)]]) * [[Ҡояш]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://kitaptar.bashkort.org/files/Мифологический%20словарь%20башкирского%20языка.pdf / Ф. Г. Хисамитдинова «Мифологический словарь башкирского языка»] * {{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. Мәктәп китапханаһы |заглавие=«Урал батыр»|место=Өфө |издательство=«Информреклама» |год=2005 й|страницы=117 }} * {{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. |заглавие=«Йола фольклоры» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й|страницы=556 }} * {{китап |автор= Аминев З. Г. |заглавие=«Космогонические воззрения древних башкир»|место=Өфө |издательство=«Башлингвоцентр,» |год=2005 страницы=140}} * [https://kitaptar.bashkort.org/files/Риүәйәт%20һәм%20легендаларҙа%20халыҡ%20тарихы.pdf /Ф. Нәҙершина Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Өфө. Китап −2011, 152—159 -сы б.б.] * {{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2006 й|страницы=210 }} * {{китап |автор= Башкирское народное творчество. Сост. Ф. Надершина|заглавие=«Исторические легенды и предания» II том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1987 й|страницы=570 }} [[Категория:Башҡорт мифологияһы]] [[Категория:башҡорт мифологияһы персонаждары]] [[Категория:Дини культ]] kofdsjagbfv8m8imkvkbzkadqe4h8bo 1301941 1301939 2026-08-07T05:46:23Z Баныу 28584 /* Тыйыуҙар */ күренеште төҙәтеү 1301941 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡояш культы''' — мифологиялы һәм хөрмәтле күк есеменә табыныу. Башҡорттарҙың космогоник ҡараштарын сағылдырған инаныуҙарына, йолаларына, ғөрөф-ғәҙәттәренә, тыйыуҙарына үтеп ингән соляр образ, илаһ, ҡатын-ҡыҙ персонажы<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/files/Мифологический%20словарь%20башкирского%20языка.pdf / Ф. Г. Хисамитдинова «Мифологический словарь башкирского языка»]</ref>. == Легендаларҙа == [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф. Нәҙершина]] фекере буйынса Ҡояштың барлыҡҡа килеүе тураһында легендалар һаҡланмаған, ләкин заманында бындай хикәйәләрҙең халыҡ телендә йөрөгәнлеге шик тыуҙырмай, сөнки ҡояшҡа бәйле фрагментар мотивтар легенда-риүәйәттәр эсендә осрай. Фольклорҙа «Артыҡ ҡояш» мотивын Ф. Нәҙершина түбәндәгесә аңлата: <blockquote> Урал батырҙың артыҡ ҡояшты атып төшөрөүе, ҡояш ярсығынан ай яралыуы хаҡындағы мифологик легенда ла үҙенең үҙәк мотивы менән башҡа халыҡтарҙың мифтары юҫығында булып, архаик ҡараштарҙы һаҡлаған ғәйәт әһәмиәтле сюжеттарҙың береһе. Урал батырҙың һөйөклө ҡатыны һомай —аҡҡош сүрәтендә лә, сибәр ҡыҙ ҡиәфәтендә лә күренә торған мөғжизәле образ. Ике әҫәр геройы булараҡ сығыш яһаһалар ҙа, ҡобайыр һәм легенда геройҙарының (Урал исемле батырҙың) эшмәкәрлеге бер типта — ҡоролоҡтан, эҫенән яфаланған кешеләрҙе афәттән ҡотҡарыу, тәбиғәтте үлемһеҙ итеү. Артыҡ ҡояштар һәм уларҙы атып төшөрөү, яраланған ҡояштың айға әйләнеүе тураһындағы архаик сюжеттарҙың тәү башлап барлыҡҡа килеү урынын күрһәтеү, ул хаҡта ҡәтғи фекер йөрөтөү еңел түгел<ref name="Ф.Н.">[https://kitaptar.bashkort.org/files/Риүәйәт%20һәм%20легендаларҙа%20халыҡ%20тарихы.pdf /Ф. Нәҙершина Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Өфө. Китап −2011, 152—159 -сы б.б.]</ref>. </blockquote> Легендаларҙа һәм әкиәттәрҙә Ҡояш ҡатын-ҡыҙ башланғысын да, ир-ат башланғысын да һынландыра. Йола фольклорына ҡараған теләктәрҙә : «Ҡояш апай, кил, кил, һалҡын ағай, кит, кит!» (ҡатын-ҡыҙ). Икенсе осраҡта ир-ат башланғысын сағылдыра (ҡояш нурҙарынан ғоманлы булыу мотивы шул хаҡта һөйләй). Ҡояш нурҙарынан ғоманлы булған ҡыҙ мотивы «Түңгәүер ҡәбиләһе» һәм Сыңғыҙхан исеменә бәйле башҡорт риүәйәте «Бөрйәндәр хан замандарында» буйынса билдәле<ref name="Ф.Н." />. [[«Урал батыр» эпосы]]нда Ай менән Ҡояш — Күк батшаһы [[Самрау]]ҙың ҡатындары. Эпик ҡомартҡылар һәм әкиәттәрҙә Ҡояш — Аҡбуҙ [[Толпар (мифология)|толпар]] һәм башҡа образдар аша ла тоҫмаллана. «Урал батыр» эпосында ҡояш тотолоуының сәбәбен аңлатҡан Әсә хәсрәте, Әсә хафаланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән күренеш булараҡ һүрәтләнә: {{колонки|2}} Зәрҡүм быны күргәс тә, Ҙур бер балыҡ булған да, Янына барған Һомайҙы, Шул урында ҡарпыған, Зәрҡум ҡыҙын ҡарпығас, Күктә Ҡояш тотолған…<ref>{{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. Мәктәп китапханаһы |заглавие=«Урал батыр»|место=Өфө |издательство=«Информреклама» |год=2005 й|страницы=86-сы б. }}</ref> {{конец|колонки}} Халыҡ ижадында «Ҡояшты ҡотҡарыу» мотивы. «[[Әйнә менән Ғәйнә]]» легендаһында болан мөгөҙөнә эленгән ҡуржин эсендәге ҡояшты ағалы-ҡустылы батырҙар [[Тол]] аша сығара һала. Арттарынан ҡыуа төшкән яуыз зат йылға аша сыға алмай икән. Башҡорт йола фольклорынан билдәле булыуынса, шүрәлеләр, убырлылар һыуҙан ҡурҡа. Батырҙар йәһәт кенә Тол аша аръяҡҡа сығып, ҡуржиндың ауыҙын сисеп ебәргәс, «ҡояш донъяға сығып киткән», ти легенда. Ағалы-ҡустылы шул ерҙәрҙә тороп ҡалып, ғаиләле булып, мал үрсетеп, донъя көтә башлайҙар, ә уларҙың балаларынан ғәйнә ырыуы барлыҡҡа килә<ref name="БХИ">[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/EacUewtknZ3onAUPmkiSSjc7VB54bqDEOJm9gQ3T.pdf /«Башкирское народное творчество». «Легенды и предания» Уфа, 2015 й., 66-сы б.]</ref>. Әйнә менән Ғәйнә ҡояшты кире урынына ҡайтарып ҡуйып, донъяны яҡтыртып, һалҡын ҡараңғылыҡта булған ерҙе йәмләндереп, уны теремекләндерәләр. Күктең, Ҡояштың ни өсөн юғары булыуын да боронғолар үҙҙәренсә аңлатырға тырышҡан. «Ҡояш ниңә юғары?» ҡарыһүҙҙә күктең ерҙән алыҫлашыуы түбәндәгесә аңлатыла: «Элек күк тә, ҡояш та түбәнерәк булған. Бер ҡатын балаһының бысрағын йыраҡҡа илтеп түгергә иренеп, ситәнгә ҡыҫтырған. Күк менән Ҡояш ғәрләнеп, юғарыға менеп киткәндәр»<ref>{{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2006 й|страницы=15-се б. }}</ref>. == Теләктәр, им -томдар == Халыҡ ерҙәге эшләнелгән бөтә эштәрҙең барышына, эшмәкәрлегенә Ҡояштың туранан-тура булышлыҡ итеүен билдәләгән. Ҡояш культы, уның ҡалҡыуына бәйле ышаныуҙар, им-томдар<ref>{{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. |заглавие=«Йола фольклоры» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й|страницы=556 }}</ref>. Ҡояш ҡалҡыу иң яҡшы мәл. Аяҙ көн теләп: «Ҡояш ҡалҡ, ҡояш ҡалҡ, нурланып ҡалҡ, ҡояш ҡалҡ!» — тиҙәр. Иртән «Хәйерле Ҡояш булһын!», тип сәләмләп: {{Цитата|Яҡты Ҡояшты күрҙек,|Көндәребеҙ иҫән үтһен!}} Иртән сәғәт ете менән һигеҙ араһында, ҡулдарҙы өҫкә күтәреп, Ҡояшҡа ҡарап: {{Цитата|Эй, Хоҙайым! Донъяларыбыҙҙы яҡтыртыусы, Илаһым! Беҙгә аяҙ көндәр бир,|Беҙҙе ас итмә, яланғас итмә! — тип, үҙ теләктәреңде теләһәң дә, ҡабул булыр, ти, халыҡ.}} Ҡояш байышы мифологияла хәүефле мәл, донъя менән яуыз көстәр идара итә. Ҡояш байығанда: «Эй, ҡояш! Аллаһы Тәғәлә ҡабат ҡалҡыуыңды, донъяны яҡтыртыуыңды бирһен», — тип теләйҙәр. {{Цитата|Ҡайҙан килдең, шунда кит,|һыуҙың ағышына кит, ҡояш байышына кит!}} Ҡояш тотолғанда мал-тыуар, бала-саға ҡысҡырталар, тимергә һуғалар. ''Ҡояшҡа һығыныу'': {{Цитата|Шөкөрана, шөкөрана! Яҡты донъяла йәшәткән өсөн, йылытҡан өсөн рәхмәт, таҙартҡан өсөн рәхмәт. Ҡояштыр! Ҡояш менән ант итәм!}} Көн болотлап торғанда : {{Цитата|Ҡояшҡайым, сыҡ-сыҡ!|Тәтәй ҡашыҡ бирермен,|Майлы бутҡа бирермен!|Тәтәй ҡашыҡ баҙарҙа,|Майлы бутҡа ҡаҙанда!}} Ҡояш сағыу итеп ҡыҙҙырғанда: {{Цитата|Бисмиллаһир-рахмани-рахим!|Собханалла зөлғәрселғәзим,|Собханалла зөл мәлики-ҡәҙим,|Собханалла зол фазыл — Хәким,|Хәким фәрештәгә тапшырабыҙ, — тиҙәр, йәиһә:|Ҡыйыу балҡый сән-сән,|Балҡый иман Аллаһы-самат!}} == Тыйыуҙар == «Ҡояш сыҡҡан» тигәнде ишетеү менән ололар тиҙ генә туҡтатып, «Ҡояш сыҡҡан», тимәйҙәр, ә «Ҡояш ҡалҡты», тип әйтергә кәрәк, юғиһә, Ҡояш рәнйешен алырһың, «үҙеңдең күҙен сыҡһын», тип теләр, тип, иҫкәртәләр. Хатта ошо тыйыуҙа ла борон кешеләрҙең Ҡояшты ни тиклем ололауын күрергә була. * Ҡояш байығас, йыуынты һыуҙы түкһәң, ен-шайтан ҡағылыр. Түкһәң, «бисмилла» әйтергә кәрәк, юғиһә, мәйеттәр килеп эҙләнеп йөрөр, ти. * Ҡояш байығас, кешегә әйбер бирергә ярамай, ҡәҙере китер; * Аҙбарға Ҡояш батҡанда, ҡояш ҡалҡҡанда керергә ярамай, ен-шайтан ҡағылыр; * Ҡояш ҡалҡҡанда, эңер мәлендә йоҡларға ярамай, фәрештәләр бәхет өләшкән ваҡыт; == Һынамыштар һәм мәҡәлдәр== Ҡояш ҡыҙарып сыҡһа, иртән ямғыр яуа, ҡышын көн боҙола, ҡар яуа, буран күтәрелә. Ҡояш янында — йылылыҡ, инә янында — изгелек. Ҡояш ҡарағанда йәшәп ҡал, атаң ҡарағанда йөрөп ҡал. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ел культы]] * [[Йондоҙҙар (фольклорҙа)]] * [[Ай (мифологияла)]]) * [[Ҡояш]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://kitaptar.bashkort.org/files/Мифологический%20словарь%20башкирского%20языка.pdf / Ф. Г. Хисамитдинова «Мифологический словарь башкирского языка»] * {{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. Мәктәп китапханаһы |заглавие=«Урал батыр»|место=Өфө |издательство=«Информреклама» |год=2005 й|страницы=117 }} * {{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. |заглавие=«Йола фольклоры» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й|страницы=556 }} * {{китап |автор= Аминев З. Г. |заглавие=«Космогонические воззрения древних башкир»|место=Өфө |издательство=«Башлингвоцентр,» |год=2005 страницы=140}} * [https://kitaptar.bashkort.org/files/Риүәйәт%20һәм%20легендаларҙа%20халыҡ%20тарихы.pdf /Ф. Нәҙершина Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Өфө. Китап −2011, 152—159 -сы б.б.] * {{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2006 й|страницы=210 }} * {{китап |автор= Башкирское народное творчество. Сост. Ф. Надершина|заглавие=«Исторические легенды и предания» II том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1987 й|страницы=570 }} [[Категория:Башҡорт мифологияһы]] [[Категория:башҡорт мифологияһы персонаждары]] [[Категория:Дини культ]] ayyiiugi97h68acd4qgg1fqpnvtdqrn 1301942 1301941 2026-08-07T05:47:03Z Баныу 28584 /* Һынамыштар һәм мәҡәлдәр */ 1301942 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡояш культы''' — мифологиялы һәм хөрмәтле күк есеменә табыныу. Башҡорттарҙың космогоник ҡараштарын сағылдырған инаныуҙарына, йолаларына, ғөрөф-ғәҙәттәренә, тыйыуҙарына үтеп ингән соляр образ, илаһ, ҡатын-ҡыҙ персонажы<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/files/Мифологический%20словарь%20башкирского%20языка.pdf / Ф. Г. Хисамитдинова «Мифологический словарь башкирского языка»]</ref>. == Легендаларҙа == [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф. Нәҙершина]] фекере буйынса Ҡояштың барлыҡҡа килеүе тураһында легендалар һаҡланмаған, ләкин заманында бындай хикәйәләрҙең халыҡ телендә йөрөгәнлеге шик тыуҙырмай, сөнки ҡояшҡа бәйле фрагментар мотивтар легенда-риүәйәттәр эсендә осрай. Фольклорҙа «Артыҡ ҡояш» мотивын Ф. Нәҙершина түбәндәгесә аңлата: <blockquote> Урал батырҙың артыҡ ҡояшты атып төшөрөүе, ҡояш ярсығынан ай яралыуы хаҡындағы мифологик легенда ла үҙенең үҙәк мотивы менән башҡа халыҡтарҙың мифтары юҫығында булып, архаик ҡараштарҙы һаҡлаған ғәйәт әһәмиәтле сюжеттарҙың береһе. Урал батырҙың һөйөклө ҡатыны һомай —аҡҡош сүрәтендә лә, сибәр ҡыҙ ҡиәфәтендә лә күренә торған мөғжизәле образ. Ике әҫәр геройы булараҡ сығыш яһаһалар ҙа, ҡобайыр һәм легенда геройҙарының (Урал исемле батырҙың) эшмәкәрлеге бер типта — ҡоролоҡтан, эҫенән яфаланған кешеләрҙе афәттән ҡотҡарыу, тәбиғәтте үлемһеҙ итеү. Артыҡ ҡояштар һәм уларҙы атып төшөрөү, яраланған ҡояштың айға әйләнеүе тураһындағы архаик сюжеттарҙың тәү башлап барлыҡҡа килеү урынын күрһәтеү, ул хаҡта ҡәтғи фекер йөрөтөү еңел түгел<ref name="Ф.Н.">[https://kitaptar.bashkort.org/files/Риүәйәт%20һәм%20легендаларҙа%20халыҡ%20тарихы.pdf /Ф. Нәҙершина Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Өфө. Китап −2011, 152—159 -сы б.б.]</ref>. </blockquote> Легендаларҙа һәм әкиәттәрҙә Ҡояш ҡатын-ҡыҙ башланғысын да, ир-ат башланғысын да һынландыра. Йола фольклорына ҡараған теләктәрҙә : «Ҡояш апай, кил, кил, һалҡын ағай, кит, кит!» (ҡатын-ҡыҙ). Икенсе осраҡта ир-ат башланғысын сағылдыра (ҡояш нурҙарынан ғоманлы булыу мотивы шул хаҡта һөйләй). Ҡояш нурҙарынан ғоманлы булған ҡыҙ мотивы «Түңгәүер ҡәбиләһе» һәм Сыңғыҙхан исеменә бәйле башҡорт риүәйәте «Бөрйәндәр хан замандарында» буйынса билдәле<ref name="Ф.Н." />. [[«Урал батыр» эпосы]]нда Ай менән Ҡояш — Күк батшаһы [[Самрау]]ҙың ҡатындары. Эпик ҡомартҡылар һәм әкиәттәрҙә Ҡояш — Аҡбуҙ [[Толпар (мифология)|толпар]] һәм башҡа образдар аша ла тоҫмаллана. «Урал батыр» эпосында ҡояш тотолоуының сәбәбен аңлатҡан Әсә хәсрәте, Әсә хафаланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән күренеш булараҡ һүрәтләнә: {{колонки|2}} Зәрҡүм быны күргәс тә, Ҙур бер балыҡ булған да, Янына барған Һомайҙы, Шул урында ҡарпыған, Зәрҡум ҡыҙын ҡарпығас, Күктә Ҡояш тотолған…<ref>{{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. Мәктәп китапханаһы |заглавие=«Урал батыр»|место=Өфө |издательство=«Информреклама» |год=2005 й|страницы=86-сы б. }}</ref> {{конец|колонки}} Халыҡ ижадында «Ҡояшты ҡотҡарыу» мотивы. «[[Әйнә менән Ғәйнә]]» легендаһында болан мөгөҙөнә эленгән ҡуржин эсендәге ҡояшты ағалы-ҡустылы батырҙар [[Тол]] аша сығара һала. Арттарынан ҡыуа төшкән яуыз зат йылға аша сыға алмай икән. Башҡорт йола фольклорынан билдәле булыуынса, шүрәлеләр, убырлылар һыуҙан ҡурҡа. Батырҙар йәһәт кенә Тол аша аръяҡҡа сығып, ҡуржиндың ауыҙын сисеп ебәргәс, «ҡояш донъяға сығып киткән», ти легенда. Ағалы-ҡустылы шул ерҙәрҙә тороп ҡалып, ғаиләле булып, мал үрсетеп, донъя көтә башлайҙар, ә уларҙың балаларынан ғәйнә ырыуы барлыҡҡа килә<ref name="БХИ">[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/EacUewtknZ3onAUPmkiSSjc7VB54bqDEOJm9gQ3T.pdf /«Башкирское народное творчество». «Легенды и предания» Уфа, 2015 й., 66-сы б.]</ref>. Әйнә менән Ғәйнә ҡояшты кире урынына ҡайтарып ҡуйып, донъяны яҡтыртып, һалҡын ҡараңғылыҡта булған ерҙе йәмләндереп, уны теремекләндерәләр. Күктең, Ҡояштың ни өсөн юғары булыуын да боронғолар үҙҙәренсә аңлатырға тырышҡан. «Ҡояш ниңә юғары?» ҡарыһүҙҙә күктең ерҙән алыҫлашыуы түбәндәгесә аңлатыла: «Элек күк тә, ҡояш та түбәнерәк булған. Бер ҡатын балаһының бысрағын йыраҡҡа илтеп түгергә иренеп, ситәнгә ҡыҫтырған. Күк менән Ҡояш ғәрләнеп, юғарыға менеп киткәндәр»<ref>{{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2006 й|страницы=15-се б. }}</ref>. == Теләктәр, им -томдар == Халыҡ ерҙәге эшләнелгән бөтә эштәрҙең барышына, эшмәкәрлегенә Ҡояштың туранан-тура булышлыҡ итеүен билдәләгән. Ҡояш культы, уның ҡалҡыуына бәйле ышаныуҙар, им-томдар<ref>{{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. |заглавие=«Йола фольклоры» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й|страницы=556 }}</ref>. Ҡояш ҡалҡыу иң яҡшы мәл. Аяҙ көн теләп: «Ҡояш ҡалҡ, ҡояш ҡалҡ, нурланып ҡалҡ, ҡояш ҡалҡ!» — тиҙәр. Иртән «Хәйерле Ҡояш булһын!», тип сәләмләп: {{Цитата|Яҡты Ҡояшты күрҙек,|Көндәребеҙ иҫән үтһен!}} Иртән сәғәт ете менән һигеҙ араһында, ҡулдарҙы өҫкә күтәреп, Ҡояшҡа ҡарап: {{Цитата|Эй, Хоҙайым! Донъяларыбыҙҙы яҡтыртыусы, Илаһым! Беҙгә аяҙ көндәр бир,|Беҙҙе ас итмә, яланғас итмә! — тип, үҙ теләктәреңде теләһәң дә, ҡабул булыр, ти, халыҡ.}} Ҡояш байышы мифологияла хәүефле мәл, донъя менән яуыз көстәр идара итә. Ҡояш байығанда: «Эй, ҡояш! Аллаһы Тәғәлә ҡабат ҡалҡыуыңды, донъяны яҡтыртыуыңды бирһен», — тип теләйҙәр. {{Цитата|Ҡайҙан килдең, шунда кит,|һыуҙың ағышына кит, ҡояш байышына кит!}} Ҡояш тотолғанда мал-тыуар, бала-саға ҡысҡырталар, тимергә һуғалар. ''Ҡояшҡа һығыныу'': {{Цитата|Шөкөрана, шөкөрана! Яҡты донъяла йәшәткән өсөн, йылытҡан өсөн рәхмәт, таҙартҡан өсөн рәхмәт. Ҡояштыр! Ҡояш менән ант итәм!}} Көн болотлап торғанда : {{Цитата|Ҡояшҡайым, сыҡ-сыҡ!|Тәтәй ҡашыҡ бирермен,|Майлы бутҡа бирермен!|Тәтәй ҡашыҡ баҙарҙа,|Майлы бутҡа ҡаҙанда!}} Ҡояш сағыу итеп ҡыҙҙырғанда: {{Цитата|Бисмиллаһир-рахмани-рахим!|Собханалла зөлғәрселғәзим,|Собханалла зөл мәлики-ҡәҙим,|Собханалла зол фазыл — Хәким,|Хәким фәрештәгә тапшырабыҙ, — тиҙәр, йәиһә:|Ҡыйыу балҡый сән-сән,|Балҡый иман Аллаһы-самат!}} == Тыйыуҙар == «Ҡояш сыҡҡан» тигәнде ишетеү менән ололар тиҙ генә туҡтатып, «Ҡояш сыҡҡан», тимәйҙәр, ә «Ҡояш ҡалҡты», тип әйтергә кәрәк, юғиһә, Ҡояш рәнйешен алырһың, «үҙеңдең күҙен сыҡһын», тип теләр, тип, иҫкәртәләр. Хатта ошо тыйыуҙа ла борон кешеләрҙең Ҡояшты ни тиклем ололауын күрергә була. * Ҡояш байығас, йыуынты һыуҙы түкһәң, ен-шайтан ҡағылыр. Түкһәң, «бисмилла» әйтергә кәрәк, юғиһә, мәйеттәр килеп эҙләнеп йөрөр, ти. * Ҡояш байығас, кешегә әйбер бирергә ярамай, ҡәҙере китер; * Аҙбарға Ҡояш батҡанда, ҡояш ҡалҡҡанда керергә ярамай, ен-шайтан ҡағылыр; * Ҡояш ҡалҡҡанда, эңер мәлендә йоҡларға ярамай, фәрештәләр бәхет өләшкән ваҡыт; == Һынамыштар һәм мәҡәлдәр == * Ҡояш ҡыҙарып сыҡһа, иртән ямғыр яуа, ҡышын көн боҙола, ҡар яуа, буран күтәрелә. * Ҡояш янында — йылылыҡ, инә янында — изгелек. * Ҡояш ҡарағанда йәшәп ҡал, атаң ҡарағанда йөрөп ҡал. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ел культы]] * [[Йондоҙҙар (фольклорҙа)]] * [[Ай (мифологияла)]]) * [[Ҡояш]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://kitaptar.bashkort.org/files/Мифологический%20словарь%20башкирского%20языка.pdf / Ф. Г. Хисамитдинова «Мифологический словарь башкирского языка»] * {{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. Мәктәп китапханаһы |заглавие=«Урал батыр»|место=Өфө |издательство=«Информреклама» |год=2005 й|страницы=117 }} * {{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. |заглавие=«Йола фольклоры» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й|страницы=556 }} * {{китап |автор= Аминев З. Г. |заглавие=«Космогонические воззрения древних башкир»|место=Өфө |издательство=«Башлингвоцентр,» |год=2005 страницы=140}} * [https://kitaptar.bashkort.org/files/Риүәйәт%20һәм%20легендаларҙа%20халыҡ%20тарихы.pdf /Ф. Нәҙершина Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Өфө. Китап −2011, 152—159 -сы б.б.] * {{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2006 й|страницы=210 }} * {{китап |автор= Башкирское народное творчество. Сост. Ф. Надершина|заглавие=«Исторические легенды и предания» II том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1987 й|страницы=570 }} [[Категория:Башҡорт мифологияһы]] [[Категория:башҡорт мифологияһы персонаждары]] [[Категория:Дини культ]] t5untooc2oee851grekry3a81kqqc4d 1301943 1301942 2026-08-07T05:48:21Z Баныу 28584 1301943 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡояш культы''' ({{lang-ru|Культ Солнца}}) — мифологиялы һәм хөрмәтле күк есеменә табыныу. Башҡорттарҙың космогоник ҡараштарын сағылдырған инаныуҙарына, йолаларына, ғөрөф-ғәҙәттәренә, тыйыуҙарына үтеп ингән соляр образ, илаһ, ҡатын-ҡыҙ персонажы<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/files/Мифологический%20словарь%20башкирского%20языка.pdf / Ф. Г. Хисамитдинова «Мифологический словарь башкирского языка»]</ref>. == Легендаларҙа == [[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Ф. Нәҙершина]] фекере буйынса Ҡояштың барлыҡҡа килеүе тураһында легендалар һаҡланмаған, ләкин заманында бындай хикәйәләрҙең халыҡ телендә йөрөгәнлеге шик тыуҙырмай, сөнки ҡояшҡа бәйле фрагментар мотивтар легенда-риүәйәттәр эсендә осрай. Фольклорҙа «Артыҡ ҡояш» мотивын Ф. Нәҙершина түбәндәгесә аңлата: <blockquote> Урал батырҙың артыҡ ҡояшты атып төшөрөүе, ҡояш ярсығынан ай яралыуы хаҡындағы мифологик легенда ла үҙенең үҙәк мотивы менән башҡа халыҡтарҙың мифтары юҫығында булып, архаик ҡараштарҙы һаҡлаған ғәйәт әһәмиәтле сюжеттарҙың береһе. Урал батырҙың һөйөклө ҡатыны һомай —аҡҡош сүрәтендә лә, сибәр ҡыҙ ҡиәфәтендә лә күренә торған мөғжизәле образ. Ике әҫәр геройы булараҡ сығыш яһаһалар ҙа, ҡобайыр һәм легенда геройҙарының (Урал исемле батырҙың) эшмәкәрлеге бер типта — ҡоролоҡтан, эҫенән яфаланған кешеләрҙе афәттән ҡотҡарыу, тәбиғәтте үлемһеҙ итеү. Артыҡ ҡояштар һәм уларҙы атып төшөрөү, яраланған ҡояштың айға әйләнеүе тураһындағы архаик сюжеттарҙың тәү башлап барлыҡҡа килеү урынын күрһәтеү, ул хаҡта ҡәтғи фекер йөрөтөү еңел түгел<ref name="Ф.Н.">[https://kitaptar.bashkort.org/files/Риүәйәт%20һәм%20легендаларҙа%20халыҡ%20тарихы.pdf /Ф. Нәҙершина Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Өфө. Китап −2011, 152—159 -сы б.б.]</ref>. </blockquote> Легендаларҙа һәм әкиәттәрҙә Ҡояш ҡатын-ҡыҙ башланғысын да, ир-ат башланғысын да һынландыра. Йола фольклорына ҡараған теләктәрҙә : «Ҡояш апай, кил, кил, һалҡын ағай, кит, кит!» (ҡатын-ҡыҙ). Икенсе осраҡта ир-ат башланғысын сағылдыра (ҡояш нурҙарынан ғоманлы булыу мотивы шул хаҡта һөйләй). Ҡояш нурҙарынан ғоманлы булған ҡыҙ мотивы «Түңгәүер ҡәбиләһе» һәм Сыңғыҙхан исеменә бәйле башҡорт риүәйәте «Бөрйәндәр хан замандарында» буйынса билдәле<ref name="Ф.Н." />. [[«Урал батыр» эпосы]]нда Ай менән Ҡояш — Күк батшаһы [[Самрау]]ҙың ҡатындары. Эпик ҡомартҡылар һәм әкиәттәрҙә Ҡояш — Аҡбуҙ [[Толпар (мифология)|толпар]] һәм башҡа образдар аша ла тоҫмаллана. «Урал батыр» эпосында ҡояш тотолоуының сәбәбен аңлатҡан Әсә хәсрәте, Әсә хафаланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән күренеш булараҡ һүрәтләнә: {{колонки|2}} Зәрҡүм быны күргәс тә, Ҙур бер балыҡ булған да, Янына барған Һомайҙы, Шул урында ҡарпыған, Зәрҡум ҡыҙын ҡарпығас, Күктә Ҡояш тотолған…<ref>{{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. Мәктәп китапханаһы |заглавие=«Урал батыр»|место=Өфө |издательство=«Информреклама» |год=2005 й|страницы=86-сы б. }}</ref> {{конец|колонки}} Халыҡ ижадында «Ҡояшты ҡотҡарыу» мотивы. «[[Әйнә менән Ғәйнә]]» легендаһында болан мөгөҙөнә эленгән ҡуржин эсендәге ҡояшты ағалы-ҡустылы батырҙар [[Тол]] аша сығара һала. Арттарынан ҡыуа төшкән яуыз зат йылға аша сыға алмай икән. Башҡорт йола фольклорынан билдәле булыуынса, шүрәлеләр, убырлылар һыуҙан ҡурҡа. Батырҙар йәһәт кенә Тол аша аръяҡҡа сығып, ҡуржиндың ауыҙын сисеп ебәргәс, «ҡояш донъяға сығып киткән», ти легенда. Ағалы-ҡустылы шул ерҙәрҙә тороп ҡалып, ғаиләле булып, мал үрсетеп, донъя көтә башлайҙар, ә уларҙың балаларынан ғәйнә ырыуы барлыҡҡа килә<ref name="БХИ">[https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/EacUewtknZ3onAUPmkiSSjc7VB54bqDEOJm9gQ3T.pdf /«Башкирское народное творчество». «Легенды и предания» Уфа, 2015 й., 66-сы б.]</ref>. Әйнә менән Ғәйнә ҡояшты кире урынына ҡайтарып ҡуйып, донъяны яҡтыртып, һалҡын ҡараңғылыҡта булған ерҙе йәмләндереп, уны теремекләндерәләр. Күктең, Ҡояштың ни өсөн юғары булыуын да боронғолар үҙҙәренсә аңлатырға тырышҡан. «Ҡояш ниңә юғары?» ҡарыһүҙҙә күктең ерҙән алыҫлашыуы түбәндәгесә аңлатыла: «Элек күк тә, ҡояш та түбәнерәк булған. Бер ҡатын балаһының бысрағын йыраҡҡа илтеп түгергә иренеп, ситәнгә ҡыҫтырған. Күк менән Ҡояш ғәрләнеп, юғарыға менеп киткәндәр»<ref>{{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2006 й|страницы=15-се б. }}</ref>. == Теләктәр, им -томдар == Халыҡ ерҙәге эшләнелгән бөтә эштәрҙең барышына, эшмәкәрлегенә Ҡояштың туранан-тура булышлыҡ итеүен билдәләгән. Ҡояш культы, уның ҡалҡыуына бәйле ышаныуҙар, им-томдар<ref>{{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. |заглавие=«Йола фольклоры» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й|страницы=556 }}</ref>. Ҡояш ҡалҡыу иң яҡшы мәл. Аяҙ көн теләп: «Ҡояш ҡалҡ, ҡояш ҡалҡ, нурланып ҡалҡ, ҡояш ҡалҡ!» — тиҙәр. Иртән «Хәйерле Ҡояш булһын!», тип сәләмләп: {{Цитата|Яҡты Ҡояшты күрҙек,|Көндәребеҙ иҫән үтһен!}} Иртән сәғәт ете менән һигеҙ араһында, ҡулдарҙы өҫкә күтәреп, Ҡояшҡа ҡарап: {{Цитата|Эй, Хоҙайым! Донъяларыбыҙҙы яҡтыртыусы, Илаһым! Беҙгә аяҙ көндәр бир,|Беҙҙе ас итмә, яланғас итмә! — тип, үҙ теләктәреңде теләһәң дә, ҡабул булыр, ти, халыҡ.}} Ҡояш байышы мифологияла хәүефле мәл, донъя менән яуыз көстәр идара итә. Ҡояш байығанда: «Эй, ҡояш! Аллаһы Тәғәлә ҡабат ҡалҡыуыңды, донъяны яҡтыртыуыңды бирһен», — тип теләйҙәр. {{Цитата|Ҡайҙан килдең, шунда кит,|һыуҙың ағышына кит, ҡояш байышына кит!}} Ҡояш тотолғанда мал-тыуар, бала-саға ҡысҡырталар, тимергә һуғалар. ''Ҡояшҡа һығыныу'': {{Цитата|Шөкөрана, шөкөрана! Яҡты донъяла йәшәткән өсөн, йылытҡан өсөн рәхмәт, таҙартҡан өсөн рәхмәт. Ҡояштыр! Ҡояш менән ант итәм!}} Көн болотлап торғанда : {{Цитата|Ҡояшҡайым, сыҡ-сыҡ!|Тәтәй ҡашыҡ бирермен,|Майлы бутҡа бирермен!|Тәтәй ҡашыҡ баҙарҙа,|Майлы бутҡа ҡаҙанда!}} Ҡояш сағыу итеп ҡыҙҙырғанда: {{Цитата|Бисмиллаһир-рахмани-рахим!|Собханалла зөлғәрселғәзим,|Собханалла зөл мәлики-ҡәҙим,|Собханалла зол фазыл — Хәким,|Хәким фәрештәгә тапшырабыҙ, — тиҙәр, йәиһә:|Ҡыйыу балҡый сән-сән,|Балҡый иман Аллаһы-самат!}} == Тыйыуҙар == «Ҡояш сыҡҡан» тигәнде ишетеү менән ололар тиҙ генә туҡтатып, «Ҡояш сыҡҡан», тимәйҙәр, ә «Ҡояш ҡалҡты», тип әйтергә кәрәк, юғиһә, Ҡояш рәнйешен алырһың, «үҙеңдең күҙен сыҡһын», тип теләр, тип, иҫкәртәләр. Хатта ошо тыйыуҙа ла борон кешеләрҙең Ҡояшты ни тиклем ололауын күрергә була. * Ҡояш байығас, йыуынты һыуҙы түкһәң, ен-шайтан ҡағылыр. Түкһәң, «бисмилла» әйтергә кәрәк, юғиһә, мәйеттәр килеп эҙләнеп йөрөр, ти. * Ҡояш байығас, кешегә әйбер бирергә ярамай, ҡәҙере китер; * Аҙбарға Ҡояш батҡанда, ҡояш ҡалҡҡанда керергә ярамай, ен-шайтан ҡағылыр; * Ҡояш ҡалҡҡанда, эңер мәлендә йоҡларға ярамай, фәрештәләр бәхет өләшкән ваҡыт; == Һынамыштар һәм мәҡәлдәр == * Ҡояш ҡыҙарып сыҡһа, иртән ямғыр яуа, ҡышын көн боҙола, ҡар яуа, буран күтәрелә. * Ҡояш янында — йылылыҡ, инә янында — изгелек. * Ҡояш ҡарағанда йәшәп ҡал, атаң ҡарағанда йөрөп ҡал. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ел культы]] * [[Йондоҙҙар (фольклорҙа)]] * [[Ай (мифологияла)]]) * [[Ҡояш]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://kitaptar.bashkort.org/files/Мифологический%20словарь%20башкирского%20языка.pdf / Ф. Г. Хисамитдинова «Мифологический словарь башкирского языка»] * {{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. Мәктәп китапханаһы |заглавие=«Урал батыр»|место=Өфө |издательство=«Информреклама» |год=2005 й|страницы=117 }} * {{китап |автор= Башҡорт халыҡ ижады. |заглавие=«Йола фольклоры» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й|страницы=556 }} * {{китап |автор= Аминев З. Г. |заглавие=«Космогонические воззрения древних башкир»|место=Өфө |издательство=«Башлингвоцентр,» |год=2005 страницы=140}} * [https://kitaptar.bashkort.org/files/Риүәйәт%20һәм%20легендаларҙа%20халыҡ%20тарихы.pdf /Ф. Нәҙершина Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Өфө. Китап −2011, 152—159 -сы б.б.] * {{китап |автор= Әхмәт Сөләймәнов|заглавие=«Аҡмулланың биргән мең ҡәүеме» I том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2006 й|страницы=210 }} * {{китап |автор= Башкирское народное творчество. Сост. Ф. Надершина|заглавие=«Исторические легенды и предания» II том|место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1987 й|страницы=570 }} [[Категория:Башҡорт мифологияһы]] [[Категория:башҡорт мифологияһы персонаждары]] [[Категория:Дини культ]] dv4i2hhjuhvd5txsss6xx3j28pl2j11 0 197474 1301919 1301873 2026-08-07T04:45:01Z Баныу 28584 /* Бейеүҙе башҡарыу */ 1301919 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Байыҡ''' ({{lang-ru|Баик (танец)}}) — [[Башҡорт теле|башҡорт]] халыҡ ирҙәр бейеүе, 1976 йылда Ғабитов Фәтих Ғәбит улынан яҙып алынған.{{Sfn|Л. И. Нагаева|год=1995|стр.34}} Башҡорт халҡының аҡылын, зирәклеген, алдан күреүсәнлеген, кешелекле булыуын сағылдырған яңғыҙ бейеү. [[XVIII быуат]]та бейеү йыр менән бергә башҡарыла, ә [[XIX быуат|XIX]]—[[XX быуат]] баштарында яңы исемдәр, хәрәкәттәр, образдар барлыҡҡа килә. Марш аҙымы, честь биреү, аяҡ үксәләре менән туҡылдатыу кеүек хәрәкәттәр өҫтәлә. Шул уҡ исемле йырҙың марш ритмлы көйөн иң беренсе [[Рыбаков Сергей Гаврилович]] [[1892 йыл]]да яҙып ала, «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары» китабында баҫтырып сығара. == Бейеү тарихы == Риүәйәттәргә ярашлы, Байыҡ бейеүе, айырым жанр булараҡ, XIX быуатта барлыҡҡа килә һәм сығышы менән Айҙар сәсән исеменә барып тоташа. Ул был бейеүҙе [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан башҡорт яугирҙары — бейеүселәренә бағышлай.{{Sfn|Л. И. Нагаева|год=1995|стр.34}} Тәүҙә бейеү героик‑эпик характерҙа була, поэзия, көй, драматик уйын элементтары һәм пантомиманың синкретик берлеген һыйҙыра. Унда көлкөлө таҡмаҡтар, тапҡыр әйтемдәр, күңелсәк һүҙҙәр өҫтөнлөк ала бара. "Байыҡ"ты башҡарыусы шул уҡ ваҡытта шаянлығы менән алдырған. Байыҡ сәсән башҡарғандан һуң, XIX быуатта был бейеү үҙ аллы жанрға әйләнә һәм эпос менән бәйләнешен юғалта. Профессиональ сәхнәлә ул XX быуаттың 30-сы йылдарында бейеүҙең оригиналь версияһын тыуҙырған [[Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы]] башҡарыуында сыға.{{Sfn|Л. И. Нагаева|год-1981|10 стр.}} Ғәҙәттә, берсә етеҙ егетте, берсә һыбайлы һуғышсыны, берсә күпте күргән, әммә йәшәү көсөн, тормошҡа һөйөүен юғалтмаған олпат ир-ат образын юмор менән кәүҙәләндереүсе урта йәштәрҙәге бейеүсе ир егет тарафынан башҡарыла. Бейеүҙең бер нисә төрө бар: «Урман Байығы», «Хәйбулла Байығы»; М. Р.Иҙрисов бейеүҙең «Ҡарт Байыҡ» исемле үҙ вариантын тыуҙыра. Билдәле башҡарыусылар: [[Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы]], [[Ғәбитов Фәтих Ғәбит улы]], [[Дияров Кәрим Мөхәмәҙи улы]] һ.б. Көйө «[[Сыңрау торна (балет)|Сыңрау торна]]» балетында ҡулланыла.<ref>[https://bashenc.online/ba/articles/82750/ Байыҡ (бейеү)]</ref> === Бейеүҙе башҡарыу === Бейеүсе түңәрәк буйлап ашыҡмайынса ғына атлай, битен ҡулъяулыҡ менән һөртә, елләненең бер иҙеүен уң яҡ билбауына бәйләй. Унан бейеүсе алмашлап баҫып түңәрәк буйлап китә, хәрәкәттәр түңәрәк буйлап майҙан үҙәгендә тыпырлау менән алмашына. Бейеүҙә ҡулбаш һикертеү, ваҡ ҡына баҫып диагональ буйынса ҡырынға баҫыу, ҡапыл ғына елән иҙеүҙәрен елпетеү, ат сапҡанға оҡшатып атлау ҡулланыла. Бейеүсе хәрәкәттәрен тапҡыр әйтемдәр менән аралаштыра.{{Sfn|Л. И. Нагаева|год=1995|стр.35-41}} {{Врезка | Выравнивание = right | Без разрывов = 1 | Заголовок = | Содержание = <poem> ''Бишмәтеңдә бишләр төймә,'' ''Бишмәтеңдә бишләр төймә'', ''Ниңә элгеләмәйһең?'' ''Арабыҙ ҙа йыраҡ түгел'', ''Ниңә килгеләмәйһең?'' ''Әнә шулай ҡыҙҙырып'', ''Күн табанын туҙҙырып''! ''Туҙһа туҙһын табаны'', ''Ҡалыр әле дағаһы!'' ''Һайт, һайт, ҡарт Байыҡ'', ''Бейеүҙәрең бик лайыҡ''! ''Ашап, эсеп, уйнап, көлөп'' ''Хәҙер инде ҡартайҙыҡ! </poem> | Подпись = Таҡмаҡтан өҙөк }} === Заманса «Байыҡ» бейеүе === Бөгөн бейеү хәрби ҡаҙаныштар хаҡында һөйләмәй, ә бары тик халыҡ сәнғәте булараҡ һаҡланған. Хәҙер был тарихи бейеү «Байыҡ» башҡорт халыҡ бейеүҙәрен башҡарыу буйынса республика телевизион конкурсында, өс йәштән алып ун биш йәшкә тиклемгесә башҡарыусылар араһында ойошторолған «Байыҡ» республика балалар телевизион конкурсында йыш сәхнәгә сығарыла. Унан тыш, "Байыҡ"та бейеүселәр туйҙарҙа, һабантуйҙарҙа, халыҡ байрамдарында сығыш яһай. «Байыҡ» башҡорт бейеүен башҡарыусылар конкурсы республикала 2008 йылдан башлап йыл һайын уҙғарылып килә. Ул халыҡ бейеү ижады өлкәһендә әһәмиәтле проекттарҙың береһе булып тора, башҡорт хореография сәнғәтен һаҡлауға һәм популярлаштырыуға ҙур өлөш индерә. Телеконкурста йыл да республиканан 500-ҙән ашыу бейеүсе сығыш яһай. Ошо ваҡыт эсендә унда 10 000-гә яҡын бейеүсе ҡатнашҡан, 200-ҙән ашыу яңы бейеү ҡуйылған. Проект Башҡортостандан тыш, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә лә популярлыҡ яулай.<ref>{{Cite web|url=https://tamasha-rb.ru/news/novosti/2022-11-29/bayy-beye-televizion-konkursyna-yom-a-ya-aldy-3049705|title=«Байыҡ» телевизион конкурсына йомғаҡ яһалды|author=Рәзилә Ғиниәтуллина|website=«Тамаша»|date=2022-11-29|access-date=2024-02-06}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Л. И. Нагаева|ссылка=https://kitaptar.bashkort.org/files/bashkirskaya_narodnaya_horeografiya._ufa._1995.pdf|заглавие=Башкирская народная хореография|место=Уфа|издательство=Китап|год=1995|страниц=144|isbn=5-295-01410-Х}} * {{Китап|автор=Л. И. Нагаева|заглавие=Танцы восточных башкир|место=Москва|издательство=Наука|год=1981|страницы=125}} == Һылтанмалар == {{БЭ2013|82750}}{{V|06|02|2024}} [[Категория:Алфавит буйынса бейеүҙәр]] [[Категория:Халыҡ ижады]] [[Категория:Мәҙәниәт]] [[Категория:Халыҡ бейеүҙәре]] [[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] [[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышы]] s7jgxwme5r3rrr8ikhvbayeyzt4t8ri 0 197557 1301924 1269013 2026-08-07T04:59:02Z Баныу 28584 /* Тарихы */ 1301924 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кәтинкә''' ({{lang-ru|Катенька}}) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. 1928 йылда [[Кәрим Дияров]] тарафынан Баймаҡ районы [[Күсей]] ауылынан Ғәлимйән Әхмәтовтан яҙып алына, көйөн ҡурайҙа уйнап ишеттерә. йырҙы ижад итеүсе Екатерина хөрмәтенә «Кәтинкә» исеме менән таралып киткән.{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|122-123-сө б.б.}} Йырҙа һағыш, ҡайғы темаһы тәрән лиризм менән һуғарылған. == Тарихы == Йырҙа хәл-ваҡиғалар XVIII быуат урталарында 2-се Бөрйән волосы (хәҙер [[Баймаҡ районы]]) [[Төйәләҫ (йылға)|Төйәләҫ]] йылғаһы буйында ултырған бер башҡорт ауылында бара. Шул ауылдан Ғаяз исемле егетте ер үлсәүсе (землемер) һөнәренә уҡырға ебәрәләр. Унда егет бер мәрйә ҡыҙға ғашиҡ була. Уҡыуҙарын яҡшы билдәләргә тамамлап, йәштәр донъя ҡороп ебәрә. Йәй көндәрендә йыл һайын Ғаяз ҡатыны менән ауылға ҡайтып, ҡунаҡ булып китә торған булған. Катя башҡортса һөйләшергә тиҙ өйрәнә. Башҡорттарҙың йыр-моңдарын яратҡан, үҙе лә башҡорт йырҙарын матур йырлаған. Ғаяз да моңло егет булған, күкрәк киреп ҡурай уйнаған, йырҙар ижад иткән. Ҡунаҡҡа ҡайтҡан саҡтарында ҡымыҙ мәжлестәрендә икәүләп үҙҙәре сығарған йырҙарҙы йырлай торған булғандар. Ауылда йәй көндәрендә крәҫтиәндәргә ер межалау эштәрендә эшләй. Ябай халыҡҡа ер бүлеп биреү, межа һыҙыҡтары үткәреүҙә ярҙамлаша. Ул һәр ваҡыт ер үлсәү эштәрен ғәҙел башҡара, закон ҡушҡанса эш итә. Бер ваҡыт шулай межа һыҙығы алпауыттың таш һарайына тура килә. Бай үҙенә ерҙе күберәк алыр өсөн межа һыҙығын ситкә бороп үткәрергә ҡуша, ләкин Ғаяз межа һыҙығын закон буйынса һарай аша үткәреп китә. Бай алпауыт ер үлсәүсе егеткә үс тота, оҙаҡ та үтмәй егетте үлтертә. Катя илай, һыҡтай иренең кәүҙәһен уның тыуған ауылында ерләй. Ире менән мәңгелеккә хушлашҡан ҡатын, ҡайғыһына сыҙай алмай, ошо йырҙы йырлай:{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|122-123-сө б.б.}} {{Аласыбар тигән, ай, ала өйрәк,|Бәпкә уйната түңәрәк күлдәрҙә.|Ышанмағыҙ, дуҫтар, был донъяға,|Ҡан илата бәғзе көндәрҙә.|Төйәләҫкәй һыуы бигерәк йәмле,|Һыуҙарында уйнай күк бәрҙе.|Ышанмаҙыҙ, дуҫтар, был донъяға,|Үкендереп китә лә күптәрҙе.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Кәрим Дияров|заглавие=Сал Уралдың моңдары|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1988|страниц=150|isbn=5-295-00066-4}} == Һылтанмалар == {{YouTube|dCt466Vv-Vs|logo=1}} Азат Юлдыбаев башҡарыуында «Кәтинкә» — башҡорт халыҡ көйө [[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]] [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]] [[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] hmk0gkhryofe20j1eh499vs2d747ygy 1301925 1301924 2026-08-07T04:59:33Z Баныу 28584 /* Тарихы */ 1301925 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кәтинкә''' ({{lang-ru|Катенька}}) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. 1928 йылда [[Кәрим Дияров]] тарафынан Баймаҡ районы [[Күсей]] ауылынан Ғәлимйән Әхмәтовтан яҙып алына, көйөн ҡурайҙа уйнап ишеттерә. йырҙы ижад итеүсе Екатерина хөрмәтенә «Кәтинкә» исеме менән таралып киткән.{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|122-123-сө б.б.}} Йырҙа һағыш, ҡайғы темаһы тәрән лиризм менән һуғарылған. == Тарихы == Йырҙа хәл-ваҡиғалар XVIII быуат урталарында 2-се Бөрйән волосы (хәҙер [[Баймаҡ районы]]) [[Төйәләҫ (йылға)|Төйәләҫ]] йылғаһы буйында ултырған бер башҡорт ауылында бара. Шул ауылдан Ғаяз исемле егетте ер үлсәүсе (землемер) һөнәренә уҡырға ебәрәләр. Унда егет бер мәрйә ҡыҙға ғашиҡ була. Уҡыуҙарын яҡшы билдәләргә тамамлап, йәштәр донъя ҡороп ебәрә. Йәй көндәрендә йыл һайын Ғаяз ҡатыны менән ауылға ҡайтып, ҡунаҡ булып китә торған булған. Катя башҡортса һөйләшергә тиҙ өйрәнә. Башҡорттарҙың йыр-моңдарын яратҡан, үҙе лә башҡорт йырҙарын матур йырлаған. Ғаяз да моңло егет булған, күкрәк киреп ҡурай уйнаған, йырҙар ижад иткән. Ҡунаҡҡа ҡайтҡан саҡтарында ҡымыҙ мәжлестәрендә икәүләп үҙҙәре сығарған йырҙарҙы йырлай торған булғандар. Ауылда йәй көндәрендә крәҫтиәндәргә ер межалау эштәрендә эшләй. Ябай халыҡҡа ер бүлеп биреү, межа һыҙыҡтары үткәреүҙә ярҙамлаша. Ул һәр ваҡыт ер үлсәү эштәрен ғәҙел башҡара, закон ҡушҡанса эш итә. Бер ваҡыт шулай межа һыҙығы алпауыттың таш һарайына тура килә. Бай үҙенә ерҙе күберәк алыр өсөн межа һыҙығын ситкә бороп үткәрергә ҡуша, ләкин Ғаяз межа һыҙығын закон буйынса һарай аша үткәреп китә. Бай алпауыт ер үлсәүсе егеткә үс тота, оҙаҡ та үтмәй егетте үлтертә. Катя илай, һыҡтай иренең кәүҙәһен уның тыуған ауылында ерләй. Ире менән мәңгелеккә хушлашҡан ҡатын, ҡайғыһына сыҙай алмай, ошо йырҙы йырлай:{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|122-123-сө б.б.}} {{Цитата|Аласыбар тигән, ай, ала өйрәк,|Бәпкә уйната түңәрәк күлдәрҙә.|Ышанмағыҙ, дуҫтар, был донъяға,|Ҡан илата бәғзе көндәрҙә.|Төйәләҫкәй һыуы бигерәк йәмле,|Һыуҙарында уйнай күк бәрҙе.|Ышанмаҙыҙ, дуҫтар, был донъяға,|Үкендереп китә лә күптәрҙе.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Кәрим Дияров|заглавие=Сал Уралдың моңдары|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1988|страниц=150|isbn=5-295-00066-4}} == Һылтанмалар == {{YouTube|dCt466Vv-Vs|logo=1}} Азат Юлдыбаев башҡарыуында «Кәтинкә» — башҡорт халыҡ көйө [[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]] [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]] [[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] l0mnnnqpj8kff5idnxfruyl41xsv1ep 0 197560 1301929 1269664 2026-08-07T05:11:15Z Баныу 28584 /* Тарихы */ күренеште төҙәтеү 1301929 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Күсбикә''' — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. 1925 йылда [[Кәрим Дияров]] йырҙы һәм уның тарихын Баймаҡ районы [[Ишбирҙе (Баймаҡ районы)|Ишбирҙе]] ауылынан Мырҙағәленән һәм [[Иҫәнбәт]]тән Ғөбәйт Ибраһим улы Һибәтулииндан яҙып ала. Улар икеһе лә Кәрим Дияровҡа йырҙың тарихын һөйләп, йырлап ишеттерә.{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|142-143-се б.б.}} Йырҙа мөхәббәт темаһы тәрән лиризм менән һуғарылған. == Тарихы == Ваҡиға Ирәндек тауҙары буйында, бер-береһенән дүрт-биш саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Иҫәнбәт һәм Ишбирҙе ауылдарында бара. Иҫәнбәттә төҫкә сибәр, эшкә егәрле ҡыҙ Күсбикә үҫкән, ә Ишбирҙе лә төҫкә матур, эшкә батыр, йырсы, мыҡты кәүҙәле Әбделфәрит буй еткән. Фәриттең ата-әсәһе ғүмер буйы урман ҡарауылсыһы булып эшләй, егет тә улар кеүек урман һаҡлаған, ҡәҙерләгән. Емеш-еләк йыйған ҡыҙҙарҙан сабынлыҡтарҙы тапаттырмаған, муйыл ботаҡтарын һындыртмаған. Иҫәнбәт ауылынан еләк йыйып йөрөгән ҡыҙҙар Фәриткә тап була. Егеттең күҙе шул ҡыҙҙар араһынан һылыу бер ҡыҙға төшә. Күсбикә лә Фәриткә һирпелеп ҡарап, күҙ һала. Ошо көндән һуң ҡыҙҙар көн дә еләккә килгән, Фәрит тә улар менән бергә йөрөгән. Фәриттең йырсы булыуы ла ҡыҙҙарға хәбәрҙәр булған. Бер көн ҡыҙҙар егеттең йырлауын һорай, Фәрит ошо йырҙы йырлап күрһәтә:{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|142-143-се б.б.}} {{Цитата|Ирәндекәй тауҙай, ай тау ҡайҙа,|Төйәләҫкәй һыуындай һыу ҡайҙа,|Күп ерҙәре йөрөп, күпте күрҙем,|Күсбикәләй һылыу, шул ҡыҙ ҡайҙа.}} Мөхәббәт тигән төшөнсәнең бөйөклөгөн аңлаған лирик геройҙың юғарылығы, хистәренең сикһеҙ тәрәнлеге йырҙа бына нисек итеп әйтеп бирелә: {{Цитата|Уйташҡай ҙа менән Ирәмәлгә|Ат уйнатып менгән дә бар микән?|Күсбикәләй һылыу был донъяла|Берәй һылыу тағы ла бар микән?|Көндөҙҙәрен баҡһа, көн ояла,|Төндәрендә йондоҙ нур ала.|Әсәләрҙән ҡыҙҙар күп тыуа ла,|Күсбикәләй кем һуң була ала?}} Күсбикәне һоратып Фәрит ике-өс тапҡыр яусы ебәрә, ләкин Күсбикәнең ата-әсәһе яусыны кире ҡаға. Күп тә үтмәй ҡыҙҙы бер бай малайына биреп ебәрәләр. Фәрит ғүмер буйы Күсбикәне онота алмаған, уға арнап сығарған йырын йырлап йөрөр булған. 1924 йылда үс тотоп йөрөгән бай ҡуштандары бер мәжлестә шарапҡа ағып ҡушып эсереп үлтерәләр.{{Sfn|Кәрим Дияров|год=1988|142-143-се б.б.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == *{{Китап|автор=Кәрим Дияров|заглавие=Сал Уралдың моңдары|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1988|страниц=150|isbn=5-295-00066-4}} == Һылтанмалар == [[Категория:Алфавит буйынса йырҙар]] [[Категория:Йырҙар]] [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] [[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]] [[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] crfwksajj1rf30sze75ixduexg95i5f 0 198838 1301949 1276438 2026-08-07T07:43:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301949 wikitext text/x-wiki {{тәржемә сифаты}} '''Лилиәлек''', йәки '''Красодне́в'''[3] ({{Lang-la|Hemerocállis}}) — Асфоделлылар (Asphodelaceae) ғаиләһенең [[Лилейниковые|Лилиәлек]] үҫемлектәр ярым ғаиләһенә ҡараған [[Ырыу (биология)|заты.]] == Атамаһы == ''Hemerocallis'' затының атамаһының килеп сығышы — {{Lang-el|ἡμέρα}} — «көн, тәүлек» һәм {{Lang-el2|καλός}}  — «матур» һүҙҙәренән алынған, был күпселек сәскә төрҙәренең ҡыҫҡа ваҡытлы сәскә атыуына бәйле: һәр сәскә ғәҙәттә бер көн сәскә ата. == Таралыуы == Зат төрҙәре Алыҫ Көнсығышта: [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]], Кореяла, [[Япония|Японияла]], Рәсәй Алыҫ Көнсығышының көньяҡ райондарында, шулай уҡ Көнсығыш Себерҙең көньяҡ райондарынан көнбайышта [[Обь]] йылғаһының үрге ағымына тиклем таралған <ref name="dekor1977"> {{Китап|автор={{nobr|Полетико О.М.}}|заглавие=Декоративные травянистые растения для открытого грунта СССР. В 2 т.|ответственный=[[Аврорин, Николай Александрович|Н. А. Аврорин]]|место=Л.|издательство=Наука, Лен. отд.|год=1977|том=2|страницы=99—104}}</ref>. Бөтә ерҙә лә мәҙәниәттә. == Биологик тасуирламаһы == Күп йыллыҡ үләнле [[Тамырһабаҡ|тамырһабаҡлы]] үҫемлектәр. Мәңге йәшел [[Төр (биология)|күренешле]] — ''[[Hemerocallis aurantiaca]]''. Тамырҙары бау һымаҡ, йыш ҡына итле, ҡалын, ҡайһы берҙә ер аҫты үрендеһен барлыҡҡа килтерә. [[Япраҡ|Япраҡтары]] ике рәтле, киң һыҙыҡлы, бөтөн ситле, тура йәки дуға һымаҡ бөгөлгән. [[Сәскә|Сәскәләре]] эре, башлыса һары, ҡыҙғылт һары, алһыу, ҡыҙғылт көрән, йышыраҡ воронка һымаҡ, ҙур булмаған көпшәле алты бүлемле, сәскәлеге 2-10-арләп йәйенке итеп йыйылған. Бер үк ваҡытта 1-3 сәскә асыла. Сәскә атыу ваҡыты — 1-2 көн. Ҡайһы бер төрҙәре төндә сәскә ата. Өлкән үҫемлектең дөйөм сәскә атыу ваҡыты —яҡынса 25 көн. [[Үренде (ботаника)|Сәскәлектәре]] япраҡлы, бейеклеге 100 см тиклем, ғәҙәттә япраҡтарҙан юғары күтәрелә. Декоратив сәскәселектә төрҙәрҙе һәм гибридтарҙы сәскәлек оҙонлоғо буйынса шартлы төркөмдәргә бүлеү ҡабул ителгән: 30 см-ға тиклем —тәпәш, 30-60 см —уртаса, ярым бейек 60-90 см — ярым бейек һәм 90 см-ҙан ашыу —бейек. [[Емеш|Емеше]] — бер нисә ялтыр ҡара орлоҡло өс ҡырлы ҡумта. == Төрҙәре һәм тәбиғи гибридтары == [[Файл:Illustration_Hemerocallis_fulva0.jpg|мини|436x436пкс|Һары лилиәлек (А) һәм Көрән-һары лилиәлек (B). {{Bot.ill.|3}}]] ''The Plant List'' мәғлүмәт базаһы мәғлүмәттәре буйынса, зат үҙ эсенә 20 төрҙө ала<ref name="TPL">{{Cite web|subtitle=2013|accessdate=2017-09-05|archiveurl=no}}</ref>: * {{Bt-latrus|Hemerocallis citrina|Лимон-һары лилиәлек|aut=[[Baroni]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis darrowiana||aut=[[S.Y.Hu]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis dumortieri|Дюмортье лилиәлеге|aut=[[E.Morren]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis esculenta||aut=[[Koidz.]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis × exilis||aut=[[Satake]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis × fallaxlittoralis||aut=[[Konta]] & [[S.Matsumoto]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis forrestii|Лилейник Форреста|aut=[[Diels]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis fulva|Лилейник буро-жёлтый|aut=([[L.]]) [[L.]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis hakuunensis||aut=[[Nakai]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis hongdoensis||aut=[[M.G.Chung]] & [[S.S.Kang]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis lilioasphodelus|Лилейник жёлтый|aut=[[L.]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis littorea||aut=[[Makino]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis middendorffii|Лилейник Миддендорфа|aut=[[Trautv.]] & [[C.A.Mey.]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis minor|Лилейник малый|aut=[[Mill.]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis multiflora||aut=[[Stout]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis nana|Лилейник карликовый|aut=[[W.W.Sm.]] & [[Forrest]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis plicata|Лилейник складчатый|aut=[[Stapf]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis taeanensis||aut=[[S.S.Kang]] & [[M.G.Chung]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis thunbergii|Лилейник Тунберга|aut=[[Barr]]}} * {{Bt-latrus|Hemerocallis yezoensis|Лилейник иезский|aut=[[H.Hara]]}} == Ҡулланылыуы == Декоратив сәскәселектә лилиәлектәр миксбордерҙарҙа. берәмек һәм төркөмләп ултыртыла. Заманса тетраплоидлы лилиәлек сорттары баҡсала иң эффектлыһы. Уларҙың ҡыуаҡтары тиҙ үҫә, ҙурыраҡ сәскәләр бирә һәм япраҡтарҙың төҫө менән айырылып тора. Азия илдәрендә, Ҡытайҙа, Кореяла, Японияла, Вьетнамда, Филиппинда, яңы һәм киптерелгән төйөндәр һәм бер нисә төр лилиәлек сәскәләре йола буйынса бешерелгән һәм быҡтырылған килеш ҡулланыла. Һиндостанда сәскәләрҙән тыш, сей һәм бешерелгән йәш япраҡтар һәм лилиәлектәрҙең һуғанбаштары (клубни) ашала. Үҫемлек халыҡ медицинаһында ҡулланыла. == Мәҙәниәттә == Мәҙәниәттә һығылмалы. Яҡшы яҡтыртылған урында ғына күп һәм мул сәскә атһа ла, күләгәлә лә, ярым күләгәлә лә үҫә ала. Күп кенә гибрид сорттарҙа сәскә тулыһынса ҡояш аҫтында ғына асыла<ref name="Русинова">''Русинова Т.'' Лилейники // В мире растений. — № 9—10, 2001.</ref>. Тура ҡояш нурҙары үҫемлектәрҙе көнөнә алты сәғәт яҡтыртырға тейеш. Тупраҡ 30 см тәрәнлеккә эшкәртелергә тейеш. Иң яҡшыһы яҙғы ултыртыу булһа ла, йәйгеһен августтан да һуңға ҡалмайынса күсереп ултыртырға мөмкин. Үҫемлектәр араһындағы ара — 40-60 см<ref name="Рубинина">{{Мәҡәлә|автор=Рубинина А.|заглавие=Лилейники. Пусть нам покажут новые|ссылка=|язык=|издание=Цветочный клуб|тип=|год=2009|том=|номер=10|страницы=|doi=|issn=}}</ref>. Вегетацияһы, ыңғай төнгө температура билдәләнгәндән алып, иртә башлана. Рәсәй урта һыҙаты йәйе шарттарында лилиәлектәр үҫеүен тулыһынса тамамлап өлгөрмәй, һәм япраҡтарын ҡырау юҡҡа сығара. Ҡышҡы тынлыҡ осоро ҡыҫҡа, 1,5-2 ай. Хәүефле игенселек зонаһында коллекция өсөн сорттар һайлағанда ҡышҡа сыҙамлы һәм иртә-уртаса сәскә атыу ваҡыты булған сорттарҙы ғына ҡулланыу яҡшы. Орлоҡ ярҙамында һәм вегетатив рәүештә үрсей. Ҡыуаҡтарҙы бүлеү яҙ көнө башҡарыла<ref name="Русинова">''Русинова Т.'' Лилейники // В мире растений. — № 9—10, 2001.</ref>. == Селекцияһы == [[Файл:Hemerocallis_Little_Wart1UME.jpg|мини|360x360пкс|'Little Wart' лилиәлеге]] [[Hemerocallis 'Apricot'|'Apricot']] беренсе гибрид лилиәлеген [[1893 йыл|1893 йылда]] Джордж Йельд (D. Yeld) ике ҡырағай төрҙө— һары һәм ҡыҙылды ҡауыштырыу юлы менән  булдырған. [[Hemerocallis 'Crimson Pirate'|'Crimson Pirate']] беренсе спайдеры [[1951 йыл|1951 йылда]] [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]]<ref>{{Cite web|access-date=2010-12-26|accessdate=2014-08-08|archiveurl=no}}</ref> барлыҡҡа килтерелгән. [[1975 йыл]] донъяла ун биш меңдән ашыу лилиәлек гибриды иҫәпләнә. [[2004 йыл]] улар 40 меңдән ашыу теркәлгән<ref name="Шалавеене">''Шалавеене М.'' Непохожие лилейники. // Наука и жизнь. — № 8, 2004.</ref>. Сығарылған сорттарҙы Америка Лилиәлек Йәмғиәте — AHS теркәй<ref>{{Cite web|access-date=2010-06-24|accessdate=2010-06-20|archiveurl=no}}</ref>. Төрлө төҫтәрҙән тыш, хәҙерге заман лилиәлектәре сорттарының ҡыҙыҡлы геометрик һүрәттәре, япраҡ ситтәрендә рюштары һәм тештәре булыуы мөмкин; махровый сорттары бар<ref>{{Cite web|access-date=2012-11-24|accessdate=2013-06-27|archiveurl=no}}</ref>. Оҙонлоғо киңлегенә 4:1 йәки унан да күберәк нисбәтле япраҡлы гибридтар төркөмө спайдерҙар ({{Lang-en|spider}}) тип атала<ref>{{Cite web|access-date=2010-06-24|accessdate=2010-09-20|archiveurl=no}}</ref>. Тотороҡло сәскәлекле сорттары: [[Hemerocallis 'Velvet Ribbons'|'Velvet Ribbons']], [[Hemerocallis 'Pink Rain Dancer'|'Pink Rain Dancer']], [[Hemerocallis 'Firebird Suite'|'Firebird Suite']], [[Hemerocallis 'Mint Octopus'|'Mint Octopus']], [[Hemerocallis 'Wildwookie'|'Wildwookie']], [[Hemerocallis 'Unidentified Flying Object'|'Unidentified Flying Object']], [[Hemerocallis 'Rolling Raven'|'Rolling Raven']], [[Hemerocallis 'Scarecrow'|'Scarecrow']], [[Hemerocallis 'Screamcicle'|'Screamcicle']], [[Hemerocallis 'Spider Fingers'|'Spider Fingers']]<ref name="Рубинина">{{Мәҡәлә|автор=Рубинина А.|заглавие=Лилейники. Пусть нам покажут новые|ссылка=|язык=|издание=Цветочный клуб|тип=|год=2009|том=|номер=10|страницы=|doi=|issn=}}</ref>. == Ҡайһы бер сорттары == * 'Baby Red Eyes' * 'Bonanza' * 'Catherine Woodbery' * 'Hyperion' * 'Fireborn' * 'Front Runner' * 'Ribbonette' == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == * Рубинина А. Е. Лилейниктар. Миҙгелгә иң яҡшы сорттар.  Эксмо-Пресс 2013. — ISBN 978-5-699-34581-6 * ''Химина Н. И.'' Лилейниктар.  М.: Кладезь-Букс, 2005. — ISBN 5-93395-086-6 * * == Һылтанмалар == * [http://www.gardenia.ru/moduls/abc_lileinik.htm Подборка статей о лилейниках на сайте Gardenia.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240728153228/http://www.gardenia.ru/moduls/abc_lileinik.htm |date=2024-07-28 }} * [https://web.archive.org/web/20100506035945/http://read.bestgarden.ru/articles/guide_hemerocallis/ Путеводитель по лилейникам. Ганов А., On-line газета «Академия садовода»] * [http://rozovodik.ru/articles/daylilia/ Подборка статей о лилейниках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151207055429/http://www.rozovodik.ru/articles/daylilia/ |date=2015-12-07 }} * [http://www.daylilydatabase.org/ База данных по видам, формам и сортам лилейников] {{ВС}} [[Категория:Ләлә һымаҡтар]] [[Категория:Лилиәлек]] [[Категория:Аҙыҡ үҫемлектәре]] [[Категория:Декоратив баҡса үҫемлектәре]] [[Категория:Евразия флораһы]] jv1nomprfsp4ikz5q8dcjcor8qpsoy8 0 201390 1301898 2026-08-06T18:41:52Z Shirshikay 48080 {{commons|}} 1301898 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Тугузбаева|Туғыҙбай | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 55.480791 | lon_deg = 61.200819 | CoordAddon = | CoordScale = 25000 | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Дәрүиш ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Дәрүиш ауыл биләмәһе{{!}}Дәрүиш | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1763 | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота НП = 227 | климат = | население = {{ Население | Тугузбаева (деревня) | тс }} | год переписи = {{ Население | Тугузбаева (деревня) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 456883 | телефонный код = | цифровой идентификатор = 75206840006 | категория в Commons = | сайт = }} '''Туғыҙбай''' ({{lang-ru|Тугузбаева}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы ауыл. == Географияһы == Ауыл [[Яубалыҡ күле]] буйында урынлаша. Район үҙәге [[Арғаяш]] ауылынан көнсығышҡа табан яҡынса 23 километр алыҫлыҡта тора. == Тарихы == Туғыҙбай — [[табын]] (ҡаратабын) [[башҡорттар]]ының ауылы. Бында 1742 йылдан һуң Каратабын улусы старшинаһы Иса Тәҡтинғолов командаһынан булған башҡорттар нигеҙ һала<ref name="ЧОЭ" >{{cite web |url=http://chel-portal.ru/enc/tuguzbaeva |title=Деревня Тугузбаева - Челябинская область |author= |website=Энциклопедия Челябинской области |date= |lang=ru |accessdate=2026-08-06}}</ref>. Ауыл уның тәүге өлөшөндә йәшәгән кешеләрҙең береһенең (Туғыҙбай) исеме менән аталған. == Халҡы == {{ Население | Тугузбаева (деревня) }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Chelyab-obl-stub}} {{Арғаяш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Арғаяш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең башҡорт ауылдары]] pyp1y2uhm50rl6faf7gjxd1axltz846 4 201391 1301900 2026-08-06T18:46:19Z Il Nur 5867 Яңы бит: == Исемлек == # [[Сулпы (биҙәүес)]] 1301900 wikitext text/x-wiki == Исемлек == # [[Сулпы (биҙәүес)]] o6se1d9gjqcgwjvxu1za240bdh3ga2n 1301902 1301900 2026-08-06T18:47:25Z Il Nur 5867 1301902 wikitext text/x-wiki == Исемлек == # [[Сулпы (биҙәүес)]] # [[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] a54rvhidy0xl1r9jtea287bztkpich2 1301918 1301902 2026-08-07T04:43:28Z Баныу 28584 1301918 wikitext text/x-wiki == Исемлек == # [[Башҡорттар]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] # [[Ерән ҡашҡа]] rhrd6jvze14xo7avkvlu22c8ciz2s32 1301920 1301918 2026-08-07T04:50:03Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1301920 wikitext text/x-wiki == Исемлек == # [[Башҡорттар]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] # [[Ерән ҡашҡа]] # [[Байыҡ (бейеү)]] # [[Ҡыҫтыбый]] # [[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] 4s4f5334e1wo0nwqn7zypdy0hcfgext 1301923 1301920 2026-08-07T04:55:42Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1301923 wikitext text/x-wiki == Исемлек == # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] nqw7xsom4lhqqt82wvely17kgvh7hva 1301926 1301923 2026-08-07T05:01:07Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1301926 wikitext text/x-wiki == Исемлек == # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] sf1x5efxovlu0mmr2fk5w4d0xf12j0v 1301927 1301926 2026-08-07T05:03:50Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1301927 wikitext text/x-wiki == Исемлек == # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] ntt3an8n9rvih5wp6gls24c6jos0qwd 1301928 1301927 2026-08-07T05:06:28Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1301928 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] {{колонки|конец}} kyw1i99gtbeb6ipwru27oboo5jxo5di 1301930 1301928 2026-08-07T05:12:20Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1301930 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] {{колонки|конец}} 20zyfibrkjw0qa4apu4b96sy1yfiamk 1301931 1301930 2026-08-07T05:14:11Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1301931 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] {{колонки|конец}} 2tqqnzy83xym7qacuyn7jzcpmb5ljdd 1301936 1301931 2026-08-07T05:27:32Z Баныу 28584 1301936 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] # [[Өфө мәсеттәре]] {{колонки|конец}} awkbwwkv5fl77xekwr6zc3uj1qoohfd 1301944 1301936 2026-08-07T05:49:40Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1301944 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] # [[Өфө мәсеттәре]] # [[Ҡояш культы]] {{колонки|конец}} b8u20pnrd4uoennw77r8ga78qe603h2 1301945 1301944 2026-08-07T05:54:03Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1301945 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] # [[Өфө мәсеттәре]] # [[Ҡояш культы]] # [[Башҡорт милли кейеме]] {{колонки|конец}} igu05p6q359ulzmgrp8n31x4aa932l6 1301946 1301945 2026-08-07T07:19:21Z Телсе 41238 [[Википедия:Вики-өләсәйҙәр мөһим мәҡәләләре]] битенең исемен [[Википедия:Вики-өләсәйҙәрҙең мөһим мәҡәләләре]] тип Телсе алыштырҙы 1301945 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] # [[Өфө мәсеттәре]] # [[Ҡояш культы]] # [[Башҡорт милли кейеме]] {{колонки|конец}} igu05p6q359ulzmgrp8n31x4aa932l6 1301955 1301946 2026-08-07T09:09:54Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1301955 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] # [[Өфө мәсеттәре]] # [[Ҡояш культы]] # [[Башҡорт милли кейеме]] # [[Башҡорт аты]] {{колонки|конец}} l2q7bq0ppgru2f4bvs0petx3q5c82px 0 201392 1301904 2026-08-06T19:09:29Z ~2026-43462-55 48553 Яңы бит: {{НП+Россия | статус = ауыл биләмәһе | русское название = Аҡбаш ауыл биләмәһе | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 55.2962939 | lon_deg = 60.8397744 | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | райо... 1301904 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл биләмәһе | русское название = Аҡбаш ауыл биләмәһе | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 55.2962939 | lon_deg = 60.8397744 | регион = Силәбе өлкәһе | регион в таблице = Силәбе өлкәһе | вид района = муниципаль район | район = Арғаяш районы | район в таблице = Арғаяш районы{{!}}Арғаяш | в регион = справа | административный центр = Аҡбаш (Арғаяш районы) | включает = 8 тораҡ пункт | дата основания = | глава = Файзуллина Эльвира Рамильевна | дата главы = | население = {{ Население | Акбашевское сельское поселение | тс }} | год переписи = {{ Население | Акбашевское сельское поселение | г }} | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | площадь = | ОКТМО = 75606410 | телефонный код = | почтовые индексы = | сайт = http://adm-akbashevskoe.ru }} '''Аҡбаш ауыл биләмәһе''' ({{lang-ru|Акбашевское сельское поселение}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] ауылы. == Халҡы == {{ Население | Акбашевское сельское поселение }} 2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауыл биләмәһендә башлыса [[башҡорттар]] йәшәй. == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты төрө | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = һаны | Выравнивание4 = right |%| [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] | ауыл, {{s|административ үҙәге}} | {{ Население | Акбашева | тс }} | | [[Оло Усман]] | ауыл | {{ Население | Большая Усманова | тс }} | | [[Болансы]] | ауыл | {{ Население | Буланцы | тс }} | | [[Кировский (Арғаяш районы)|Кировский]] | ҡасаба | {{ Население | Кировский (Аргаяшский район) | тс }} | | [[Көҙәш]] | ауыл | {{ Население | Кузяшева | тс }} | | [[Ләүәш (ауыл)|Ләүәш]] | ауыл | {{ Население | Левашева (деревня) | тс }} | | [[Кесе Усман]] | ауыл | {{ Население | Малая Усманова | тс }} | | [[Субар]] | ҡасаба | {{ Население | Чубары | тс }} }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://adm-akbashevskoe.ru Аҡбаш ауыл биләмәһенең рәсми сайты] * [https://wikipedia.org Акбашевское сельское поселение в Русской Википедии] {{Арғаяш районы муниципаль берәмектәре}} [[Категория:Арғаяш районының ауыл биләмәләре]] 087xai48wbxwx0ipxq4m6khhm3bwdah 1301952 1301904 2026-08-07T08:19:21Z Shirshikay 48080 яңыртыу 1301952 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аҡбаш ауыл биләмәһе''' ({{lang-ru|Акбашевское сельское поселение}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]]ндағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] ауылы. == Халҡы == {{ Население | Акбашевское сельское поселение }} 2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауыл биләмәһендә башлыса [[башҡорттар]] йәшәй. == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Оформление = standard sortable | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты төрө | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = һаны | Выравнивание4 = right |%| [[Аҡбаш (Арғаяш районы)|Аҡбаш]] | ауыл, {{s|административ үҙәге}} | {{ Население | Акбашева | тс }} | | [[Оло Усман]] | ауыл | {{ Население | Большая Усманова | тс }} | | [[Болансы]] | ауыл | {{ Население | Буланцы | тс }} | | [[Кировский (Арғаяш районы)|Кировский]] | ҡасаба | {{ Население | Кировский (Аргаяшский район) | тс }} | | [[Көҙәш]] | ауыл | {{ Население | Кузяшева | тс }} | | [[Ләүәш (ауыл)|Ләүәш]] | ауыл | {{ Население | Левашева (деревня) | тс }} | | [[Кесе Усман]] | ауыл | {{ Население | Малая Усманова | тс }} | | [[Субар]] | ҡасаба | {{ Население | Чубары | тс }} }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://adm-akbashevskoe.ru Аҡбаш ауыл биләмәһенең рәсми сайты] * [https://wikipedia.org Акбашевское сельское поселение в Русской Википедии] {{Арғаяш районы муниципаль берәмектәре}} [[Категория:Арғаяш районының ауыл биләмәләре]] drnfyn0gxx5u0djcyinrakrj0k5pc8p 0 201393 1301937 2026-08-07T05:33:03Z Shirshikay 48080 Яңы бит: {{Карточка | имя = UTC+05:00 | название = UTC+05:00 | стиль_вверху = background-color: #FFFF00; color: #000000; font-size: 125%; | изображение = [[File:Timezones2025 UTC+5.jpg|300px]] | подпись = UTC+05:00 сәғәт бүлкәте донъя картаһында | метка1 = Хәреф коды | текст1 = [[Екатеринбург ваҡыты|YEKT]] | метка2 = UTC-н... 1301937 wikitext text/x-wiki {{Карточка | имя = UTC+05:00 | название = UTC+05:00 | стиль_вверху = background-color: #FFFF00; color: #000000; font-size: 125%; | изображение = [[File:Timezones2025 UTC+5.jpg|300px]] | подпись = UTC+05:00 сәғәт бүлкәте донъя картаһында | метка1 = Хәреф коды | текст1 = [[Екатеринбург ваҡыты|YEKT]] | метка2 = UTC-нан тайпылыш | текст2 = +5 сәғәт | метка3 = Майҙаны | текст3 = 3,55 млн км² | метка4 = Халҡы | текст4 = ~270 млн кеше | метка5 = Был поястағы илдәр | текст5 = 9 ил:<br>{{Флагификация|Әзербайжан}}<br>{{Флагификация|Ҡаҙағстан}}<br>{{Флагификация|Мальдив Республикаһы}}<br>{{Флагификация|Пакистан}}<br>{{Флагификация|Рәсәй}}<br>{{Флагификация|Тажикстан}}<br>{{Флагификация|Төркмәнстан}}<br>{{Флагификация|Үзбәкстан}}<br>{{Флаг|Франция}} [[Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре]] }} '''UTC+05:00''' — [[Сәғәт поясы|сәғәт поясы]]<ref>[https://timeanddate.com UTC+05:00 бүлкәтендәге ағымдағы ваҡыт] timeanddate.com сайтында</ref>. == Йыл дауамында == * {{Флагификация|Казахстан}} * {{Флагификация|Узбекистан}} * {{Флагификация|Төркмәнстан}} * {{Флагификация|Тажикстан}} * {{Флагификация|Пакистан}} * {{Флагификация|Рәсәй}}: ** {{Флагификация|Башҡортостан}} ** {{Флагификация|Ҡурған өлкәһе}} ** {{Флагификация|Пермь крайы}} ** {{Флагификация|Свердловск өлкәһе}} ** {{Флагификация|Тюменская область}} ** {{Флагификация|Ханты-Мансийский автономный округ}} ** {{Флагификация|Ямал-Ненец автономиялы округы}} ** {{Флагификация|Силәбе өлкәһе}} ** {{Флагификация|Ырымбур өлкәһе}} * {{Флагификация|Мальдивы}} * {{Флагификация|Франция}} ([[Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре]]: [[Амстердам (утрау, Инди океаны)|Амстердам утрауы]], [[Сен-Поль (утрау)|Сен-Поль]], [[Крозе утрауҙары]], [[Кергелен (архипелаг)|Кергелен архипелагы]]) * {{Флагификация|Австралия}} ([[Херд һәм Макдональд утрауҙары]]) == Элек тулыһынса йәки өлөшләтә ҡулланылған төбәктәр == * {{Флагификация|Азербайджан}} ([[2016 йыл]]ға тиклем) * {{Флагификация|Иран}} (1979 йылға тиклем) * {{Флагификация|Рәсәй Федерацияһы}} (2010 йылдың 28 мартына тиклем, йәйге ваҡыт ҡына): ** {{Флагификация|Һамар өлкәһе}} (2014 йылдың 26 октябренә тиклем) ** {{Флагификация|Удмуртия}} (2014 йылдың 26 октябренә тиклем) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == https://timeanddate.com [[Категория:Сәғәт бүлкәттәре]] dzz6hwgmhf80evuh14jw6ynkj02qtgm 1301940 1301937 2026-08-07T05:44:53Z Shirshikay 48080 1301940 wikitext text/x-wiki {{Карточка | имя = UTC+05:00 | название = UTC+05:00 | стиль_вверху = background-color: #FFFF00; color: #000000; font-size: 125%; | изображение = [[File:Timezones2025 UTC+5.jpg|300px]] | подпись = UTC+05:00 сәғәт бүлкәте донъя картаһында | метка1 = Хәреф коды | текст1 = [[Екатеринбург ваҡыты|YEKT]] | метка2 = UTC-нан тайпылыш | текст2 = +5 сәғәт | метка3 = Майҙаны | текст3 = 3,55 млн км² | метка4 = Халҡы | текст4 = ~270 млн кеше | метка5 = Был поястағы илдәр | текст5 = 9 ил:<br>{{Флагификация|Әзербайжан}}<br>{{Флагификация|Ҡаҙағстан}}<br>{{Флагификация|Мальдив Республикаһы}}<br>{{Флагификация|Пакистан}}<br>{{Флагификация|Рәсәй}}<br>{{Флагификация|Тажикстан}}<br>{{Флагификация|Төркмәнстан}}<br>{{Флагификация|Үзбәкстан}}<br>{{Флаг|Франция}} [[Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре]] }} '''UTC+05:00''' — [[Сәғәт поясы|сәғәт поясы]]. == Йыл дауамында == * {{Флагификация|Казахстан}} * {{Флагификация|Узбекистан}} * {{Флагификация|Төркмәнстан}} * {{Флагификация|Тажикстан}} * {{Флагификация|Пакистан}} * {{Флагификация|Рәсәй}}: ** {{Флагификация|Башҡортостан}} ** {{Флагификация|Ҡурған өлкәһе}} ** {{Флагификация|Пермь крайы}} ** {{Флагификация|Свердловск өлкәһе}} ** {{Флагификация|Тюменская область}} ** {{Флагификация|Ханты-Манси автономиялы округы}} ** {{Флагификация|Ямал-Ненец автономиялы округы}} ** {{Флагификация|Силәбе өлкәһе}} ** {{Флагификация|Ырымбур өлкәһе}} * {{Флагификация|Мальдивы}} * {{Флагификация|Франция}} ([[Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре]]: [[Амстердам (утрау, Инди океаны)|Амстердам утрауы]], [[Сен-Поль (утрау)|Сен-Поль]], [[Крозе утрауҙары]], [[Кергелен (архипелаг)|Кергелен архипелагы]]) * {{Флагификация|Австралия}} ([[Херд һәм Макдональд утрауҙары]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == https://timeanddate.com [[Категория:Сәғәт бүлкәттәре]] [[en:UTC+05:00]] [[ru:UTC+05:00]] 87wdjk4edjed1w0vk20j0l0eodgv91v 1301951 1301940 2026-08-07T08:07:25Z Shirshikay 48080 1301951 wikitext text/x-wiki {{Карточка | имя = UTC+05:00 | название = UTC+05:00 | стиль_вверху = background-color: #FFFF00; color: #000000; font-size: 125%; | изображение = [[File:Timezones2025 UTC+5.jpg|300px]] | подпись = UTC+05:00 сәғәт бүлкәте донъя картаһында | метка1 = Хәреф коды | текст1 = [[Екатеринбург ваҡыты|YEKT]] | метка2 = UTC-нан тайпылыш | текст2 = +5 сәғәт | метка3 = Майҙаны | текст3 = 3,55 млн км² | метка4 = Халҡы | текст4 = ~270 млн кеше | метка5 = Был поястағы илдәр | текст5 = 9 ил:<br>{{Флагификация|Әзербайжан}}<br>{{Флагификация|Ҡаҙағстан}}<br>{{Флагификация|Мальдив Республикаһы}}<br>{{Флагификация|Пакистан}}<br>{{Флагификация|Рәсәй}}<br>{{Флагификация|Тажикстан}}<br>{{Флагификация|Төркмәнстан}}<br>{{Флагификация|Үзбәкстан}}<br>{{Флаг|Франция}} [[Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре]] }} '''UTC+05:00''' — [[сәғәт бүлкәте]]. == Йыл дауамында == * {{Флагификация|Казахстан}} * {{Флагификация|Узбекистан}} * {{Флагификация|Төркмәнстан}} * {{Флагификация|Тажикстан}} * {{Флагификация|Пакистан}} * {{Флагификация|Рәсәй}}: ** {{Флагификация|Башҡортостан}} ** {{Флагификация|Ҡурған өлкәһе}} ** {{Флагификация|Пермь крайы}} ** {{Флагификация|Свердловск өлкәһе}} ** {{Флагификация|Тюменская область}} ** {{Флагификация|Ханты-Манси автономиялы округы}} ** {{Флагификация|Ямал-Ненец автономиялы округы}} ** {{Флагификация|Силәбе өлкәһе}} ** {{Флагификация|Ырымбур өлкәһе}} * {{Флагификация|Мальдивы}} * {{Флагификация|Франция}} ([[Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре]]: [[Амстердам (утрау, Инди океаны)|Амстердам утрауы]], [[Сен-Поль (утрау)|Сен-Поль]], [[Крозе утрауҙары]], [[Кергелен (архипелаг)|Кергелен архипелагы]]) * {{Флагификация|Австралия}} ([[Херд һәм Макдональд утрауҙары]]) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == https://timeanddate.com [[Категория:Сәғәт бүлкәттәре]] [[en:UTC+05:00]] [[ru:UTC+05:00]] a87phl0vvziu8eerz6p9h6h2ntebyc0 4 201394 1301947 2026-08-07T07:19:21Z Телсе 41238 [[Википедия:Вики-өләсәйҙәр мөһим мәҡәләләре]] битенең исемен [[Википедия:Вики-өләсәйҙәрҙең мөһим мәҡәләләре]] тип Телсе алыштырҙы 1301947 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Википедия:Вики-өләсәйҙәрҙең мөһим мәҡәләләре]] q0hudxt4pctc37o7ac96gdhrag29bu4