Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 1807 1302046 1301959 2026-08-08T06:13:30Z Shirshikay 48080 күренеште төҙәтеү 1302046 wikitext text/x-wiki {{coord|54|32|N|60|20|E|type:adm1st_region:RU|display=title}} {{Ук}} '''Силәбе өлкәһе''' ({{lang-ru|Челябинская область}}) — өлкә, [[Рәсәй|Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Көньяҡ Урал]]да урынлашҡан. Административ үҙәге — [[Силәбе]] ҡалаһы. 2019 йылдан өлкә губернаторы — '''Текслер Алексей Леонидович''' == Тарихы == Өлкә [[Тарихи Башҡортостан]] биләмәһендә урынлашҡан. Cиләбе өлкәһенең территорияһы 1744 −1919 йылдарҙа [[Ырымбур губернаһы]] составында (1737—1781 йылдарҙа күпселек территорияһы [[Ырымбур губернаһы|губернаһының]] [[Иҫәт провинцияһы]] составында). 1919 йылда [[Ырымбур губернаһы]] Ырымбур һәм Силәбе губерналарына бүленә. 1923 йылдың 3 ноябрендә Силәбе губернаһы бөтөрөлә һәм уның территорияһы үҙәге Свердловск ҡалаһында булған Урал өлкәһенә индерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарында Силәбе өлкәһе ойошторола, уның территорияһы ғәмәлдәге Урал өлкәһенән бүленеп алына. Силәбе өлкәһе составында шул уҡ көндә башлыса башҡорттар йәшәгән райондарҙы үҙ эсенә алған [[Арғаяш милли округы]] ойошторола, 1934 йылдың 17 ноябренән был милли округ бөтөрөлә. 1943 йылда<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12257-sil-be-lk-e]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Силәбе өлкәһе составынан [[Ҡурған өлкәһе]] айырылып сыға. == Географияһы == [[Урал федераль округы]]на инә. [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]], [[Ҡурған өлкәһе|Ҡурған]] һәм [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]] өлкәләре, [[Башҡортостан]] һәм [[Ҡаҙағстан]] республикалары менән сиктәш. Ҙур ҡалалары — [[Силәбе]], [[Магнитогорск]], [[Златоуст]], [[Озёрск]], [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]], [[Троицк]], [[Копейск]], [[Снежинск]] === Йылғалар === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:left; width:350px;" |- ! class="headerSort" style="background:#ececec;" | Йылға исеме |- | [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] |- | [[Уй (Тубыл ҡушылдығы)|Уй]] |- | [[Әй (йылға)|Әй]] |- | [[Яйыҡ]] |- | [[Йүрүҙән (йылға)|Йүрүҙән]] |} === Күлдәр === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:left; width:350px;" |- ! class="headerSort" style="background:#ececec;" | Күл исеме |- | [[Йөрәккүл]] |- | [[Ҡалды]] |- | [[Ҡомкүл]] |- | [[Өйәлге]] |- | [[Сыбаркүл]] |- | [[Түрғәяҡ]] |- | [[Һуңкүл]] |} == Халҡы == Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 38,24 кеше/км². Урбанизация — 81,8 % <div style="text-align: center;">'''Силәбе өлкәнең халыҡ һаны (кеше) динамикаһы:'''</div> {{Wikidata/Population}} === Милли состав === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:right; width:450px;" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:#ececec;" | Иң өлкән халыҡтары |- ! class="headerSort" style="text-align:left; width:15%;" | Йыл ! style="width:22%;" | [[Урыҫтар]] ! style="width:21%;" | [[Татарҙар]] ! style="width:21%;" | [[Башҡорттар]] ! style="width:21%;" | Күрһәтмәгәндәр |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 1989 | 2 929 507<br /><small>(81,0 %)</small> | 224 605<br /><small>(6,21 %)</small> | 161 169<br /><small>(4,45 %)</small> | 0<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 2002 | 2 965 885<br /><small>(82,3 %)</small> | 205 087<br /><small>(5,69 %)</small> | 166 372<br /><small>(4,62 %)</small> | 11 028<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" |! style="background:#f9f9f9;" | 2010 | 2 829 899<br /><small>(83,8 %)</small> | 180 913<br /><small>(5,36 %)</small> | 162 513<br /><small>(4,81 %)</small> | 99 144<br /><small>(—)</small> |- style="text-align:left;" ! style="background:#f9f9f9;" | 2020 | 2 526 414<br /><small>(86,3 %)</small> | 120 242<br /><small>(4,11 %)</small> | 128 071<br /><small>(4,37 %)</small> | 505 200<br /><small>(—)</small> |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:right; width:450px;" |- ! colspan="3" style="text-align:center; background:#ececec;" | 2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡты иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре |- ! class="headerSort" style="text-align:left; width:60%;" | Милләт ! style="width:25%;" | Кеше һаны ! style="width:15%;" | % |- style="text-align:left;" | [[Урыҫтар]] || {{dts|2829899}} || 83,8 |- style="text-align:left;" | [[Татарҙар|Татарҙар]] || {{dts|180913}} || 5,36 |- style="text-align:left;" | [[Башҡорттар]] || {{dts|162513}} || 4,81 |- style="text-align:left;" | [[Украиндар]] || {{dts|50081}} || 1,48 |- style="text-align:left;" | [[Ҡаҙаҡтар]] || {{dts|35297}} || 1,05 |- style="text-align:left;" | [[Немецтар]] || {{dts|18687}} || 0,55 |- style="text-align:left;" | [[Белорустар]] || {{dts|13035}} || 0,39 |- style="text-align:left;" | [[Мордвалар]] || {{dts|12147}} || 0,36 |- style="text-align:left;" | [[Әрмәндәр]] || {{dts|9311}} || 0,28 |- style="text-align:left;" | [[Нуғайбәктәр]] || {{dts|7679}} || 0,23 |- style="text-align:left;" | [[Тажиктар]] || {{dts|7375}} || 0,22 |- style="text-align:left;" | [[Әзербайжандар]] || {{dts|7213}} || 0,21 |- style="text-align:left;" | [[Сыуаштар]] || {{dts|6819}} || 0,20 |- style="text-align:left;" | [[Үзбәктәр]] || {{dts|6446}} || 0,19 |- style="text-align:left;" | [[Сиғандар]] || {{dts|4266}} || 0,13 |- style="text-align:left;" | [[Марийҙар]] || {{dts|3695}} || 0,11 |- style="text-align:left;" | [[Йәһүдтәр]] || {{dts|3358}} || 0,10 |- style="text-align:left;" | [[Удмурттар]] || {{dts|2421}} || 0,07 |- style="text-align:left;" | [[Молдавандар]] || {{dts|1618}} || 0,05 |- style="text-align:left;" | [[Грузиндар]] || {{dts|1417}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | [[Ҡырғыҙҙар]] || {{dts|1410}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | [[Поляктар]] || {{dts|1185}} || 0,04 |- style="text-align:left;" | Милләтте күрһәтмәгәндәр || {{dts|99144}} || — |} == Иҡтисады == Өлкә иҡтисадында метталлургия (эске тулайым продукттың 60 проценты) һәм машиналар төҙөү (эске тулайым продукттың 15 проценты) сәнәғәт өлөшө ҙур. Эре предприятилар: Магниторск металлургия комбинаты, [[Мечел]], Силәбе трактор заводы, Урал автомобиль заводы һәм башҡалар. Өлкә илдең металлургия һәм тау сәнәғәте үҙәктәренең береһе. Силәбе сәнәғәтенең тарихы XVII быуаттан башлана. Рәсәй Президенты Владимир Путин әйтеүенсә, Силәбе өлкәһе — Рәсәйҙен сәнәғәт йөрәге.<ref>[http://kremlin.ru/news/20061 Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу. 15.01.14]</ref> <blockquote> ''Проблем, я сказал, много, но регион очень важный для нас, это промышленное сердце России, можно сказать.'' <br /> '''Тәғәйенләнғән губернатор Борис Дубровский менән осрашыу ваҡытында. 15.01.14''' </blockquote> == Дәүләт ҡоролошо == Силәбе өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. === Башҡарма власть === {{articlereference| Силәбе өлкәһе Хөкүмәте}} {{articlereference| Силәбе өлкәһе Губернаторы}} [[Силәбе өлкәһе Губернаторы]] — өлкә башлығы һәм өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. [[Силәбе өлкәһе Хөкүмәте]] етәксеһе. Силәбе өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Силәбе өлкәһе Уставы менән билдәләнгән. === Суд власы === Силәбе өлкәһе суд системаһы составында: # [[Силәбе өлкәһе өлкә суды]], [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды # [[Силәбе өлкәһе арбитраж суды]] , [[Рәсәйҙен юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды === Закондар сығарыу власы === {{articlereference| Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы}} Өлкә Парламенты — [[Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы|Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы]]. == Административ бүленеше == {| class=tiles width="100%" bgcolor="#fff" border="0" cellpadding="3px" cellspacing="2px" |- align="center" bgcolor="#e6eeff" !colspan=2 | '''Муниципаль райондар''' ! '''Ҡала округтар''' ! '''Административ картаһы''' |- valign="top" align="left" bgcolor="#f2f6ff" | 1. [[Агаповка районы]] <br /> 2. [[Арғаяш районы]]<br /> 3. [[Әшә районы]]<br /> 4. [[Бреды районы]]<br /> 5. [[Варна районы]]<br /> 6. [[Үрге Урал районы]]<br /> 7. [[Яманйылға районы]]<br /> 8. [[Этҡол районы]]<br /> 9. [[Кәртәле районы]]<br /> 10. [[Кәҫле районы]]<br /> 11. [[Ҡытау-Ивановск районы]]<br /> 12. [[Ҡыҙыл районы]]<br /> 13. [[Коркино районы]]<br /> 14. [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]]<br /> | 15. [[Ҡоншаҡ районы]]<br /> 16. [[Ҡүҫа районы]]<br /> 17. [[Нуғайбәк районы]]<br /> 18. [[Наҙы-Петровск районы]]<br /> 19. [[Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)|Октябрьский районы]]<br /> 20. [[Пласт районы]]<br /> 21. [[Һатҡы районы]]<br /> 22. [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡарағай районы]]<br /> 23. [[Троицк районы (Силәбе өлкәһе)|Троицк районы]]<br /> 24. [[Уйылға районы]]<br /> 25. [[Уй районы]]<br /> 26. [[Сыбаркүл районы]]<br /> 27. [[Чесма район]]<br /> | I. [[Үрге Өпәле]]<br /> II. [[Златоуст]]<br /> III. [[Ҡарабаш (ҡала)|Ҡарабаш]]<br /> IV. [[Копейск]]<br /> V. [[Ҡыштым]]<br /> VI. [[Локомотив]]<br /> VII. [[Магнитогорск]]<br /> VIII. [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]<br /> IX. [[Озёрск (Силәбе өлкәһе)|Озёрск]]<br /> X. [[Снежинск]]<br /> XI. [[Трёхгорный]]<br /> XII. [[Троицк (Силәбе өлкәһе)|Троицк]]<br /> XIII. [[Ҡытаутамаҡ]]<br /> XIV. [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]]<br /> XV. [[Силәбе]]<br /> XVI. [[Южноуральск]]<br /> |style="background:#FFFFFF"|[[Файл:Chelyab-oblast.svg|thumb|center|300px|Административно-территориаль ҡоролошо, Силәбе өлкәһе]] |- |} <div style="position: relative; width: 500px;"> [[Файл: Outline map of Chelyabinsk Oblast OSM.svg|500px]] {{метка изображения|x=0.51|y=0.24|scale=500|text=[[Арғаяш районы]]}} {{метка изображения|x=0.65|y=0.14|scale=500|text=[[Ҡоншаҡ районы]]}} {{метка изображения|x=0.0|y=0.35|scale=500|text=[[Әшә районы]]}} {{метка изображения|x=0.04|y=0.45|scale=500|text=[[Ҡатау-Ивановск районы]]}} {{метка изображения|x=0.2|y=0.4||scale=500|text=[[Һатҡы районы]]}} {{метка изображения|x=0.3|y=0.25||scale=500|text=[[Ҡүҫа районы]]}} {{метка изображения|x=0.33|y=0.33||scale=500|text= [[Златоуст]]}} {{метка изображения|x=0.4|y=0.39||scale=500|text= [[Мейәс (ҡала)|Мейәс]]}} {{метка изображения|x=0.5|y=0.9||scale=500|text= [[Кәртәле районы]]}} {{метка изображения|x=0.64|y=0.8||scale=500|text= [[Варна районы]]}} {{метка изображения|x=0.5|y=1||scale=500|text= [[Бреды районы]]}} {{метка изображения|x=0.3|y=1||scale=500|text= [[Коркино районы]]}} {{метка изображения|x=0.7|y=0.27||scale=500|text= [[Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]]}} {{метка изображения|x=0.49|y=0.18||scale=500|text= '''[[Силәбе]]'''}} {{метка изображения|x=0.7|y=0.41||scale=500|text= [[Этҡол районы]]}} {{метка изображения|x=0.18|y=0.8||scale=500|text= [[Магнитогорск]]}} {{метка изображения|x=0.18|y=0.85||scale=500|text= [[Агаповка районы]]}} {{метка изображения|x=0.2|y=0.68||scale=500|text= [[Үрге Урал районы]]}} </div> {{clear}} == Силәбе өлкәһе башҡорттары == Силәбе өлкәһе башҡорттары [[Урал аръяғы]] башҡорттарына ҡарай, [[Оло Иркәбай]], [[Оло Усман]], [[Кесе Ҡаҙаҡбай]], [[Кесе Ултыраҡ]], [[Ялтыр]] (бөтәһе — 99), [[Кесе Ҡаҙаҡбай]], [[Ләүәш]], [[Нөркә]] (ауыл составында башҡорттар — 100 %) һәм башҡа торама пункттарҙа тупланып йәшәй. Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы, «Башҡорт халыҡ үҙәге» Силәбе өлкә йәмәғәт ойошмаһы (1991 й. алып), «Башҡорт йәштәре иттифағы» төбәк ойошмаһы (2006 й. алып; икеһе лә Силәбелә) эшләй. Силәбе өлкәһе Башҡорт драма театры, Башҡорт филармонияһы, Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, Ҡурсаҡ театры, [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры|Салауат драма театры]], [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Сибай драма театры]], «Сулпан» театры һ.б. гастролдәре үтә; рәссамдар [[Домашников Борис Фёдорович|Б. Ф. Домашников]], С. Б. Краснов, [[Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы|Ә. Ф. Лотфуллин]], А. Н. Романов, [[Сөләймәнов Йәлил Әхмәт улы|Й. Ә. Сөләймәнов]]тарҙың «Һары бейә» һынлы сәнғәт төркөмө ағзаларының эштәре күрһәтелә һ.б. [[Арғаяш районы|Арғаяш]] һәм Ҡоншаҡ райондары мәктәптәрендә башҡорт теле мотлаҡ предмет булараҡ өйрәнелә; Силәбе университетында һәм 1-се Силәбе педагогия колледжының Арғаяш филиалында башҡорт теле уҡытыусылары әҙерләнә, башҡорттар тупланып йәшәгән райондарҙа «Башҡорт юлдаш телевидениеһы» тапшырыуҙары күрһәтелә, Силәбе өлкәһе торама пункттары китапханалары башҡорт телендәге дәреслектәр, уҡыу әсбаптары менән тәьмин ителә. '''Силәбе өлкәһе башҡорт ауылдары''' — Силәбе өлкәһендә милләт буйынса [[башҡорттар]] күпләп йәшәгән ауылдар. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 174 ауылда башҡорттар күпләп йәшәй. == Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек == Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе араһында тиҫтәнән ашыу докуменнтарға ҡул ҡуйылған: # Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә (1997), # Хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (1998), # Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм Силәбе өлкәһе Хөкүмәте араһында Сауҙа-иҡтисад, фәнни-техник, социаль һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһында килешеү (2003), # БР Хөкүмәте һәм «Магнитогорск металлургия комбинаты» ПАЙ араһында килешеү (2006) # БР Архив эштәре буйыса дәүләт комитеты һәм Силәбе өлкәһе хакимиәтенең Архив эштәре буйынса комитеты араһында килешеү, 1997 # БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм Силәбе өлкәһе Һаулыҡ һаҡлау бүлеге араһында хеҙмәттәшлек килешеү (1997), # Өфө һәм Силәбе хакимиәттәре араһында Хеҙмәттәшлек килешеү (1999) # 1991 й. алып БР һәм Силәбе өлкәһе РФ субъекттарының «Оло Урал» иҡтисади хеҙмәттәшлек төбәк-ара ассоциацияһына инә. 1997 й. башлап Силәбелә БР-ҙың Даими вәкиллеге эшләй, 2004—2008 йылдарҙа Магнитогорскиҙа Даими вәкиллек бурыстарын «Башҡорт Сауҙа Йорто» атҡара. БР һәм Силәбе өлкәһе сауҙа әйләнеше 2009 й. 25,2 млрд һум тәшкил итә. Силәбе өлкәһе делегаттары 1—3 сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары эшендә ҡатнаша. Силәбе органик быяла заводында буялған органик быяла алыу өсөн Органик химия институтында эшләнгән технологиялар индерелгән; Силәбе цинк заводында [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның цинк концентраттары эшкәртелә. БР һәм Силәбе өлкәһе иҡтисады һәм мәҙәниәте көндәре ([[Магнитогорск]], 2001), Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуының 450 йыллығына арнап, «Силәбе өлкәһендә Өлкә Һабантуйы» халыҡ байрамы уҙғарыла (Арғаяш районы, 2007); башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадалары һәм көндәре, ҡоролтайҙары (1993 й. алып), йыл һайын өлкә һәм ҡала һабантуйҙары үткәрелә. 2000 йылдан алып Арғаяш районының Арғаяш ауылында [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]] вәкиллеге эшләй. «Арғужа» (Арғаяш, 1998 й. алып), «Мираҫ», гәзите нәшер ителә. == Билдәле шәхестәр == [[Бикбулатов Наил Вәли улы]], [[Вәлиев Дамир Жәүәт улы|Д. Ж. Вәлиев]], [[Заимов Халиҡ Шакир улы|Х. Ш. Заимов]], [[Ихсанов Зәйнулла Әмин улы|З. Ә. Ихсанов]], [[Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы|К. К. Кинйәбулатова]], [[Көсөков Раил Фазыл улы|Р. Ф. Көсөков]], [[Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы|Х. Ҡ. Ҡушаев]], Д. Н. Лазарева, В. М. Перчаткин, О. А. Пономарёв, Х. Ш. Самохужин, [[Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы|Ҡ. Р. Тимерғәзин]] һ. б. эшмәкәрлеге Башҡортостан менән бәйле. * [[Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы]] (11.04.1959), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2001 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Октябрьский филиалында кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2000). [[Һатҡы районы]] [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] ҡасабаһынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly Башҡорт энциклопедияһы — Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160406011652/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1331-ary-lanov-ism-il-ni-uly |date=2016-04-06 }}{{V|8|04|2019}}</ref>. * [[Ядренников Василий Иванович]] (27.03.1929—5.12.2017), хужалыҡ эшмәкәре. 1970—1989 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы управляющийы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты һәм ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1991) һәм БАССР‑ҙың (1978) атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Ленин ордены|Ленин]] (1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) ордендары кавалеры. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1996). [[Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)|Ҡыҙыл Армия районы]] Боровое ауылынан<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17905-yadrennikov-vasilij-ivanovich Башҡорт энциклопедияһы — Ядренников Василий Иванович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|24|03|2019}}</ref>. == Галерея == <gallery> Файл:Simonovskiy.JPG|[[Мейәс (ҡала)|Мейәс]] музейы, XIX быуатта төҙөлгән бина Файл:Serpeevka village.JPG|Өлкәнең көнсығышы Файл:2009._Марка_России_stamp_hi12617764084b352e18509e0.jpg| Рәсәй Почтаһының маркаһы, [[2009]] </gallery> == Мәҙәниәте == 2015 йылдың ғинуарынан өлкә губернаторы Борис Дубровский һәм Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов башланғысы менән Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» исемендә ижтимағи-сәйәси гәзит сыға башланы. Баҫманың тиражы — һигеҙ мең дана, ул ай һайын нәшер ителә. Гәзит Силәбе башҡорттары йәшәгән биләмәләрҙә бушлай таратыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.bashinform.ru/bash/689906/ Силәбе өлкәһендә рус һәм башҡорт телдәрендә «Уралым» гәзите сыға башланы] {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Силәбе өлкәһе}} [[Категория:Силәбе өлкәһе]] kc1jj7rkhph41d9ensab175iusk1m6o 0 3787 1302071 1282685 2026-08-08T08:33:15Z ~2026-43596-56 48567 яңыртыу 1302071 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ингли́з теле''', {{lang-en|(the) English (language)}} — [[Бөйөк Британия|Британияла]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]], [[Австралия]]ла һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә рәсми тел, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ның]] алты рәсми теленең береһе. 380 миллион кеше өсөн инглиз теле туған тел булып тора, ә 1,135 миллион кеше өсөн икенсе тел булып тора.<ref>List of languages by total number of speakers</ref> ==Ҡылым == Инглиз телендә ҡылымдар бүленәләр : * '' Төҙөлөү буйынса '' — ябайға, яһалмаға, ҡушмаға. ''Ябай ҡылымдар'' префикстар һәм суффикстарһыҙ була. ''Яһалма ҡылымдар '' ябай ҡылымдарҙан барлыҡҡа килә, префикстар (мәҫәлән, un-, re-, dis-) йәки суфикстар (мәҫәлән, -ize, -ify, -en) ҡушып. ''Ҡушымта ҡылымдар'' төрлө структуралар ҡушылып төҙөлә. * ''Ҡылымдар артынан тултырыусы булмау йәки булыу'' — күсемле һәм күсемһеҙ. * ''Үҙенең '' '''II''' ''и'' '''III''' ''форма төҙөү буйынса'' — дөрөҫ һәм яңылыш Һәр ҡылым 4 формалы : {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 480px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; text-align: left;" | Ҡылым формаларының миҫалдары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Infinitive !! style="width: 20%;" | Past Simple !! style="width: 20%;" | P II !! style="width: 20%;" | P I !! style="width: 20%;" | Тәржемәһе |- | '''come'''<br><small>[kʌm]</small> || came<br><small>[keɪm]</small> || come<br><small>[kʌm]</small> || coming<br><small>[ˈkʌm.ɪŋ]</small> || ''килергә'' |- | '''go'''<br><small>[ɡəʊ]</small> || went<br><small>[went]</small> || gone<br><small>[ɡɒn]</small> || going<br><small>[ˈɡəʊ.ɪŋ]</small> || ''йөрөргә'' |- | '''speak'''<br><small>[spiːk]</small> || spoke<br><small>[spəʊk]</small> || spoken<br><small>[ˈspəʊkən]</small> || speaking<br><small>—</small> || ''һөйләргә'' |- | '''know'''<br><small>[nəʊ]</small> || knew<br><small>[njuː]</small> || known<br><small>[nəʊn]</small> || knowing<br><small>—</small> || ''белергә'' |- | '''feel'''<br><small>[fiːl]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || feeling<br><small>—</small> || ''һиҙеү, тойоу'' |- | '''hear'''<br><small>[hɪər]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || hearing<br><small>—</small> || ''тыңларға'' |- | '''see'''<br><small>[siː]</small> || saw<br><small>[sɔː]</small> || seen<br><small>[siːn]</small> || seeing<br><small>—</small> || ''күрергә'' |} === Дөрөҫ булмаған ҡылымдар === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (1/3: A–E) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **awake** || [ə'weik] || awoke || [ə'wəuk] || awoken || [ə'wəukən] || уятыу, уянырға |- | **be** || [bi:] || was, were || [wɔz], [wз:] || been || [bi:n] || булыу |- | **bear** || [bɛə] || bore || [bɔ:] || born || [bɔ:n] || тыуырға, килтерергә |- | **beat** || [bi:t] || beat || [bi:t] || beaten || ['bi:tn] || туҡмарға, һуғырға |- | **become** || [bɪ 'kʌm] || became || [bɪ 'keɪm] || become || [bɪ 'kʌm] || булырға |- | **begin** || [bɪ 'gɪn] || began || [bɪ 'gæn] || begun || [bɪ 'gʌn] || башланырға |- | **bend** || [bend] || bent || [bent] || bent || [bent] || бөгөлөргә, бөгөргә |- | **bind** || [baɪnd] || bound || [baʊnd] || bound || [baʊnd] || бәйләргә |- | **bite** || [baɪt] || bit || [bɪt] || bitten || ['bɪtn] || тешләү, тешләргә |- | **bleed** || [bli:d] || bled || [bled] || bled || [bled] || ҡан ебәреү, ҡан ағырға |- | **blow** || [blou] || blew || [blu:] || blown || [bloun] || өрөргә, иҫәргә |- | **break** || [breɪk] || broke || [brouk] || broken || ['broukən] || ватырға, һындырырға |- | **breed** || [bri:d] || bred || [bred] || bred || [bred] || тәрбиәләү, үрсетергә |- | **bring** || [brɪŋ] || brought || [brɔ:t] || brought || [brɔ:t] || килтереү, алып килергә |- | **build** || [bɪld] || built || [bɪlt] || built || [bɪlt] || төҙөү, ҡоророрға |- | **burn** || [bɜ:rn] || burnt || [bз:nt] || burnt || [bз:nt] || яныу, яндырырға |- | **burst** || [bз:st] || burst || [bз:st] || burst || [bз:st] || шартлатыу, ярылырға |- | **buy** || [baɪ] || bought || [bɔ:t] || bought || [bɔ:t] || һатып алыу |- | **cast** || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || ҡалдырыу, ташлау |- | **catch** || [kætʃ] || caught || [kɔ:t] || caught || [kɔ:t] || тоторға, тотоп алырға |- | **choose** || [tʃu:z] || chose || [tʃouz] || chosen || ['tʃouzən] || һайлау, һайлап алыу |- | **come** || [kʌm] || came || [keɪm] || come || [kʌm] || килергә |- | **cost** || [kɒst] || cost || [kɒst] || cost || [kɒst] || хаҡы булырға |- | **cut** || [kʌt] || cut || [kʌt] || cut || [kʌt] || киҫергә |- | **dig** || [dɪg] || dug || [dʌg] || dug || [dʌg] || ҡаҙырға |- | **do** || [du:] || did || [dɪd] || done || [dʌn] || эшләргә |- | **draw** || [drɔ:] || drew || [dru:] || drawn || [drɔ:n] || һүрәт төшөрөү |- | **dream** || [dri:m] || dreamt || [dremt] || dreamt || [dremt] || төш күреү, хыялланыу |- | **drink** || [drɪŋk] || drank || [dræŋk] || drunk || [drʌŋk] || эсергә |- | **drive** || [draɪv] || drove || [drouv] || driven || ['drɪvən] || йөрөтөү (автомобиль) |- | **eat** || [i:t] || ate || [eɪt, et] || eaten || ['i:tn] || ашарға |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (2/3: F–R) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **fall** || [fɔ:l] || fell || [fel] || fallen || ['fɔ:lən] || йығылырға |- | **feed** || [fi:d] || fed || [fed] || fed || [fed] || ашатырға |- | **feel** || [fi:l] || felt || [felt] || felt || [felt] || хис итеү, тойоу |- | **fight** || [faɪt] || fought || [fɔ:t] || fought || [fɔ:t] || көрәшергә |- | **find** || [faɪnd] || found || [faʊnd] || found || [faʊnd] || табыу |- | **fit** || [fit] || fit || [fit] || fit || [fit] || яҡынлашыу, тап килергә |- | **fly** || [flaɪ] || flew || [flu:] || flown || [floun] || осоу |- | **forget** || [fər 'get] || forgot || [fər 'gɒt] || forgotten || [fər 'gɒtn] || онотоу |- | **forgive** || [fər 'gɪv] || forgave || [fər 'geɪv] || forgiven || [fər 'gɪvən] || кисереү |- | **freeze** || [fri:z] || froze || [frouz] || frozen || ['frouzən] || өшөү |- | **get** || [get] || got || [gɒt] || got || [gɒt] || алырға |- | **give** || [gɪv] || gave || [geɪv] || given || ['gɪvən] || биреү |- | **go** || [gou] || went || [went] || gone || [gɒn] || йөрөү, барырға |- | **grow** || [grou] || grew || [gru:] || grown || [groun] || үҫеү, үҫтерергә |- | **hang** || [hæŋ] || hung || [hʌŋ] || hung || [hʌŋ] || эленеп тороу |- | **have** || [hæv] || had || [hæd] || had || [hæd] || эйә булыу, бар |- | **hear** || [hɪər] || heard || [hɜ:rd] || heard || [hɜ:rd] || ишетеү |- | **hide** || [haɪd] || hid || [hɪd] || hidden || ['hɪdn] || йәшереү |- | **hit** || [hɪt] || hit || [hɪt] || hit || [hɪt] || тейҙереү, һуғырға |- | **hold** || [hould] || held || [held] || held || [held] || тотоу |- | **hurt** || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || яралау, ауыртырға |- | **keep** || [ki:p] || kept || [kept] || kept || [kept] || һаҡлау |- | **kneel** || [ni:l] || knelt || [nelt] || knelt || [nelt] || тубыҡланып тороу |- | **knit** || [nɪt] || knit || [nɪt] || knit || [nɪt] || бәйләргә |- | **know** || [nou] || knew || [nu:] || known || [noun] || белергә |- | **lay** || [leɪ] || laid || [leɪd] || laid || [leɪd] || һалырға |- | **lead** || [li:d] || led || [led] || led || [led] || етәкләү |- | **lean** || [li:n] || leant || [lent] || leant || [lent] || эйелеү |- | **learn** || [lɜ:rn] || learnt || [lɜ:rnt] || learnt || [lɜ:rnt] || уҡырға, өйрәнергә |- | **leave** || [li:v] || left || [left] || left || [left] || ҡалдырыу |- | **lend** || [lend] || lent || [lent] || lent || [lent] || бурысҡа биреү |- | **let** || [let] || let || [let] || let || [let] || рөхсәт итеү |- | **lie** || [laɪ] || lay || [leɪ] || lain || [leɪn] || ятыу |- | **light** || [lait] || lit || [lit] || lit || [lit] || яҡтыртыу, яндырыу |- | **lose** || [lu:z] || lost || [lɒst] || lost || [lɒst] || юғалтыу |- | **make** || [meɪk] || made || [meɪd] || made || [meɪd] || эшләү |- | **mean** || [mi:n] || meant || [ment] || meant || [ment] || аңлатыу |- | **meet** || [mi:t] || met || [met] || met || [met] || осратыу, ҡаршы алыу |- | **mistake** || [mis'teik] || mistook || [mis'tuk] || mistaken || [mis'teik(e)n] || хаталаныу |- | **pay** || [peɪ] || paid || [peɪd] || paid || [peɪd] || түләү |- | **put** || [pʊt] || put || [pʊt] || put || [pʊt] || ҡуйырға |- | **read** || [ri:d] || read || [red] || read || [red] || уҡырға |- | **ride** || [raɪd] || rode || [roud] || ridden || ['rɪdn] || атҡа атланып йөрөү |- | **ring** || [rɪŋ] || rang || [ræŋ] || rung || [rʌŋ] || шылтыратыу |- | **rise** || [raɪz] || rose || [rouz] || risen || ['rɪzən] || күтәрелеү |- | **run** || [rʌn] || ran || [ræn] || run || [rʌn] || йүгереү |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (3/3: S–W) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **say** || [seɪ] || said || [sed] || said || [sed] || һөйләү, әйтергә |- | **see** || [si:] || saw || [sɔ:] || seen || [si:n] || күреү |- | **seek** || [si:k] || sought || [sɔ:t] || sought || [sɔ:t] || эҙләү |- | **sell** || [sel] || sold || [sould] || sold || [sould] || һатыу |- | **send** || [send] || sent || [sent] || sent || [sent] || ебәреү |- | **set** || [set] || set || [set] || set || [set] || ҡуйырға |- | **shake** || [ʃeɪk] || shook || [ʃʊk] || shaken || ['ʃeɪkən] || һелкетеү |- | **shine** || [ʃaɪn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || яҡтыртыу, балҡыу |- | **shoot** || [ʃu:t] || shot || [ʃɒt] || shot || [ʃɒt] || атырға |- | **show** || [ʃou] || showed || [ʃoud] || shown || [ʃoun] || күрһәтеү |- | **shrink** || [ʃriŋk] || shrank || [ʃræŋk] || shrunk || [ʃrʌŋk] || ҡыҫҡартыу, йыйылырға |- | **shut** || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || ябырға |- | **sing** || [sɪŋ] || sang || [sæŋ] || sung || [sʌŋ] || йырлау |- | **sink** || [sɪŋk] || sank || [sæŋk] || sunk || [sʌŋk] || батыу |- | **sit** || [sɪt] || sat || [sæt] || sat || [sæt] || ултырыу |- | **sleep** || [sli:p] || slept || [slept] || slept || [slept] || йоҡлау |- | **slide** || [slaid] || slid || [slid] || slid || [slid] || шыуыу |- | **sow** || [sou] || sowed || [soud] || sown || [soun] || сәсеү |- | **smell** || [smel] || smelled || [smeld] || smelled || [smeld] || еҫкәү, еҫ сығырға |- | **speak** || [spi:k] || spoke || [spouk] || spoken || ['spoukən] || һөйләшеү, әйтеү |- | **spell** || [spel] || spelt || [spelt] || spelt || [spelt] || хәрефләп әйтергә (яҙырға) |- | **spend** || [spend] || spent || [spent] || spent || [spent] || тотонорға (аҡса), үткәрергә (ваҡыт) |- | **spill** || [spɪl] || spilt || [spɪlt] || spilt || [spɪlt] || түгергә, ҡойорға (сыйыҡлыҡты) |- | **spit** || [spɪt] || spat || [spæt] || spat || [spæt] || төкөрөргә |- | **split** || [splɪt] || split || [splɪt] || split || [splɪt] || ярырға, бүлергә |- | **spoil** || [spoɪl] || spoilt || [spoɪlt] || spoilt || [spoɪlt] || боҙорға, боҙолорға |- | **spread** || [spred] || spread || [spred] || spread || [spred] || таратырға, таралырға |- | **stand** || [stænd] || stood || [stʊd] || stood || [stʊd] || торорға (аяҡта) |- | **steal** || [sti:l] || stole || [stoul] || stolen || ['stoulən] || урларға |- | **stick** || [stik] || stuck || [stʌk] || stuck || [stʌk] || йәбештерергә, ҡаҙалырға |- | **sting** || [stiŋ] || stung || [stʌŋ] || stung || [stʌŋ] || saғырға (бөжәк) |- | **strike** || [straɪk] || struck || [strʌk] || struck || [strʌk] || һуғырға, эш ташларға |- | **strive** || [straɪv] || strove || [strəuv] || striven || ['strɪvn] || тырышырға, ынтылырға |- | **swear** || [sweə] || swore || [swɔ:] || sworn || [swɔ:n] || ант итергә, ҡарғарға |- | **sweep** || [swi:p] || swept || [slept] || swept || [slept] || һептерергә, һепергә |- | **swim** || [swɪm] || swam || [swæm] || swum || [swʌm] || йөҙөргә |- | **take** || [teɪk] || took || [tʊk] || taken || ['teɪkən] || алырға |- | **teach** || [ti:tʃ] || taught || [tɔ:t] || taught || [tɔ:t] || уҡытырға, өйрәтергә |- | **tear** || [teər] || tore || [tɔr] || torn || [tɔrn] || йыртырға |- | **tell** || [tel] || told || [tould] || told || [tould] || һөйләргә, әйтергә |- | **think** || [θɪŋk] || thought || [θɔ:t] || thought || [θɔ:t] || уйларға |- | **throw** || [θrou] || threw || [θru:] || thrown || [groun] || ташларға, ырғытырға |- | **understand** || [ʌndər 'stænd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || аңларға |- | **upset** || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || ауҙарырға, пландарҙы боҙорға |- | **wake** || [weɪk] || woke || [wouk] || woken || ['woukən] || уянырға, уятырға |- | **wear** || [weər] || wore || [wɔr] || worn || [wɔrn] || кейергә, кейеп йөрөргә |- | **weep** || [wi:p] || wept || [wept] || wept || [wept] || иларға, күҙ йәше түгергә |- | **wet** || [wet] || wet || [wet] || wet || [wet] || сылатырға, еүекләргә |- | **win** || [wɪn] || won || [wʌn] || won || [wʌn] || еңергә, отоп алырға |- | **wind** || [waind] || wound || [waund] || wound || [waund] || борғаланырға, урарға, сәғәт борорға |- | **write** || [raɪt] || wrote || [rout] || written || ['rɪtn] || яҙырға |} ==Эйәртеүле ҡушма һөйләм== Эйәртеүле ҡушма һөйләм инглиз телендә баш һәм эйәрсән һөйләмдәрҙән тора. Мәҫәлән: '' He says that they know english well .'' ==Инглиз теленең замандары== {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 520px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; font-size: 105%; text-align: left;" | Инглиз теленең замандары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Заман !! style="width: 20%;" | Ябай <small>(Simple)</small> !! style="width: 20%;" | Дәүөм. <small>(Cont.)</small> !! style="width: 20%;" | Тамам. <small>(Perf.)</small> !! style="width: 20%;" | Т.-дәүөм. <small>(P.C.)</small> |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ӘҮҘЕМ ЗАЛОГ (ACTIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''V / Vs'' || ''am/is/are + V-ing'' || ''have/has + V3'' || ''have/has been + V-ing'' |- | '''Past''' || ''V2 / V-ed'' || ''was/were + V-ing'' || ''had + V3'' || ''had been + V-ing'' |- | '''Future''' || ''will + V'' || ''will be + V-ing'' || ''will have + V3'' || ''will have been + V-ing'' |- | '''Fut. i. Past''' || ''would + V'' || ''would be + V-ing'' || ''would have + V3'' || ''would have been + V-ing'' |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a; border-top: 2px solid #cbd5e1;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ТҮБӘНЛЕК ЗАЛОГ (PASSIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''am/is/are + V3'' || ''am/is/are being + V3'' || ''have/has been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Past''' || ''was/were + V3'' || ''was/were being + V3'' || ''had been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Future''' || ''will be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''will have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Fut. i. Past''' || ''would be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''would have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |} ==Алфавит== Латин алфавитында нигеҙләнгән һәм 26 хәрефтән тора. 6 хәреф һуҙынҡы өндө белдерә: A, E, I, O, U, Y.<br /> 20 хәреф тартынҡы өндәрҙе билдәләй: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Алфавит </div> <div class="NavContent"> {| class="wikitable standard" style="text-align: center" ! № !! Хәреф !! Исем !! әйтелеше !! хәрефтен башҡортса яҙыуы |- | 1 || A a || a || {{МФА|[eɪ]}} || Ә |- | 2 || B b || bee || {{МФА|[biː]}} || Б |- | 3 || C c || cee || {{МФА|[siː]}} || К |- | 4 || D d || dee || {{МФА|[diː]}} || Д |- | 5 || E e || e || {{МФА|[iː]}} || И |- | 6 || F f || ef || {{МФА|[ɛf]}} || Ф |- | 7 || G g || gee || {{МФА|[dʒiː]}} || Г |- | 8 || H h || aitch || {{МФА|[eɪtʃ]}} || Һ |- | 9 || I i || i || {{МФА|[aɪ]}} || АЙ |- | 10 || J j || jay || {{МФА|[dʒeɪ]}} || ДЖ |- | 11 || K k || kay || {{МФА|[keɪ]}} || Ҡ |- | 12 || L l || el || {{МФА|[ɛl]}} || Л |- | 13 || M m || em || {{МФА|[ɛm]}} || М |- | 14 || N n || en || {{МФА|[ɛn]}} || Н |- | 15 || O o || o || {{МФА|[əʊ]}} || О |- | 16 || P p || pee || {{МФА|[piː]}} || П |- | 17 || Q q || cue || {{МФА|[kjuː]}} || Ҡ |- | 18 || R r || ar || {{МФА|[ɑː]}} йәки {{МФА|[ɑr]}} || Р |- | 19 || S s || ess || {{МФА|[ɛs]}} || С |- | 20 || T t || tee || {{МФА|[tiː]}} || Т |- | 21 || U u || u || {{МФА|[juː]}} || Ю |- | 22 || V v || vee || {{МФА|[viː]}} || В |- | 23 || W w || double-u || {{МФА|[ˈdʌb(ə)l juː]}} || В (Ватан) |- | 24 || X x || ex || {{МФА|[ɛks]}} || КС |- | 25 || Y y || wy|| {{МФА|[waɪ]}} || УА, Ы |- | 26 || Z z || zed, zee || {{МФА|[zɛd]}}, {{МФА|[ziː]}} || З |} <br clear=all /> </div> </div> == Диграфтар == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="5" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | Диграфтар һәм төп өн айырымлыҡтары |- ! № !! Диграф !! Әйтелеше !! Миҫал !! Башҡортса өн эквиваленты |- | 1 || **sh** || {{МФА|[ʃ]}} || «shine» {{МФА|[ʃaɪn]}} || Башҡортса Ш өнөнә тура килә. |- | 2 || **zh** || {{МФА|[ʒ]}} || «Zhukov» {{МФА|[ˈʒukov]}} || Башҡортса Ж өнөнә тура килә. |- | 3 || **ch** || {{МФА|[tʃ]}} || «China» {{МФА|[ˈtʃaɪnə]}} || Башҡортса Ч өнөнә тура килә. |- | 4 || **kh** || {{МФА|[x]}} || «Kharkov» {{МФА|[ˈxarkof]}} || Башҡортса Х йәки Ҡ өндәренә яҡын. |- | 5 || **th** || {{МФА|[ð]}} || «the» {{МФА|[ðə]}} || Башҡортса яңғырау Ҙ өнөнә тиң. |- | 6 || **th** || {{МФА|[θ]}} || «think» {{МФА|[θɪŋk]}} || Башҡортса һаңғырау Ҫ өнөнә тиң. |- | 7 || **ph** || {{МФА|[f]}} || «photo» {{МФА|[ˈfəʊtəʊ]}} || Башҡортса Ф өнөнә тура килә. |- | 8 || **ng** || {{МФА|[ŋ]}} || «sing» {{МФА|[sɪŋ]}} || Башҡортса урта тел арты Ң өнөнә тура килә. |- | 9 || **ee** || {{МФА|[i:]}} || «see» {{МФА|[si:]}} || Оҙон И өнөн белдерә. |- | 10 || **oo** || {{МФА|[u:]}} / [ʊ] || «too» {{МФА|[tu:]}} || Оҙон У йәки ҡыҫҡа еңел у өнө. |- | 11 || **ea** || {{МФА|[i:]}} / [e] || «meat» {{МФА|[mi:t]}} || Йыш ҡына оҙон И йәки ҡыҫҡа Э өнө. |- | 12 || **ai** || {{МФА|[eɪ]}} || «rain» {{МФА|[reɪn]}} || Дифтонг, башҡортса ЭЙ тип уҡыла. |- | 13 || **oa** || {{МФА|[əʊ]}} || «coat» {{МФА|[kəʊt]}} || Дифтонг, башҡортса ОУ йәки ӨҮ өнө. |- | 14 || **ou** || {{МФА|[aʊ]}} || «house» {{МФА|[haʊs]}} || Дифтонг, башҡортса АУ тип уҡыла. |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Инглиз теле]] [[Категория:Телдәр]] [[Категория:БМО-ның рәсми телдәре]] [[Категория:Герман телдәре]] [[Категория:Флектив телдәр]] [[Категория:Инглиз телдәре]] [[Категория:Аналитик телдәр]] [[Категория:Мәҙәни глобалләшеү]] [[Категория:АҠШ телдәре]] [[Категория:Бөйөк Британия телдәре]] [[Категория:Англия телдәре]] [[Категория:Һиндостан телдәре]] [[Категория:Ирландия телдәре]] [[Категория:Шотландия телдәре]] [[Категория:Уэльс телдәре]] [[Категория:Австралия телдәре]] [[Категория:Яңы Зеландия телдәре]] [[Категория:Көньяҡ Африка Республикаһы телдәре]] [[Категория:Гана телдәре]] [[Категория:Камерун телдәре]] [[Категория:Бурунди телдәре]] [[Категория:Уганда телдәре]] [[Категория:Эритрея телдәре]] [[Категория:Кения телдәре]] [[Категория:Руанда телдәре]] [[Категория:Сейшел Утрауҙары телдәре]] [[Категория:Танзания телдәре]] [[Категория:Судан телдәре]] [[Категория:Мысыр телдәре]] [[Категория:Лесото телдәре]] [[Категория:Мавритания телдәре]] [[Категория:Намибия телдәре]] [[Категория:Зимбабве телдәре]] [[Категория:Замбия телдәре]] [[Категория:Гамбия телдәре]] [[Категория:Либерия телдәре]] [[Категория:Нигерия телдәре]] [[Категория:Сьерра-Леоне телдәре]] [[Категория:Кюрасао телдәре]] [[Категория:Аруба телдәре]] [[Категория:Ямайка телдәре]] [[Категория:Сент-Люсия телдәре]] [[Категория:Тринидад һәм Тобаго телдәре]] [[Категория:Белиз телдәре]] [[Категория:Гондурас телдәре]] [[Категория:Никарагуа телдәре]] [[Категория:Фолкленд утрауҙары телдәре]] [[Категория:Гайана телдәре]] [[Категория:Пакистан телдәре]] [[Категория:Бруней телдәре]] [[Категория:Малайзия телдәре]] [[Категория:Сингапур телдәре]] [[Категория:Вьетнам телдәре]] [[Категория:Бахрейн телдәре]] [[Категория:Катар телдәре]] [[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең телдәре]] [[Категория:Мальта телдәре]] [[Категория:Кипр телдәре]] [[Категория:Гибралтар телдәре]] [[Категория:Мэн Утрауының телдәре]] [[Категория:Гернси телдәре]] [[Категория:Тонга телдәре]] [[Категория:Тувалу телдәре]] [[Категория:Вануату телдәре]] q2i8nbk1r67uad4k9yadlazlc7bak0a 1302072 1302071 2026-08-08T08:40:21Z ~2026-43596-56 48567 күренеште төҙәтеү 1302072 wikitext text/x-wiki {{Тел | цвет = һинд-европа | исем = Инглиз теле | самоназвание = {{lang-en|English, the English language}} | число носителей = Тыуған тел (L1): ~380 млн (2021)<br />Икенсе тел (L2): ~1,077 млрд (2021)<br />Дөйөм һаны: '''~1,457 млрд''' | рейтинг = 1-2 | категория = [[Евразия телдәре]] | классификация = [[Һинд-Европа телдәре]]<br /> -> [[Герман телдәре]]<br /> -> [[Көнбайыш герман телдәре]]<br /> -> [[Анлофриз телдәре|Анлофриз тармағы]]<br /> -> [[Англ телдәре|Ангел телдәре]] | предки = [[Прото-инглиз теле]]<br /> -> [[Иҫке инглиз теле]]<br /> -> [[Урта инглиз теле]]<br /> -> [[Яңы инглиз теле]] | яҙма = [[Латин алфавиты]] ([[Инглиз алфавиты]]) | рәсми тел = 57 илдең һәм 30 бойондороҡло территорияның рәсми теле, [[БМО]], [[ЕБ]], [[НАТО]], [[ХАҠ]], [[МВФ]] | ISO1 = en | ISO2 = eng | ISO3 = eng | glotto = stan1293 | glottorefname = English | карта = English language distribution.svg | подпись карты = {{legend|#346699|Туған тел}} {{legend|#99ccff|Рәсми тел}} }} '''Ингли́з теле''', {{lang-en|(the) English (language)}} — [[Бөйөк Британия|Британияла]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]], [[Австралия]]ла һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә рәсми тел, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ның]] алты рәсми теленең береһе. 380 миллион кеше өсөн инглиз теле туған тел булып тора, ә 1,077 миллион кеше өсөн икенсе тел булып тора.<ref>List of languages by total number of speakers</ref> ==Ҡылым == Инглиз телендә ҡылымдар бүленәләр : * '' Төҙөлөү буйынса '' — ябайға, яһалмаға, ҡушмаға. ''Ябай ҡылымдар'' префикстар һәм суффикстарһыҙ була. ''Яһалма ҡылымдар '' ябай ҡылымдарҙан барлыҡҡа килә, префикстар (мәҫәлән, un-, re-, dis-) йәки суфикстар (мәҫәлән, -ize, -ify, -en) ҡушып. ''Ҡушымта ҡылымдар'' төрлө структуралар ҡушылып төҙөлә. * ''Ҡылымдар артынан тултырыусы булмау йәки булыу'' — күсемле һәм күсемһеҙ. * ''Үҙенең '' '''II''' ''и'' '''III''' ''форма төҙөү буйынса'' — дөрөҫ һәм яңылыш Һәр ҡылым 4 формалы : {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 480px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; text-align: left;" | Ҡылым формаларының миҫалдары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Infinitive !! style="width: 20%;" | Past Simple !! style="width: 20%;" | P II !! style="width: 20%;" | P I !! style="width: 20%;" | Тәржемәһе |- | '''come'''<br><small>[kʌm]</small> || came<br><small>[keɪm]</small> || come<br><small>[kʌm]</small> || coming<br><small>[ˈkʌm.ɪŋ]</small> || ''килергә'' |- | '''go'''<br><small>[ɡəʊ]</small> || went<br><small>[went]</small> || gone<br><small>[ɡɒn]</small> || going<br><small>[ˈɡəʊ.ɪŋ]</small> || ''йөрөргә'' |- | '''speak'''<br><small>[spiːk]</small> || spoke<br><small>[spəʊk]</small> || spoken<br><small>[ˈspəʊkən]</small> || speaking<br><small>—</small> || ''һөйләргә'' |- | '''know'''<br><small>[nəʊ]</small> || knew<br><small>[njuː]</small> || known<br><small>[nəʊn]</small> || knowing<br><small>—</small> || ''белергә'' |- | '''feel'''<br><small>[fiːl]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || feeling<br><small>—</small> || ''һиҙеү, тойоу'' |- | '''hear'''<br><small>[hɪər]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || hearing<br><small>—</small> || ''тыңларға'' |- | '''see'''<br><small>[siː]</small> || saw<br><small>[sɔː]</small> || seen<br><small>[siːn]</small> || seeing<br><small>—</small> || ''күрергә'' |} === Дөрөҫ булмаған ҡылымдар === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (1/3: A–E) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **awake** || [ə'weik] || awoke || [ə'wəuk] || awoken || [ə'wəukən] || уятыу, уянырға |- | **be** || [bi:] || was, were || [wɔz], [wз:] || been || [bi:n] || булыу |- | **bear** || [bɛə] || bore || [bɔ:] || born || [bɔ:n] || тыуырға, килтерергә |- | **beat** || [bi:t] || beat || [bi:t] || beaten || ['bi:tn] || туҡмарға, һуғырға |- | **become** || [bɪ 'kʌm] || became || [bɪ 'keɪm] || become || [bɪ 'kʌm] || булырға |- | **begin** || [bɪ 'gɪn] || began || [bɪ 'gæn] || begun || [bɪ 'gʌn] || башланырға |- | **bend** || [bend] || bent || [bent] || bent || [bent] || бөгөлөргә, бөгөргә |- | **bind** || [baɪnd] || bound || [baʊnd] || bound || [baʊnd] || бәйләргә |- | **bite** || [baɪt] || bit || [bɪt] || bitten || ['bɪtn] || тешләү, тешләргә |- | **bleed** || [bli:d] || bled || [bled] || bled || [bled] || ҡан ебәреү, ҡан ағырға |- | **blow** || [blou] || blew || [blu:] || blown || [bloun] || өрөргә, иҫәргә |- | **break** || [breɪk] || broke || [brouk] || broken || ['broukən] || ватырға, һындырырға |- | **breed** || [bri:d] || bred || [bred] || bred || [bred] || тәрбиәләү, үрсетергә |- | **bring** || [brɪŋ] || brought || [brɔ:t] || brought || [brɔ:t] || килтереү, алып килергә |- | **build** || [bɪld] || built || [bɪlt] || built || [bɪlt] || төҙөү, ҡоророрға |- | **burn** || [bɜ:rn] || burnt || [bз:nt] || burnt || [bз:nt] || яныу, яндырырға |- | **burst** || [bз:st] || burst || [bз:st] || burst || [bз:st] || шартлатыу, ярылырға |- | **buy** || [baɪ] || bought || [bɔ:t] || bought || [bɔ:t] || һатып алыу |- | **cast** || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || ҡалдырыу, ташлау |- | **catch** || [kætʃ] || caught || [kɔ:t] || caught || [kɔ:t] || тоторға, тотоп алырға |- | **choose** || [tʃu:z] || chose || [tʃouz] || chosen || ['tʃouzən] || һайлау, һайлап алыу |- | **come** || [kʌm] || came || [keɪm] || come || [kʌm] || килергә |- | **cost** || [kɒst] || cost || [kɒst] || cost || [kɒst] || хаҡы булырға |- | **cut** || [kʌt] || cut || [kʌt] || cut || [kʌt] || киҫергә |- | **dig** || [dɪg] || dug || [dʌg] || dug || [dʌg] || ҡаҙырға |- | **do** || [du:] || did || [dɪd] || done || [dʌn] || эшләргә |- | **draw** || [drɔ:] || drew || [dru:] || drawn || [drɔ:n] || һүрәт төшөрөү |- | **dream** || [dri:m] || dreamt || [dremt] || dreamt || [dremt] || төш күреү, хыялланыу |- | **drink** || [drɪŋk] || drank || [dræŋk] || drunk || [drʌŋk] || эсергә |- | **drive** || [draɪv] || drove || [drouv] || driven || ['drɪvən] || йөрөтөү (автомобиль) |- | **eat** || [i:t] || ate || [eɪt, et] || eaten || ['i:tn] || ашарға |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (2/3: F–R) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **fall** || [fɔ:l] || fell || [fel] || fallen || ['fɔ:lən] || йығылырға |- | **feed** || [fi:d] || fed || [fed] || fed || [fed] || ашатырға |- | **feel** || [fi:l] || felt || [felt] || felt || [felt] || хис итеү, тойоу |- | **fight** || [faɪt] || fought || [fɔ:t] || fought || [fɔ:t] || көрәшергә |- | **find** || [faɪnd] || found || [faʊnd] || found || [faʊnd] || табыу |- | **fit** || [fit] || fit || [fit] || fit || [fit] || яҡынлашыу, тап килергә |- | **fly** || [flaɪ] || flew || [flu:] || flown || [floun] || осоу |- | **forget** || [fər 'get] || forgot || [fər 'gɒt] || forgotten || [fər 'gɒtn] || онотоу |- | **forgive** || [fər 'gɪv] || forgave || [fər 'geɪv] || forgiven || [fər 'gɪvən] || кисереү |- | **freeze** || [fri:z] || froze || [frouz] || frozen || ['frouzən] || өшөү |- | **get** || [get] || got || [gɒt] || got || [gɒt] || алырға |- | **give** || [gɪv] || gave || [geɪv] || given || ['gɪvən] || биреү |- | **go** || [gou] || went || [went] || gone || [gɒn] || йөрөү, барырға |- | **grow** || [grou] || grew || [gru:] || grown || [groun] || үҫеү, үҫтерергә |- | **hang** || [hæŋ] || hung || [hʌŋ] || hung || [hʌŋ] || эленеп тороу |- | **have** || [hæv] || had || [hæd] || had || [hæd] || эйә булыу, бар |- | **hear** || [hɪər] || heard || [hɜ:rd] || heard || [hɜ:rd] || ишетеү |- | **hide** || [haɪd] || hid || [hɪd] || hidden || ['hɪdn] || йәшереү |- | **hit** || [hɪt] || hit || [hɪt] || hit || [hɪt] || тейҙереү, һуғырға |- | **hold** || [hould] || held || [held] || held || [held] || тотоу |- | **hurt** || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || яралау, ауыртырға |- | **keep** || [ki:p] || kept || [kept] || kept || [kept] || һаҡлау |- | **kneel** || [ni:l] || knelt || [nelt] || knelt || [nelt] || тубыҡланып тороу |- | **knit** || [nɪt] || knit || [nɪt] || knit || [nɪt] || бәйләргә |- | **know** || [nou] || knew || [nu:] || known || [noun] || белергә |- | **lay** || [leɪ] || laid || [leɪd] || laid || [leɪd] || һалырға |- | **lead** || [li:d] || led || [led] || led || [led] || етәкләү |- | **lean** || [li:n] || leant || [lent] || leant || [lent] || эйелеү |- | **learn** || [lɜ:rn] || learnt || [lɜ:rnt] || learnt || [lɜ:rnt] || уҡырға, өйрәнергә |- | **leave** || [li:v] || left || [left] || left || [left] || ҡалдырыу |- | **lend** || [lend] || lent || [lent] || lent || [lent] || бурысҡа биреү |- | **let** || [let] || let || [let] || let || [let] || рөхсәт итеү |- | **lie** || [laɪ] || lay || [leɪ] || lain || [leɪn] || ятыу |- | **light** || [lait] || lit || [lit] || lit || [lit] || яҡтыртыу, яндырыу |- | **lose** || [lu:z] || lost || [lɒst] || lost || [lɒst] || юғалтыу |- | **make** || [meɪk] || made || [meɪd] || made || [meɪd] || эшләү |- | **mean** || [mi:n] || meant || [ment] || meant || [ment] || аңлатыу |- | **meet** || [mi:t] || met || [met] || met || [met] || осратыу, ҡаршы алыу |- | **mistake** || [mis'teik] || mistook || [mis'tuk] || mistaken || [mis'teik(e)n] || хаталаныу |- | **pay** || [peɪ] || paid || [peɪd] || paid || [peɪd] || түләү |- | **put** || [pʊt] || put || [pʊt] || put || [pʊt] || ҡуйырға |- | **read** || [ri:d] || read || [red] || read || [red] || уҡырға |- | **ride** || [raɪd] || rode || [roud] || ridden || ['rɪdn] || атҡа атланып йөрөү |- | **ring** || [rɪŋ] || rang || [ræŋ] || rung || [rʌŋ] || шылтыратыу |- | **rise** || [raɪz] || rose || [rouz] || risen || ['rɪzən] || күтәрелеү |- | **run** || [rʌn] || ran || [ræn] || run || [rʌn] || йүгереү |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (3/3: S–W) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **say** || [seɪ] || said || [sed] || said || [sed] || һөйләү, әйтергә |- | **see** || [si:] || saw || [sɔ:] || seen || [si:n] || күреү |- | **seek** || [si:k] || sought || [sɔ:t] || sought || [sɔ:t] || эҙләү |- | **sell** || [sel] || sold || [sould] || sold || [sould] || һатыу |- | **send** || [send] || sent || [sent] || sent || [sent] || ебәреү |- | **set** || [set] || set || [set] || set || [set] || ҡуйырға |- | **shake** || [ʃeɪk] || shook || [ʃʊk] || shaken || ['ʃeɪkən] || һелкетеү |- | **shine** || [ʃaɪn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || яҡтыртыу, балҡыу |- | **shoot** || [ʃu:t] || shot || [ʃɒt] || shot || [ʃɒt] || атырға |- | **show** || [ʃou] || showed || [ʃoud] || shown || [ʃoun] || күрһәтеү |- | **shrink** || [ʃriŋk] || shrank || [ʃræŋk] || shrunk || [ʃrʌŋk] || ҡыҫҡартыу, йыйылырға |- | **shut** || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || ябырға |- | **sing** || [sɪŋ] || sang || [sæŋ] || sung || [sʌŋ] || йырлау |- | **sink** || [sɪŋk] || sank || [sæŋk] || sunk || [sʌŋk] || батыу |- | **sit** || [sɪt] || sat || [sæt] || sat || [sæt] || ултырыу |- | **sleep** || [sli:p] || slept || [slept] || slept || [slept] || йоҡлау |- | **slide** || [slaid] || slid || [slid] || slid || [slid] || шыуыу |- | **sow** || [sou] || sowed || [soud] || sown || [soun] || сәсеү |- | **smell** || [smel] || smelled || [smeld] || smelled || [smeld] || еҫкәү, еҫ сығырға |- | **speak** || [spi:k] || spoke || [spouk] || spoken || ['spoukən] || һөйләшеү, әйтеү |- | **spell** || [spel] || spelt || [spelt] || spelt || [spelt] || хәрефләп әйтергә (яҙырға) |- | **spend** || [spend] || spent || [spent] || spent || [spent] || тотонорға (аҡса), үткәрергә (ваҡыт) |- | **spill** || [spɪl] || spilt || [spɪlt] || spilt || [spɪlt] || түгергә, ҡойорға (сыйыҡлыҡты) |- | **spit** || [spɪt] || spat || [spæt] || spat || [spæt] || төкөрөргә |- | **split** || [splɪt] || split || [splɪt] || split || [splɪt] || ярырға, бүлергә |- | **spoil** || [spoɪl] || spoilt || [spoɪlt] || spoilt || [spoɪlt] || боҙорға, боҙолорға |- | **spread** || [spred] || spread || [spred] || spread || [spred] || таратырға, таралырға |- | **stand** || [stænd] || stood || [stʊd] || stood || [stʊd] || торорға (аяҡта) |- | **steal** || [sti:l] || stole || [stoul] || stolen || ['stoulən] || урларға |- | **stick** || [stik] || stuck || [stʌk] || stuck || [stʌk] || йәбештерергә, ҡаҙалырға |- | **sting** || [stiŋ] || stung || [stʌŋ] || stung || [stʌŋ] || saғырға (бөжәк) |- | **strike** || [straɪk] || struck || [strʌk] || struck || [strʌk] || һуғырға, эш ташларға |- | **strive** || [straɪv] || strove || [strəuv] || striven || ['strɪvn] || тырышырға, ынтылырға |- | **swear** || [sweə] || swore || [swɔ:] || sworn || [swɔ:n] || ант итергә, ҡарғарға |- | **sweep** || [swi:p] || swept || [slept] || swept || [slept] || һептерергә, һепергә |- | **swim** || [swɪm] || swam || [swæm] || swum || [swʌm] || йөҙөргә |- | **take** || [teɪk] || took || [tʊk] || taken || ['teɪkən] || алырға |- | **teach** || [ti:tʃ] || taught || [tɔ:t] || taught || [tɔ:t] || уҡытырға, өйрәтергә |- | **tear** || [teər] || tore || [tɔr] || torn || [tɔrn] || йыртырға |- | **tell** || [tel] || told || [tould] || told || [tould] || һөйләргә, әйтергә |- | **think** || [θɪŋk] || thought || [θɔ:t] || thought || [θɔ:t] || уйларға |- | **throw** || [θrou] || threw || [θru:] || thrown || [groun] || ташларға, ырғытырға |- | **understand** || [ʌndər 'stænd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || аңларға |- | **upset** || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || ауҙарырға, пландарҙы боҙорға |- | **wake** || [weɪk] || woke || [wouk] || woken || ['woukən] || уянырға, уятырға |- | **wear** || [weər] || wore || [wɔr] || worn || [wɔrn] || кейергә, кейеп йөрөргә |- | **weep** || [wi:p] || wept || [wept] || wept || [wept] || иларға, күҙ йәше түгергә |- | **wet** || [wet] || wet || [wet] || wet || [wet] || сылатырға, еүекләргә |- | **win** || [wɪn] || won || [wʌn] || won || [wʌn] || еңергә, отоп алырға |- | **wind** || [waind] || wound || [waund] || wound || [waund] || борғаланырға, урарға, сәғәт борорға |- | **write** || [raɪt] || wrote || [rout] || written || ['rɪtn] || яҙырға |} ==Эйәртеүле ҡушма һөйләм== Эйәртеүле ҡушма һөйләм инглиз телендә баш һәм эйәрсән һөйләмдәрҙән тора. Мәҫәлән: '' He says that they know english well .'' ==Инглиз теленең замандары== {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 520px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; font-size: 105%; text-align: left;" | Инглиз теленең замандары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Заман !! style="width: 20%;" | Ябай <small>(Simple)</small> !! style="width: 20%;" | Дәүөм. <small>(Cont.)</small> !! style="width: 20%;" | Тамам. <small>(Perf.)</small> !! style="width: 20%;" | Т.-дәүөм. <small>(P.C.)</small> |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ӘҮҘЕМ ЗАЛОГ (ACTIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''V / Vs'' || ''am/is/are + V-ing'' || ''have/has + V3'' || ''have/has been + V-ing'' |- | '''Past''' || ''V2 / V-ed'' || ''was/were + V-ing'' || ''had + V3'' || ''had been + V-ing'' |- | '''Future''' || ''will + V'' || ''will be + V-ing'' || ''will have + V3'' || ''will have been + V-ing'' |- | '''Fut. i. Past''' || ''would + V'' || ''would be + V-ing'' || ''would have + V3'' || ''would have been + V-ing'' |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a; border-top: 2px solid #cbd5e1;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ТҮБӘНЛЕК ЗАЛОГ (PASSIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''am/is/are + V3'' || ''am/is/are being + V3'' || ''have/has been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Past''' || ''was/were + V3'' || ''was/were being + V3'' || ''had been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Future''' || ''will be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''will have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Fut. i. Past''' || ''would be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''would have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |} ==Алфавит== Латин алфавитында нигеҙләнгән һәм 26 хәрефтән тора. 6 хәреф һуҙынҡы өндө белдерә: A, E, I, O, U, Y.<br /> 20 хәреф тартынҡы өндәрҙе билдәләй: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Алфавит </div> <div class="NavContent"> {| class="wikitable standard" style="text-align: center" ! № !! Хәреф !! Исем !! әйтелеше !! хәрефтен башҡортса яҙыуы |- | 1 || A a || a || {{МФА|[eɪ]}} || Ә |- | 2 || B b || bee || {{МФА|[biː]}} || Б |- | 3 || C c || cee || {{МФА|[siː]}} || К |- | 4 || D d || dee || {{МФА|[diː]}} || Д |- | 5 || E e || e || {{МФА|[iː]}} || И |- | 6 || F f || ef || {{МФА|[ɛf]}} || Ф |- | 7 || G g || gee || {{МФА|[dʒiː]}} || Г |- | 8 || H h || aitch || {{МФА|[eɪtʃ]}} || Һ |- | 9 || I i || i || {{МФА|[aɪ]}} || АЙ |- | 10 || J j || jay || {{МФА|[dʒeɪ]}} || ДЖ |- | 11 || K k || kay || {{МФА|[keɪ]}} || Ҡ |- | 12 || L l || el || {{МФА|[ɛl]}} || Л |- | 13 || M m || em || {{МФА|[ɛm]}} || М |- | 14 || N n || en || {{МФА|[ɛn]}} || Н |- | 15 || O o || o || {{МФА|[əʊ]}} || О |- | 16 || P p || pee || {{МФА|[piː]}} || П |- | 17 || Q q || cue || {{МФА|[kjuː]}} || Ҡ |- | 18 || R r || ar || {{МФА|[ɑː]}} йәки {{МФА|[ɑr]}} || Р |- | 19 || S s || ess || {{МФА|[ɛs]}} || С |- | 20 || T t || tee || {{МФА|[tiː]}} || Т |- | 21 || U u || u || {{МФА|[juː]}} || Ю |- | 22 || V v || vee || {{МФА|[viː]}} || В |- | 23 || W w || double-u || {{МФА|[ˈdʌb(ə)l juː]}} || В (Ватан) |- | 24 || X x || ex || {{МФА|[ɛks]}} || КС |- | 25 || Y y || wy|| {{МФА|[waɪ]}} || УА, Ы |- | 26 || Z z || zed, zee || {{МФА|[zɛd]}}, {{МФА|[ziː]}} || З |} <br clear=all /> </div> </div> == Диграфтар == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="5" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | Диграфтар һәм төп өн айырымлыҡтары |- ! № !! Диграф !! Әйтелеше !! Миҫал !! Башҡортса өн эквиваленты |- | 1 || **sh** || {{МФА|[ʃ]}} || «shine» {{МФА|[ʃaɪn]}} || Башҡортса Ш өнөнә тура килә. |- | 2 || **zh** || {{МФА|[ʒ]}} || «Zhukov» {{МФА|[ˈʒukov]}} || Башҡортса Ж өнөнә тура килә. |- | 3 || **ch** || {{МФА|[tʃ]}} || «China» {{МФА|[ˈtʃaɪnə]}} || Башҡортса Ч өнөнә тура килә. |- | 4 || **kh** || {{МФА|[x]}} || «Kharkov» {{МФА|[ˈxarkof]}} || Башҡортса Х йәки Ҡ өндәренә яҡын. |- | 5 || **th** || {{МФА|[ð]}} || «the» {{МФА|[ðə]}} || Башҡортса яңғырау Ҙ өнөнә тиң. |- | 6 || **th** || {{МФА|[θ]}} || «think» {{МФА|[θɪŋk]}} || Башҡортса һаңғырау Ҫ өнөнә тиң. |- | 7 || **ph** || {{МФА|[f]}} || «photo» {{МФА|[ˈfəʊtəʊ]}} || Башҡортса Ф өнөнә тура килә. |- | 8 || **ng** || {{МФА|[ŋ]}} || «sing» {{МФА|[sɪŋ]}} || Башҡортса урта тел арты Ң өнөнә тура килә. |- | 9 || **ee** || {{МФА|[i:]}} || «see» {{МФА|[si:]}} || Оҙон И өнөн белдерә. |- | 10 || **oo** || {{МФА|[u:]}} / [ʊ] || «too» {{МФА|[tu:]}} || Оҙон У йәки ҡыҫҡа еңел у өнө. |- | 11 || **ea** || {{МФА|[i:]}} / [e] || «meat» {{МФА|[mi:t]}} || Йыш ҡына оҙон И йәки ҡыҫҡа Э өнө. |- | 12 || **ai** || {{МФА|[eɪ]}} || «rain» {{МФА|[reɪn]}} || Дифтонг, башҡортса ЭЙ тип уҡыла. |- | 13 || **oa** || {{МФА|[əʊ]}} || «coat» {{МФА|[kəʊt]}} || Дифтонг, башҡортса ОУ йәки ӨҮ өнө. |- | 14 || **ou** || {{МФА|[aʊ]}} || «house» {{МФА|[haʊs]}} || Дифтонг, башҡортса АУ тип уҡыла. |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Инглиз теле]] [[Категория:Телдәр]] [[Категория:БМО-ның рәсми телдәре]] [[Категория:Герман телдәре]] [[Категория:Флектив телдәр]] [[Категория:Инглиз телдәре]] [[Категория:Аналитик телдәр]] [[Категория:Мәҙәни глобалләшеү]] [[Категория:АҠШ телдәре]] [[Категория:Бөйөк Британия телдәре]] [[Категория:Англия телдәре]] [[Категория:Һиндостан телдәре]] [[Категория:Ирландия телдәре]] [[Категория:Шотландия телдәре]] [[Категория:Уэльс телдәре]] [[Категория:Австралия телдәре]] [[Категория:Яңы Зеландия телдәре]] [[Категория:Көньяҡ Африка Республикаһы телдәре]] [[Категория:Гана телдәре]] [[Категория:Камерун телдәре]] [[Категория:Бурунди телдәре]] [[Категория:Уганда телдәре]] [[Категория:Эритрея телдәре]] [[Категория:Кения телдәре]] [[Категория:Руанда телдәре]] [[Категория:Сейшел Утрауҙары телдәре]] [[Категория:Танзания телдәре]] [[Категория:Судан телдәре]] [[Категория:Мысыр телдәре]] [[Категория:Лесото телдәре]] [[Категория:Мавритания телдәре]] [[Категория:Намибия телдәре]] [[Категория:Зимбабве телдәре]] [[Категория:Замбия телдәре]] [[Категория:Гамбия телдәре]] [[Категория:Либерия телдәре]] [[Категория:Нигерия телдәре]] [[Категория:Сьерра-Леоне телдәре]] [[Категория:Кюрасао телдәре]] [[Категория:Аруба телдәре]] [[Категория:Ямайка телдәре]] [[Категория:Сент-Люсия телдәре]] [[Категория:Тринидад һәм Тобаго телдәре]] [[Категория:Белиз телдәре]] [[Категория:Гондурас телдәре]] [[Категория:Никарагуа телдәре]] [[Категория:Фолкленд утрауҙары телдәре]] [[Категория:Гайана телдәре]] [[Категория:Пакистан телдәре]] [[Категория:Бруней телдәре]] [[Категория:Малайзия телдәре]] [[Категория:Сингапур телдәре]] [[Категория:Вьетнам телдәре]] [[Категория:Бахрейн телдәре]] [[Категория:Катар телдәре]] [[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең телдәре]] [[Категория:Мальта телдәре]] [[Категория:Кипр телдәре]] [[Категория:Гибралтар телдәре]] [[Категория:Мэн Утрауының телдәре]] [[Категория:Гернси телдәре]] [[Категория:Тонга телдәре]] [[Категория:Тувалу телдәре]] [[Категория:Вануату телдәре]] jbrqju661fwss4f66rcjy3kle3xh717 1302074 1302072 2026-08-08T08:48:41Z ~2026-43596-56 48567 өҫтәмә 1302074 wikitext text/x-wiki {{Тел | цвет = һинд-европа | исем = Инглиз теле | самоназвание = {{lang-en|English, the English language}} | число носителей = Тыуған тел (L1): ~380 млн (2021)<br />Икенсе тел (L2): ~1,077 млрд (2021)<br />Дөйөм һаны: '''~1,457 млрд''' | рейтинг = 1-2 | категория = [[Евразия телдәре]] | классификация = [[Һинд-Европа телдәре]]<br /> -> [[Герман телдәре]]<br /> -> [[Көнбайыш герман телдәре]]<br /> -> [[Анлофриз телдәре|Анлофриз тармағы]]<br /> -> [[Англ телдәре|Ангел телдәре]] | предки = [[Прото-инглиз теле]]<br /> -> [[Иҫке инглиз теле]]<br /> -> [[Урта инглиз теле]]<br /> -> [[Яңы инглиз теле]] | яҙма = [[Латин алфавиты]] ([[Инглиз алфавиты]]) | рәсми тел = 57 илдең һәм 30 бойондороҡло территорияның рәсми теле, [[БМО]], [[ЕБ]], [[НАТО]], [[ХАҠ]], [[МВФ]] | ISO1 = en | ISO2 = eng | ISO3 = eng | glotto = stan1293 | glottorefname = English | карта = English language distribution.svg | подпись карты = {{legend|#346699|Туған тел}} {{legend|#99ccff|Рәсми тел}} }} '''Ингли́з теле''', {{lang-en|(the) English (language)}} — [[Бөйөк Британия|Британияла]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]], [[Австралия]]ла һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә рәсми тел, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ның]] алты рәсми теленең береһе. 380 миллион кеше өсөн инглиз теле туған тел булып тора, ә 1,077 миллион кеше өсөн икенсе тел булып тора.<ref>List of languages by total number of speakers</ref> == Ҡылым == Инглиз телендә ҡылымдар түбәндәгесә бүленә: * '''Төҙөлөшө буйынса''' — ябай, яһалма һәм ҡушма ҡылымдарға. ''Ябай ҡылымдар'' префикстарһыҙ һәм суффикстарһыҙ була. ''Яһалма ҡылымдар'' ябай ҡылымдарға префикстар (мәҫәлән: un-, re-, dis-) йәки суффикстар (мәҫәлән: -ize, -ify, -en) ҡушыу юлы менән яһала. ''Ҡушма ҡылымдар'' иһә ике йәки унан күберәк нигеҙҙең берләшеүенән төҙөлә. * '''Тура тултырыусы ҡабул итеү һәләте буйынса''' — күсемле (transitive) һәм күсемһеҙ (intransitive) ҡылымдарға. * '''Үҙенең II һәм III формаларын төҙөү ысулы буйынса''' — дөрөҫ (regular) һәм дөрөҫ булмаған (irregular) ҡылымдарға. {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 480px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; text-align: left;" | Ҡылым формаларының миҫалдары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Infinitive !! style="width: 20%;" | Past Simple !! style="width: 20%;" | P II !! style="width: 20%;" | P I !! style="width: 20%;" | Тәржемәһе |- | '''come'''<br><small>[kʌm]</small> || came<br><small>[keɪm]</small> || come<br><small>[kʌm]</small> || coming<br><small>[ˈkʌm.ɪŋ]</small> || ''килергә'' |- | '''go'''<br><small>[ɡəʊ]</small> || went<br><small>[went]</small> || gone<br><small>[ɡɒn]</small> || going<br><small>[ˈɡəʊ.ɪŋ]</small> || ''йөрөргә'' |- | '''speak'''<br><small>[spiːk]</small> || spoke<br><small>[spəʊk]</small> || spoken<br><small>[ˈspəʊkən]</small> || speaking<br><small>—</small> || ''һөйләргә'' |- | '''know'''<br><small>[nəʊ]</small> || knew<br><small>[njuː]</small> || known<br><small>[nəʊn]</small> || knowing<br><small>—</small> || ''белергә'' |- | '''feel'''<br><small>[fiːl]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || feeling<br><small>—</small> || ''һиҙеү, тойоу'' |- | '''hear'''<br><small>[hɪər]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || hearing<br><small>—</small> || ''тыңларға'' |- | '''see'''<br><small>[siː]</small> || saw<br><small>[sɔː]</small> || seen<br><small>[siːn]</small> || seeing<br><small>—</small> || ''күрергә'' |} === Дөрөҫ булмаған ҡылымдар === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (1/3: A–E) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **awake** || [ə'weik] || awoke || [ə'wəuk] || awoken || [ə'wəukən] || уятыу, уянырға |- | **be** || [bi:] || was, were || [wɔz], [wз:] || been || [bi:n] || булыу |- | **bear** || [bɛə] || bore || [bɔ:] || born || [bɔ:n] || тыуырға, килтерергә |- | **beat** || [bi:t] || beat || [bi:t] || beaten || ['bi:tn] || туҡмарға, һуғырға |- | **become** || [bɪ 'kʌm] || became || [bɪ 'keɪm] || become || [bɪ 'kʌm] || булырға |- | **begin** || [bɪ 'gɪn] || began || [bɪ 'gæn] || begun || [bɪ 'gʌn] || башланырға |- | **bend** || [bend] || bent || [bent] || bent || [bent] || бөгөлөргә, бөгөргә |- | **bind** || [baɪnd] || bound || [baʊnd] || bound || [baʊnd] || бәйләргә |- | **bite** || [baɪt] || bit || [bɪt] || bitten || ['bɪtn] || тешләү, тешләргә |- | **bleed** || [bli:d] || bled || [bled] || bled || [bled] || ҡан ебәреү, ҡан ағырға |- | **blow** || [blou] || blew || [blu:] || blown || [bloun] || өрөргә, иҫәргә |- | **break** || [breɪk] || broke || [brouk] || broken || ['broukən] || ватырға, һындырырға |- | **breed** || [bri:d] || bred || [bred] || bred || [bred] || тәрбиәләү, үрсетергә |- | **bring** || [brɪŋ] || brought || [brɔ:t] || brought || [brɔ:t] || килтереү, алып килергә |- | **build** || [bɪld] || built || [bɪlt] || built || [bɪlt] || төҙөү, ҡоророрға |- | **burn** || [bɜ:rn] || burnt || [bз:nt] || burnt || [bз:nt] || яныу, яндырырға |- | **burst** || [bз:st] || burst || [bз:st] || burst || [bз:st] || шартлатыу, ярылырға |- | **buy** || [baɪ] || bought || [bɔ:t] || bought || [bɔ:t] || һатып алыу |- | **cast** || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || ҡалдырыу, ташлау |- | **catch** || [kætʃ] || caught || [kɔ:t] || caught || [kɔ:t] || тоторға, тотоп алырға |- | **choose** || [tʃu:z] || chose || [tʃouz] || chosen || ['tʃouzən] || һайлау, һайлап алыу |- | **come** || [kʌm] || came || [keɪm] || come || [kʌm] || килергә |- | **cost** || [kɒst] || cost || [kɒst] || cost || [kɒst] || хаҡы булырға |- | **cut** || [kʌt] || cut || [kʌt] || cut || [kʌt] || киҫергә |- | **dig** || [dɪg] || dug || [dʌg] || dug || [dʌg] || ҡаҙырға |- | **do** || [du:] || did || [dɪd] || done || [dʌn] || эшләргә |- | **draw** || [drɔ:] || drew || [dru:] || drawn || [drɔ:n] || һүрәт төшөрөү |- | **dream** || [dri:m] || dreamt || [dremt] || dreamt || [dremt] || төш күреү, хыялланыу |- | **drink** || [drɪŋk] || drank || [dræŋk] || drunk || [drʌŋk] || эсергә |- | **drive** || [draɪv] || drove || [drouv] || driven || ['drɪvən] || йөрөтөү (автомобиль) |- | **eat** || [i:t] || ate || [eɪt, et] || eaten || ['i:tn] || ашарға |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (2/3: F–R) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **fall** || [fɔ:l] || fell || [fel] || fallen || ['fɔ:lən] || йығылырға |- | **feed** || [fi:d] || fed || [fed] || fed || [fed] || ашатырға |- | **feel** || [fi:l] || felt || [felt] || felt || [felt] || хис итеү, тойоу |- | **fight** || [faɪt] || fought || [fɔ:t] || fought || [fɔ:t] || көрәшергә |- | **find** || [faɪnd] || found || [faʊnd] || found || [faʊnd] || табыу |- | **fit** || [fit] || fit || [fit] || fit || [fit] || яҡынлашыу, тап килергә |- | **fly** || [flaɪ] || flew || [flu:] || flown || [floun] || осоу |- | **forget** || [fər 'get] || forgot || [fər 'gɒt] || forgotten || [fər 'gɒtn] || онотоу |- | **forgive** || [fər 'gɪv] || forgave || [fər 'geɪv] || forgiven || [fər 'gɪvən] || кисереү |- | **freeze** || [fri:z] || froze || [frouz] || frozen || ['frouzən] || өшөү |- | **get** || [get] || got || [gɒt] || got || [gɒt] || алырға |- | **give** || [gɪv] || gave || [geɪv] || given || ['gɪvən] || биреү |- | **go** || [gou] || went || [went] || gone || [gɒn] || йөрөү, барырға |- | **grow** || [grou] || grew || [gru:] || grown || [groun] || үҫеү, үҫтерергә |- | **hang** || [hæŋ] || hung || [hʌŋ] || hung || [hʌŋ] || эленеп тороу |- | **have** || [hæv] || had || [hæd] || had || [hæd] || эйә булыу, бар |- | **hear** || [hɪər] || heard || [hɜ:rd] || heard || [hɜ:rd] || ишетеү |- | **hide** || [haɪd] || hid || [hɪd] || hidden || ['hɪdn] || йәшереү |- | **hit** || [hɪt] || hit || [hɪt] || hit || [hɪt] || тейҙереү, һуғырға |- | **hold** || [hould] || held || [held] || held || [held] || тотоу |- | **hurt** || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || яралау, ауыртырға |- | **keep** || [ki:p] || kept || [kept] || kept || [kept] || һаҡлау |- | **kneel** || [ni:l] || knelt || [nelt] || knelt || [nelt] || тубыҡланып тороу |- | **knit** || [nɪt] || knit || [nɪt] || knit || [nɪt] || бәйләргә |- | **know** || [nou] || knew || [nu:] || known || [noun] || белергә |- | **lay** || [leɪ] || laid || [leɪd] || laid || [leɪd] || һалырға |- | **lead** || [li:d] || led || [led] || led || [led] || етәкләү |- | **lean** || [li:n] || leant || [lent] || leant || [lent] || эйелеү |- | **learn** || [lɜ:rn] || learnt || [lɜ:rnt] || learnt || [lɜ:rnt] || уҡырға, өйрәнергә |- | **leave** || [li:v] || left || [left] || left || [left] || ҡалдырыу |- | **lend** || [lend] || lent || [lent] || lent || [lent] || бурысҡа биреү |- | **let** || [let] || let || [let] || let || [let] || рөхсәт итеү |- | **lie** || [laɪ] || lay || [leɪ] || lain || [leɪn] || ятыу |- | **light** || [lait] || lit || [lit] || lit || [lit] || яҡтыртыу, яндырыу |- | **lose** || [lu:z] || lost || [lɒst] || lost || [lɒst] || юғалтыу |- | **make** || [meɪk] || made || [meɪd] || made || [meɪd] || эшләү |- | **mean** || [mi:n] || meant || [ment] || meant || [ment] || аңлатыу |- | **meet** || [mi:t] || met || [met] || met || [met] || осратыу, ҡаршы алыу |- | **mistake** || [mis'teik] || mistook || [mis'tuk] || mistaken || [mis'teik(e)n] || хаталаныу |- | **pay** || [peɪ] || paid || [peɪd] || paid || [peɪd] || түләү |- | **put** || [pʊt] || put || [pʊt] || put || [pʊt] || ҡуйырға |- | **read** || [ri:d] || read || [red] || read || [red] || уҡырға |- | **ride** || [raɪd] || rode || [roud] || ridden || ['rɪdn] || атҡа атланып йөрөү |- | **ring** || [rɪŋ] || rang || [ræŋ] || rung || [rʌŋ] || шылтыратыу |- | **rise** || [raɪz] || rose || [rouz] || risen || ['rɪzən] || күтәрелеү |- | **run** || [rʌn] || ran || [ræn] || run || [rʌn] || йүгереү |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (3/3: S–W) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **say** || [seɪ] || said || [sed] || said || [sed] || һөйләү, әйтергә |- | **see** || [si:] || saw || [sɔ:] || seen || [si:n] || күреү |- | **seek** || [si:k] || sought || [sɔ:t] || sought || [sɔ:t] || эҙләү |- | **sell** || [sel] || sold || [sould] || sold || [sould] || һатыу |- | **send** || [send] || sent || [sent] || sent || [sent] || ебәреү |- | **set** || [set] || set || [set] || set || [set] || ҡуйырға |- | **shake** || [ʃeɪk] || shook || [ʃʊk] || shaken || ['ʃeɪkən] || һелкетеү |- | **shine** || [ʃaɪn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || яҡтыртыу, балҡыу |- | **shoot** || [ʃu:t] || shot || [ʃɒt] || shot || [ʃɒt] || атырға |- | **show** || [ʃou] || showed || [ʃoud] || shown || [ʃoun] || күрһәтеү |- | **shrink** || [ʃriŋk] || shrank || [ʃræŋk] || shrunk || [ʃrʌŋk] || ҡыҫҡартыу, йыйылырға |- | **shut** || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || ябырға |- | **sing** || [sɪŋ] || sang || [sæŋ] || sung || [sʌŋ] || йырлау |- | **sink** || [sɪŋk] || sank || [sæŋk] || sunk || [sʌŋk] || батыу |- | **sit** || [sɪt] || sat || [sæt] || sat || [sæt] || ултырыу |- | **sleep** || [sli:p] || slept || [slept] || slept || [slept] || йоҡлау |- | **slide** || [slaid] || slid || [slid] || slid || [slid] || шыуыу |- | **sow** || [sou] || sowed || [soud] || sown || [soun] || сәсеү |- | **smell** || [smel] || smelled || [smeld] || smelled || [smeld] || еҫкәү, еҫ сығырға |- | **speak** || [spi:k] || spoke || [spouk] || spoken || ['spoukən] || һөйләшеү, әйтеү |- | **spell** || [spel] || spelt || [spelt] || spelt || [spelt] || хәрефләп әйтергә (яҙырға) |- | **spend** || [spend] || spent || [spent] || spent || [spent] || тотонорға (аҡса), үткәрергә (ваҡыт) |- | **spill** || [spɪl] || spilt || [spɪlt] || spilt || [spɪlt] || түгергә, ҡойорға (сыйыҡлыҡты) |- | **spit** || [spɪt] || spat || [spæt] || spat || [spæt] || төкөрөргә |- | **split** || [splɪt] || split || [splɪt] || split || [splɪt] || ярырға, бүлергә |- | **spoil** || [spoɪl] || spoilt || [spoɪlt] || spoilt || [spoɪlt] || боҙорға, боҙолорға |- | **spread** || [spred] || spread || [spred] || spread || [spred] || таратырға, таралырға |- | **stand** || [stænd] || stood || [stʊd] || stood || [stʊd] || торорға (аяҡта) |- | **steal** || [sti:l] || stole || [stoul] || stolen || ['stoulən] || урларға |- | **stick** || [stik] || stuck || [stʌk] || stuck || [stʌk] || йәбештерергә, ҡаҙалырға |- | **sting** || [stiŋ] || stung || [stʌŋ] || stung || [stʌŋ] || saғырға (бөжәк) |- | **strike** || [straɪk] || struck || [strʌk] || struck || [strʌk] || һуғырға, эш ташларға |- | **strive** || [straɪv] || strove || [strəuv] || striven || ['strɪvn] || тырышырға, ынтылырға |- | **swear** || [sweə] || swore || [swɔ:] || sworn || [swɔ:n] || ант итергә, ҡарғарға |- | **sweep** || [swi:p] || swept || [slept] || swept || [slept] || һептерергә, һепергә |- | **swim** || [swɪm] || swam || [swæm] || swum || [swʌm] || йөҙөргә |- | **take** || [teɪk] || took || [tʊk] || taken || ['teɪkən] || алырға |- | **teach** || [ti:tʃ] || taught || [tɔ:t] || taught || [tɔ:t] || уҡытырға, өйрәтергә |- | **tear** || [teər] || tore || [tɔr] || torn || [tɔrn] || йыртырға |- | **tell** || [tel] || told || [tould] || told || [tould] || һөйләргә, әйтергә |- | **think** || [θɪŋk] || thought || [θɔ:t] || thought || [θɔ:t] || уйларға |- | **throw** || [θrou] || threw || [θru:] || thrown || [groun] || ташларға, ырғытырға |- | **understand** || [ʌndər 'stænd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || аңларға |- | **upset** || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || ауҙарырға, пландарҙы боҙорға |- | **wake** || [weɪk] || woke || [wouk] || woken || ['woukən] || уянырға, уятырға |- | **wear** || [weər] || wore || [wɔr] || worn || [wɔrn] || кейергә, кейеп йөрөргә |- | **weep** || [wi:p] || wept || [wept] || wept || [wept] || иларға, күҙ йәше түгергә |- | **wet** || [wet] || wet || [wet] || wet || [wet] || сылатырға, еүекләргә |- | **win** || [wɪn] || won || [wʌn] || won || [wʌn] || еңергә, отоп алырға |- | **wind** || [waind] || wound || [waund] || wound || [waund] || борғаланырға, урарға, сәғәт борорға |- | **write** || [raɪt] || wrote || [rout] || written || ['rɪtn] || яҙырға |} == Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр == Инглиз телендә эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр баш һөйләмдән (principal clause) һәм бер йәки бер нисә эйәрсән һөйләмдән (subordinate clause) тора. Баш һөйләм менән эйәрсән һөйләм үҙ-ара теркәүестәр (мәҫәлән: ''that, if, because, when'') йәки союздаш һүҙҙәр (мәҫәлән: ''who, which, what'') аша бәйләнә. Мәҫәлән: * ''He says that they know English well.'' (Ул уларҙың инглиз телен яҡшы белеүен әйтә). ==Инглиз теленең замандары== {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 520px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; font-size: 105%; text-align: left;" | Инглиз теленең замандары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Заман !! style="width: 20%;" | Ябай <small>(Simple)</small> !! style="width: 20%;" | Дәүөм. <small>(Cont.)</small> !! style="width: 20%;" | Тамам. <small>(Perf.)</small> !! style="width: 20%;" | Т.-дәүөм. <small>(P.C.)</small> |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ӘҮҘЕМ ЗАЛОГ (ACTIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''V / Vs'' || ''am/is/are + V-ing'' || ''have/has + V3'' || ''have/has been + V-ing'' |- | '''Past''' || ''V2 / V-ed'' || ''was/were + V-ing'' || ''had + V3'' || ''had been + V-ing'' |- | '''Future''' || ''will + V'' || ''will be + V-ing'' || ''will have + V3'' || ''will have been + V-ing'' |- | '''Fut. i. Past''' || ''would + V'' || ''would be + V-ing'' || ''would have + V3'' || ''would have been + V-ing'' |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a; border-top: 2px solid #cbd5e1;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ТҮБӘНЛЕК ЗАЛОГ (PASSIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''am/is/are + V3'' || ''am/is/are being + V3'' || ''have/has been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Past''' || ''was/were + V3'' || ''was/were being + V3'' || ''had been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Future''' || ''will be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''will have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Fut. i. Past''' || ''would be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''would have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |} == Алфавит == Инглиз алфавиты латин графикаһына нигеҙләнгән һәм 26 хәрефтән тора. Уларҙың 6-һы һуҙынҡы өндәрҙе белдерә: A, E, I, O, U, Y. Ҡалған 20 хәреф тартынҡы өндәрҙе билдәләй: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Алфавит </div> <div class="NavContent"> {| class="wikitable standard" style="text-align: center" ! № !! Хәреф !! Исем !! әйтелеше !! хәрефтен башҡортса яҙыуы |- | 1 || A a || a || {{МФА|[eɪ]}} || Ә |- | 2 || B b || bee || {{МФА|[biː]}} || Б |- | 3 || C c || cee || {{МФА|[siː]}} || К |- | 4 || D d || dee || {{МФА|[diː]}} || Д |- | 5 || E e || e || {{МФА|[iː]}} || И |- | 6 || F f || ef || {{МФА|[ɛf]}} || Ф |- | 7 || G g || gee || {{МФА|[dʒiː]}} || Г |- | 8 || H h || aitch || {{МФА|[eɪtʃ]}} || Һ |- | 9 || I i || i || {{МФА|[aɪ]}} || АЙ |- | 10 || J j || jay || {{МФА|[dʒeɪ]}} || ДЖ |- | 11 || K k || kay || {{МФА|[keɪ]}} || Ҡ |- | 12 || L l || el || {{МФА|[ɛl]}} || Л |- | 13 || M m || em || {{МФА|[ɛm]}} || М |- | 14 || N n || en || {{МФА|[ɛn]}} || Н |- | 15 || O o || o || {{МФА|[əʊ]}} || О |- | 16 || P p || pee || {{МФА|[piː]}} || П |- | 17 || Q q || cue || {{МФА|[kjuː]}} || Ҡ |- | 18 || R r || ar || {{МФА|[ɑː]}} йәки {{МФА|[ɑr]}} || Р |- | 19 || S s || ess || {{МФА|[ɛs]}} || С |- | 20 || T t || tee || {{МФА|[tiː]}} || Т |- | 21 || U u || u || {{МФА|[juː]}} || Ю |- | 22 || V v || vee || {{МФА|[viː]}} || В |- | 23 || W w || double-u || {{МФА|[ˈdʌb(ə)l juː]}} || В (Ватан) |- | 24 || X x || ex || {{МФА|[ɛks]}} || КС |- | 25 || Y y || wy|| {{МФА|[waɪ]}} || УА, Ы |- | 26 || Z z || zed, zee || {{МФА|[zɛd]}}, {{МФА|[ziː]}} || З |} <br clear=all /> </div> </div> == Диграфтар == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="5" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | Диграфтар һәм төп өн айырымлыҡтары |- ! № !! Диграф !! Әйтелеше !! Миҫал !! Башҡортса өн эквиваленты |- | 1 || **sh** || {{МФА|[ʃ]}} || «shine» {{МФА|[ʃaɪn]}} || Башҡортса Ш өнөнә тура килә. |- | 2 || **zh** || {{МФА|[ʒ]}} || «Zhukov» {{МФА|[ˈʒukov]}} || Башҡортса Ж өнөнә тура килә. |- | 3 || **ch** || {{МФА|[tʃ]}} || «China» {{МФА|[ˈtʃaɪnə]}} || Башҡортса Ч өнөнә тура килә. |- | 4 || **kh** || {{МФА|[x]}} || «Kharkov» {{МФА|[ˈxarkof]}} || Башҡортса Х йәки Ҡ өндәренә яҡын. |- | 5 || **th** || {{МФА|[ð]}} || «the» {{МФА|[ðə]}} || Башҡортса яңғырау Ҙ өнөнә тиң. |- | 6 || **th** || {{МФА|[θ]}} || «think» {{МФА|[θɪŋk]}} || Башҡортса һаңғырау Ҫ өнөнә тиң. |- | 7 || **ph** || {{МФА|[f]}} || «photo» {{МФА|[ˈfəʊtəʊ]}} || Башҡортса Ф өнөнә тура килә. |- | 8 || **ng** || {{МФА|[ŋ]}} || «sing» {{МФА|[sɪŋ]}} || Башҡортса урта тел арты Ң өнөнә тура килә. |- | 9 || **ee** || {{МФА|[i:]}} || «see» {{МФА|[si:]}} || Оҙон И өнөн белдерә. |- | 10 || **oo** || {{МФА|[u:]}} / [ʊ] || «too» {{МФА|[tu:]}} || Оҙон У йәки ҡыҫҡа еңел у өнө. |- | 11 || **ea** || {{МФА|[i:]}} / [e] || «meat» {{МФА|[mi:t]}} || Йыш ҡына оҙон И йәки ҡыҫҡа Э өнө. |- | 12 || **ai** || {{МФА|[eɪ]}} || «rain» {{МФА|[reɪn]}} || Дифтонг, башҡортса ЭЙ тип уҡыла. |- | 13 || **oa** || {{МФА|[əʊ]}} || «coat» {{МФА|[kəʊt]}} || Дифтонг, башҡортса ОУ йәки ӨҮ өнө. |- | 14 || **ou** || {{МФА|[aʊ]}} || «house» {{МФА|[haʊs]}} || Дифтонг, башҡортса АУ тип уҡыла. |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Инглиз теле]] [[Категория:Телдәр]] [[Категория:БМО-ның рәсми телдәре]] [[Категория:Герман телдәре]] [[Категория:Флектив телдәр]] [[Категория:Инглиз телдәре]] [[Категория:Аналитик телдәр]] [[Категория:Мәҙәни глобалләшеү]] [[Категория:АҠШ телдәре]] [[Категория:Бөйөк Британия телдәре]] [[Категория:Англия телдәре]] [[Категория:Һиндостан телдәре]] [[Категория:Ирландия телдәре]] [[Категория:Шотландия телдәре]] [[Категория:Уэльс телдәре]] [[Категория:Австралия телдәре]] [[Категория:Яңы Зеландия телдәре]] [[Категория:Көньяҡ Африка Республикаһы телдәре]] [[Категория:Гана телдәре]] [[Категория:Камерун телдәре]] [[Категория:Бурунди телдәре]] [[Категория:Уганда телдәре]] [[Категория:Эритрея телдәре]] [[Категория:Кения телдәре]] [[Категория:Руанда телдәре]] [[Категория:Сейшел Утрауҙары телдәре]] [[Категория:Танзания телдәре]] [[Категория:Судан телдәре]] [[Категория:Мысыр телдәре]] [[Категория:Лесото телдәре]] [[Категория:Мавритания телдәре]] [[Категория:Намибия телдәре]] [[Категория:Зимбабве телдәре]] [[Категория:Замбия телдәре]] [[Категория:Гамбия телдәре]] [[Категория:Либерия телдәре]] [[Категория:Нигерия телдәре]] [[Категория:Сьерра-Леоне телдәре]] [[Категория:Кюрасао телдәре]] [[Категория:Аруба телдәре]] [[Категория:Ямайка телдәре]] [[Категория:Сент-Люсия телдәре]] [[Категория:Тринидад һәм Тобаго телдәре]] [[Категория:Белиз телдәре]] [[Категория:Гондурас телдәре]] [[Категория:Никарагуа телдәре]] [[Категория:Фолкленд утрауҙары телдәре]] [[Категория:Гайана телдәре]] [[Категория:Пакистан телдәре]] [[Категория:Бруней телдәре]] [[Категория:Малайзия телдәре]] [[Категория:Сингапур телдәре]] [[Категория:Вьетнам телдәре]] [[Категория:Бахрейн телдәре]] [[Категория:Катар телдәре]] [[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең телдәре]] [[Категория:Мальта телдәре]] [[Категория:Кипр телдәре]] [[Категория:Гибралтар телдәре]] [[Категория:Мэн Утрауының телдәре]] [[Категория:Гернси телдәре]] [[Категория:Тонга телдәре]] [[Категория:Тувалу телдәре]] [[Категория:Вануату телдәре]] ebqhqh4banokvc8ep5e224bli57knev 1302081 1302074 2026-08-08T10:08:58Z Shirshikay 48080 орфография 1302081 wikitext text/x-wiki {{Тел | цвет = һинд-европа | исем = Инглиз теле | самоназвание = {{lang-en|English, the English language}} | число носителей = Тыуған тел (L1): ~380 млн (2021)<br />Икенсе тел (L2): ~1,077 млрд (2021)<br />Дөйөм һаны: '''~1,457 млрд''' | рейтинг = 1-2 | категория = [[Евразия телдәре]] | классификация = [[Һинд-Европа телдәре]]<br /> -> [[Герман телдәре]]<br /> -> [[Көнбайыш герман телдәре]]<br /> -> [[Анлофриз телдәре|Анлофриз тармағы]]<br /> -> [[Англ телдәре|Ангел телдәре]] | предки = [[Прото-инглиз теле]]<br /> -> [[Иҫке инглиз теле]]<br /> -> [[Урта инглиз теле]]<br /> -> [[Яңы инглиз теле]] | яҙма = [[Латин алфавиты]] ([[Инглиз алфавиты]]) | рәсми тел = 57 илдең һәм 30 бойондороҡло территорияның рәсми теле, [[БМО]], [[ЕБ]], [[НАТО]], [[ХАҠ]], [[МВФ]] | ISO1 = en | ISO2 = eng | ISO3 = eng | glotto = stan1293 | glottorefname = English | карта = English language distribution.svg | подпись карты = {{legend|#346699|Туған тел}} {{legend|#99ccff|Рәсми тел}} }} '''Ингли́з теле''', {{lang-en|(the) English (language)}} — [[Бөйөк Британия|Британияла]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]], [[Австралия]]ла һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә рәсми тел, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ның]] алты рәсми теленең береһе. 380 миллион кеше өсөн инглиз теле туған тел булып тора, ә 1,077 миллион кеше өсөн икенсе тел булып тора.<ref>List of languages by total number of speakers</ref> == Ҡылым == Инглиз телендә ҡылымдар түбәндәгесә бүленә: * '''Төҙөлөшө буйынса''' — ябай, яһалма һәм ҡушма ҡылымдарға. ''Ябай ҡылымдар'' префикстарһыҙ һәм суффикстарһыҙ була. ''Яһалма ҡылымдар'' ябай ҡылымдарға префикстар (мәҫәлән: un-, re-, dis-) йәки суффикстар (мәҫәлән: -ize, -ify, -en) ҡушыу юлы менән яһала. ''Ҡушма ҡылымдар'' иһә ике йәки унан күберәк нигеҙҙең берләшеүенән төҙөлә. * '''Тура тултырыусы ҡабул итеү һәләте буйынса''' — күсемле (transitive) һәм күсемһеҙ (intransitive) ҡылымдарға. * '''Үҙенең II һәм III формаларын төҙөү ысулы буйынса''' — дөрөҫ (regular) һәм дөрөҫ булмаған (irregular) ҡылымдарға. {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 480px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; text-align: left;" | Ҡылым формаларының миҫалдары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Infinitive !! style="width: 20%;" | Past Simple !! style="width: 20%;" | P II !! style="width: 20%;" | P I !! style="width: 20%;" | Тәржемәһе |- | '''come'''<br><small>[kʌm]</small> || came<br><small>[keɪm]</small> || come<br><small>[kʌm]</small> || coming<br><small>[ˈkʌm.ɪŋ]</small> || ''килергә'' |- | '''go'''<br><small>[ɡəʊ]</small> || went<br><small>[went]</small> || gone<br><small>[ɡɒn]</small> || going<br><small>[ˈɡəʊ.ɪŋ]</small> || ''йөрөргә'' |- | '''speak'''<br><small>[spiːk]</small> || spoke<br><small>[spəʊk]</small> || spoken<br><small>[ˈspəʊkən]</small> || speaking<br><small>—</small> || ''һөйләргә'' |- | '''know'''<br><small>[nəʊ]</small> || knew<br><small>[njuː]</small> || known<br><small>[nəʊn]</small> || knowing<br><small>—</small> || ''белергә'' |- | '''feel'''<br><small>[fiːl]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || feeling<br><small>—</small> || ''һиҙеү, тойоу'' |- | '''hear'''<br><small>[hɪər]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || hearing<br><small>—</small> || ''тыңларға'' |- | '''see'''<br><small>[siː]</small> || saw<br><small>[sɔː]</small> || seen<br><small>[siːn]</small> || seeing<br><small>—</small> || ''күрергә'' |} === Дөрөҫ булмаған ҡылымдар === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (1/3: A–E) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **awake** || [ə'weik] || awoke || [ə'wəuk] || awoken || [ə'wəukən] || уятыу, уянырға |- | **be** || [bi:] || was, were || [wɔz], [wз:] || been || [bi:n] || булыу |- | **bear** || [bɛə] || bore || [bɔ:] || born || [bɔ:n] || тыуырға, килтерергә |- | **beat** || [bi:t] || beat || [bi:t] || beaten || ['bi:tn] || туҡмарға, һуғырға |- | **become** || [bɪ 'kʌm] || became || [bɪ 'keɪm] || become || [bɪ 'kʌm] || булырға |- | **begin** || [bɪ 'gɪn] || began || [bɪ 'gæn] || begun || [bɪ 'gʌn] || башланырға |- | **bend** || [bend] || bent || [bent] || bent || [bent] || бөгөлөргә, бөгөргә |- | **bind** || [baɪnd] || bound || [baʊnd] || bound || [baʊnd] || бәйләргә |- | **bite** || [baɪt] || bit || [bɪt] || bitten || ['bɪtn] || тешләү, тешләргә |- | **bleed** || [bli:d] || bled || [bled] || bled || [bled] || ҡан ебәреү, ҡан ағырға |- | **blow** || [blou] || blew || [blu:] || blown || [bloun] || өрөргә, иҫәргә |- | **break** || [breɪk] || broke || [brouk] || broken || ['broukən] || ватырға, һындырырға |- | **breed** || [bri:d] || bred || [bred] || bred || [bred] || тәрбиәләү, үрсетергә |- | **bring** || [brɪŋ] || brought || [brɔ:t] || brought || [brɔ:t] || килтереү, алып килергә |- | **build** || [bɪld] || built || [bɪlt] || built || [bɪlt] || төҙөү, ҡоророрға |- | **burn** || [bɜ:rn] || burnt || [bз:nt] || burnt || [bз:nt] || яныу, яндырырға |- | **burst** || [bз:st] || burst || [bз:st] || burst || [bз:st] || шартлатыу, ярылырға |- | **buy** || [baɪ] || bought || [bɔ:t] || bought || [bɔ:t] || һатып алыу |- | **cast** || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || ҡалдырыу, ташлау |- | **catch** || [kætʃ] || caught || [kɔ:t] || caught || [kɔ:t] || тоторға, тотоп алырға |- | **choose** || [tʃu:z] || chose || [tʃouz] || chosen || ['tʃouzən] || һайлау, һайлап алыу |- | **come** || [kʌm] || came || [keɪm] || come || [kʌm] || килергә |- | **cost** || [kɒst] || cost || [kɒst] || cost || [kɒst] || хаҡы булырға |- | **cut** || [kʌt] || cut || [kʌt] || cut || [kʌt] || киҫергә |- | **dig** || [dɪg] || dug || [dʌg] || dug || [dʌg] || ҡаҙырға |- | **do** || [du:] || did || [dɪd] || done || [dʌn] || эшләргә |- | **draw** || [drɔ:] || drew || [dru:] || drawn || [drɔ:n] || һүрәт төшөрөү |- | **dream** || [dri:m] || dreamt || [dremt] || dreamt || [dremt] || төш күреү, хыялланыу |- | **drink** || [drɪŋk] || drank || [dræŋk] || drunk || [drʌŋk] || эсергә |- | **drive** || [draɪv] || drove || [drouv] || driven || ['drɪvən] || йөрөтөү (автомобиль) |- | **eat** || [i:t] || ate || [eɪt, et] || eaten || ['i:tn] || ашарға |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (2/3: F–R) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **fall** || [fɔ:l] || fell || [fel] || fallen || ['fɔ:lən] || йығылырға |- | **feed** || [fi:d] || fed || [fed] || fed || [fed] || ашатырға |- | **feel** || [fi:l] || felt || [felt] || felt || [felt] || хис итеү, тойоу |- | **fight** || [faɪt] || fought || [fɔ:t] || fought || [fɔ:t] || көрәшергә |- | **find** || [faɪnd] || found || [faʊnd] || found || [faʊnd] || табыу |- | **fit** || [fit] || fit || [fit] || fit || [fit] || яҡынлашыу, тап килергә |- | **fly** || [flaɪ] || flew || [flu:] || flown || [floun] || осоу |- | **forget** || [fər 'get] || forgot || [fər 'gɒt] || forgotten || [fər 'gɒtn] || онотоу |- | **forgive** || [fər 'gɪv] || forgave || [fər 'geɪv] || forgiven || [fər 'gɪvən] || кисереү |- | **freeze** || [fri:z] || froze || [frouz] || frozen || ['frouzən] || өшөү |- | **get** || [get] || got || [gɒt] || got || [gɒt] || алырға |- | **give** || [gɪv] || gave || [geɪv] || given || ['gɪvən] || биреү |- | **go** || [gou] || went || [went] || gone || [gɒn] || йөрөү, барырға |- | **grow** || [grou] || grew || [gru:] || grown || [groun] || үҫеү, үҫтерергә |- | **hang** || [hæŋ] || hung || [hʌŋ] || hung || [hʌŋ] || эленеп тороу |- | **have** || [hæv] || had || [hæd] || had || [hæd] || эйә булыу, бар |- | **hear** || [hɪər] || heard || [hɜ:rd] || heard || [hɜ:rd] || ишетеү |- | **hide** || [haɪd] || hid || [hɪd] || hidden || ['hɪdn] || йәшереү |- | **hit** || [hɪt] || hit || [hɪt] || hit || [hɪt] || тейҙереү, һуғырға |- | **hold** || [hould] || held || [held] || held || [held] || тотоу |- | **hurt** || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || яралау, ауыртырға |- | **keep** || [ki:p] || kept || [kept] || kept || [kept] || һаҡлау |- | **kneel** || [ni:l] || knelt || [nelt] || knelt || [nelt] || тубыҡланып тороу |- | **knit** || [nɪt] || knit || [nɪt] || knit || [nɪt] || бәйләргә |- | **know** || [nou] || knew || [nu:] || known || [noun] || белергә |- | **lay** || [leɪ] || laid || [leɪd] || laid || [leɪd] || һалырға |- | **lead** || [li:d] || led || [led] || led || [led] || етәкләү |- | **lean** || [li:n] || leant || [lent] || leant || [lent] || эйелеү |- | **learn** || [lɜ:rn] || learnt || [lɜ:rnt] || learnt || [lɜ:rnt] || уҡырға, өйрәнергә |- | **leave** || [li:v] || left || [left] || left || [left] || ҡалдырыу |- | **lend** || [lend] || lent || [lent] || lent || [lent] || бурысҡа биреү |- | **let** || [let] || let || [let] || let || [let] || рөхсәт итеү |- | **lie** || [laɪ] || lay || [leɪ] || lain || [leɪn] || ятыу |- | **light** || [lait] || lit || [lit] || lit || [lit] || яҡтыртыу, яндырыу |- | **lose** || [lu:z] || lost || [lɒst] || lost || [lɒst] || юғалтыу |- | **make** || [meɪk] || made || [meɪd] || made || [meɪd] || эшләү |- | **mean** || [mi:n] || meant || [ment] || meant || [ment] || аңлатыу |- | **meet** || [mi:t] || met || [met] || met || [met] || осратыу, ҡаршы алыу |- | **mistake** || [mis'teik] || mistook || [mis'tuk] || mistaken || [mis'teik(e)n] || хаталаныу |- | **pay** || [peɪ] || paid || [peɪd] || paid || [peɪd] || түләү |- | **put** || [pʊt] || put || [pʊt] || put || [pʊt] || ҡуйырға |- | **read** || [ri:d] || read || [red] || read || [red] || уҡырға |- | **ride** || [raɪd] || rode || [roud] || ridden || ['rɪdn] || атҡа атланып йөрөү |- | **ring** || [rɪŋ] || rang || [ræŋ] || rung || [rʌŋ] || шылтыратыу |- | **rise** || [raɪz] || rose || [rouz] || risen || ['rɪzən] || күтәрелеү |- | **run** || [rʌn] || ran || [ræn] || run || [rʌn] || йүгереү |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (3/3: S–W) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **say** || [seɪ] || said || [sed] || said || [sed] || һөйләү, әйтергә |- | **see** || [si:] || saw || [sɔ:] || seen || [si:n] || күреү |- | **seek** || [si:k] || sought || [sɔ:t] || sought || [sɔ:t] || эҙләү |- | **sell** || [sel] || sold || [sould] || sold || [sould] || һатыу |- | **send** || [send] || sent || [sent] || sent || [sent] || ебәреү |- | **set** || [set] || set || [set] || set || [set] || ҡуйырға |- | **shake** || [ʃeɪk] || shook || [ʃʊk] || shaken || ['ʃeɪkən] || һелкетеү |- | **shine** || [ʃaɪn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || яҡтыртыу, балҡыу |- | **shoot** || [ʃu:t] || shot || [ʃɒt] || shot || [ʃɒt] || атырға |- | **show** || [ʃou] || showed || [ʃoud] || shown || [ʃoun] || күрһәтеү |- | **shrink** || [ʃriŋk] || shrank || [ʃræŋk] || shrunk || [ʃrʌŋk] || ҡыҫҡартыу, йыйылырға |- | **shut** || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || ябырға |- | **sing** || [sɪŋ] || sang || [sæŋ] || sung || [sʌŋ] || йырлау |- | **sink** || [sɪŋk] || sank || [sæŋk] || sunk || [sʌŋk] || батыу |- | **sit** || [sɪt] || sat || [sæt] || sat || [sæt] || ултырыу |- | **sleep** || [sli:p] || slept || [slept] || slept || [slept] || йоҡлау |- | **slide** || [slaid] || slid || [slid] || slid || [slid] || шыуыу |- | **sow** || [sou] || sowed || [soud] || sown || [soun] || сәсеү |- | **smell** || [smel] || smelled || [smeld] || smelled || [smeld] || еҫкәү, еҫ сығырға |- | **speak** || [spi:k] || spoke || [spouk] || spoken || ['spoukən] || һөйләшеү, әйтеү |- | **spell** || [spel] || spelt || [spelt] || spelt || [spelt] || хәрефләп әйтергә (яҙырға) |- | **spend** || [spend] || spent || [spent] || spent || [spent] || тотонорға (аҡса), үткәрергә (ваҡыт) |- | **spill** || [spɪl] || spilt || [spɪlt] || spilt || [spɪlt] || түгергә, ҡойорға (сыйыҡлыҡты) |- | **spit** || [spɪt] || spat || [spæt] || spat || [spæt] || төкөрөргә |- | **split** || [splɪt] || split || [splɪt] || split || [splɪt] || ярырға, бүлергә |- | **spoil** || [spoɪl] || spoilt || [spoɪlt] || spoilt || [spoɪlt] || боҙорға, боҙолорға |- | **spread** || [spred] || spread || [spred] || spread || [spred] || таратырға, таралырға |- | **stand** || [stænd] || stood || [stʊd] || stood || [stʊd] || торорға (аяҡта) |- | **steal** || [sti:l] || stole || [stoul] || stolen || ['stoulən] || урларға |- | **stick** || [stik] || stuck || [stʌk] || stuck || [stʌk] || йәбештерергә, ҡаҙалырға |- | **sting** || [stiŋ] || stung || [stʌŋ] || stung || [stʌŋ] || сaғырға (бөжәк) |- | **strike** || [straɪk] || struck || [strʌk] || struck || [strʌk] || һуғырға, эш ташларға |- | **strive** || [straɪv] || strove || [strəuv] || striven || ['strɪvn] || тырышырға, ынтылырға |- | **swear** || [sweə] || swore || [swɔ:] || sworn || [swɔ:n] || ант итергә, ҡарғарға |- | **sweep** || [swi:p] || swept || [slept] || swept || [slept] || һептерергә, һепергә |- | **swim** || [swɪm] || swam || [swæm] || swum || [swʌm] || йөҙөргә |- | **take** || [teɪk] || took || [tʊk] || taken || ['teɪkən] || алырға |- | **teach** || [ti:tʃ] || taught || [tɔ:t] || taught || [tɔ:t] || уҡытырға, өйрәтергә |- | **tear** || [teər] || tore || [tɔr] || torn || [tɔrn] || йыртырға |- | **tell** || [tel] || told || [tould] || told || [tould] || һөйләргә, әйтергә |- | **think** || [θɪŋk] || thought || [θɔ:t] || thought || [θɔ:t] || уйларға |- | **throw** || [θrou] || threw || [θru:] || thrown || [groun] || ташларға, ырғытырға |- | **understand** || [ʌndər 'stænd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || аңларға |- | **upset** || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || ауҙарырға, пландарҙы боҙорға |- | **wake** || [weɪk] || woke || [wouk] || woken || ['woukən] || уянырға, уятырға |- | **wear** || [weər] || wore || [wɔr] || worn || [wɔrn] || кейергә, кейеп йөрөргә |- | **weep** || [wi:p] || wept || [wept] || wept || [wept] || иларға, күҙ йәше түгергә |- | **wet** || [wet] || wet || [wet] || wet || [wet] || сылатырға, еүекләргә |- | **win** || [wɪn] || won || [wʌn] || won || [wʌn] || еңергә, отоп алырға |- | **wind** || [waind] || wound || [waund] || wound || [waund] || борғаланырға, урарға, сәғәт борорға |- | **write** || [raɪt] || wrote || [rout] || written || ['rɪtn] || яҙырға |} == Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр == Инглиз телендә эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр баш һөйләмдән (principal clause) һәм бер йәки бер нисә эйәрсән һөйләмдән (subordinate clause) тора. Баш һөйләм менән эйәрсән һөйләм үҙ-ара теркәүестәр (мәҫәлән: ''that, if, because, when'') йәки союздаш һүҙҙәр (мәҫәлән: ''who, which, what'') аша бәйләнә. Мәҫәлән: * ''He says that they know English well.'' (Ул уларҙың инглиз телен яҡшы белеүен әйтә). ==Инглиз теленең замандары== {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 520px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; font-size: 105%; text-align: left;" | Инглиз теленең замандары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Заман !! style="width: 20%;" | Ябай <small>(Simple)</small> !! style="width: 20%;" | Дәүөм. <small>(Cont.)</small> !! style="width: 20%;" | Тамам. <small>(Perf.)</small> !! style="width: 20%;" | Т.-дәүөм. <small>(P.C.)</small> |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ӘҮҘЕМ ЗАЛОГ (ACTIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''V / Vs'' || ''am/is/are + V-ing'' || ''have/has + V3'' || ''have/has been + V-ing'' |- | '''Past''' || ''V2 / V-ed'' || ''was/were + V-ing'' || ''had + V3'' || ''had been + V-ing'' |- | '''Future''' || ''will + V'' || ''will be + V-ing'' || ''will have + V3'' || ''will have been + V-ing'' |- | '''Fut. i. Past''' || ''would + V'' || ''would be + V-ing'' || ''would have + V3'' || ''would have been + V-ing'' |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a; border-top: 2px solid #cbd5e1;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ТҮБӘНЛЕК ЗАЛОГ (PASSIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''am/is/are + V3'' || ''am/is/are being + V3'' || ''have/has been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Past''' || ''was/were + V3'' || ''was/were being + V3'' || ''had been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Future''' || ''will be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''will have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Fut. i. Past''' || ''would be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''would have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |} == Алфавит == Инглиз алфавиты латин графикаһына нигеҙләнгән һәм 26 хәрефтән тора. Уларҙың 6-һы һуҙынҡы өндәрҙе белдерә: A, E, I, O, U, Y. Ҡалған 20 хәреф тартынҡы өндәрҙе билдәләй: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Алфавит </div> <div class="NavContent"> {| class="wikitable standard" style="text-align: center" ! № !! Хәреф !! Исем !! әйтелеше !! хәрефтен башҡортса яҙыуы |- | 1 || A a || a || {{МФА|[eɪ]}} || Ә |- | 2 || B b || bee || {{МФА|[biː]}} || Б |- | 3 || C c || cee || {{МФА|[siː]}} || К |- | 4 || D d || dee || {{МФА|[diː]}} || Д |- | 5 || E e || e || {{МФА|[iː]}} || И |- | 6 || F f || ef || {{МФА|[ɛf]}} || Ф |- | 7 || G g || gee || {{МФА|[dʒiː]}} || Г |- | 8 || H h || aitch || {{МФА|[eɪtʃ]}} || Һ |- | 9 || I i || i || {{МФА|[aɪ]}} || АЙ |- | 10 || J j || jay || {{МФА|[dʒeɪ]}} || ДЖ |- | 11 || K k || kay || {{МФА|[keɪ]}} || Ҡ |- | 12 || L l || el || {{МФА|[ɛl]}} || Л |- | 13 || M m || em || {{МФА|[ɛm]}} || М |- | 14 || N n || en || {{МФА|[ɛn]}} || Н |- | 15 || O o || o || {{МФА|[əʊ]}} || О |- | 16 || P p || pee || {{МФА|[piː]}} || П |- | 17 || Q q || cue || {{МФА|[kjuː]}} || Ҡ |- | 18 || R r || ar || {{МФА|[ɑː]}} йәки {{МФА|[ɑr]}} || Р |- | 19 || S s || ess || {{МФА|[ɛs]}} || С |- | 20 || T t || tee || {{МФА|[tiː]}} || Т |- | 21 || U u || u || {{МФА|[juː]}} || Ю |- | 22 || V v || vee || {{МФА|[viː]}} || В |- | 23 || W w || double-u || {{МФА|[ˈdʌb(ə)l juː]}} || В (Ватан) |- | 24 || X x || ex || {{МФА|[ɛks]}} || КС |- | 25 || Y y || wy|| {{МФА|[waɪ]}} || УА, Ы |- | 26 || Z z || zed, zee || {{МФА|[zɛd]}}, {{МФА|[ziː]}} || З |} <br clear=all /> </div> </div> == Диграфтар == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="5" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | Диграфтар һәм төп өн айырымлыҡтары |- ! № !! Диграф !! Әйтелеше !! Миҫал !! Башҡортса өн эквиваленты |- | 1 || **sh** || {{МФА|[ʃ]}} || «shine» {{МФА|[ʃaɪn]}} || Башҡортса Ш өнөнә тура килә. |- | 2 || **zh** || {{МФА|[ʒ]}} || «Zhukov» {{МФА|[ˈʒukov]}} || Башҡортса Ж өнөнә тура килә. |- | 3 || **ch** || {{МФА|[tʃ]}} || «China» {{МФА|[ˈtʃaɪnə]}} || Башҡортса Ч өнөнә тура килә. |- | 4 || **kh** || {{МФА|[x]}} || «Kharkov» {{МФА|[ˈxarkof]}} || Башҡортса Х йәки Ҡ өндәренә яҡын. |- | 5 || **th** || {{МФА|[ð]}} || «the» {{МФА|[ðə]}} || Башҡортса яңғырау Ҙ өнөнә тиң. |- | 6 || **th** || {{МФА|[θ]}} || «think» {{МФА|[θɪŋk]}} || Башҡортса һаңғырау Ҫ өнөнә тиң. |- | 7 || **ph** || {{МФА|[f]}} || «photo» {{МФА|[ˈfəʊtəʊ]}} || Башҡортса Ф өнөнә тура килә. |- | 8 || **ng** || {{МФА|[ŋ]}} || «sing» {{МФА|[sɪŋ]}} || Башҡортса урта тел арты Ң өнөнә тура килә. |- | 9 || **ee** || {{МФА|[i:]}} || «see» {{МФА|[si:]}} || Оҙон И өнөн белдерә. |- | 10 || **oo** || {{МФА|[u:]}} / [ʊ] || «too» {{МФА|[tu:]}} || Оҙон У йәки ҡыҫҡа еңел у өнө. |- | 11 || **ea** || {{МФА|[i:]}} / [e] || «meat» {{МФА|[mi:t]}} || Йыш ҡына оҙон И йәки ҡыҫҡа Э өнө. |- | 12 || **ai** || {{МФА|[eɪ]}} || «rain» {{МФА|[reɪn]}} || Дифтонг, башҡортса ЭЙ тип уҡыла. |- | 13 || **oa** || {{МФА|[əʊ]}} || «coat» {{МФА|[kəʊt]}} || Дифтонг, башҡортса ОУ йәки ӨҮ өнө. |- | 14 || **ou** || {{МФА|[aʊ]}} || «house» {{МФА|[haʊs]}} || Дифтонг, башҡортса АУ тип уҡыла. |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Инглиз теле]] [[Категория:Телдәр]] [[Категория:БМО-ның рәсми телдәре]] [[Категория:Герман телдәре]] [[Категория:Флектив телдәр]] [[Категория:Инглиз телдәре]] [[Категория:Аналитик телдәр]] [[Категория:Мәҙәни глобалләшеү]] [[Категория:АҠШ телдәре]] [[Категория:Бөйөк Британия телдәре]] [[Категория:Англия телдәре]] [[Категория:Һиндостан телдәре]] [[Категория:Ирландия телдәре]] [[Категория:Шотландия телдәре]] [[Категория:Уэльс телдәре]] [[Категория:Австралия телдәре]] [[Категория:Яңы Зеландия телдәре]] [[Категория:Көньяҡ Африка Республикаһы телдәре]] [[Категория:Гана телдәре]] [[Категория:Камерун телдәре]] [[Категория:Бурунди телдәре]] [[Категория:Уганда телдәре]] [[Категория:Эритрея телдәре]] [[Категория:Кения телдәре]] [[Категория:Руанда телдәре]] [[Категория:Сейшел Утрауҙары телдәре]] [[Категория:Танзания телдәре]] [[Категория:Судан телдәре]] [[Категория:Мысыр телдәре]] [[Категория:Лесото телдәре]] [[Категория:Мавритания телдәре]] [[Категория:Намибия телдәре]] [[Категория:Зимбабве телдәре]] [[Категория:Замбия телдәре]] [[Категория:Гамбия телдәре]] [[Категория:Либерия телдәре]] [[Категория:Нигерия телдәре]] [[Категория:Сьерра-Леоне телдәре]] [[Категория:Кюрасао телдәре]] [[Категория:Аруба телдәре]] [[Категория:Ямайка телдәре]] [[Категория:Сент-Люсия телдәре]] [[Категория:Тринидад һәм Тобаго телдәре]] [[Категория:Белиз телдәре]] [[Категория:Гондурас телдәре]] [[Категория:Никарагуа телдәре]] [[Категория:Фолкленд утрауҙары телдәре]] [[Категория:Гайана телдәре]] [[Категория:Пакистан телдәре]] [[Категория:Бруней телдәре]] [[Категория:Малайзия телдәре]] [[Категория:Сингапур телдәре]] [[Категория:Вьетнам телдәре]] [[Категория:Бахрейн телдәре]] [[Категория:Катар телдәре]] [[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең телдәре]] [[Категория:Мальта телдәре]] [[Категория:Кипр телдәре]] [[Категория:Гибралтар телдәре]] [[Категория:Мэн Утрауының телдәре]] [[Категория:Гернси телдәре]] [[Категория:Тонга телдәре]] [[Категория:Тувалу телдәре]] [[Категория:Вануату телдәре]] lhmzypyzuw30u0nnd6tuhiml10qkok2 1302085 1302081 2026-08-08T10:53:08Z Shirshikay 48080 өҫтәмә 1302085 wikitext text/x-wiki {{Тел | цвет = һинд-европа | исем = Инглиз теле | самоназвание = {{lang-en|English, the English language}} | число носителей = Тыуған тел (L1): ~380 млн (2021)<br />Икенсе тел (L2): ~1,077 млрд (2021)<br />Дөйөм һаны: '''~1,457 млрд''' | рейтинг = 1-2 | категория = [[Евразия телдәре]] | классификация = [[Һинд-Европа телдәре]]<br /> -> [[Герман телдәре]]<br /> -> [[Көнбайыш герман телдәре]]<br /> -> [[Анлофриз телдәре|Анлофриз тармағы]]<br /> -> [[Англ телдәре|Ангел телдәре]] | предки = [[Прото-инглиз теле]]<br /> -> [[Иҫке инглиз теле]]<br /> -> [[Урта инглиз теле]]<br /> -> [[Яңы инглиз теле]] | яҙма = [[Латин алфавиты]] ([[Инглиз алфавиты]]) | рәсми тел = 57 илдең һәм 30 бойондороҡло территорияның рәсми теле, [[БМО]], [[ЕБ]], [[НАТО]], [[ХАҠ]], [[МВФ]] | ISO1 = en | ISO2 = eng | ISO3 = eng | glotto = stan1293 | glottorefname = English | карта = English language distribution.svg | подпись карты = {{legend|#346699|Туған тел}} {{legend|#99ccff|Рәсми тел}} }} '''Ингли́з теле''', {{lang-en|(the) English (language)}} — [[Бөйөк Британия|Британияла]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]], [[Австралия]]ла һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә рәсми тел, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ның]] алты рәсми теленең береһе. 380 миллион кеше өсөн инглиз теле туған тел булып тора, ә 1,077 миллион кеше өсөн икенсе тел булып тора.<ref>List of languages by total number of speakers</ref> == Инглиз теленең тарихы == Инглиз теленең үҫеш тарихы герман ҡәбиләләренән башлана һәм дүрт осорға бүленә<ref name="britannica_hist">{{cite web |url=https://britannica.com |title=Historical background |publisher=Encyclopedia Britannica |accessdate=2026-08-08}}</ref>: * '''Кельт осоро''': Герман ҡәбиләләре килгәнгә тиклем Британияла кельттар йәшәгән. Телдә уларҙан географик атамалар ҡалған [[Лондон]] (ингл. {{lang|en|London}}) (Lowonidonjon, Londinion, Lynn din), [[Темза]] (ингл. {{lang|en|Thames}}) (Tamesas)<ref name="scribd_brief">{{cite book |title=A Brief History of the English Language |publisher=Scribd |year=2024}}</ref>. * '''Боронғо инглиз осоро (V–XI бб.)''': [[англдар]], [[сакстар]] һәм [[юттар]] күсенгәс, ''боронғо инглиз теле'' барлыҡҡа килә. Христианлыҡ аша [[латин теле|латин]] һүҙҙәре (''school''), [[викингтар]] яуҙары аша скандинав һүҙҙәре (''sky'', ''they'') инә<ref name="britannica_hist" />. Иң билдәле ҡомартҡыһы — «[[Беовульф]]» эпосы. * '''Урта инглиз осоро (XI–XV бб.)''': 1066 йылда [[нормандар]] яулап алғас, хакимиәт теле [[француз теле]] була. Инглиз теленең грамматикаһы ябайлаша (ялғауҙар бөтә) һәм уға меңдәрсә француз һүҙҙәре (''beef'') инә<ref name="britannica_hist" />. Был осорҙоң төп яҙыусыһы — [[Джеффри Чосер]]. * '''Яңы инглиз осоро (XVI быуаттан)''': «Бөйөк һуҙынҡылар күсеше» һөҙөмтәһендә һүҙҙәрҙең әйтелеше ныҡ үҙгәрә, был уҡыу ҡағиҙәләрен ҡатмарлаштыра. [[Уильям Шекспир]] телде яңы һүҙҙәр менән байыта<ref name="thoughtco_events">{{cite web |url=https://thoughtco.com |title=Key Events |publisher=ThoughtCo |accessdate=2026-08-08}}</ref>. [[Британ империяһы]] колониялары аша тел донъяла тарала һәм глобаль статус ала. == Ҡылым == Инглиз телендә ҡылымдар түбәндәгесә бүленә: * '''Төҙөлөшө буйынса''' — ябай, яһалма һәм ҡушма ҡылымдарға. ''Ябай ҡылымдар'' префикстарһыҙ һәм суффикстарһыҙ була. ''Яһалма ҡылымдар'' ябай ҡылымдарға префикстар (мәҫәлән: un-, re-, dis-) йәки суффикстар (мәҫәлән: -ize, -ify, -en) ҡушыу юлы менән яһала. ''Ҡушма ҡылымдар'' иһә ике йәки унан күберәк нигеҙҙең берләшеүенән төҙөлә. * '''Тура тултырыусы ҡабул итеү һәләте буйынса''' — күсемле (transitive) һәм күсемһеҙ (intransitive) ҡылымдарға. * '''Үҙенең II һәм III формаларын төҙөү ысулы буйынса''' — дөрөҫ (regular) һәм дөрөҫ булмаған (irregular) ҡылымдарға. {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 480px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; text-align: left;" | Ҡылым формаларының миҫалдары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Infinitive !! style="width: 20%;" | Past Simple !! style="width: 20%;" | P II !! style="width: 20%;" | P I !! style="width: 20%;" | Тәржемәһе |- | '''come'''<br><small>[kʌm]</small> || came<br><small>[keɪm]</small> || come<br><small>[kʌm]</small> || coming<br><small>[ˈkʌm.ɪŋ]</small> || ''килергә'' |- | '''go'''<br><small>[ɡəʊ]</small> || went<br><small>[went]</small> || gone<br><small>[ɡɒn]</small> || going<br><small>[ˈɡəʊ.ɪŋ]</small> || ''йөрөргә'' |- | '''speak'''<br><small>[spiːk]</small> || spoke<br><small>[spəʊk]</small> || spoken<br><small>[ˈspəʊkən]</small> || speaking<br><small>—</small> || ''һөйләргә'' |- | '''know'''<br><small>[nəʊ]</small> || knew<br><small>[njuː]</small> || known<br><small>[nəʊn]</small> || knowing<br><small>—</small> || ''белергә'' |- | '''feel'''<br><small>[fiːl]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || feeling<br><small>—</small> || ''һиҙеү, тойоу'' |- | '''hear'''<br><small>[hɪər]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || hearing<br><small>—</small> || ''тыңларға'' |- | '''see'''<br><small>[siː]</small> || saw<br><small>[sɔː]</small> || seen<br><small>[siːn]</small> || seeing<br><small>—</small> || ''күрергә'' |} === Дөрөҫ булмаған ҡылымдар === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (1/3: A–E) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **awake** || [ə'weik] || awoke || [ə'wəuk] || awoken || [ə'wəukən] || уятыу, уянырға |- | **be** || [bi:] || was, were || [wɔz], [wз:] || been || [bi:n] || булыу |- | **bear** || [bɛə] || bore || [bɔ:] || born || [bɔ:n] || тыуырға, килтерергә |- | **beat** || [bi:t] || beat || [bi:t] || beaten || ['bi:tn] || туҡмарға, һуғырға |- | **become** || [bɪ 'kʌm] || became || [bɪ 'keɪm] || become || [bɪ 'kʌm] || булырға |- | **begin** || [bɪ 'gɪn] || began || [bɪ 'gæn] || begun || [bɪ 'gʌn] || башланырға |- | **bend** || [bend] || bent || [bent] || bent || [bent] || бөгөлөргә, бөгөргә |- | **bind** || [baɪnd] || bound || [baʊnd] || bound || [baʊnd] || бәйләргә |- | **bite** || [baɪt] || bit || [bɪt] || bitten || ['bɪtn] || тешләү, тешләргә |- | **bleed** || [bli:d] || bled || [bled] || bled || [bled] || ҡан ебәреү, ҡан ағырға |- | **blow** || [blou] || blew || [blu:] || blown || [bloun] || өрөргә, иҫәргә |- | **break** || [breɪk] || broke || [brouk] || broken || ['broukən] || ватырға, һындырырға |- | **breed** || [bri:d] || bred || [bred] || bred || [bred] || тәрбиәләү, үрсетергә |- | **bring** || [brɪŋ] || brought || [brɔ:t] || brought || [brɔ:t] || килтереү, алып килергә |- | **build** || [bɪld] || built || [bɪlt] || built || [bɪlt] || төҙөү, ҡоророрға |- | **burn** || [bɜ:rn] || burnt || [bз:nt] || burnt || [bз:nt] || яныу, яндырырға |- | **burst** || [bз:st] || burst || [bз:st] || burst || [bз:st] || шартлатыу, ярылырға |- | **buy** || [baɪ] || bought || [bɔ:t] || bought || [bɔ:t] || һатып алыу |- | **cast** || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || ҡалдырыу, ташлау |- | **catch** || [kætʃ] || caught || [kɔ:t] || caught || [kɔ:t] || тоторға, тотоп алырға |- | **choose** || [tʃu:z] || chose || [tʃouz] || chosen || ['tʃouzən] || һайлау, һайлап алыу |- | **come** || [kʌm] || came || [keɪm] || come || [kʌm] || килергә |- | **cost** || [kɒst] || cost || [kɒst] || cost || [kɒst] || хаҡы булырға |- | **cut** || [kʌt] || cut || [kʌt] || cut || [kʌt] || киҫергә |- | **dig** || [dɪg] || dug || [dʌg] || dug || [dʌg] || ҡаҙырға |- | **do** || [du:] || did || [dɪd] || done || [dʌn] || эшләргә |- | **draw** || [drɔ:] || drew || [dru:] || drawn || [drɔ:n] || һүрәт төшөрөү |- | **dream** || [dri:m] || dreamt || [dremt] || dreamt || [dremt] || төш күреү, хыялланыу |- | **drink** || [drɪŋk] || drank || [dræŋk] || drunk || [drʌŋk] || эсергә |- | **drive** || [draɪv] || drove || [drouv] || driven || ['drɪvən] || йөрөтөү (автомобиль) |- | **eat** || [i:t] || ate || [eɪt, et] || eaten || ['i:tn] || ашарға |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (2/3: F–R) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **fall** || [fɔ:l] || fell || [fel] || fallen || ['fɔ:lən] || йығылырға |- | **feed** || [fi:d] || fed || [fed] || fed || [fed] || ашатырға |- | **feel** || [fi:l] || felt || [felt] || felt || [felt] || хис итеү, тойоу |- | **fight** || [faɪt] || fought || [fɔ:t] || fought || [fɔ:t] || көрәшергә |- | **find** || [faɪnd] || found || [faʊnd] || found || [faʊnd] || табыу |- | **fit** || [fit] || fit || [fit] || fit || [fit] || яҡынлашыу, тап килергә |- | **fly** || [flaɪ] || flew || [flu:] || flown || [floun] || осоу |- | **forget** || [fər 'get] || forgot || [fər 'gɒt] || forgotten || [fər 'gɒtn] || онотоу |- | **forgive** || [fər 'gɪv] || forgave || [fər 'geɪv] || forgiven || [fər 'gɪvən] || кисереү |- | **freeze** || [fri:z] || froze || [frouz] || frozen || ['frouzən] || өшөү |- | **get** || [get] || got || [gɒt] || got || [gɒt] || алырға |- | **give** || [gɪv] || gave || [geɪv] || given || ['gɪvən] || биреү |- | **go** || [gou] || went || [went] || gone || [gɒn] || йөрөү, барырға |- | **grow** || [grou] || grew || [gru:] || grown || [groun] || үҫеү, үҫтерергә |- | **hang** || [hæŋ] || hung || [hʌŋ] || hung || [hʌŋ] || эленеп тороу |- | **have** || [hæv] || had || [hæd] || had || [hæd] || эйә булыу, бар |- | **hear** || [hɪər] || heard || [hɜ:rd] || heard || [hɜ:rd] || ишетеү |- | **hide** || [haɪd] || hid || [hɪd] || hidden || ['hɪdn] || йәшереү |- | **hit** || [hɪt] || hit || [hɪt] || hit || [hɪt] || тейҙереү, һуғырға |- | **hold** || [hould] || held || [held] || held || [held] || тотоу |- | **hurt** || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || яралау, ауыртырға |- | **keep** || [ki:p] || kept || [kept] || kept || [kept] || һаҡлау |- | **kneel** || [ni:l] || knelt || [nelt] || knelt || [nelt] || тубыҡланып тороу |- | **knit** || [nɪt] || knit || [nɪt] || knit || [nɪt] || бәйләргә |- | **know** || [nou] || knew || [nu:] || known || [noun] || белергә |- | **lay** || [leɪ] || laid || [leɪd] || laid || [leɪd] || һалырға |- | **lead** || [li:d] || led || [led] || led || [led] || етәкләү |- | **lean** || [li:n] || leant || [lent] || leant || [lent] || эйелеү |- | **learn** || [lɜ:rn] || learnt || [lɜ:rnt] || learnt || [lɜ:rnt] || уҡырға, өйрәнергә |- | **leave** || [li:v] || left || [left] || left || [left] || ҡалдырыу |- | **lend** || [lend] || lent || [lent] || lent || [lent] || бурысҡа биреү |- | **let** || [let] || let || [let] || let || [let] || рөхсәт итеү |- | **lie** || [laɪ] || lay || [leɪ] || lain || [leɪn] || ятыу |- | **light** || [lait] || lit || [lit] || lit || [lit] || яҡтыртыу, яндырыу |- | **lose** || [lu:z] || lost || [lɒst] || lost || [lɒst] || юғалтыу |- | **make** || [meɪk] || made || [meɪd] || made || [meɪd] || эшләү |- | **mean** || [mi:n] || meant || [ment] || meant || [ment] || аңлатыу |- | **meet** || [mi:t] || met || [met] || met || [met] || осратыу, ҡаршы алыу |- | **mistake** || [mis'teik] || mistook || [mis'tuk] || mistaken || [mis'teik(e)n] || хаталаныу |- | **pay** || [peɪ] || paid || [peɪd] || paid || [peɪd] || түләү |- | **put** || [pʊt] || put || [pʊt] || put || [pʊt] || ҡуйырға |- | **read** || [ri:d] || read || [red] || read || [red] || уҡырға |- | **ride** || [raɪd] || rode || [roud] || ridden || ['rɪdn] || атҡа атланып йөрөү |- | **ring** || [rɪŋ] || rang || [ræŋ] || rung || [rʌŋ] || шылтыратыу |- | **rise** || [raɪz] || rose || [rouz] || risen || ['rɪzən] || күтәрелеү |- | **run** || [rʌn] || ran || [ræn] || run || [rʌn] || йүгереү |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (3/3: S–W) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **say** || [seɪ] || said || [sed] || said || [sed] || һөйләү, әйтергә |- | **see** || [si:] || saw || [sɔ:] || seen || [si:n] || күреү |- | **seek** || [si:k] || sought || [sɔ:t] || sought || [sɔ:t] || эҙләү |- | **sell** || [sel] || sold || [sould] || sold || [sould] || һатыу |- | **send** || [send] || sent || [sent] || sent || [sent] || ебәреү |- | **set** || [set] || set || [set] || set || [set] || ҡуйырға |- | **shake** || [ʃeɪk] || shook || [ʃʊk] || shaken || ['ʃeɪkən] || һелкетеү |- | **shine** || [ʃaɪn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || яҡтыртыу, балҡыу |- | **shoot** || [ʃu:t] || shot || [ʃɒt] || shot || [ʃɒt] || атырға |- | **show** || [ʃou] || showed || [ʃoud] || shown || [ʃoun] || күрһәтеү |- | **shrink** || [ʃriŋk] || shrank || [ʃræŋk] || shrunk || [ʃrʌŋk] || ҡыҫҡартыу, йыйылырға |- | **shut** || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || ябырға |- | **sing** || [sɪŋ] || sang || [sæŋ] || sung || [sʌŋ] || йырлау |- | **sink** || [sɪŋk] || sank || [sæŋk] || sunk || [sʌŋk] || батыу |- | **sit** || [sɪt] || sat || [sæt] || sat || [sæt] || ултырыу |- | **sleep** || [sli:p] || slept || [slept] || slept || [slept] || йоҡлау |- | **slide** || [slaid] || slid || [slid] || slid || [slid] || шыуыу |- | **sow** || [sou] || sowed || [soud] || sown || [soun] || сәсеү |- | **smell** || [smel] || smelled || [smeld] || smelled || [smeld] || еҫкәү, еҫ сығырға |- | **speak** || [spi:k] || spoke || [spouk] || spoken || ['spoukən] || һөйләшеү, әйтеү |- | **spell** || [spel] || spelt || [spelt] || spelt || [spelt] || хәрефләп әйтергә (яҙырға) |- | **spend** || [spend] || spent || [spent] || spent || [spent] || тотонорға (аҡса), үткәрергә (ваҡыт) |- | **spill** || [spɪl] || spilt || [spɪlt] || spilt || [spɪlt] || түгергә, ҡойорға (сыйыҡлыҡты) |- | **spit** || [spɪt] || spat || [spæt] || spat || [spæt] || төкөрөргә |- | **split** || [splɪt] || split || [splɪt] || split || [splɪt] || ярырға, бүлергә |- | **spoil** || [spoɪl] || spoilt || [spoɪlt] || spoilt || [spoɪlt] || боҙорға, боҙолорға |- | **spread** || [spred] || spread || [spred] || spread || [spred] || таратырға, таралырға |- | **stand** || [stænd] || stood || [stʊd] || stood || [stʊd] || торорға (аяҡта) |- | **steal** || [sti:l] || stole || [stoul] || stolen || ['stoulən] || урларға |- | **stick** || [stik] || stuck || [stʌk] || stuck || [stʌk] || йәбештерергә, ҡаҙалырға |- | **sting** || [stiŋ] || stung || [stʌŋ] || stung || [stʌŋ] || сaғырға (бөжәк) |- | **strike** || [straɪk] || struck || [strʌk] || struck || [strʌk] || һуғырға, эш ташларға |- | **strive** || [straɪv] || strove || [strəuv] || striven || ['strɪvn] || тырышырға, ынтылырға |- | **swear** || [sweə] || swore || [swɔ:] || sworn || [swɔ:n] || ант итергә, ҡарғарға |- | **sweep** || [swi:p] || swept || [slept] || swept || [slept] || һептерергә, һепергә |- | **swim** || [swɪm] || swam || [swæm] || swum || [swʌm] || йөҙөргә |- | **take** || [teɪk] || took || [tʊk] || taken || ['teɪkən] || алырға |- | **teach** || [ti:tʃ] || taught || [tɔ:t] || taught || [tɔ:t] || уҡытырға, өйрәтергә |- | **tear** || [teər] || tore || [tɔr] || torn || [tɔrn] || йыртырға |- | **tell** || [tel] || told || [tould] || told || [tould] || һөйләргә, әйтергә |- | **think** || [θɪŋk] || thought || [θɔ:t] || thought || [θɔ:t] || уйларға |- | **throw** || [θrou] || threw || [θru:] || thrown || [groun] || ташларға, ырғытырға |- | **understand** || [ʌndər 'stænd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || аңларға |- | **upset** || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || ауҙарырға, пландарҙы боҙорға |- | **wake** || [weɪk] || woke || [wouk] || woken || ['woukən] || уянырға, уятырға |- | **wear** || [weər] || wore || [wɔr] || worn || [wɔrn] || кейергә, кейеп йөрөргә |- | **weep** || [wi:p] || wept || [wept] || wept || [wept] || иларға, күҙ йәше түгергә |- | **wet** || [wet] || wet || [wet] || wet || [wet] || сылатырға, еүекләргә |- | **win** || [wɪn] || won || [wʌn] || won || [wʌn] || еңергә, отоп алырға |- | **wind** || [waind] || wound || [waund] || wound || [waund] || борғаланырға, урарға, сәғәт борорға |- | **write** || [raɪt] || wrote || [rout] || written || ['rɪtn] || яҙырға |} == Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр == Инглиз телендә эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр баш һөйләмдән (principal clause) һәм бер йәки бер нисә эйәрсән һөйләмдән (subordinate clause) тора. Баш һөйләм менән эйәрсән һөйләм үҙ-ара теркәүестәр (мәҫәлән: ''that, if, because, when'') йәки союздаш һүҙҙәр (мәҫәлән: ''who, which, what'') аша бәйләнә. Мәҫәлән: * ''He says that they know English well.'' (Ул уларҙың инглиз телен яҡшы белеүен әйтә). ==Инглиз теленең замандары== {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 520px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; font-size: 105%; text-align: left;" | Инглиз теленең замандары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Заман !! style="width: 20%;" | Ябай <small>(Simple)</small> !! style="width: 20%;" | Дәүөм. <small>(Cont.)</small> !! style="width: 20%;" | Тамам. <small>(Perf.)</small> !! style="width: 20%;" | Т.-дәүөм. <small>(P.C.)</small> |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ӘҮҘЕМ ЗАЛОГ (ACTIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''V / Vs'' || ''am/is/are + V-ing'' || ''have/has + V3'' || ''have/has been + V-ing'' |- | '''Past''' || ''V2 / V-ed'' || ''was/were + V-ing'' || ''had + V3'' || ''had been + V-ing'' |- | '''Future''' || ''will + V'' || ''will be + V-ing'' || ''will have + V3'' || ''will have been + V-ing'' |- | '''Fut. i. Past''' || ''would + V'' || ''would be + V-ing'' || ''would have + V3'' || ''would have been + V-ing'' |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a; border-top: 2px solid #cbd5e1;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ТҮБӘНЛЕК ЗАЛОГ (PASSIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''am/is/are + V3'' || ''am/is/are being + V3'' || ''have/has been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Past''' || ''was/were + V3'' || ''was/were being + V3'' || ''had been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Future''' || ''will be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''will have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Fut. i. Past''' || ''would be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''would have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |} == Алфавит == Инглиз алфавиты латин графикаһына нигеҙләнгән һәм 26 хәрефтән тора. Уларҙың 6-һы һуҙынҡы өндәрҙе белдерә: A, E, I, O, U, Y. Ҡалған 20 хәреф тартынҡы өндәрҙе билдәләй: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Алфавит </div> <div class="NavContent"> {| class="wikitable standard" style="text-align: center" ! № !! Хәреф !! Исем !! әйтелеше !! хәрефтен башҡортса яҙыуы |- | 1 || A a || a || {{МФА|[eɪ]}} || Ә |- | 2 || B b || bee || {{МФА|[biː]}} || Б |- | 3 || C c || cee || {{МФА|[siː]}} || К |- | 4 || D d || dee || {{МФА|[diː]}} || Д |- | 5 || E e || e || {{МФА|[iː]}} || И |- | 6 || F f || ef || {{МФА|[ɛf]}} || Ф |- | 7 || G g || gee || {{МФА|[dʒiː]}} || Г |- | 8 || H h || aitch || {{МФА|[eɪtʃ]}} || Һ |- | 9 || I i || i || {{МФА|[aɪ]}} || АЙ |- | 10 || J j || jay || {{МФА|[dʒeɪ]}} || ДЖ |- | 11 || K k || kay || {{МФА|[keɪ]}} || Ҡ |- | 12 || L l || el || {{МФА|[ɛl]}} || Л |- | 13 || M m || em || {{МФА|[ɛm]}} || М |- | 14 || N n || en || {{МФА|[ɛn]}} || Н |- | 15 || O o || o || {{МФА|[əʊ]}} || О |- | 16 || P p || pee || {{МФА|[piː]}} || П |- | 17 || Q q || cue || {{МФА|[kjuː]}} || Ҡ |- | 18 || R r || ar || {{МФА|[ɑː]}} йәки {{МФА|[ɑr]}} || Р |- | 19 || S s || ess || {{МФА|[ɛs]}} || С |- | 20 || T t || tee || {{МФА|[tiː]}} || Т |- | 21 || U u || u || {{МФА|[juː]}} || Ю |- | 22 || V v || vee || {{МФА|[viː]}} || В |- | 23 || W w || double-u || {{МФА|[ˈdʌb(ə)l juː]}} || В (Ватан) |- | 24 || X x || ex || {{МФА|[ɛks]}} || КС |- | 25 || Y y || wy|| {{МФА|[waɪ]}} || УА, Ы |- | 26 || Z z || zed, zee || {{МФА|[zɛd]}}, {{МФА|[ziː]}} || З |} <br clear=all /> </div> </div> == Диграфтар == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="5" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | Диграфтар һәм төп өн айырымлыҡтары |- ! № !! Диграф !! Әйтелеше !! Миҫал !! Башҡортса өн эквиваленты |- | 1 || **sh** || {{МФА|[ʃ]}} || «shine» {{МФА|[ʃaɪn]}} || Башҡортса Ш өнөнә тура килә. |- | 2 || **zh** || {{МФА|[ʒ]}} || «Zhukov» {{МФА|[ˈʒukov]}} || Башҡортса Ж өнөнә тура килә. |- | 3 || **ch** || {{МФА|[tʃ]}} || «China» {{МФА|[ˈtʃaɪnə]}} || Башҡортса Ч өнөнә тура килә. |- | 4 || **kh** || {{МФА|[x]}} || «Kharkov» {{МФА|[ˈxarkof]}} || Башҡортса Х йәки Ҡ өндәренә яҡын. |- | 5 || **th** || {{МФА|[ð]}} || «the» {{МФА|[ðə]}} || Башҡортса яңғырау Ҙ өнөнә тиң. |- | 6 || **th** || {{МФА|[θ]}} || «think» {{МФА|[θɪŋk]}} || Башҡортса һаңғырау Ҫ өнөнә тиң. |- | 7 || **ph** || {{МФА|[f]}} || «photo» {{МФА|[ˈfəʊtəʊ]}} || Башҡортса Ф өнөнә тура килә. |- | 8 || **ng** || {{МФА|[ŋ]}} || «sing» {{МФА|[sɪŋ]}} || Башҡортса урта тел арты Ң өнөнә тура килә. |- | 9 || **ee** || {{МФА|[i:]}} || «see» {{МФА|[si:]}} || Оҙон И өнөн белдерә. |- | 10 || **oo** || {{МФА|[u:]}} / [ʊ] || «too» {{МФА|[tu:]}} || Оҙон У йәки ҡыҫҡа еңел у өнө. |- | 11 || **ea** || {{МФА|[i:]}} / [e] || «meat» {{МФА|[mi:t]}} || Йыш ҡына оҙон И йәки ҡыҫҡа Э өнө. |- | 12 || **ai** || {{МФА|[eɪ]}} || «rain» {{МФА|[reɪn]}} || Дифтонг, башҡортса ЭЙ тип уҡыла. |- | 13 || **oa** || {{МФА|[əʊ]}} || «coat» {{МФА|[kəʊt]}} || Дифтонг, башҡортса ОУ йәки ӨҮ өнө. |- | 14 || **ou** || {{МФА|[aʊ]}} || «house» {{МФА|[haʊs]}} || Дифтонг, башҡортса АУ тип уҡыла. |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Инглиз теле]] [[Категория:Телдәр]] [[Категория:БМО-ның рәсми телдәре]] [[Категория:Герман телдәре]] [[Категория:Флектив телдәр]] [[Категория:Инглиз телдәре]] [[Категория:Аналитик телдәр]] [[Категория:Мәҙәни глобалләшеү]] [[Категория:АҠШ телдәре]] [[Категория:Бөйөк Британия телдәре]] [[Категория:Англия телдәре]] [[Категория:Һиндостан телдәре]] [[Категория:Ирландия телдәре]] [[Категория:Шотландия телдәре]] [[Категория:Уэльс телдәре]] [[Категория:Австралия телдәре]] [[Категория:Яңы Зеландия телдәре]] [[Категория:Көньяҡ Африка Республикаһы телдәре]] [[Категория:Гана телдәре]] [[Категория:Камерун телдәре]] [[Категория:Бурунди телдәре]] [[Категория:Уганда телдәре]] [[Категория:Эритрея телдәре]] [[Категория:Кения телдәре]] [[Категория:Руанда телдәре]] [[Категория:Сейшел Утрауҙары телдәре]] [[Категория:Танзания телдәре]] [[Категория:Судан телдәре]] [[Категория:Мысыр телдәре]] [[Категория:Лесото телдәре]] [[Категория:Мавритания телдәре]] [[Категория:Намибия телдәре]] [[Категория:Зимбабве телдәре]] [[Категория:Замбия телдәре]] [[Категория:Гамбия телдәре]] [[Категория:Либерия телдәре]] [[Категория:Нигерия телдәре]] [[Категория:Сьерра-Леоне телдәре]] [[Категория:Кюрасао телдәре]] [[Категория:Аруба телдәре]] [[Категория:Ямайка телдәре]] [[Категория:Сент-Люсия телдәре]] [[Категория:Тринидад һәм Тобаго телдәре]] [[Категория:Белиз телдәре]] [[Категория:Гондурас телдәре]] [[Категория:Никарагуа телдәре]] [[Категория:Фолкленд утрауҙары телдәре]] [[Категория:Гайана телдәре]] [[Категория:Пакистан телдәре]] [[Категория:Бруней телдәре]] [[Категория:Малайзия телдәре]] [[Категория:Сингапур телдәре]] [[Категория:Вьетнам телдәре]] [[Категория:Бахрейн телдәре]] [[Категория:Катар телдәре]] [[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең телдәре]] [[Категория:Мальта телдәре]] [[Категория:Кипр телдәре]] [[Категория:Гибралтар телдәре]] [[Категория:Мэн Утрауының телдәре]] [[Категория:Гернси телдәре]] [[Категория:Тонга телдәре]] [[Категория:Тувалу телдәре]] [[Категория:Вануату телдәре]] 76jc81db3zdi5100nn502y74sonmstf 1302087 1302085 2026-08-08T11:14:35Z Shirshikay 48080 өҫтәмә 1302087 wikitext text/x-wiki {{Тел | цвет = һинд-европа | исем = Инглиз теле | самоназвание = {{lang-en|English, the English language}} | число носителей = Тыуған тел (L1): ~380 млн (2021)<br />Икенсе тел (L2): ~1,077 млрд (2021)<br />Дөйөм һаны: '''~1,457 млрд''' | рейтинг = 1-2 | категория = [[Евразия телдәре]] | классификация = [[Һинд-Европа телдәре]]<br /> -> [[Герман телдәре]]<br /> -> [[Көнбайыш герман телдәре]]<br /> -> [[Анлофриз телдәре|Анлофриз тармағы]]<br /> -> [[Англ телдәре|Ангел телдәре]] | предки = [[Прото-инглиз теле]]<br /> -> [[Иҫке инглиз теле]]<br /> -> [[Урта инглиз теле]]<br /> -> [[Яңы инглиз теле]] | яҙма = [[Латин алфавиты]] ([[Инглиз алфавиты]]) | рәсми тел = 57 илдең һәм 30 бойондороҡло территорияның рәсми теле, [[БМО]], [[ЕБ]], [[НАТО]], [[ХАҠ]], [[МВФ]] | ISO1 = en | ISO2 = eng | ISO3 = eng | glotto = stan1293 | glottorefname = English | карта = English language distribution.svg | подпись карты = {{legend|#346699|Туған тел}} {{legend|#99ccff|Рәсми тел}} }} '''Ингли́з теле''', {{lang-en|(the) English (language)}} — [[Бөйөк Британия|Британияла]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]], [[Австралия]]ла һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә рәсми тел, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ның]] алты рәсми теленең береһе. 380 миллион кеше өсөн инглиз теле туған тел булып тора, ә 1,077 миллион кеше өсөн икенсе тел булып тора.<ref>List of languages by total number of speakers</ref> == Инглиз теленең тарихы == Инглиз теленең үҫеш тарихы герман ҡәбиләләренән башлана һәм дүрт осорға бүленә<ref name="britannica_hist">{{cite web |url=https://britannica.com |title=Historical background |publisher=Encyclopedia Britannica |accessdate=2026-08-08}}</ref>: * '''Кельт осоро''': Герман ҡәбиләләре килгәнгә тиклем Британияла кельттар йәшәгән. Телдә уларҙан географик атамалар ҡалған [[Лондон]] (ингл. {{lang|en|London}}) (Lowonidonjon, Londinion, Lynn din), [[Темза]] (ингл. {{lang|en|Thames}}) (Tamesas)<ref name="scribd_brief">{{cite book |title=A Brief History of the English Language |publisher=Scribd |year=2024}}</ref>. * '''Боронғо инглиз осоро (V–XI бб.)''': [[англдар]], [[сакстар]] һәм [[юттар]] күсенгәс, ''боронғо инглиз теле'' барлыҡҡа килә. Христианлыҡ аша [[латин теле|латин]] һүҙҙәре (''school''), [[викингтар]] яуҙары аша скандинав һүҙҙәре (''sky'', ''they'') инә<ref name="britannica_hist" />. Иң билдәле ҡомартҡыһы — «[[Беовульф]]» эпосы. * '''Урта инглиз осоро (XI–XV бб.)''': 1066 йылда [[нормандар]] яулап алғас, хакимиәт теле [[француз теле]] була. Инглиз теленең грамматикаһы ябайлаша (ялғауҙар бөтә) һәм уға меңдәрсә француз һүҙҙәре (''beef'') инә<ref name="britannica_hist" />. Был осорҙоң төп яҙыусыһы — [[Джеффри Чосер]]. * '''Яңы инглиз осоро (XVI быуаттан)''': «Бөйөк һуҙынҡылар күсеше» һөҙөмтәһендә һүҙҙәрҙең әйтелеше ныҡ үҙгәрә, был уҡыу ҡағиҙәләрен ҡатмарлаштыра. [[Уильям Шекспир]] телде яңы һүҙҙәр менән байыта<ref name="thoughtco_events">{{cite web |url=https://thoughtco.com |title=Key Events |publisher=ThoughtCo |accessdate=2026-08-08}}</ref>. [[Британ империяһы]] колониялары аша тел донъяла тарала һәм глобаль статус ала. == Диалекттар == Инглиз теле бөтә донъяға таралыу сәбәпле, уның күп һанлы милли варианттары һәм диалекттары барлыҡҡа килә. Хәҙерге лингвистикала уларҙы ике ҙур төркөмгә бүләләр<ref name="crystal_global">{{cite book |author=Crystal, David |title=English as a Global Language |publisher=Cambridge University Press |year=2003}}</ref>: [[File:Different dialects in the British Isles.svg|thumb|280px|right|Бөйөк Британия һәм Ирландия утрауҙарында таралған инглиз теле диалекттары картаһы.]] * '''Британ инглиз теле''' (ингл. {{lang|en|British English, BrE}}): [[Бөйөк Британия]] һәм [[Ирландия]] утрауҙарында таралған тарихи ҡалып. Уның нигеҙендә мәғариф һәм медиа өлкәһендә ҡулланылған короллек стандарты — ''{{lang|en|Received Pronunciation}}'' (RP) ята. Иң билдәле диалекттары: [[Кокни]] (ингл. {{lang|en|Cockney}}), [[Шотланд теле (Герман)|Шотланд]] һәм [[Уэльс]] һөйләштәре<ref name="wells_accents">{{cite book |author=Wells, John C. |title=Accents of English |publisher=Cambridge University Press |year=1982}}</ref>. * '''Америка инглиз теле''' (ингл. {{lang|en|American English, AmE}}): [[АҠШ]] һәм [[Канада]] биләмәләрендә вариант. Иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси йоғонто арҡаһында хәҙерге донъяла иң киң таралған тел өлгөһө булып тора. Уның төп стандарты — ''{{lang|en|General American}}'' (GA). Бынан тыш, [[Австралия]] (ингл. {{lang|en|AuE}}), [[Яңы Зеландия]], [[Һиндостан]] (ингл. {{lang|en|IndE}}) һәм [[Африка]] илдәрендә үҙенсәлекле милли диалекттар һәм пиджиндар үҫешкән<ref name="wells_accents" />. == Ҡылым == Инглиз телендә ҡылымдар түбәндәгесә бүленә: * '''Төҙөлөшө буйынса''' — ябай, яһалма һәм ҡушма ҡылымдарға. ''Ябай ҡылымдар'' префикстарһыҙ һәм суффикстарһыҙ була. ''Яһалма ҡылымдар'' ябай ҡылымдарға префикстар (мәҫәлән: un-, re-, dis-) йәки суффикстар (мәҫәлән: -ize, -ify, -en) ҡушыу юлы менән яһала. ''Ҡушма ҡылымдар'' иһә ике йәки унан күберәк нигеҙҙең берләшеүенән төҙөлә. * '''Тура тултырыусы ҡабул итеү һәләте буйынса''' — күсемле (transitive) һәм күсемһеҙ (intransitive) ҡылымдарға. * '''Үҙенең II һәм III формаларын төҙөү ысулы буйынса''' — дөрөҫ (regular) һәм дөрөҫ булмаған (irregular) ҡылымдарға. {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 480px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; text-align: left;" | Ҡылым формаларының миҫалдары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Infinitive !! style="width: 20%;" | Past Simple !! style="width: 20%;" | P II !! style="width: 20%;" | P I !! style="width: 20%;" | Тәржемәһе |- | '''come'''<br><small>[kʌm]</small> || came<br><small>[keɪm]</small> || come<br><small>[kʌm]</small> || coming<br><small>[ˈkʌm.ɪŋ]</small> || ''килергә'' |- | '''go'''<br><small>[ɡəʊ]</small> || went<br><small>[went]</small> || gone<br><small>[ɡɒn]</small> || going<br><small>[ˈɡəʊ.ɪŋ]</small> || ''йөрөргә'' |- | '''speak'''<br><small>[spiːk]</small> || spoke<br><small>[spəʊk]</small> || spoken<br><small>[ˈspəʊkən]</small> || speaking<br><small>—</small> || ''һөйләргә'' |- | '''know'''<br><small>[nəʊ]</small> || knew<br><small>[njuː]</small> || known<br><small>[nəʊn]</small> || knowing<br><small>—</small> || ''белергә'' |- | '''feel'''<br><small>[fiːl]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || felt<br><small>[felt]</small> || feeling<br><small>—</small> || ''һиҙеү, тойоу'' |- | '''hear'''<br><small>[hɪər]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || heard<br><small>[hɜː(r)d]</small> || hearing<br><small>—</small> || ''тыңларға'' |- | '''see'''<br><small>[siː]</small> || saw<br><small>[sɔː]</small> || seen<br><small>[siːn]</small> || seeing<br><small>—</small> || ''күрергә'' |} === Дөрөҫ булмаған ҡылымдар === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (1/3: A–E) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **awake** || [ə'weik] || awoke || [ə'wəuk] || awoken || [ə'wəukən] || уятыу, уянырға |- | **be** || [bi:] || was, were || [wɔz], [wз:] || been || [bi:n] || булыу |- | **bear** || [bɛə] || bore || [bɔ:] || born || [bɔ:n] || тыуырға, килтерергә |- | **beat** || [bi:t] || beat || [bi:t] || beaten || ['bi:tn] || туҡмарға, һуғырға |- | **become** || [bɪ 'kʌm] || became || [bɪ 'keɪm] || become || [bɪ 'kʌm] || булырға |- | **begin** || [bɪ 'gɪn] || began || [bɪ 'gæn] || begun || [bɪ 'gʌn] || башланырға |- | **bend** || [bend] || bent || [bent] || bent || [bent] || бөгөлөргә, бөгөргә |- | **bind** || [baɪnd] || bound || [baʊnd] || bound || [baʊnd] || бәйләргә |- | **bite** || [baɪt] || bit || [bɪt] || bitten || ['bɪtn] || тешләү, тешләргә |- | **bleed** || [bli:d] || bled || [bled] || bled || [bled] || ҡан ебәреү, ҡан ағырға |- | **blow** || [blou] || blew || [blu:] || blown || [bloun] || өрөргә, иҫәргә |- | **break** || [breɪk] || broke || [brouk] || broken || ['broukən] || ватырға, һындырырға |- | **breed** || [bri:d] || bred || [bred] || bred || [bred] || тәрбиәләү, үрсетергә |- | **bring** || [brɪŋ] || brought || [brɔ:t] || brought || [brɔ:t] || килтереү, алып килергә |- | **build** || [bɪld] || built || [bɪlt] || built || [bɪlt] || төҙөү, ҡоророрға |- | **burn** || [bɜ:rn] || burnt || [bз:nt] || burnt || [bз:nt] || яныу, яндырырға |- | **burst** || [bз:st] || burst || [bз:st] || burst || [bз:st] || шартлатыу, ярылырға |- | **buy** || [baɪ] || bought || [bɔ:t] || bought || [bɔ:t] || һатып алыу |- | **cast** || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || cast || [kɑ:st] || ҡалдырыу, ташлау |- | **catch** || [kætʃ] || caught || [kɔ:t] || caught || [kɔ:t] || тоторға, тотоп алырға |- | **choose** || [tʃu:z] || chose || [tʃouz] || chosen || ['tʃouzən] || һайлау, һайлап алыу |- | **come** || [kʌm] || came || [keɪm] || come || [kʌm] || килергә |- | **cost** || [kɒst] || cost || [kɒst] || cost || [kɒst] || хаҡы булырға |- | **cut** || [kʌt] || cut || [kʌt] || cut || [kʌt] || киҫергә |- | **dig** || [dɪg] || dug || [dʌg] || dug || [dʌg] || ҡаҙырға |- | **do** || [du:] || did || [dɪd] || done || [dʌn] || эшләргә |- | **draw** || [drɔ:] || drew || [dru:] || drawn || [drɔ:n] || һүрәт төшөрөү |- | **dream** || [dri:m] || dreamt || [dremt] || dreamt || [dremt] || төш күреү, хыялланыу |- | **drink** || [drɪŋk] || drank || [dræŋk] || drunk || [drʌŋk] || эсергә |- | **drive** || [draɪv] || drove || [drouv] || driven || ['drɪvən] || йөрөтөү (автомобиль) |- | **eat** || [i:t] || ate || [eɪt, et] || eaten || ['i:tn] || ашарға |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (2/3: F–R) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **fall** || [fɔ:l] || fell || [fel] || fallen || ['fɔ:lən] || йығылырға |- | **feed** || [fi:d] || fed || [fed] || fed || [fed] || ашатырға |- | **feel** || [fi:l] || felt || [felt] || felt || [felt] || хис итеү, тойоу |- | **fight** || [faɪt] || fought || [fɔ:t] || fought || [fɔ:t] || көрәшергә |- | **find** || [faɪnd] || found || [faʊnd] || found || [faʊnd] || табыу |- | **fit** || [fit] || fit || [fit] || fit || [fit] || яҡынлашыу, тап килергә |- | **fly** || [flaɪ] || flew || [flu:] || flown || [floun] || осоу |- | **forget** || [fər 'get] || forgot || [fər 'gɒt] || forgotten || [fər 'gɒtn] || онотоу |- | **forgive** || [fər 'gɪv] || forgave || [fər 'geɪv] || forgiven || [fər 'gɪvən] || кисереү |- | **freeze** || [fri:z] || froze || [frouz] || frozen || ['frouzən] || өшөү |- | **get** || [get] || got || [gɒt] || got || [gɒt] || алырға |- | **give** || [gɪv] || gave || [geɪv] || given || ['gɪvən] || биреү |- | **go** || [gou] || went || [went] || gone || [gɒn] || йөрөү, барырға |- | **grow** || [grou] || grew || [gru:] || grown || [groun] || үҫеү, үҫтерергә |- | **hang** || [hæŋ] || hung || [hʌŋ] || hung || [hʌŋ] || эленеп тороу |- | **have** || [hæv] || had || [hæd] || had || [hæd] || эйә булыу, бар |- | **hear** || [hɪər] || heard || [hɜ:rd] || heard || [hɜ:rd] || ишетеү |- | **hide** || [haɪd] || hid || [hɪd] || hidden || ['hɪdn] || йәшереү |- | **hit** || [hɪt] || hit || [hɪt] || hit || [hɪt] || тейҙереү, һуғырға |- | **hold** || [hould] || held || [held] || held || [held] || тотоу |- | **hurt** || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || hurt || [hɜ:rt] || яралау, ауыртырға |- | **keep** || [ki:p] || kept || [kept] || kept || [kept] || һаҡлау |- | **kneel** || [ni:l] || knelt || [nelt] || knelt || [nelt] || тубыҡланып тороу |- | **knit** || [nɪt] || knit || [nɪt] || knit || [nɪt] || бәйләргә |- | **know** || [nou] || knew || [nu:] || known || [noun] || белергә |- | **lay** || [leɪ] || laid || [leɪd] || laid || [leɪd] || һалырға |- | **lead** || [li:d] || led || [led] || led || [led] || етәкләү |- | **lean** || [li:n] || leant || [lent] || leant || [lent] || эйелеү |- | **learn** || [lɜ:rn] || learnt || [lɜ:rnt] || learnt || [lɜ:rnt] || уҡырға, өйрәнергә |- | **leave** || [li:v] || left || [left] || left || [left] || ҡалдырыу |- | **lend** || [lend] || lent || [lent] || lent || [lent] || бурысҡа биреү |- | **let** || [let] || let || [let] || let || [let] || рөхсәт итеү |- | **lie** || [laɪ] || lay || [leɪ] || lain || [leɪn] || ятыу |- | **light** || [lait] || lit || [lit] || lit || [lit] || яҡтыртыу, яндырыу |- | **lose** || [lu:z] || lost || [lɒst] || lost || [lɒst] || юғалтыу |- | **make** || [meɪk] || made || [meɪd] || made || [meɪd] || эшләү |- | **mean** || [mi:n] || meant || [ment] || meant || [ment] || аңлатыу |- | **meet** || [mi:t] || met || [met] || met || [met] || осратыу, ҡаршы алыу |- | **mistake** || [mis'teik] || mistook || [mis'tuk] || mistaken || [mis'teik(e)n] || хаталаныу |- | **pay** || [peɪ] || paid || [peɪd] || paid || [peɪd] || түләү |- | **put** || [pʊt] || put || [pʊt] || put || [pʊt] || ҡуйырға |- | **read** || [ri:d] || read || [red] || read || [red] || уҡырға |- | **ride** || [raɪd] || rode || [roud] || ridden || ['rɪdn] || атҡа атланып йөрөү |- | **ring** || [rɪŋ] || rang || [ræŋ] || rung || [rʌŋ] || шылтыратыу |- | **rise** || [raɪz] || rose || [rouz] || risen || ['rɪzən] || күтәрелеү |- | **run** || [rʌn] || ran || [ræn] || run || [rʌn] || йүгереү |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="7" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | '''Дөрөҫ булмаған ҡылымдар''' (3/3: S–W) |- ! Infinitive !! Transcription !! Past Simple !! Transcription !! P II !! Transcription !! Тәржемәһе |- | **say** || [seɪ] || said || [sed] || said || [sed] || һөйләү, әйтергә |- | **see** || [si:] || saw || [sɔ:] || seen || [si:n] || күреү |- | **seek** || [si:k] || sought || [sɔ:t] || sought || [sɔ:t] || эҙләү |- | **sell** || [sel] || sold || [sould] || sold || [sould] || һатыу |- | **send** || [send] || sent || [sent] || sent || [sent] || ебәреү |- | **set** || [set] || set || [set] || set || [set] || ҡуйырға |- | **shake** || [ʃeɪk] || shook || [ʃʊk] || shaken || ['ʃeɪkən] || һелкетеү |- | **shine** || [ʃaɪn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || shone || [ʃoun, ʃɒn] || яҡтыртыу, балҡыу |- | **shoot** || [ʃu:t] || shot || [ʃɒt] || shot || [ʃɒt] || атырға |- | **show** || [ʃou] || showed || [ʃoud] || shown || [ʃoun] || күрһәтеү |- | **shrink** || [ʃriŋk] || shrank || [ʃræŋk] || shrunk || [ʃrʌŋk] || ҡыҫҡартыу, йыйылырға |- | **shut** || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || shut || [ʃʌt] || ябырға |- | **sing** || [sɪŋ] || sang || [sæŋ] || sung || [sʌŋ] || йырлау |- | **sink** || [sɪŋk] || sank || [sæŋk] || sunk || [sʌŋk] || батыу |- | **sit** || [sɪt] || sat || [sæt] || sat || [sæt] || ултырыу |- | **sleep** || [sli:p] || slept || [slept] || slept || [slept] || йоҡлау |- | **slide** || [slaid] || slid || [slid] || slid || [slid] || шыуыу |- | **sow** || [sou] || sowed || [soud] || sown || [soun] || сәсеү |- | **smell** || [smel] || smelled || [smeld] || smelled || [smeld] || еҫкәү, еҫ сығырға |- | **speak** || [spi:k] || spoke || [spouk] || spoken || ['spoukən] || һөйләшеү, әйтеү |- | **spell** || [spel] || spelt || [spelt] || spelt || [spelt] || хәрефләп әйтергә (яҙырға) |- | **spend** || [spend] || spent || [spent] || spent || [spent] || тотонорға (аҡса), үткәрергә (ваҡыт) |- | **spill** || [spɪl] || spilt || [spɪlt] || spilt || [spɪlt] || түгергә, ҡойорға (сыйыҡлыҡты) |- | **spit** || [spɪt] || spat || [spæt] || spat || [spæt] || төкөрөргә |- | **split** || [splɪt] || split || [splɪt] || split || [splɪt] || ярырға, бүлергә |- | **spoil** || [spoɪl] || spoilt || [spoɪlt] || spoilt || [spoɪlt] || боҙорға, боҙолорға |- | **spread** || [spred] || spread || [spred] || spread || [spred] || таратырға, таралырға |- | **stand** || [stænd] || stood || [stʊd] || stood || [stʊd] || торорға (аяҡта) |- | **steal** || [sti:l] || stole || [stoul] || stolen || ['stoulən] || урларға |- | **stick** || [stik] || stuck || [stʌk] || stuck || [stʌk] || йәбештерергә, ҡаҙалырға |- | **sting** || [stiŋ] || stung || [stʌŋ] || stung || [stʌŋ] || сaғырға (бөжәк) |- | **strike** || [straɪk] || struck || [strʌk] || struck || [strʌk] || һуғырға, эш ташларға |- | **strive** || [straɪv] || strove || [strəuv] || striven || ['strɪvn] || тырышырға, ынтылырға |- | **swear** || [sweə] || swore || [swɔ:] || sworn || [swɔ:n] || ант итергә, ҡарғарға |- | **sweep** || [swi:p] || swept || [slept] || swept || [slept] || һептерергә, һепергә |- | **swim** || [swɪm] || swam || [swæm] || swum || [swʌm] || йөҙөргә |- | **take** || [teɪk] || took || [tʊk] || taken || ['teɪkən] || алырға |- | **teach** || [ti:tʃ] || taught || [tɔ:t] || taught || [tɔ:t] || уҡытырға, өйрәтергә |- | **tear** || [teər] || tore || [tɔr] || torn || [tɔrn] || йыртырға |- | **tell** || [tel] || told || [tould] || told || [tould] || һөйләргә, әйтергә |- | **think** || [θɪŋk] || thought || [θɔ:t] || thought || [θɔ:t] || уйларға |- | **throw** || [θrou] || threw || [θru:] || thrown || [groun] || ташларға, ырғытырға |- | **understand** || [ʌndər 'stænd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || understood || [ʌndər 'stʊd] || аңларға |- | **upset** || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || upset || [ʌp'set] || ауҙарырға, пландарҙы боҙорға |- | **wake** || [weɪk] || woke || [wouk] || woken || ['woukən] || уянырға, уятырға |- | **wear** || [weər] || wore || [wɔr] || worn || [wɔrn] || кейергә, кейеп йөрөргә |- | **weep** || [wi:p] || wept || [wept] || wept || [wept] || иларға, күҙ йәше түгергә |- | **wet** || [wet] || wet || [wet] || wet || [wet] || сылатырға, еүекләргә |- | **win** || [wɪn] || won || [wʌn] || won || [wʌn] || еңергә, отоп алырға |- | **wind** || [waind] || wound || [waund] || wound || [waund] || борғаланырға, урарға, сәғәт борорға |- | **write** || [raɪt] || wrote || [rout] || written || ['rɪtn] || яҙырға |} == Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр == Инглиз телендә эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр баш һөйләмдән (principal clause) һәм бер йәки бер нисә эйәрсән һөйләмдән (subordinate clause) тора. Баш һөйләм менән эйәрсән һөйләм үҙ-ара теркәүестәр (мәҫәлән: ''that, if, because, when'') йәки союздаш һүҙҙәр (мәҫәлән: ''who, which, what'') аша бәйләнә. Мәҫәлән: * ''He says that they know English well.'' (Ул уларҙың инглиз телен яҡшы белеүен әйтә). ==Инглиз теленең замандары== {| class="wikitable" style="font-size: 82%; width: 100%; max-width: 520px; border-collapse: collapse; text-align: left; margin-left: 0; margin-right: auto;" ! colspan="5" style="background: #f0f4f8; color: #1e3a8a; padding: 5px 8px; font-size: 105%; text-align: left;" | Инглиз теленең замандары |- style="background: #e2e8f0; color: #1e293b; font-weight: bold; border-bottom: 2px solid #cbd5e1;" ! style="padding: 4px; width: 20%;" | Заман !! style="width: 20%;" | Ябай <small>(Simple)</small> !! style="width: 20%;" | Дәүөм. <small>(Cont.)</small> !! style="width: 20%;" | Тамам. <small>(Perf.)</small> !! style="width: 20%;" | Т.-дәүөм. <small>(P.C.)</small> |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ӘҮҘЕМ ЗАЛОГ (ACTIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''V / Vs'' || ''am/is/are + V-ing'' || ''have/has + V3'' || ''have/has been + V-ing'' |- | '''Past''' || ''V2 / V-ed'' || ''was/were + V-ing'' || ''had + V3'' || ''had been + V-ing'' |- | '''Future''' || ''will + V'' || ''will be + V-ing'' || ''will have + V3'' || ''will have been + V-ing'' |- | '''Fut. i. Past''' || ''would + V'' || ''would be + V-ing'' || ''would have + V3'' || ''would have been + V-ing'' |- style="background: #f1f5f9; font-weight: bold; color: #0f172a; border-top: 2px solid #cbd5e1;" | colspan="5" style="padding: 5px 8px;" | ТҮБӘНЛЕК ЗАЛОГ (PASSIVE VOICE) |- | '''Present''' || ''am/is/are + V3'' || ''am/is/are being + V3'' || ''have/has been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Past''' || ''was/were + V3'' || ''was/were being + V3'' || ''had been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Future''' || ''will be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''will have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |- | '''Fut. i. Past''' || ''would be + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — || ''would have been + V3'' || style="color: #94a3b8; text-align: center; background: #f8fafc;" | — |} == Алфавит == Инглиз алфавиты латин графикаһына нигеҙләнгән һәм 26 хәрефтән тора. Уларҙың 6-һы һуҙынҡы өндәрҙе белдерә: A, E, I, O, U, Y. Ҡалған 20 хәреф тартынҡы өндәрҙе билдәләй: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z. <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Алфавит </div> <div class="NavContent"> {| class="wikitable standard" style="text-align: center" ! № !! Хәреф !! Исем !! әйтелеше !! хәрефтен башҡортса яҙыуы |- | 1 || A a || a || {{МФА|[eɪ]}} || Ә |- | 2 || B b || bee || {{МФА|[biː]}} || Б |- | 3 || C c || cee || {{МФА|[siː]}} || К |- | 4 || D d || dee || {{МФА|[diː]}} || Д |- | 5 || E e || e || {{МФА|[iː]}} || И |- | 6 || F f || ef || {{МФА|[ɛf]}} || Ф |- | 7 || G g || gee || {{МФА|[dʒiː]}} || Г |- | 8 || H h || aitch || {{МФА|[eɪtʃ]}} || Һ |- | 9 || I i || i || {{МФА|[aɪ]}} || АЙ |- | 10 || J j || jay || {{МФА|[dʒeɪ]}} || ДЖ |- | 11 || K k || kay || {{МФА|[keɪ]}} || Ҡ |- | 12 || L l || el || {{МФА|[ɛl]}} || Л |- | 13 || M m || em || {{МФА|[ɛm]}} || М |- | 14 || N n || en || {{МФА|[ɛn]}} || Н |- | 15 || O o || o || {{МФА|[əʊ]}} || О |- | 16 || P p || pee || {{МФА|[piː]}} || П |- | 17 || Q q || cue || {{МФА|[kjuː]}} || Ҡ |- | 18 || R r || ar || {{МФА|[ɑː]}} йәки {{МФА|[ɑr]}} || Р |- | 19 || S s || ess || {{МФА|[ɛs]}} || С |- | 20 || T t || tee || {{МФА|[tiː]}} || Т |- | 21 || U u || u || {{МФА|[juː]}} || Ю |- | 22 || V v || vee || {{МФА|[viː]}} || В |- | 23 || W w || double-u || {{МФА|[ˈdʌb(ə)l juː]}} || В (Ватан) |- | 24 || X x || ex || {{МФА|[ɛks]}} || КС |- | 25 || Y y || wy|| {{МФА|[waɪ]}} || УА, Ы |- | 26 || Z z || zed, zee || {{МФА|[zɛd]}}, {{МФА|[ziː]}} || З |} <br clear=all /> </div> </div> == Диграфтар == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="font-size:80%; text-align:left;" ! colspan="5" style="background:#f0f4f8; text-align:left;" | Диграфтар һәм төп өн айырымлыҡтары |- ! № !! Диграф !! Әйтелеше !! Миҫал !! Башҡортса өн эквиваленты |- | 1 || **sh** || {{МФА|[ʃ]}} || «shine» {{МФА|[ʃaɪn]}} || Башҡортса Ш өнөнә тура килә. |- | 2 || **zh** || {{МФА|[ʒ]}} || «Zhukov» {{МФА|[ˈʒukov]}} || Башҡортса Ж өнөнә тура килә. |- | 3 || **ch** || {{МФА|[tʃ]}} || «China» {{МФА|[ˈtʃaɪnə]}} || Башҡортса Ч өнөнә тура килә. |- | 4 || **kh** || {{МФА|[x]}} || «Kharkov» {{МФА|[ˈxarkof]}} || Башҡортса Х йәки Ҡ өндәренә яҡын. |- | 5 || **th** || {{МФА|[ð]}} || «the» {{МФА|[ðə]}} || Башҡортса яңғырау Ҙ өнөнә тиң. |- | 6 || **th** || {{МФА|[θ]}} || «think» {{МФА|[θɪŋk]}} || Башҡортса һаңғырау Ҫ өнөнә тиң. |- | 7 || **ph** || {{МФА|[f]}} || «photo» {{МФА|[ˈfəʊtəʊ]}} || Башҡортса Ф өнөнә тура килә. |- | 8 || **ng** || {{МФА|[ŋ]}} || «sing» {{МФА|[sɪŋ]}} || Башҡортса урта тел арты Ң өнөнә тура килә. |- | 9 || **ee** || {{МФА|[i:]}} || «see» {{МФА|[si:]}} || Оҙон И өнөн белдерә. |- | 10 || **oo** || {{МФА|[u:]}} / [ʊ] || «too» {{МФА|[tu:]}} || Оҙон У йәки ҡыҫҡа еңел у өнө. |- | 11 || **ea** || {{МФА|[i:]}} / [e] || «meat» {{МФА|[mi:t]}} || Йыш ҡына оҙон И йәки ҡыҫҡа Э өнө. |- | 12 || **ai** || {{МФА|[eɪ]}} || «rain» {{МФА|[reɪn]}} || Дифтонг, башҡортса ЭЙ тип уҡыла. |- | 13 || **oa** || {{МФА|[əʊ]}} || «coat» {{МФА|[kəʊt]}} || Дифтонг, башҡортса ОУ йәки ӨҮ өнө. |- | 14 || **ou** || {{МФА|[aʊ]}} || «house» {{МФА|[haʊs]}} || Дифтонг, башҡортса АУ тип уҡыла. |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Инглиз теле]] [[Категория:Телдәр]] [[Категория:БМО-ның рәсми телдәре]] [[Категория:Герман телдәре]] [[Категория:Флектив телдәр]] [[Категория:Инглиз телдәре]] [[Категория:Аналитик телдәр]] [[Категория:Мәҙәни глобалләшеү]] [[Категория:АҠШ телдәре]] [[Категория:Бөйөк Британия телдәре]] [[Категория:Англия телдәре]] [[Категория:Һиндостан телдәре]] [[Категория:Ирландия телдәре]] [[Категория:Шотландия телдәре]] [[Категория:Уэльс телдәре]] [[Категория:Австралия телдәре]] [[Категория:Яңы Зеландия телдәре]] [[Категория:Көньяҡ Африка Республикаһы телдәре]] [[Категория:Гана телдәре]] [[Категория:Камерун телдәре]] [[Категория:Бурунди телдәре]] [[Категория:Уганда телдәре]] [[Категория:Эритрея телдәре]] [[Категория:Кения телдәре]] [[Категория:Руанда телдәре]] [[Категория:Сейшел Утрауҙары телдәре]] [[Категория:Танзания телдәре]] [[Категория:Судан телдәре]] [[Категория:Мысыр телдәре]] [[Категория:Лесото телдәре]] [[Категория:Мавритания телдәре]] [[Категория:Намибия телдәре]] [[Категория:Зимбабве телдәре]] [[Категория:Замбия телдәре]] [[Категория:Гамбия телдәре]] [[Категория:Либерия телдәре]] [[Категория:Нигерия телдәре]] [[Категория:Сьерра-Леоне телдәре]] [[Категория:Кюрасао телдәре]] [[Категория:Аруба телдәре]] [[Категория:Ямайка телдәре]] [[Категория:Сент-Люсия телдәре]] [[Категория:Тринидад һәм Тобаго телдәре]] [[Категория:Белиз телдәре]] [[Категория:Гондурас телдәре]] [[Категория:Никарагуа телдәре]] [[Категория:Фолкленд утрауҙары телдәре]] [[Категория:Гайана телдәре]] [[Категория:Пакистан телдәре]] [[Категория:Бруней телдәре]] [[Категория:Малайзия телдәре]] [[Категория:Сингапур телдәре]] [[Категория:Вьетнам телдәре]] [[Категория:Бахрейн телдәре]] [[Категория:Катар телдәре]] [[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең телдәре]] [[Категория:Мальта телдәре]] [[Категория:Кипр телдәре]] [[Категория:Гибралтар телдәре]] [[Категория:Мэн Утрауының телдәре]] [[Категория:Гернси телдәре]] [[Категория:Тонга телдәре]] [[Категория:Тувалу телдәре]] [[Категория:Вануату телдәре]] 5xt3rk53osfbplvvvtqltd4mmm2d64g 0 5678 1302040 1274698 2026-08-08T05:30:25Z ~2026-43493-56 48566 яңыртыу 1302040 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Антаркти́да''' ({{lang-el|ἀνταρκτικός}} — [[Арктика|Арктиканың]] ҡапма-ҡаршыһы) — Ер шарының иң [[көньяҡ|көньяғында]] урынлашҡан [[ҡитға]] ([[континент]]). Антарктиданың үҙәге [[Көньяҡ]] географик полюс менән яҡынса тура килә. Антарктида [[Һинд океаны|Һинд]], [[Тымыҡ океан|Тымыҡ]] һәм [[Атлантик океан]]дар һыуҙары менән йыуыла (ҡайһы бер илдәрҙә был океандарҙың көньяҡ өлөшөн Көньяҡ океан тип иҫәпләйҙәр). Майҙаны — 4,4 млн кв.км, шуның 1,6 млн км² өлөшөн шельф боҙлоғо тәшкил итә. Антарктида тип шулай уҡ Антарктида ҡитғаһын һәм сиктәш утрауҙарҙы атайҙар. Антарктида рәсми рәүештә [[1820]] йылдың 28 ғинуарында [[Беллинсгаузен Фаддей Фаддеевич]] һәм [[Лазарев Михаил Петрович|Михаил Лазарев]] етәкселегендәге урыҫ экспедицияһы тарафынан асыла. Улар «Восток» һәм «Мирный» елкәнле хәрби кораблдәрҙә {{coord|69|21|S|2|14|W|}} нөктәһенә, хәҙерге Беллинсгаузен шельф боҙлоғона яҡынлаша. Элек көньяҡ материктың булыуы фаразға нигеҙләнеп кенә раҫланған. [[Беллинсгаузен Фаддей Фаддеевич|Фаддей Беллинсгаузен]] һәм [[Лазарев Михаил Петрович|Михаил Лазарев]] экспедицияһы көньяҡтағы боҙлоҡто урап сығып, алтынсы ҡитға булыуын иҫбатлай. Антарктида — ғәжәп тәбиғәтле берҙән-бер материк. Поляр тикшереүселәр уны йәнһеҙ, аҡ боҙло материк тип исем биргән. Ҡышын поляр төндәр, ә йәйен поляр көндәр була. Ҡояш сығыу һәм батыу күренешен йыллына бер генә тапкыр күҙәтеп була. Антарктидала Ерҙәге сөсө һыуҙың 80%-ы тупланған. [[Рәсем:Antarctica surface.jpg|thumb|Материктың рельефы, ҡыҙыл төҫ менән бейегерәк урындар күрһәтелгән]] [[Рәсем:AntarcticBedrock2.jpg|thumb|Боҙ ҡатламы аҫтында материк рельефы]] [[Рәсем:Antarctica Without Ice Sheet.png|thumb|This is topographic map of Antarctica after removing the ice sheet and accounting for both isostatic rebound and sea level rise. Hence this map suggests what Antarctica may have looked like 35 million years ago, when the Earth was warm enough to prevent the formation of large-scale ice sheets in Antarctica.]] == Этимиологияһы == Исеме ''«Антарктида»'' {{Lang-el2|ἀνταρκτική}} — ''[https://ru.wiktionary.org/wiki/%E1%BC%80%CE%BD%CF%84%CE%B1%CF%81%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82 ἀνταρκτικός]''<ref>{{Китап|заглавие=A Greek-English Lexicon|серия=Perseus Digital Library|издательство=Tufts University|ссылка=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%239514|автор=Liddell, Henry George; Scott, Robert|ответственный=Crane, Gregory R.}}</ref> һүҙенең ҡатын-ҡыҙ заты, «[[Арктика]] ҡаршыһында», «төньяҡ ҡаршыһында»<ref>{{Китап|заглавие=The Antarctic Dictionary|издательство={{Нп3|CSIRO Publishing}}|isbn=978-0-9577471-1-1|страницы=6|ссылка=https://books.google.com/?id=lJd8_owUxFEC&pg=PA6&lpg=PA6&dq=antarctica+opposite+of+north+greek|автор=Hince, Bernadette|год=2000}}</ref> тигәнде аңлатҡан грек һүҙенең романлыштырылған версияһы. Ниндәйҙер «Антарктик өлкә» тураһында Аристотель тарафынан «Метеорологика» китабында телгә алына (б.э.т. 350 й.)<ref>Aristotle. [http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.2.ii.html Meteorologica.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627200800/http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.2.ii.html |date=2015-06-27 }} Book II, Part 5. 350 BC. Translated by E. Webster. Oxford: Clarendon Press, 1923. 140 pp.</ref>. Боронғо б. э. II быуат грек географы, картографы һәм математигы Марин Тирский был исемде беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған донъя картаһында ҡулланған. Рим яҙыусылары Гай Юлий Гигин һәм Апулей (беҙҙең эраның I—II быуаттары) [[Көньяҡ полюс]]ты романинизмланған грек телендәге Polus antarcticus атамаһын ҡулланғандар<ref>Hyginus. [https://books.google.com/books?id=GlWM1eMefB8C&printsec=frontcover&hl=bg&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false De astronomia.] Ed. G. Viré. Stuttgart: Teubner, 1992. 176 pp.</ref><ref>Apuleii. [https://books.google.com/books?id=MJ8MAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=bg&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Opera omnia.] Volumen tertium. London: Valpy, 1825. 544 pp.</ref>. Бынан 1270 йылда боронғо француз телендәге pole antartike (хәҙерге яҙылышы — pôle antarctique) исеме барлыҡҡа килә, унан инде 1391 йылда Джефри Чосера трактатын да pol antartik (хәҙерге яҙылышы — Antarctic Pole)<ref>G. Chaucer. [http://art-bin.com/art/oastro.html A Treatise on the Astrolabe.] Approx. 1391. Ed. W. Skeat. London: N. Trübner, 1872. 188 pp.</ref>.. Хәҙерге географик коннотацияларын табыр алдынан «Антарктида» термины һәм уның сығарылмалары «төньяҡҡа ҡапма-ҡаршы» мәғәнәһендә башҡа урындарҙы билдәләү өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, XVI быуатта [[Бразилия]]ла булған ҡыҫҡа ваҡыт булған француз колонияһы «Антарктида Францияһы» тип атала. Рәсәй диңгеҙ сәйәхәтселәре Ф. Ф. Беллинсхаузен һәм М. П. Лазарев 1820 йылда Антарктида шельфы боҙлоҡтарына беренсе булып яҡынлашалар, улар был ерҙе «боҙло материк» тип атайлар «Антарктида континенты» тип 1840 йылда америка диңгеҙ офицеры һәм сәйәхәтсеһе Чарльз Уилкс тарафынан атала, ул 1830-сы йылдарҙа [[АҠШ]] Хәрби-диңгеҙ флотының картографик департаментын етәкләй. 1886 йылда инглиз океанографы Джон Мюррей картаһында «Фаразланған Антарктик континент» яҙыуы менән бөтә материк тәүге тапҡыр һүрәтләнә<ref>[http://toponym.ru/materiki/proishozhdenie-nazvaniya-antarktida.html Происхождение названия Антарктида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902112808/http://toponym.ru/materiki/proishozhdenie-nazvaniya-antarktida.html |date=2019-09-02 }}</ref>. 1890-сы йылдарҙа континент атамаһы сифатында «Антарктида» атамаһын тәүге рәсми ҡулланыу шотланд картографы Джон Джордж Барфоломьюға ҡарай<ref>John George Bartholomew and the naming of Antarctica, CAIRT Issue 13, National Library of Scotland, July 2008, ISSN 1477-4186, and also {{cite web |title=The Bartholomew Archive |url=http://digital.nls.uk/bartholomew/highlights/antarctica.html}}</ref>. == Асыш == [[Файл:True South Antarctic Flag.svg|мини| Тәҡдим ителгән Антарктида флагы]] [[Файл:Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg|thumb|Антарктиданың космостан төшөрөлгән рәсеме]] [[Файл:Antarctica-ru.svg|thumb|Антарктида картаһы]] Антарктида 1820 йылдың 16 (28) ғинуарында Фаддей Беллингсгаузен һәм Михаил Лазарев етәкселегендәге рәсәй экспедицияһы тарафынан асыла. Улар «Восток» һәм «Мирный» кәмәләрендә көньяҡ киңлектең 69°21' һәм көнбайыш озонлоктоң 2°14' урынлашҡан шельф боҙлоғона (хәҙерге Беллинсхаузен боҙ шельфы майҙаны) яҡынлашалар. Элек көньяҡ континенттың барлығы (лат. Terra Australis) гипотетик рәүештә раҫланалар, йыш ҡына Көньяҡ Америка (мәҫәлән, 1513 йылда Пири-реис төҙөгән картала) һәм Австралия менән берләштерелә. Ике көндән һуң (30 ғинуар) материкка ирланд Эдвард Брансфилд етәкселегендәге Британия экспедицияһына барып етә, улар Тринити ярымутрауын — Антарктида ярымутрауының төньяҡ осон асалар. Брансфилд яңы асылған ерҙәрҙе британ биләмәләре тип иғлан итә, һәм уның карап журналы һәм карталары Британ адмиралтействоһына ебәрелә. Һуңыраҡ уның карап журналы юғалтыла. Континентҡа беренсе булып, моғайын, 1821 йылдың 7 февралендә [[АҠШ]]-тың «Цецилия» карабы экипажы аяҡ баҫҡандыр. Төшкән урындары аныҡ ҡына билдәле түгел, әммә ул Хьюз ҡултығында булған тип фаразлана<ref name="ант">{{книга |автор = Дэвид Макгонигал, Лин Вудворт. |заглавие = Антарктика. Голубой континент |оригинал = Antarctica. The Blue Continent |ответственный = Романов А. П., Лебедев С. Л |место = М. |издательство = Бертельсманн Медиа Москау АО |год = 2004 |страниц = 224 |страницы = 159 |isbn = 1-86503-800-8 (англ.), ISBN 5-88353-193-8 (рус.) }}</ref>. Норвегия эшҡыуары Хенрик Иоганн Буллдың 1895 йылда материкҡа (Дэвис яры) төшөүе тураһында белдереү иң дөрөҫө булып һанала<ref name="ант" />. == Тере тәбиғәт == <gallery> Kaiserpinguine mit Jungen.jpg|Антарктидала [[император пингвиндары]] Emperor Penguin Manchot empereur.jpg|[[Император пингвины]] Antarctic krill (Euphausia superba).jpg|{{bt-ruslat|Антарктик криль|Euphausia superba}} Underwater mcmurdo sound.jpg| Антарктиданың һыу аҫты донъяһы </gallery> Биосфера Антарктидала дүрт «тереклек аренаһында» күрһәтелгән: яр буйы утрауҙары һәм боҙҙар, материктағы яр буйы оазистары (мәҫәлән, «Бангер оазисы»), «нунатактар» аренаһы (Мирный станцияһы янындағы Амундсен тауы, Виктория Ерендә Нансен тауы һ. б.) һәм боҙ ҡалҡаны. Үҫемлектәрҙән сәскәләр һәм [[абағалар]] (Антарктика ярымутрауында); шулай уҡ [[лишайниктар]], [[бәшмәктәр]], [[бактериялар]], [[ылымыҡтар]](оазистарҙа) бар. Үҫемлектәр һәм хайуандар диңгеҙ буйы һыҙатында йышыраҡ таралған. Боҙҙан мәхрүм урындарҙа ерҙәге үҫемлектәр башлыса мүк һәм лишайниктарыҙың төрлө төрҙәре рәүешендә сағылған һәм өҙлөкһөҙ япма (антарктик мүк-лишайник сүллектәр) барлыҡҡа килтермәй. Антарктида хайуандары тулыһынса Көньяҡ океандың яр буйы экосистемаһына бәйле: үҫемлектәр етешмәгәнлектән, Антарктиданы уратып алған һыуҙарҙа яр буйы экосистемаларының бөтә әһәмиәтле аҙыҡ сылбыры башлана. Антарктик һыуҙар айырыуса [[зоопланктон]]ға бай, тәү сиратта крильгә. Криль туранан-тура йә ситләтеп [[балыҡтар]]ҙың, [[кит һымаҡтар]]ҙың, кальмарҙарҙың, тюленьдарҙың, пингвиндарҙың һәм башҡа хайуандарҙың аҙыҡ сылбырының нигеҙе булып тора; Антарктидала бөтөнләй ерҙәге һөтимәрҙәр юҡ. [[Умыртҡаһыҙҙар]] 70-кә яҡын төр [[быуынлы аяҡлылар]] ([[бөжәктәр]] һәм [[үрмәксе һымаҡтар]]) һәм тупраҡта тереклек итеүсе нематодтарҙан тора. Ер хайуандарынан тюленьдар (Уэдделл, Росса, диңгеҙ леопарды, диңгеҙ филдәре) һәм ҡоштар (дауыл ҡоштарының бер нисә төрҙәре, ике төр ҡара аҡсарлаҡтар, поляр крачкаһы, адель һәм император пингвиндары) тереклек итә. Нунатакларға тик бактериялар, ылымыҡтар, лишайниктар һәм ҡаты иҙелгән мүктәр хас, боҙ ҡалҡанына тик кешеләр эйәргән ҡара аҡсарлаҡтар ҡайһы ваҡыт барып сығалар. Антарктиданың боҙ аҫты күлдәрендә, мәҫәлән, Восток күлендә, тышҡы донъянан бөтөнләй тиерлек изоляцияланған олиготроф экосистемалар булыуы тураһында фараздар бар. 2021 йылда Антарктиданың шельф боҙо аҫтында губка һымаҡтарҙың быға тиклем билдәле булмаған төрҙәре табыла<ref>[https://phys.org/news/2021-02-strange-creatures-accidentally-beneath-antarctica.html Strange creatures accidentally discovered beneath Antarctica’s ice shelves<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 1994 йылда ғалимдар антарктидала үҫемлектәр һанының бик тиҙ йылдам артыуы тураһында хәбәр итә, был планетала глобаль йылыныу гипотезаһын раҫлай<ref>{{cite web|url = https://legacy.bas.ac.uk/bas_research/science/climate/antarctic_peninsula.php|title = Antarctic Peninsula: rapid warming|author = David G. Vaughan|publisher = British Antarctic Survey|accessdate = 2015-10-10}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.antarcticglaciers.org/glaciers-and-climate/glacier-recession/recent-change/|title = Antarctic Peninsula glacier change|author = Bethan Davies|publisher = AntarcticGlaciers.org|accessdate = 2015-10-10}}</ref>. Антарктика ярымутрауы, йәнәшәләге утрауҙар менән, материкта иң уңайлы климат шарттарына эйә. Нәҡ ошонда төбәктә осраған сәскәле үҫемлектәрҙең ике төрө үҫә — Антарктида йылан теле һәм колобантус кито. == Географияһы == === Географик бүленеш === Антарктида территорияһы элек төрлө сәйәхәтселәр тарафынан асылған географик майҙандарға һәм райондарға бүленгән. Асыусы (йәки башҡалар) исеме менән аталған һәм өйрәнелгән район «ер» тип атала. Антарктиданың «ерҙәр» исемлеге: {{колонки|3}} * [[Адель Ере]] * [[Александр Ере]] * [[Виктория Ере]] * [[Вильгельма II Ере]] * [[Георга V Ере]] * [[Грейам Ере]] * [[Кемп Ере]] * [[Королева Елизавета Ере]] * [[Королева Мод Ере]] * [[Королева Мэри Ере]] * [[Котс Ере]] * [[Мак-Робертсон Ере]] * [[Мэри Бэрд Ере]] * [[Палмер Ере]] * [[Принцесса Елизавета Ере]] * [[Уилкс Ере ]] * [[Эдуард VII|Эдуард VII Ере]] * [[Элсуэрт Ере]] * [[Эндерби Ере]] {{колонки|конец}} Бынан тыш, Антарктида составына Көньяҡ Оркней, Көньяҡ Шетланд утрауҙары, Баллен һәм Беркнер утрауҙары инә. === Рельефы һәм боҙ ҡатламы === [[Рәсем:Tangra-Great-Needle.jpg|thumb|Смоленск утрауында Тангра тауы]] Антарктида — [[Ер]]ҙә иң бейек континент, [[диңгеҙ өҫтө бейеклеге]]нән уртаса 2000 м бейеклектә, үҙәк өлөшө 4000 м бейеклектә. Материктың ҙур өлөшө боҙ менән ҡапланған, тик 0,3 % (40 мең кВ. км.) өлөшө генә боҙҙан асыҡ. [[Трансатлантик тауҙары]] Антарктиданы, геологик төҙөлөшө төрлө булған, [[Көнсығыш Антарктида]]ға һәм [[Көнбайыш Антарктида]]ға бүлә. Яҡынса боҙ ҡалынлығы 2500—2800 м, Көнсығыш Антарктидала максималь боҙ ҡалынлығы —4800 м. Ҡитғаның яры буйында барлыҡҡа килгән боҙлоҡ ярылып төшөп [[айсберг]]тар барлыҡҡа килтерә. === Боҙ аҫты рельефы === Хәҙерге заман ысулдарын ҡулланып үткәрелгән тикшеренеүҙәр көньяҡ континенттың боҙ аҫты рельефы тураһында мәғлүмәттәр алырға мөмкинлек бирә. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә континенттың яҡынса өстән бер өлөшө диңгеҙ кимәленән түбән ятҡаны асыҡлана, шулай уҡ тау һырттары һәм массивтары барлығын күрһәтә. Континенттың көнбайыш өлөшөндә ҡатмарлы рельеф һәм ҙур бейеклек үҙгәрештәре менән айырылып тора. Бында Антарктиданың иң бейек тауы Винсон (4892 м) урынлашҡан. Антарктида ярымутрауы — бер аҙ көнбайыш секторы яғына ауып, көньяҡ полюс йүнәлешендә һуҙылған, [[Көньяҡ Америка]] [[Анд тауҙары]]ның дауамы булып тора. Континенттың көнсығыш өлөшөндә башлыса айырым яҫы тауҙар һәм 3-4 км тиклем бейеклектәге тау һырттары менән шымартылған рельеф. Йәш кайнозой тоҡомдарынан торған көнбайыш өлөшөнән көнсығыш өлөшө элек Гондвана составына ингән платформаның кристаллиа нигеҙенең үркәсе булып тора<ref>''Краткий очерк геологического строения Антарктиды'' А. А. Лайба, Е. В. Михальский / сетевая публикация на [http://raexp.ru/history-geolog.html официальном сайте Российской Антарктической экспедиции].</ref>. Континентта вулкан әүҙемлеге сағыштырмаса түбән. Иң ҙур вулкан — Росс утрауындағы [[Эребус]] тауы. [[НАСА]] үткәргән боҙ аҫты ерҙәрен тикшереү Антарктидала астероид төшөү һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан кратер таба. Кратерҙың диаметры — 482 км. Кратер яҡынса 250 миллион йыл элек, пермь-триас осоронда, Ергә астероид төшкәндә барлыҡҡа килгән. Астероидтың ҡолауы һәм шартлауы ваҡытында күтәрелгән саң быуаттар буйы һыуыныуға һәм, бер гипотеза буйынса, шул дәүерҙәге флора һәм фаунаның күп өлөшөнөң һәләк булыуына килтерә. Был кратер бөгөн Ерҙә иң ҙуры тип һанала<ref name="Удар из космоса">[http://www.astronews.ru/cgi-bin/mng.cgi?page=news&news=1217 В Антарктиде найден самый большой метеоритный кратер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221104925/http://www.astronews.ru/cgi-bin/mng.cgi?page=news&news=1217 |date=2012-12-21 }} AstroNews.ru</ref>. Боҙлоҡтар тулыһынса иреп бөткән осраҡта Антарктида майҙаны өстән бер өлөшөнә тиклем кәмейәсәк<ref>[http://www.gazeta.ru/2002/05/24/planetavoda.shtml Газета.ru Планета Вода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119225615/http://www.gazeta.ru/2002/05/24/planetavoda.shtml |date=2013-01-19 }}</ref>: көнбайыш Антарктида архипелагҡа әйләнәсәк, ә көнсығышы материк булып ҡаласаҡ<ref>[http://nauka.relis.ru/04/0110/04110090.htm Сборник научно-познавательных статей, заметок и публикаций]</ref><ref>{{cite web |title = Русское географическое общество. Почему Антарктика не Арктика |url = http://www.rgo.ru/2012/01/pochemu-antarktika-ne-arktika/ |archiveurl = https://archive.is/20130417101324/www.rgo.ru/2012/01/pochemu-antarktika-ne-arktika/ |archivedate = 2013-04-17 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130417101324/www.rgo.ru/2012/01/pochemu-antarktika-ne-arktika/ |date=2013-04-17 }}</ref>.. === Көнсығыш Антарктиданың геологик төҙөлөшө === Көнсығыш Антарктиданың геологик платформаһы боронғо кембрийға тиклемге геологик осорҙа барлыҡҡа килгән. Төҙөлөшө [[Һиндостан]], [[Бразилия]], [[Африка]] һәм [[Австралия]] платформаһы менән оҡшаш. Был платформалар [[Гондвана]] суперконтиненты тарҡалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Тау тоҡомдарының йәшен 2,5 — 2,8 млрд йыл, тип билдәләйҙәр. Ҡаҙылма ҡатламдар 350—190 млн йыл элек барлыҡҡа килгән. Ҡатламдар араһында үҫемлек һәм хайуандар ҡалдыҡтары, шул иҫәптән [[ихтиозавр]] ҡалдыҡтары табыла. Йылылыҡ яратыусы үҫемлектәр һәм хайуандар йәшәгән ваҡытта был ҡитғаның климаты хәҙергенән айырылып торған. Был иһә тектоник күренеште, платформаларҙың күсеп йөрөүен иҫбат итә. === Сейсмик әүҙемлеге === Антарктида — тектоник яҡтан тыныс континент, [[ер тетрәү|сейсмик әүҙемлеге]] әҙ, вулканизм сағылышы Көнбайыш Антарктидала ғына күренә һәм [[Анд тауҙары]] барлыҡҡа килгән осорҙа килеп сыҡҡан Антарктида ярымутрауы менән бәйле. [[Вулкан]]дарҙың ҡайһы берҙәре, бигерәк тә утрау [[вулкан]]дары, һуңғы 200 йылда атылған. Антарктидала иң әүҙем вулкан — Эребус. Уны «[[Көньяҡ полюс]]ҡа юлды һаҡлаусы вулкан» тип йөрөтәләр. 2017 йылда Эдинбург университеты ғалимдары үткәргән Көнбайыш Антарктида рифтының яңы тикшеренеүҙәре бейеклеге 100 метрҙан 3850 метрға тиклем булған 91 яңы вулкан асыҡлайҙар; быға тиклем уларҙы табырға ҡалынлығы урыны менән 4 км-ҙан артҡан боҙ ҡамасаулай. Система элек донъяла вулкандарҙың иң ҙур йыйылмаһы тип һаналған Көнсығыш [[Африка]] вулкан массивын хәтерләтә. Элегерәк төбәктә 47 боҙ аҫты вулканы булыуы тураһында билдәле булған. === Климаты === [[Файл:Antarctic surface temperature.png|thumb|Антарктидала уртаса ҡышҡы (һулда) һәм йәйге (уңда) температуралар]] Антарктида климаты бик ҡырыҫ — температура [[йәй]]ен −30 °C-тан юғары күтәрелмәй, ә [[ҡыш]]ын −70 °C-тан да түбәнерәк була. Ерҙәге иң түбән температура (-89,2 °C) Антарктидалағы «Восток» станцияһында теркәлә. [[Йәй]] ваҡытында Антарктида [[Ҡояш]] йылыһын экваториаль зонаға ҡарағанда ла күберәк ала, ләкин был йылылыҡтың 90 % ҡар һәм боҙ өҫтөнән сағылып, кире космосҡа тарала. Климаттың ҡырыҫлығын өс шарт билдәләй. Беренсенән, географик урыны. Икенсенән, ҡеүәтле боҙлоҡ ҡатламының булыуы. Өсөнсөнән, болоттарҙың булмауы, быныһы материктың артабан да һыуыныуға килтерә. Антарктиданың өҫтөндәге йотолған 10 % йылылыҡ та, боҙлоҡтан сағылып ҡаҡлыҡҡан 90 % ҡояш йылыһы кеүек үк, космосҡа кире китә. === Эске һыуҙары === [[Файл:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|Трансантарктик тауҙарында урынлашҡан Фрикселл күлен ҡаплаған зәңгәр боҙ]] Уртаса йыллыҡ ҡына түгел, күпселек урындарҙа йәйге температура ла ноль градустан да артмағанлыҡтан, Антарктидала яуым-төшөм [[ҡар]] рәүешендә генә яуа ([[ямғыр]] — бик һирәк күренеш). [[Ҡар]] ҡалынлығы 1700 метрҙан ашыу, урыны менән 4300 метрға ла еткән боҙ ҡатламын барлыҡҡа килтерә (ҡар үҙ ауырлығы аҫтында баҫыла). Антарктида боҙлоҡтарында [[Ер]]ҙең бөтә сөсө һыуҙарының яҡынса 80 проценты тупланған. Шуға ҡарамаҫтан Антарктидала күлдәр, йәй ваҡытында хатта йылғалар бар. Йылғаларҙың боҙлоҡло туйыныу. [[Һауа]]ның шул тиклем сафлығы менән бәйле [[ҡояш]] радиацияһының көсөргәнешле булыуы арҡаһында боҙлоҡтар хатта [[һауа]]ның бер аҙ кире температураларында ла күҙәтелә. Боҙлоҡ өҫтөндә йыш ҡына ярҙан байтаҡ алыҫлыҡта ирегән һыу ағымдары барлыҡҡа килә. Иң көсөргәнешле иреү оазистар янында, ҡояшта йылынған ташлы тупраҡ тирәләрендә була. Бөтә шишмәләр боҙлоҡ иреү менән туҡланғанлыҡтан, уларҙың һыу һәм кимәл режимы һауа температураһы һәм ҡояш радиацияһы барышы менән тулыһынса билдәләнә. Уларҙа иң ҙур сығымдар һауа температураһының иң юғары сәғәттәрендә, йәғни көндөҙ, ә иң әҙе — төндә күҙәтелә, һәм йыш ҡына был ваҡытта ағым һыуҙар тулыһынса ҡорой. Боҙ өҫтө шишмәләре һәм йылғалары, ҡағиҙә булараҡ, бик бормалы үҙәндәргә эйә һәм күп һанлы боҙ өҫтө күлдәрен тоташтыра. Асыҡ үҙәндәр диңгеҙгә йәки күлгә барып еткәнсе тамамланалар, ә һыу ағымы боҙ аҫтында йәки боҙлоҡ ҡатламында, карст райондарындағы ер аҫты йылғалары кеүек, артабан юл һала. Көҙгө һыуыҡтар башланыу менән ағымдар туҡтай, ә текә ярҙары үҙәндәр ҡар менән йәки ҡар күперҙәре менән ҡапланалар. Ҡайһы берҙә даими тиерлек бурандар йылға үҙәндәрен ағым туҡтағанға тиклем үк ҡаплайҙар, артабан инде, ер өҫтөнән бөтөнләй күренмәгән, боҙло туннелдәрҙә шишмәләр аға. Боҙлоҡтарҙағы ярыҡтар кеүек, улар ҙа хәүефле, сөнки уларға ауыр машиналар эләгеүе ихтимал. Әгәр ҡар күпере етерлек сыҙамлы булмаһа, кеше ауырлыға ла төшөп китеүе ихтимал. Грунттан аҡҡан Антарктида оазистары йылғаларҙың оҙонлоғо, ғәҙәттә, бер нисә километрҙан артмай. Иң ҙуры — Оникс йылғаһы, оҙонлоғо 20 км-ҙан ашыу. Йылғалар йәй көндәре генә бар. Антарктида күлдәре бик үҙенсәлекле. Ҡайһы берҙә уларҙы айырым, антарктик тип айыралар. Оазистарҙа йәки ҡоро үҙәндәрҙә урынлашҡандар һәм һәр ваҡыт тиерлек ҡалын боҙ ҡатламы менән ҡапланғандар. Шуға ҡарамаҫтан, йәй яр буйҙарында һәм ваҡытлыса һыу ағымдары тамағында бер нисә тиҫтә метр киңлектәге асыҡ һыу һыҙаты барлыҡҡа килә. Йыш ҡына күлдәр стратификацияланғандар. Төбөндә юғары температуралы һәм тоҙло һыу ҡатламы, мәҫәлән, Ванда күлендәге кеүек, күҙәтелә. Ҡайһы бер ваҡ һыуһыҙ күлдәрҙә тоҙ концентрацияһы сағыштырмаса ныҡ күп һәм улар тулыһынса боҙҙан азат булыуы мөмкин. Мәҫәлән, Дон-Жуан күле, һыуҙарында кальций хлориды концентрацияһы юғары булғанлыҡтан, бик түбән температураларҙа ғына туңа. Антарктида күлдәре ҙур түгел, уларҙың ҡайһы берҙәре генә 10 км² ҙурлыҡта (Ванда күле, Фигурное күле). Антарктида күлдәренең иң ҙуры — Бангер оазисындағы Фигурное күле. Ҡалҡыулыҡтар араһында ғәжәйеп бормаланып, ул 20 километрға һуҙыла. Майҙаны — 14,7 км², тәрәнлеге 130 метрҙан ашыу. Иң тәрәне — Радок күле, уның тәрәнлеге 362 метрға етә. [[Файл:Antarctica Subglacial Lakes Map.png|мини|Антарктиданың боҙ аҫты күлдәренең картаһы<ref>{{cite web|url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/7624/subglacial-lakes-antarctica|title=Subglacial Lakes, Antarctica|author=Robert Simmon|website=[[NASA Earth Observatory]]|lang= en|date=2007|publisher=[[НАСА|NASA]]}}</ref>]] 1990 йылдарҙа [[Рәсәй]] ғалимдары Антарктида күлдәренең иң ҙуры, оҙонлоғо 250 км һәм киңлеге 50 км булған боҙ аҫты туңмаған Восток күлен табалар; күл яҡынса 5400 км² һыу һыйҙыра. 2006 йылдың ғинуарында, Ламонт-Догерти геофизик обсерваториһынан [[АҠШ]] геофизиктары Робин Белл һәм Майкл Штудингер 2000 км² һәм 1600 км² майҙанлы, ер өҫтөнән яҡынса 3 км тәрәнлектә урынлашҡан боҙ аҫты күлдәрен табалар. 1958—1959 йылдарҙа булған совет экспедицияһы мәғлүмәттәренә ентеклерәк анализ яһалһа, быны иртәрәк тә эшләргә мөмкин ине, тинеләр. Был мәғлүмәттәрҙән тыш, спутник мәғлүмәттәре, радар күрһәткестәре һәм континент өҫтөндә тартыу көсөн үлсәү ҡулланылған. 2007 йылда Антарктидала барлығы 140-тан ашыу боҙ аҫты күле табылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Антарктика]] <gallery> File: 061212-nordkapp.jpg File:GletscherMM.jpg File:Fryxellsee Opt.jpg File:Mount Erebus Aerial 2.jpg File:Aurore australe - Aurora australis.jpg </gallery> {{Commons|Antartica|Антарктида}} {{rq|sources}} [[Категория:Антарктида]] e5md7t454osizhe0kfy00psdwpherpg 0 5705 1301998 1287632 2026-08-07T19:53:34Z Shirshikay 48080 яңыртыу 1301998 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Африка''' — [[Урта диңгеҙ|Урта]] һәм [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙән [[көньяҡ]]та, [[Атлантик океан]]дан [[көнсығыш]]та һәм [[Һинд океаны]]нан [[көнсығыш]]та урынлашҡан ҡитға. Шулай уҡ Африка тип материк һәм тирә-яғындағы утрауҙарҙы атайҙар. Майҙаны 30 065 000 кв.км йәки ҡоро ерҙең 20,3 %, утрауҙары менән бергә 30,2 миллион кв. км<ref name="БСЭ Африка">{{статья|заглавие=Африка|издание=[[Большая Советская Энциклопедия]]. 3-е изд.|ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|том=2. Ангола — Барзас|издательство=Советская Энциклопедия|место=М.|год=1970|страницы=435—451|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article082678.html}}<span> — Африка</span></ref>, дөйөм [[Ер]] шарының 6% һәм ҡоро ерҙең 20,4% биләй. Африка территорияһында 53 дәүләт, 4 танылмаған [[дәүләт]] һәм 5 бойондороҡһоҙлоҡ алмаған территория (утрау) урынлашҡан. Африка халҡы 1 миллиард кешегә яҡын. Бында иң боронғо кеше — [[гоминид]] ҡалдыҡтары табылған, шуға күрә Африка кешелектең боронғо тыуған иле тип иҫәпләнә. ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'', ''[[Australopithecus africanus]]'', ''[[Австралопитек афарский|A. afarensis]]'', ''[[Человек прямоходящий|Homo erectus]]'', ''[[Человек умелый|H. habilis]]'' һәм ''[[Homo ergaster|H. ergaster]]'' һымаҡ ата-бабаларын иҫәпкә алғанда, [[гоминид]]тар ете миллион йыл элек йәшәгән. [[Эфиопия]]ла табылған ''[[Homo sapiens]]'' ғаиләһе ике йөҙ мең йыл элек йәшәгән, тип билдәләнә. Ҡитға [[экватор]]ҙа һәм бер нисә [[климат зонаһы]]нда урынлашҡан, был төньяҡ [[субтропик климат бүлкәте]]нән көньяҡ субтропик бүлкәтенә һуҙылған берҙән-бер материк. Даими яуым-төшөм һәм һуғарыу етешмәгәнлектән, [[климат]]тың тәбиғи көйләнеүе, яр буйҙарынан башҡа күҙәтелмәй. Африканың мәҙәни, иҡтисади, сәйәси һәм социаль мәсьәләләрен [[африканистика]] фәне өйрәнә. == Атаманың килеп сығышы == Тәүҙәрәк Карфаген кешеләре ҡаланан ситтә йәшәгән кешеләрҙе «афри» тип атаған булған. Был һүҙ [[финикия теле]]нә ''afar'', «саң, туҙан» тигәнде аңлатҡан. Римлеләр Карфогенды баҫып алғас профинцияны Африка тип атар булған ({{lang-la|Africa}})<ref name="carthage">[http://www.consultsos.com/pandora/africa.htm Africa African Africanus Africus — Word Roots Medical Etymology]</ref>. Һуңғараҡ барлыҡ билдәле булған региондарҙы һәм континентты Африка тип атағандар. Башҡа фараз буйынса «афри» халҡы исеме [[Бербер телдәре|бербер теле]]ндәге ''ifri'' һүҙенән килеп сыҡҡан, «мәмерйә» тигәнде аңлата һәм мәмерйәлә йәшәүсе кешеләрҙе күҙ уңында тота. Был урында барлыҡҡа килгән Ифрика мосолман провинцияһы исемендә был [[Тел ғилеме|лингвистика]] тамыры һаҡланып ҡалған. Топонимдың башҡа аңлатмалары ла бар. * [[I быуат]]тағы йәһүд тарихсыһы Иосиф Флавий был атама [[Ибраһим|Авррамдың]] ейәне Ефер исеменән килеп сыҡҡан тип иҫәпләй, уның вариҫтары [[Ливия]]ға килеп ултырған. * ''aprica'' тигән латин һүҙе «ҡояшлы» тигәнде аңлата, был турала [[VI быуат]]та Исидор Севильский телгә ала. * [[Грек теле]]ндәге αφρίκη һүҙенән тигән фаразды Лев Африканский тәҡдим итә, «һалҡын түгел» тигәнде аңлата. Ул «һалҡын» һәм «ҡурҡыныс» тигәнде аңлатҡан φρίκη һүҙенә α-ны ҡушып, һалҡын ҡурҡыныс булмаған ил тигән аңлатма бирә. * 1881 йылда египтолог Джеральд Мэсси мысыр телендәге af-rui-ka һүҙе менән бәйләй, был тыуған ил тигәнде аңлата"<ref name="massey">[http://gerald-massey.org.uk/massey/cmc_nile_genesis.htm#III Nile Genesis: An Introduction to the Opus of Gerald Massey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100130200159/http://gerald-massey.org.uk/massey/cmc_nile_genesis.htm#III |date=2010-01-30 }}, глава III</ref>. * Палеонтолог И. Ефремов фекеренсә, Африка һүҙе боронғо Та-Кем теленән алынған (боронғо грексә «Афрос» — күбек иле). Континентҡа һәм [[Урта диңгеҙ]]гә яҡынлашҡанда, бер нисә ағым бергә ҡушылып, күбек барлыҡҡа килә. == Географияһы == Рельефында тигеҙлектәр өҫтөнлөк итә. Бейек һәм һуҙылып киткән тау теҙмәләре юҡ. Иң бейек нөктәһе − [[Килиманджаро]] тауы, уның ҡарлы түбәһе 5895 м бейеклектә ята. Ҡитға экваторҙа һәм бер нисә климат зонаһында урынлашҡан. Был ҡитға төньяҡ субтрапик климаттан көньяҡ субтрапик климатҡа һуҙылған. Африка — иң эҫе материк. Уның күп өлөшөндә һауа температураһы +20С-тан юғары. Йыл миҙгелдәре яуған ямғыр күләме менән генә айырыла. [[Сахара]] сүллеге Африкала урынлашҡан. Бында һауа +40С-ҡа тиклем йылына. Материк йылғаларға бай. [[Нил]] — Ер йөҙөндәге иң оҙон йылға, уның оҙонлоғо 6671 км. === Иң ситтәге нөктәлере === * Төньяҡ — Бланко мороно (Бен-Секка, Рас-Энгела, Эль-Абъяд) [https://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=%D0%91%D0%B5%D0%BD-%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0_(%D0%BC%D1%8B%D1%81)&params=37_20_28_N_9_44_48_E_scale:1000000_region:TN_type:isle 37°20′28″ с. ш. 9°44′48″ в. д.] * Көньяҡ — Игольный мороно (Агульяс) [https://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=%D0%98%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_(%D0%BC%D1%8B%D1%81)&params=34_49_43.39_S_20_00_09.15_E_scale:1000000_region:ZA_type:isle 34°49′43″ ю. ш. 20°00′09″ в. д.] * Көнбайыш — Альмади мороно [https://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8&params=14.7408_N_17.53_W_scale:1000000_region:SN_type:isle 14°44′27″ с. ш. 17°31′48″ з. д.] * Көнсығыш — Рас-Хафун мороно [https://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=%D0%A0%D0%B0%D1%81-%D0%A5%D0%B0%D1%84%D1%83%D0%BD&params=10_27_00_N_51_24_00_E 10°27′00″ с. ш. 51°24′00″ в. д.] == Сәйәси бүленеше == Африкала 55 [[ил]] һәм 5 үҙе бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән һәм танылмаған дәүләт бар. Уларҙың күбеһе бик оҙаҡ Европа дәүләттәренең [[колония]]лары булған һәм XX быуаттың 50 — 60-сы йылдарында ғына бойондороҡһоҙ була алғандар. Уға тиклем тик Мысыр ([[1922]] йылдан), [[Эфиопия]] (Урта быуаттарҙан), [[Либерия]] ([[1847 йыл]]дан) һәм [[КАР]] ([[1910 йылдан]]) бойондороҡһоҙ булғандар; КАР һәм Көньяҡ Родезияла (Зимбабве) XX быуаттың 80-90-сы йылдарына тиклем урындағы (ҡара) халыҡҡа ҡарата дискриминациялы [[апартеид]] режимы һаҡланған. Хәҙерге ваҡытта был илдәрҙең күбеһендә аҡ халыҡҡа ҡарата дискриминациялы булған режим хаким. Freedom House исемле тикшеренеү ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса һуңғы йылдарҙа күп африка илдәрендә, (мәҫәлән, Нигерияла, Мавританияла, Сенегалда, Конгола (Киншаса) һәм Экваториаль Гвинеяла) демократик режимдан авторитар режимға күсеү күҙәтелә<ref>[http://www.nzz.ch/nachrichten/international/afrikas_muehen_mit_der_demokratie_und_das_versagen_des_westens_1.3344974.html Afrikas Mühen mit der Demokratie und das Versagen des Westens]{{ref-de}}</ref>. Ҡитғаның төньяғында [[Испания]] ([[Сеута]], [[Мелилья]], [[Канар утрауҙары]]) һәм [[Португалия]] ([[Мадейра]]) территориялары, алыҫтараҡ Азор утрауҙары урынлашҡан. {| class="standard" |- bgcolor="#ececec" style="text-align:center;" ! Илдәр һәм территориялар ! Майҙаны (км²) ! Халҡы<br>(белдеремәгән урында<br>[[2012]] йылға ҡарата) ! Халыҡ тығыҙлығы<br>(км²) ! Баш ҡала |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Төньяҡ Африка]]''': |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Алжир|размер=20px}} | align="right" | 2 381 740 | align="right" | 35 200 000 | align="right" | 14.8 | align="right" | [[Алжир (ҡала)|Алжир]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Мысыр|размер=20px}} | align="right" | 1 001 450 | align="right" | 80 898 000 | align="right" | 74 | align="right" | [[Каир]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Ливия|размер=20px}} | align="right" | 1 759 540 | align="right" | 6 365 563 | align="right" | 3,2 | align="right" | [[Триполи]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Марокко|размер=20px}} | align="right" | 446 550 | align="right" | 32 382 000 | align="right" | 70 | align="right" | [[Рабат]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Судан|размер=20px}} | align="right" | 1 886 100 | align="right" | 30 894 000 | align="right" | 16,4 | align="right" | [[Хартум]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Тунис|размер=20px}} | align="right" | 163 610 | align="right" | 10 383 000 | align="right" | 61,6 | align="right" | [[Тунис (ҡала)|Тунис]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Көньяҡ Судан|размер=20px}} | align="right" | 619 745 | align="right" | 8 260 490 | align="right" | 13,33 | align="right" | [[Джуба]] |- | colspan=5 | '' Төньяҡ Африкалағы [[Испания]] һәм [[Португалия]] территориялары'': |- | {{флагификация|Канар утрауҙары|размер=20px}} (Испания) | align="right" | 7 492, 360 | align="right" | 2 103 992 | align="right" | 282,5 | align="right" | [[Лас-Пальмас-де-Гран-Канария]], <br>[[Санта-Крус-де-Тенерифе]] |- | {{флагификация|Сеута|размер=20px}} (Испания) | align="right" | 18,5 | align="right" | 78 320 | align="right" | 4 016 | align="right" | — |- | {{флагификация|Мадейра|размер=20px}} (Португалия) | align="right" | 828 | align="right" | 247 161 | align="right" | 308,5 | align="right" | [[Фуншал]] |- | {{флагификация|Мелилья|размер=20px}} (Испания) | align="right" | 12 | align="right" | 65 500 | align="right" | 5 311 | align="right" | — |- | {{флагификация|Азор утрауҙары|размер=20px}} (Португалия) | align="right" | 2 346 | align="right" | 243 018 | align="right" | 104 | align="right" | [[Понта-Делгада]], <br>[[Ангра-ду-Эроижму]]<br>, [[Орта (Азор утрауҙары)|Орта]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Көнбайыш Африка]]''': |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Бенин|размер=20px}} | align="right" | 112 620 | align="right" | 8 935 000 | align="right" | 79 | align="right" | [[Котону]],<br>[[Порто-Ново]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Буркина Фасо|размер=20px}} | align="right" | 274,200 | align="right" | 15 746 232 | align="right" | 57,5 | align="right" | [[Уагадугу]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Гамбия|размер=20px}} | align="right" | 10 380 | align="right" | 1 700 000 | align="right" | 156 | align="right" | [[Банжул]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Гана|размер=20px}} | align="right" | 238 540 | align="right" | 24 233 431 | align="right" | 88 | align="right" | [[Аккра]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Гвинея|размер=20px}} | align="right" | 245 857 | align="right" | 9 690 222 | align="right" | 39,4 | align="right" | [[Конакри (ҡала)|Конакри]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Гвинея-Бисау|размер=20px}} | align="right" | 36 120 | align="right" | 1 442 029 | align="right" | 41 | align="right" | [[Бисау]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Кабо-Верде|размер=20px}} | align="right" | 4 033 | align="right" | 542 000 | align="right" | 102 | align="right" | [[Прая]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Кот-д'Ивуар|размер=20px}} | align="right" | 322 460 | align="right" | 21 075 000 | align="right" | 65 | align="right" | [[Ямусукро]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Либерия|размер=20px}} | align="right" | 111 370 | align="right" | 3 489 072 | align="right" | 29 | align="right" | [[Монровия]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Мали|размер=20px}} | align="right" | 1 240 000 | align="right" | 13 218 000 | align="right" | 11 | align="right" | [[Бамако]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Мавритания|размер=20px}} | align="right" | 1 030 700 | align="right" | 3 086 000 | align="right" | 2,6 | align="right" | [[Нуакшот]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Нигер|размер=20px}} | align="right" | 1 267 000 | align="right" | 13 957 000 | align="right" | 11 | align="right" | [[Ниамей]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Нигерия|размер=20px}} | align="right" | 923 768 | align="right" | 152 217 341 | align="right" | 167 | align="right" | [[Абуджа]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Изге Елена утрауы|размер=20px}} <br>([[Бөйөк Британия]]ға бәйле территория) | align="right" | 413 | align="right" | 7 543 | align="right" | 18 | align="right" | [[Джеймстаун (Изге Елена утрауы)|Джеймстаун]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Сенегал|размер=20px}} | align="right" | 196 722 | align="right" | 14 100 000 | align="right" | 51 | align="right" | [[Дакар]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Сьерра-Леоне|размер=20px}} | align="right" | 71 740 | align="right" | 5 363 669 | align="right" | 76 | align="right" | [[Фритаун]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Того|размер=20px}} | align="right" | 56 785 | align="right" | 6 300 000 | align="right" | 108 | align="right" | [[Ломе]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Үҙәк Африка]]''': |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Ангола|размер=20px}} | align="right" | 1 246 700 | align="right" | 18 498 000 | align="right" | 14,8 | align="right" | [[Луанда]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Габон|размер=20px}} | align="right" | 267 667 | align="right" | 1 497 525 | align="right" | 5,4 | align="right" | [[Либревиль]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Камерун|размер=20px}} | align="right" | 475 440 | align="right" | 17 795 000 | align="right" | 34 | align="right" | [[Яунде]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Конго Демократик Республикаһы|размер=20px}} | align="right" | 2 345 410 | align="right" | 67 758 000 | align="right" | 28 | align="right" | [[Киншаса]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Конго Республикаһы|размер=20px}} | align="right" | 342 000 | align="right" | 3 999 000 | align="right" | 12 | align="right" | [[Браззавиль]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Сан-Томе һәм Принсипи|размер=20px}} | align="right" | 1 001 | align="right" | 163 000 | align="right" | 169,1 | align="right" | [[Сан-Томе (ҡала)|Сан-Томе]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Үҙәк Африка Республикаһы|размер=20px}} | align="right" | 622 984 | align="right" | 3 799 897 | align="right" | 6,1 | align="right" | [[Банги]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Чад|размер=20px}} | align="right" | 1 284 000 | align="right" | 11 100 000 | align="right" | 11,5 | align="right" | [[Нджамена]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Экваториаль Гвинея|размер=20px}} | align="right" | 28 051 | align="right" | 650 000 | align="right" | 16,9 | align="right" | [[Малабо]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Көнсығыш Африка]]''': |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Бурунди|размер=20px}} | align="right" | 27 830 | align="right" | 8 988 091 | align="right" | 323 | align="right" | [[Бужумбура]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Һинд океанындағы Британия территорияһы|размер=20px}} <br>(бәйле территория) | align="right" | 60 | align="right" | 3 500 | align="right" | 58,3 | align="right" | [[Диего-Гарсия]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Галмудуг|размер=20px}} <br>(танылмаған дәүләт) | align="right" | 46 000 | align="right" | 1 800 000 | align="right" | 39 | align="right" | [[Галькайо]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Джибути|размер=20px}} | align="right" | 22 000 | align="right" | 818 159 | align="right" | 54 | align="right" | [[Джибути (ҡала)|Джибути]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Замбия|размер=20px}} | align="right" | 752 614 | align="right" | 12 935 000 | align="right" | 17,2 | align="right" | [[Лусака]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Кения|размер=20px}} | align="right" | 582 650 | align="right" | 37 953 838 | align="right" | 65,1 | align="right" | [[Найроби]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Коморҙар|размер=20px}} | align="right" | 2 170 | align="right" | 752 000 | align="right" | 404 | align="right" | [[Морони]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Маврикий|размер=20px}} | align="right" | 2 040 | align="right" | 1 240 827 | align="right" | 603 | align="right" | [[Порт-Луи]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Мадагаскар|размер=20px}} | align="right" | 587 041 | align="right" | 20 042 552 | align="right" | 33 | align="right" | [[Антананариву]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Майотта|размер=20px}} <br>(бәйле территория, [[Францияның диңгеҙ аръяғы регионы]]) | align="right" | 374 | align="right" | 208 783 | align="right" | 558 | align="right" | [[Мамудзу]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Малави|размер=20px}} | align="right" | 118 480 | align="right" | 15 400 000 | align="right" | 118 | align="right" | [[Лилонгве]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Мозамбик|размер=20px}} | align="right" | 801 590 | align="right" | 21 397 000<ref name="pop-2007">[[2007]] ҡарата</ref> | align="right" | 25 | align="right" | [[Мапуту]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Пунтленд|размер=20px}} <br>(танылмаған дәүләт) | align="right" | 116 000 | align="right" | 3 900 000 | align="right" | 18 | align="right" | [[Гарове (ҡала)|Гарове]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Реюньон|размер=20px}} <br>(бәйле территория, [[Францияның диңгеҙ аръяғы регионы]]) | align="right" | 2 517 | align="right" | 800 000<ref name="pop-12-2007">декабрь [[2007 йыл]]</ref> | align="right" | 308 | align="right" | [[Сен-Дени (Реюньон)|Сен-Дени]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Руанда|размер=20px}} | align="right" | 26 338 | align="right" | ~10,186,063 | align="right" | 343 | align="right" | [[Кигали]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Сейшелдар|размер=20px}} | align="right" | 451 | align="right" | ~80,699<ref name="pop-07-2005">[[2005 йыл]]</ref> | align="right" | 178 | align="right" | [[Виктория (Сейшель утрауҙары)|Виктория]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Сомали|размер=20px}} | align="right" | 637 657 | align="right" | 9 558 666 | align="right" | 13 | align="right" | [[Могадишо]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Сомалиленд|размер=20px}} <br>(танылмаған дәүләт) | align="right" | 137 600 | align="right" | 3 500 000 | align="right" | 25 | align="right" | [[Харгейса]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Танзания|размер=20px}} | align="right" | 945 090 | align="right" | 37 849 133<ref name="pop-2006">[[2006 йыл]]</ref> | align="right" | 41 | align="right" | [[Додома]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Уганда|размер=20px}} | align="right" | 236 040 | align="right" | 30 900 000 | align="right" | 119 | align="right" | [[Кампала]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Эритрея|размер=20px}} | align="right" | 117 600 | align="right" | 4 401 009<ref name="pop-07-2005">[[2005 йыл]]</ref> | align="right" | 37 | align="right" | [[Асмэра]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Эфиопия|размер=20px}} | align="right" | 1 104 300 | align="right" | 75 067 000<ref name="pop-2006">[[2006 йыл]]</ref> | align="right" | 70 | align="right" | [[Аддис-Абеба]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[Көньяҡ Африка]]''': |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Ботсвана|размер=20px}} | align="right" | 600 370 | align="right" | 1 639 833<ref name="pop-2006">[[2006 йыл]]</ref> | align="right" | 3 | align="right" | [[Габороне]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Зимбабве|размер=20px}} | align="right" | 390 580 | align="right" | 13 349 000 | align="right" | 33 | align="right" | [[Хараре]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Лесото|размер=20px}} | align="right" | 30 355 | align="right" | 2 125 262<ref name="pop-2007">[[2007 йыл]]</ref> | align="right" | 62 | align="right" | [[Масеру]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Намибия|размер=20px}} | align="right" | 825 418 | align="right" | ~1 820 916<ref name="pop-07-2005">[[2005 йыл]]</ref> | align="right" | 2,5 | align="right" | [[Виндхук]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Эпарсе утрауҙары|размер=20px}} <br>(бәйле территория, [[Францияның диңгеҙ аръяғы территорияһы]]) | align="right" | 38,6 | align="right" | 56<ref name="eparses">Дауамлы халҡы юҡ, сөнки был территориялар тәбиғи заповедниктар тип иғлан ителгән. 56 кеше — ғилми станция персоналы</ref> | align="right" | 18 | align="right" | — |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Свазиленд|размер=20px}} | align="right" | 17 363 | align="right" | 1 141 000 | align="right" | 59 | align="right" | [[Мбабане]] |- | style="text-align:left;" |{{флагификация|Көньяҡ Африка Республикаһы|размер=20px}} | align="right" | 1 219 912 | align="right" | 43 786 828 | align="right" | 39 | align="right" | [[Блумфонтейн]], <br>[[Кейптаун]], <br>[[Претория]]<ref name="SA">Кейптаун — закон сығарыу, Претория — административ, Блумфонтейн — мәхкәмә баш ҡалалары.</ref> |} {|align=right |[[Файл:Africa-regions.svg|thumb|200px|Африка региондары: {{legend|#0000FF|[[Төньяҡ Африка]]}} {{legend|#00FF00|[[Көнбайыш Африка]]}} {{legend|#FF00FF|[[Үҙәк Африка]]}} {{legend|#FFC000|[[Көнсығыш Африка]]}} {{legend|#FF0000|[[Көньяҡ Африка]]}}]] |- |[[Рәсем:Africa densidade pop.svg|thumb|200px|Африка илдәренең халыҡ тығыҙлығы картаһы]] |- |[[Рәсем:topography of africa.png|thumb|200px|Африка физик картаһы]] |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == == Һылтанмалар == [[Категория:Африка]] [[Категория:Донъя ҡитғалары]] qb1yzf9e0nkxgsb1xevgv25qxs3n3iy 0 5880 1302012 1280558 2026-08-07T22:04:13Z Shirshikay 48080 яңыртыу 1302012 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Mordovia03.png|thumb|250px|right]] '''Мордо́вия, Мордва Республикаһы'''<ref>Мордовия Республикаһы Конституцияһына ярашлы ике исем дә рәсми һәм бер мәғәнәлә, ст. 1, п. 2</ref> ([[моҡшо теле|моҡш.]], [[эрзя теле|эрз.]] ''Мордовия Республикась'') — [[Рәсәй Федерацияһы]] составындағы республика<ref>[http://ru.wikisource.org/wiki/Конституция_Российской_Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_5 Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2]</ref>. [[Рәсәй]]ҙең Европа өлөшөндә урынлашҡан, Волга буйы федераль округына ҡарай. РСФСР составындағы автономиялы өлкә булараҡ 1930 йылдың 10 ғинуарында ойошторолған. Баш ҡалаһы — [[Саранск]]. Юғары вазифалы кешеһе — республика башлығы. == География == [[Көнсығыш-Европа тигеҙлеге]]нең [[көнбайыш]] өлөшөндә урынлашҡан. Уның [[көнбайыш]] өлөшө [[Ока-Дон тигеҙлеге]]ндә, үҙәк һәм [[көнсығыш]] өлөшө [[Волга буйы ҡалҡыулығы]]нда урынлашҡан. [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Түбәнге Новгород]], [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск]], [[Пенза өлкәһе|Пенза]], [[Рязань өлкәһе|Рязань]] өлкәләре һәм [[Сыуашстан]] менән сиктәш. Республиканың майҙаны — 26,1 мең км², иң бейек нөктәһе — 324 м. Мордовияла 114 йылға бар. Иң ҙурҙары: Исса ҡушылдығы менән Моҡша йылғаһы, Сивинь, Сатис, Вад һәм Алатырь, Инсар, Руднф ҡушылдыҡтары менән Сура йылғаһы. Мордовияла 500-ләп күл бар. Иң ҙурҙары Инерка, Татарка. == Климат == Климаты [[урта-континенталь]], [[ғинуар]]ҙа уртаса һауа температураһы −11&nbsp;°C, [[июль]]дә +19&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм ≈450-500 мм. == Тарих == [[1919]] йылда апрель—авгусында [[Саранск]]иҙа Башҡортостан хәрби‑революцион комитеты һәм [[Бәләкәй Башҡортостан|АСБР]] Хәрби комиссариаты эвакуацияла була; 1‑се, 2‑се Башҡорт кавалерия һәм 1‑се, 2‑се [[Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы|Башҡорт уҡсылар полктары]] ойошторола. [[1928]] йылдың [[16 июль|16 июлендә]] — Мордва округы (Урта Волга крайында) булараҡ ойошторолған; [[1930]] йылдың [[10 ғинуар]]ында — Мордва автоном өлкәһе; [[1934]] йылдың [[20 декабрь|20 декабрендә]] — Мордва Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы; [[1991]] йылдан — Мордва Совет Социалистик Республикаһы; [[1993]] йылдан — Мордва Республикаһы. [[1998]] йылда [[Башҡортостан Республикаһы]] Хөкүмәте менән Мордва республикаһы араһында сауҙа‑иҡтисади һәм гуманитар өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйылды. Ике республика араһында сауҙа әйләнеше 2007 йылда 854 млн һум тәшкил итә. [[Башҡортостан]] предприятиелары — «Мордовцемент» «Саранск‑кабель» йәмғиәттәре, [[Саранск]]иҙағы приборҙар эшләү завод һәм механика заводтары, Мордва ижтимағи берекмәләре һәм Мордва милли‑мәҙәни автономияһы менән хеҙмәттәшлек итә. [[Башҡортостан]]да «Умарина» дәүләт йыр һәм бейеү ансамбле, Мордва Республикаһының «Келу» дәүләт ансамбле һәм Мордва дәүләт филармонияһы гастролдә булды. == Халыҡ == [[Файл:Народы Мордовии.png|thumb|left|400px|Мордовия этник картаһы]] Халыҡ — 834,8 мең кеше, шул иҫәптән 120 [[башҡорт]] (2010). Халҡының тығыҙлығы — 31,6 кеше/км². Халыҡтың 58,9 % ҡалала йәшәй. Милли составы (%): мордвалар — 40, урыҫтар — 53,1. Дәүләт телдәре — [[Мокша теле|мокша]], [[Эрзя теле|эрзя]] һәм [[Урыҫ теле|урыҫ]] телдәре. === Милли составы === {| class="standard" !Халыҡ ||[[1939]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=70</ref>||[[1959]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=84]</ref>||[[1970]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=28</ref>||[[1979]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=28</ref>||[[1989]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=28</ref>||[[2002]]<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=45</ref>|| [[2010]]<ref>http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}</ref> |- |[[Урыҫтар]] | align="right" | 719 117 (60,5 %) | align="right" | 590 557 (59,0 %) | align="right" | 606 817 (58,9 %) | align="right" | 591 212 (59,7 %) | align="right" | 586 147 (60,8 %) | align="right" | 540 717 (60,8 %) | align="right" | 443 737 (53,4 %) |- |[[Мордвалар]] ([[Мокша]]+[[Эрзя]]) | align="right" | 405 031 (34,1 %) | align="right" | 357 978 (35,8 %) | align="right" | 364 689 (35,4 %) | align="right" | 338 898 (34,2 %) | align="right" | 313 420 (32,5 %) | align="right" | 283 861 (31,9 %) | align="right" | 333 112 (40,0 %) |- |[[Татарҙар]] | align="right" | 47 386 (4,0 %) | align="right" | 38 636 (3,9 %) | align="right" | 44 954 (4,4 %) | align="right" | 45 765 (4,6 %) | align="right" | 47 328 (4,9 %) | align="right" | 46 261 (5,2 %) | align="right" | 43 392 (5,2 %) |- |[[Башҡорттар]] | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | - | align="right" | 120 |} === Административ-территориаль бүленеше === Мордовия Республикаһы составында 7 ҡала һәм 22 муниципаль район иҫәпләнә. === Муниципаль райондар === [[Рәсем:Mordovia districts numbered.svg|right|thumb|400px|Мордовияның административ бүленеше]] {| | class="wikitable sortable" cellpadding="6" cellspacing="0" ! № ! Муниципаль <br /> ойоштороу ! Административ <br /> үҙәге ! Халыҡ һаны ! Майдан |- | 1 | [[Ардатов районы (Мордовия)|Ардатов районы]] | align="center" | [[Ардатов (Мордовия)|Ардатов]] | align="center" | 28350 | align="center" | 1192,5 |- | 2 | [[Атюрьево районы]] | align="center" | [[Атюрьево]] | align="center" | 9933 | align="center" | 826,1 |- | 3 | [[Әтәш районы]] | align="center" | [[Әтәш]] | align="center" | 19476 | align="center" | 1 095,8 |- | 4 | [[Оло Березники районы]] | align="center" | [[Оло Березники]] | align="center" | 13572 | align="center" | 957,7 |- | 5 | [[Оло Игнат районы]] | align="center" | [[Оло Игнат]] | align="center" | 8439 | align="center" | 834,2 |- | 6 | [[Дубёнки районы]] | align="center" | [[Дубёнки]] | align="center" | 13684 | align="center" | 896,9 |- | 7 | [[Ельники районы]] | align="center" | [[Ельники]] | align="center" | 11917 | align="center" | 1056 |- | 8 | [[Зубова Поляна районы]] | align="center" | [[Зубова Поляна]] | align="center" | 60532 | align="center" | 2710 |- | 9 | [[Инсар районы]] | align="center" | [[Инсар (ҡала)|Инсар]] | align="center" | 13707 | align="center" | 968,6 |- | 10 | [[Ичалки районы]] | align="center" | [[Кемля]] | align="center" | 20793 | align="center" | 1265 |- | 11 | [[Кадошкино районы]] | align="center" | [[Кадошкино]] | align="center" | 7706 | align="center" | 618,6 |- | 12 | [[Ковылкино районы]] | align="center" | [[Ковылкино]] | align="center" | 48000 | align="center" | 2015,7 |- | 13 | [[Кочкурово районы]] | align="center" | [[Кочкурово]] | align="center" | 10640 | align="center" | 816,46 |- | 14 | [[Краснослободск районы]] | align="center" | [[Краснослободск (Мордовия)|Краснослободск]] | align="center" | 26521 | align="center" |1379,4 |- | 15 | [[Ләмбрә районы]] | align="center" | [[Ләмбрә]] | align="center" | 32883 | align="center" | 852 |- | 16 | [[Рузай районы]] | align="center" | [[Рузай]] | align="center" | 66537 | align="center" | 1089,5 |- | 17 | [[Ромоданово районы]] | align="center" | [[Ромоданово]] | align="center" | 20347 | align="center" | 820,8 |- | 18 | [[Иҫке Шайгово районы]] | align="center" | [[Иҫке Шайгово]] | align="center" | 13604 | align="center" | 1419,4 |- | 19 | [[Темников районы]] | align="center" | [[Темников]] | align="center" | 17397 | align="center" | 1936,8 |- | 20 | [[Теньгушево районы]] | align="center" | [[Теньгушево]] | align="center" | 12494 | align="center" | 845,94 |- | 21 | [[Тәрби районы]] | align="center" | [[Тәрби]] | align="center" | 21184 | align="center" | 1128,92 |- | 22 | [[Чамзинка районы]] | align="center" | [[Чамзинка]] | align="center" | 31724 | align="center" | 1009,5 |} === Торама пункттар === <p style="text-align:center;">'''Мордовиянең эре орама пункттар'''</p> {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |- ! rowspan=11 | {{Tnavbar|Крупнейшие города РФ|plain=1}} [[Рәсем:Saransk from Ferris wheel.JPG|border|115px|Саранск]]<br />Саранск<br />[[Рәсем:World War II Memorial (Saransk).JPG|border|115px|Саранск]]<br />Саранск<br /> ! align=center style="background:#e9e9e9; border-right: 1px solid #ddd; border-bottom: 1px solid #ddd;" | № ! align=left style="background:#f5f5f5; border-right: 1px solid #ddd; border-bottom: 1px solid #ddd; padding: 0px 5px" | Ҡала ! align=center style="background:#f5f5f5; border-right: 1px solid #ddd; border-bottom: 1px solid #ddd;" | Халыҡ һаны ! align=center style="background:#e9e9e9; border-right: 1px solid #ddd; border-bottom: 1px solid #ddd;" | № ! align=left style="background:#f5f5f5; border-right: 1px solid #ddd; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd; padding: 0px 5px" | Ҡала ! align=center style="background:#f5f5f5; border-right: 1px solid #ddd; border-bottom: 1px solid #ddd; border-left: 1px solid #ddd" | Халыҡ һаны ! rowspan=11 | {{Tnavbar|Крупнейшие города РФ|plain=1}} [[Рәсем:Успенская церковь в Темникове.JPG|border|128px|Темников, чиркәү]]<br />Темников |- | align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd " | 1 ||align=left style="padding: 0px 5px" | '''[[Саранск]]''' || 297 425 || align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd; border-left: 1px solid #ddd" | 11 ||align=left style="padding: 0px 5px" | '''[[Инсар (шәһәр)|Инсар]]''' || 8 687 |- | align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd" | 2 ||align=left style="padding: 0px 5px" | '''[[Рузай]]''' || 47 529 || align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd; border-left: 1px solid #ddd" | 12 ||align=left style="padding: 0px 5px" | Луховка || 8 638 |- | align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd" | 3 ||align=left style="padding: 0px 5px" | '''[[Ковылкино]]''' || 21 347 || align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd; border-left: 1px solid #ddd" | 13 || align=left style="padding: 0px 5px" | [[Ләмбрә]] || 8 457 |- | align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd" | 4 ||align=left style="padding: 0px 5px" | [[Комсомольский (Мордовия)|Комсомольский]] || 13 513 || align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd; border-left: 1px solid #ddd" | 14 ||align=left style="padding: 0px 5px" | Явас || 7 917 |- | align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd" | 5 ||align=left style="padding: 0px 5px" | Зубова Поляна || 10 310 || align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd; border-left: 1px solid #ddd" | 15 ||align=left style="padding: 0px 5px" | '''[[Темников]]''' || 7 247 |- | align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd" | 6 ||align=left style="padding: 0px 5px" | '''[[Краснослободск (Мордовия)|Краснослободск]]''' || 10 151 || align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd; border-left: 1px solid #ddd" | 16 ||align=left style="padding: 0px 5px" | Олы Березники || 6 393 |- | align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd" | 7 ||align=left style="padding: 0px 5px" | [[Чамзинка]] || 9 465 || align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd; border-left: 1px solid #ddd" | 17 ||align=left style="padding: 0px 5px" | [[Әтәш]] || 6 246 |- | align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd" | 8 ||align=left style="padding: 0px 5px" | [[Ромоданово]] || 9 410 || align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd; border-left: 1px solid #ddd" | 18 ||align=left style="padding: 0px 5px" | Ельники || 5 905 |- | align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd" | 9 ||align=left style="padding: 0px 5px" | '''[[Ардатов (Мордовия)|Ардатов]]''' || 9 400 || align=center style="background:#f0f0f0; border-bottom: 1px solid #ddd; border-right: 1px solid #ddd; border-left: 1px solid #ddd" | 19 ||align=left style="padding: 0px 5px" | Ялга || 5 672 |- | align=center style="background:#f0f0f0; border-right: 1px solid #ddd" | 10 ||align=left style="padding: 0px 5px" | [[Тәрби]] || 9 370|| align=center style="background:#f0f0f0; border-right: 1px solid #ddd; border-left: 1px solid #ddd" | 20 ||align=left style="padding: 0px 5px" | Тургенево || 5 260 |- | colspan="11" align=right style="background:#f5f5f5; border-top: 1px solid #ddd; padding: 0 10px" | ''2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу'' |}<noinclude> {{clear}} == Бүләктәре == * [[Ленин ордены]] (11 декабрь 1965) * [[Ленин ордены]] (10 июль 1985) * [[Октябрь РеволюцияҺы ордены]] (1980) * [[Халыҡтар дуҫлығы ордены]] (29 декабрь 1972) == Әҙәбиәт == * Мурзабулатов М. В. Мордовское население Башкортостана: исследования и материалы. Уфа, 1995. == Иҫкәрмәләр == <references /> {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһы республикалары]] [[Категория:Мордовия]] ee48jma80b69dqbu01un6580n73ivf9 0 6187 1302006 1006872 2026-08-07T21:25:54Z Shirshikay 48080 яңыртыу, өҫтәмә 1302006 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эстон теле''' (''eesti keel'') — [[Эстондар|эстон халҡының]] теле. [[Фин-уғыр ғаиләһе]]ндәге балтик буйы фин тармағына инә. Эстонияның һәм [[Европа Берләшмәһе]]нең рәсми теле. Яҙма латин алфавиты нигеҙендә. Тел коды — et йәки est ([[ISO 639]]). Эстон теле, балтик буйы фин телендәге ике-өс диалекттың яҡынайыуы иҫәбенә, 12-13 быуатта формалаша. Берҙәм эстон теленең формалашыуына герман һәм балтик буйы телдәре йоғонто яһай. == Диалекттары == [[Файл:2.5-North-Estonian.png|thumb|300px|Төньяҡ эстон диалекттары]] [[Файл:2.6-South-Estonian.png|thumb|300px|Көньяҡ эстон диалекттары]] Эстон теле ике ҙур һөйләшкә бүленә<ref>{{cite web |title=Estonian language |url=https://core.ac.uk |publisher=Estonian Academy Publishers |lang=en}}</ref>: === Төньяҡ эстон һөйләше === {| class="wikitable" style="width: 250px;" ! Урта эстон диалекттары: |- | үҙәк |- | көнбайыш |- | утрау |- | көнсығыш |- ! Төньяҡ-көнсығыш диалекттары: |- | яр буйы |- | алутагузе |} === Көньяҡ эстон һөйләше === {| class="wikitable" ! Диалекттар һәм һөйләштәр: |- | мульк (мульги) |- | тарту |- | выру |- | лудза (үле һөйләш) |- | красна (үле һөйләш) |- | лейву (үле һөйләш) |} Сету һөйләше йыш ҡына айырым диалект тип иҫәпләнә, әммә классификациялар буйынса ул выру диалектының бер тармағы булып тора. == Яҙмаһы == {{Төп мәҡәлә|Эстон алфавиты}} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 1.25em; width: 100%; max-width: 500px; background-color: #f8f9fa;" |- | A&nbsp;a || B&nbsp;b || C&nbsp;c || D&nbsp;d || E&nbsp;e || F&nbsp;f || G&nbsp;g || H&nbsp;h |- | I&nbsp;i || J&nbsp;j || K&nbsp;k || L&nbsp;l || M&nbsp;m || N&nbsp;n || O&nbsp;o || P&nbsp;p |- | Q&nbsp;q || R&nbsp;r || S&nbsp;s || Š&nbsp;š || Z&nbsp;z || Ž&nbsp;ž || T&nbsp;t || U&nbsp;u |- | V&nbsp;v || W&nbsp;w || Õ&nbsp;õ || Ä&nbsp;ä || Ö&nbsp;ö || Ü&nbsp;ü || X&nbsp;x || Y&nbsp;y |} ''C'', ''Q'', ''W'', ''X'', ''Y'' хәрефтәре тик сит ил кешеләренең исемдәрен йәки ер-һыу атамаларын (яңғыҙлыҡ исемдәрҙе) яҙғанда ғана ҡулланыла. Алфавиттағы ''F'', ''Š'', ''Z'' һәм ''Ž'' хәрефтәре тик башҡа телдәрҙән ингән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә осрай. == Баҫым == Эстон телендә баҫым беренсе ижеккә төшә. Иҫкәртмәләр: ''aitäh'', ''aitüma'', ''sõbranna'', шулай уҡ бер нисә ымлыҡ (мәҫ. ''ahah, ohoh'') — унда баҫым икенсе ижеккә төшә. Яңы сит һүҙҙәрҙә оригиналь баҫымы ҡала (әммә сит телдәрҙән алынған иҫке һүҙҙәрҙә баҫым беренсе ижеккә төшә, мәҫ. ''vabrik'') {{lang-stub}} [[Категория:Эстон теле|*]] [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Эстония телдәре]] cfg66iygwkqx45q5tihyjh4jb2lzg8k 1302044 1302006 2026-08-08T05:47:11Z Shirshikay 48080 1302044 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эстон теле''' (''eesti keel'') — [[Эстондар|эстон халҡының]] теле. [[Урал телдәре]] балтик буйы фин тармағына инә. Эстонияның һәм [[Европа Берләшмәһе]]нең рәсми теле. Яҙма латин алфавиты нигеҙендә. Тел коды — et йәки est ([[ISO 639]]). Эстон теле, балтик буйы фин телендәге ике-өс диалекттың яҡынайыуы иҫәбенә, 12-13 быуатта формалаша. Берҙәм эстон теленең формалашыуына герман һәм балтик буйы телдәре йоғонто яһай. == Диалекттары == [[Файл:2.5-North-Estonian.png|thumb|300px|Төньяҡ эстон диалекттары]] [[Файл:2.6-South-Estonian.png|thumb|300px|Көньяҡ эстон диалекттары]] Эстон теле ике ҙур һөйләшкә бүленә<ref>{{cite web |title=Estonian language |url=https://core.ac.uk |publisher=Estonian Academy Publishers |lang=en}}</ref>: === Төньяҡ эстон һөйләше === {| class="wikitable" style="width: 250px;" ! Урта эстон диалекттары: |- | үҙәк |- | көнбайыш |- | утрау |- | көнсығыш |- ! Төньяҡ-көнсығыш диалекттары: |- | яр буйы |- | алутагузе |} === Көньяҡ эстон һөйләше === {| class="wikitable" ! Диалекттар һәм һөйләштәр: |- | мульк (мульги) |- | тарту |- | выру |- | лудза (үле һөйләш) |- | красна (үле һөйләш) |- | лейву (үле һөйләш) |} Сету һөйләше йыш ҡына айырым диалект тип иҫәпләнә, әммә классификациялар буйынса ул выру диалектының бер тармағы булып тора. == Яҙмаһы == {{Төп мәҡәлә|Эстон алфавиты}} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 1.25em; width: 100%; max-width: 500px; background-color: #f8f9fa;" |- | A&nbsp;a || B&nbsp;b || C&nbsp;c || D&nbsp;d || E&nbsp;e || F&nbsp;f || G&nbsp;g || H&nbsp;h |- | I&nbsp;i || J&nbsp;j || K&nbsp;k || L&nbsp;l || M&nbsp;m || N&nbsp;n || O&nbsp;o || P&nbsp;p |- | Q&nbsp;q || R&nbsp;r || S&nbsp;s || Š&nbsp;š || Z&nbsp;z || Ž&nbsp;ž || T&nbsp;t || U&nbsp;u |- | V&nbsp;v || W&nbsp;w || Õ&nbsp;õ || Ä&nbsp;ä || Ö&nbsp;ö || Ü&nbsp;ü || X&nbsp;x || Y&nbsp;y |} ''C'', ''Q'', ''W'', ''X'', ''Y'' хәрефтәре тик сит ил кешеләренең исемдәрен йәки ер-һыу атамаларын (яңғыҙлыҡ исемдәрҙе) яҙғанда ғана ҡулланыла. Алфавиттағы ''F'', ''Š'', ''Z'' һәм ''Ž'' хәрефтәре тик башҡа телдәрҙән ингән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә осрай. == Баҫым == Эстон телендә баҫым беренсе ижеккә төшә. Иҫкәртмәләр: ''aitäh'', ''aitüma'', ''sõbranna'', шулай уҡ бер нисә ымлыҡ (мәҫ. ''ahah, ohoh'') — унда баҫым икенсе ижеккә төшә. Яңы сит һүҙҙәрҙә оригиналь баҫымы ҡала (әммә сит телдәрҙән алынған иҫке һүҙҙәрҙә баҫым беренсе ижеккә төшә, мәҫ. ''vabrik'') {{lang-stub}} [[Категория:Эстон теле|*]] [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Эстония телдәре]] 5vdscjcmp7c70l7akhrwf6d1a9sotbm 0 8493 1302005 1287865 2026-08-07T20:49:53Z Shirshikay 48080 яңыртыу 1302005 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡаҙағстан Республикаhы''' (''Ҡаҙағстан'', {{lang-kk|Қазақстан Республикасы}}) — [[Евразия]]ның үҙәгендә урынлашҡан, төп өлөшө Азияға, ҡалғаны [[Европа]]ға ҡараған [[дәүләт]]. Төньяҡтан һәм көнбайыштан [[Рәсәй Федерацияһы]], көнсығыштан [[Ҡытай]], көньяҡтан [[Ҡырғыҙстан]], [[Үзбәкстан]] һәм [[Төрөкмәнстан]] менән сиктәш. == Тарихы == Хәҙерге Ҡаҙағстандың ерендә борондан күсмә халыҡтар йәшәгән. 16-сы быуатта [[ҡаҙаҡтар]] үҙенә башҡа халыҡ булараҡ билдәлелек ала; улар өс жүздән тора. [[Ҡаҙаҡ ханлығы]] булдырыла. 18-сы быуатта Ҡаҙаҡ далаһына [[урыҫтар]] күсеп килә башлай; 19-сы быуаттың уртаһында барлыҡ Ҡаҙағстан [[Рәсәй империяһы]]ның өлөшөнә әйләнә. [[Октябрь революцияһы|1917 йылдың революцияһы]] һәм артабанғы [[граждандар һуғышы]] осоронда Ҡаҙағстан административ йәһәттән бер нисә тапҡыр бүленә; 1936 йылда [[СССР]] составында [[Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы]] булдырыла. 20 быуатта Ҡаҙағстанда Советтар Союзының күпселек проекттары тормошҡа ашырыла, шул иҫәптән [[Хрущёв Никита Сергеевич|Хрущёв]]тың сиҙәм үҙләштереү кампанияһы. [[Байконур]] космодромы һәм [[Семипалатинск һынау полигоны|Семипалатинск полигоны]] — СССР-ҙың [[ядро ҡоралы]]н һынау буйынса төп майҙандар. Ҡаҙағстан 1991 йылдың 16 декабрендә, Совет республикаларының һуңғыһы булып, үҙен бойондороҡһоҙ дәүләт итеп иғлан итә. Советтар Союзының һуңғы йылдарында республикаһы етәксеһе булған [[Нурсолтан Назарбаев]] Ҡаҙағстандың тәүге президенты була. Бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Ҡаҙағстан тотанаҡлы тышҡы сәйәсәт алып бара, үҙенең иҡтисадын, тәү сиратта нефть сәнәғәтен үҫтерә. Иҡтисади яҡтан ил тиҙ үҫеш кисерә, Ҡаҙағстандың халыҡ-ара абруйы ла йылдан-йыл арта. Хәҙерге көндә ул [[Үҙәк Азия]]ның бар яҡтап та өҫтөнлөклө дәүләте һанала. Ил бер нисә халыҡ-ара ойошманың, атап әйткәндә [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]], Евро-Атлантик Партнёрлыҡ Советы, [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]], [[Шанхай Хеҙмәттәшлек Ойошмаһы]]ның ағзаһы булып тора. Элекке СССР-ға ингән илдәрҙән [[НАТО]] менән Айырым Партнёрлыҡ планы ҡорған алты илдең береһе. == Географияһы == [[Файл:Kazakhstan BMNG.jpg|мини|Ҡаҙағстан күренеш спутниктан, 2004 йылдың ноябре]] [[Файл:Reserve Karkaraly.jpg|мини|Ҡарағанда өлкәһе]] [[Файл:Astana-steppe-7748.jpg|мини|Аҡмулла өлкәһендәге ҡаҙаҡ далаһы]] Ҡаҙағстан [[Европа]] һәм [[Азия]] [[Европа менән Азия араһындағы сик|сиктәрендә]] урынлашҡан, уның күпселек өлөшө Үҙәк Азияла, кәмерәк өлөшө Көнсығыш Европала ята. Совет, Рәсәй һәм Ҡаҙағстандың абруйлы сығанаҡтарында Ҡаҙағстан аша үткән Европа сиген [[Муғалжар]] тауҙарынан һәм Эмба йылғаһы участкаһы аша үткәрәләр. Донъя океанына сығыу юлы булмаған һәм майҙаны 2,7 млн км² тәшкил иткән Ҡаҙағстан дәүләте ҙурлығы буйынса Көнбайыш Европаға тиңләшә, ҙурлығы буйынса донъя илдәре араһында туғыҙынсы урынды биләй. Донъяның алты бойондороҡһоҙ төрки телле дәүләттәренең береһе. Ҡаҙағстандың [[Рәсәй Федерацияһы]] менән сик буйы оҙонлоғо буйынса донъяла иң оҙон ҡоро ер сик буйы булып һанала һәм 6846 км тәшкил итә, [[Үзбәкстан]] менән — 2203 км, [[Ҡытай]] менән — 1533 км, [[Ҡырғыҙстан]] менән — 1051 км һәм [[Төркмәнстан]] менән — 379 км. 45° һәм 87° оҙонлоҡ, 40° һәм 55° киңлек йышлығында урынлашҡан<ref>{{Cite web|url=https://kazakh-tv.kz/ru/category/geography|title=Обзор географии Казахстана|author=|website=[[Kazakh TV]]|date=|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181030092742/http://kazakh-tv.kz/ru/category/geography|archivedate=2018-10-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181030092742/http://kazakh-tv.kz/ru/category/geography |date=2018-10-30 }}</ref>. 16,4 миллионлы халҡы (2010 йыл) буйынса Ҡаҙағстан донъяла 62-се урында торһа ла, халыҡ тығыҙлығы буйынса бер квадрат километрға яҡынса 6 кеше тәшкил итә. === Һыуҙар === [[Файл:Kaindy lake south-east Kazakhstan.jpg|мини|220x220px|Ҡаҙағстандың көньяҡ-көнсығышындағы Ҡайынлы күле|альт=]] [[Файл:Aral Sea 1989-2008.jpg|мини|220x220px|[[Арал диңгеҙе]] 1989 һәм 2008 йылдарҙа|альт=]] Ҡаҙағстан ландшафтары көнбайыштан көнсығышҡа табан [[Каспий диңгеҙе]]нән [[Алтай тауҙары]]на һәм төньяҡтан көньяҡҡа табан [[Көнбайыш Себер тигеҙлеге]]нән [[Үҙәк Азия]] оазистарына һәм сүллектәрен тиклем йәйрәп ята. Ҡаҙаҡ далаһы илдең өстән бер өлөшөн тәшкил итә һәм донъяла иң эре ҡоро-дала регионы иҫәбендә тора, уның майҙаны — яҡынса 804 500 км². Далаға бик ҙур болон-көтөүлек ерҙәре һәм ҡом райондары инә. Төп һыу сығанаҡтары — [[Арал диңгеҙе]], [[Балхаш]] күле һәм Зайсан күле, шулай уҡ Иле, [[Иртыш]], [[Ишем (йылға)|Ишем]], [[Яйыҡ|Урал (Яйыҡ)]] һәм [[Һырдаръя]] йылғалары. Ҡаҙағстанда суднолар йөрөй алырлыҡ бер нисә йылға бар. Улар бөтәһе лә ил сиктәре буйлап аға, үҙәктәге йылғалар күбеһенсә йәйге селләлә ҡорой. Иң оҙон йылғалар — Иртыш (4473 км, шул иҫәптән Ҡаҙағстанда — 1700 км), Һырдарья (2212/1400 км), Урал (2428/1100 км) һәм Иле (1001/815 км). Башҡа мөһим йылғалар иҫәбенә Ишем, [[Тубыл]], Эмба, Һарыһыу (иң оҙон һыуһыҙ дала йылғаһы), Чу һәм Нура инәләр. Иртыш һәм Нуаны иң мөһим ил каналы Иртыш — [[Ҡарағанды]] (500 км) тоташтыра. Ҡаҙағстанда бик күп күлдәр бар, бигерәк тә илдең төньяғында. Барыһы 48 мең тирәһе ҙур һәм бәләкәй күлдәр иҫәптә тора, уларҙың күбеһе тоҙло. Иң ҙур күл — Каспий диңгеҙе, хәҙерге ваҡытта яҡынса 371 мең км² тәшкил итә; уның акваторияһының дөрттән бер өлөшө Ҡаҙағстан ҡарамағында. [[Каспий диңгеҙе]] бик бай тәбиғәт ресуртарына эйә, мәҫәлән. Балыҡ; бында шулай уҡ каспий нерпаһы<ref>{{Cite web|url=https://eurochemnw.ru/the-caspian-sea-abstract-caspian-sea.html|title=Конспект о Каспийском море|author=|website=eurochemnw.ru|date=|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-08-18}}</ref>. Ҙурлығы буйынса икенсе урында торған күл — [[Балхаш]]. Уның майҙаны — 18 428 км², оҙонлоғо 620 км тәшкил итә. Балхаш тулыһынса ҡаҙағстан ҡарамағында. Балхаш күленең шундай үҙенсәлеге бар: акваторияһының яҡынса яртыһы — сөсө, ә икенсе яртыһы — тоҙло һыу. Элегерәк икенсе урында [[Арал диңгеҙе]] торған, әммә уның акваторияһы XX быуаттың икенсе яртыһында— XXI быуат башында байтаҡҡа кәмей. Диңгеҙҙең ҡороуы кешеләргә һәм тәбиғәткә бик ҙур зыян килтерҙе. Аралдың ҡороуы күп йылдар дауамында [[Үзбәкстан]] һәм Ҡаҙағстан [[Амударъя]] һәм [[Һырдаръя]] йылғалары һыуҙарын үҫемлектәрҙе (башлыса мамыҡсылыҡта) һуғарыу өсөн ҡалланыуҙан. Ҡороған Арал диңгеҙе өс һыу ятҡылығына бүленгән, иң төньяҡтағыһы Кесе Арал диңгеҙе тулыһынса Ҡаҙағстан территорияһында урынлашҡан (3300 км һәм Үзбәкстандың көньяҡ өлөшөнә ағып китмәһен өсөн быуа менән кәртәләнгән. Иң эре һыуһаҡлағыстар — Ҡапсағай, Бухтарма һәм Шардаръя. === Климаты === [[Файл:Kazakhstan Altay.jpg|мини|216x216px|Көнсығыш Ҡаҙағстандағы [[Алтай тауҙары]]]] Ҡаҙағстанда киҫкен континенталь климат: бик йылы йәй һәм бик һыуыҡ ҡыш. [[Улан-Батор]]ҙан һуң [[Астана]] донъяла иң һалҡын баш ҡала булып тора<ref>{{Cite web|url=https://www.astana42k.com/about-astana/ru|title=О Нур-Султане|author=|website=Astana 42k|date=|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009022414/http://www.astana42k.com/about-astana/ru/|archivedate=2019-10-09}}</ref>. Яуым-төшөмдәр ҡоро һәм ярымҡоро шарттарҙа булып тора, ҡыш айырыуса ҡоро килә. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |+'''Ҡаҙағстан эре ҡалаларында урта тәүлек максималь һәм минималь температуралар'''<ref>{{Cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/city.php3?c=KZ&name=Kazakhstan&set=metric|title=Kazakhstan Travel Weather Averages|author=|website=Weatherbase|date=|publisher=|lang=en|deadlink=no|accessdate=2019-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171026060027/http://www.weatherbase.com/weather/city.php3?c=KZ&name=Kazakhstan&set=metric|archivedate=2017-10-26}}</ref> !Урынлашыуы !Июль (°C) !Ғинуар (°C) |- |[[Алматы]] |30/18 |0/−8 |- |[[Астана]] |27/15 |−10/−18 |- |[[Шымкент]] |32/17 |4/−4 |- |[[Ҡарағанды]] |27/14 |−8/−17 |- |[[Павлодар]] |28/15 |−11/−20 |- |[[Аҡтүбә]] |30/15 |−8/−16 |} == Тәбиғәт ресурстары == Ҡаҙағстан минераль һәм яғыулыҡ ресурстары ҡаҙылмаларына бай. Нефть, тәбиғи газ һәм файҙалы ҡаҙылмалар үҫеше 1993 йылдан алып Ҡаҙағстанға $40 млрд-тан ашыу сит ил инвестияларының күпселек өлөшөн йәлеп итте һәм ил сәнәғәт етештереүенең яҡынса 57 % тәшкил итә (йәки яҡынса эске вал продукцияһының 13 %). Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы<ref>{{Cite web|url=http://www.homestead.com/prosites-kazakhembus/MineralWealth.html|title=MineralWealth|author=|website=homestead.com|date=2007-05-07|publisher=|lang=en|deadlink=yes|accessdate=2019-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070507024507/http://www.homestead.com/prosites-kazakhembus/MineralWealth.html|archivedate=2016-08-28}}</ref>, Ҡаҙағстан [[Уран (элемент)|уран]], хром, [[ҡурғаш]] һәм [[цинк]] запастары буйынса донъяла икенсе урында, [[марганец]] запастары буйынса — өсөнсө урында; [[баҡыр]] запастары буйынса — бишенсе урында; шулай уҡ күмер, [[тимер]] һәм [[алтын]] запастары буйынса донъяла тәүге ун ил исемлегендә тора. Шулай уҡ ул алмаздар экспортёры булып тора. Иҡтисади үҫеш өсөн [[нефть]] һәм тәбиғи газ запастары байлығын разведкалау буйынса 11-се урынды биләй<ref>{{Cite web|url=https://www.kioge.kz/ru/glavnaya/11-press-tsentr/novosti/740-skolko-nefti-v-kazakhstane|title=Количество нефти в Казахстане|author=|website=kioge.kz|date=|publisher=|lang=ru|deadlink=yes|accessdate=2019-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190915122629/https://www.kioge.kz/ru/glavnaya/11-press-tsentr/novosti/740-skolko-nefti-v-kazakhstane|archivedate=2019-09-15}}</ref>. Дөйөм алғанда, 2, 7 миллиард тонна нефтле 160 ятҡылыҡ разведкаланған. Әммә, хәҙерге баһалауҙар буйынса, Каспийҙағы ятҡылыҡтар күпкә эрерәк ятҡылыҡтың өлөшө булыуы бар. Ошо районда 3,5 млрд тонн нефть һәм 2,5 млрд м³ газ табылыуы мөмкин, тип фаразлана. Дөйөм баһа буйынса Ҡаҙағстан нефть ятҡылыҡтары 6,1 млрд тонн тәшкил итә. Ошо уҡ ваҡытта Атырау<ref>{{Cite web|url=https://kmgrm.kz/activity/oil_refining/too_anpz/|title=ТОО «Атырауский НПЗ»|author=|website=[[КазМунайГаз]]|date=|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190302053543/https://kmgrm.kz/activity/oil_refining/too_anpz/|archivedate=2019-03-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190302053543/https://kmgrm.kz/activity/oil_refining/too_anpz/ |date=2019-03-02 }}</ref>, Павлодар һәм [[Шымкент]] ҡалаларында өс [[нефть эшкәртеү заводы]] бар. Улар бөтә етештерелгән сей нефтте эшкәртә алмағанға күрә, күпселек өлөшөн Рәсәйгә экспортлайҙар. АҠШ Энергетик мәғлүмәте идаралығы баһаһы буйынса, 2009 йылда Ҡаҙағстан яҡынса 1 540 000 баррель (245 000 м³) нефть етештергән<ref>{{Cite web|url=http://webarchive.loc.gov/all/20090409081928/http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/STEO_Query/steotables.cfm?periodType=Annual&startYear=2005&startMonth=1&endYear=2009&endMonth=12&tableNumber=29|title=Table 3b. Non-OPEC Petroleum Supply|author=[[Energy Information Administration]]|website=Tonto.eia.doe.gov|date=2010-05-11|publisher=|lang=en|deadlink=yes|accessdate=2019-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181215123357/http://webarchive.loc.gov/all/20090409081928/http://tonto.eia.doe.gov/cfapps/STEO_Query/steotables.cfm?periodType=Annual&startYear=2005&startMonth=1&endYear=2009&endMonth=12&tableNumber=29|archivedate=2018-12-15}}</ref>. [[Файл:Кировская (шахта).jpg|мини|"Киров"шахтаһына күперҙән күренеш |альт=|176x176px]] Ҡаҙағстан шулай уҡ эре фосфориттар ятҡылыҡтарына эйә. Иң эре бассейндарҙан — Ҡаратау бассейны, унда с 650 млн тонн P2O5 етештерелә һәм илдең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Аҡтүбә фосфориттар бассейнының Чилисай ятҡылығы (9—10 % P2O5 менән чҡынса 500—800 млн тонна руда етештерелә) һаналалар<ref>{{Cite web|url=http://www.mineral.ru/News/40638.html|title=Компания Sunkar начинает подготовку ТЭО по Чилисайскому фосфоритовому месторождению|author=|website=Информационно-аналитический центр «Минерал»|date=2010-04-26|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171111204057/http://mineral.ru/News/40638.html|archivedate=2017-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sunkarresources.com/en/news/chilisai_phosphate_project_ore_reserve_update|title=Chilisai Phosphate Project Ore Reserve Update|author=|website=Sunkar Resources|date=2013-05-20|publisher=|lang=en|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160402211127/http://www.sunkarresources.com/en/news/chilisai_phosphate_project_ore_reserve_update|archivedate=2016-04-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402211127/http://www.sunkarresources.com/en/news/chilisai_phosphate_project_ore_reserve_update |date=2016-04-02 }}</ref>. ==== Үҙгәртеп ҡороу осоро ==== 1986 йылдың декабрендә Алматыла йәш этник ҡаҙаҡтарҙың демонстрациялары үтә, уларҙы һуңынан Декабрь ваҡиғалары, улар Ҡаҙаҡ ССР-ы Компартияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары Динмөхәмәт Ҡунаевтың урынына РСФСР-ҙа Геннадий Колбинды ҡуйыуға ризаһыҙлыҡ белдерәләр. Хөкүмәт ғәскәрҙәре сыуалыштарҙы бҫтыра, бер нисә кеше һәләк була, күп кенә демонстранттар төрмәгә ултыртыла<ref>{{Cite web|url=http://dpr.ru/pravo/pravo_1_15.htm|title=Так всё начиналось|author=|website=Журнал «Право и безопасность»|date=|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190404131002/http://dpr.ru/pravo/pravo_1_15.htm|archivedate=2019-04-04}}</ref>. Артабан совет власы менән ризаһыҙлыҡ артҡандан-арта бара һәм совет лидеры М. С. Горбачев алып барған сәйәсәттә сағылыш таба. 1990 йылдың 25 октябрендә Ҡаҙағстан СССР составындағы үҙ территорияһында республика булараҡ суверенитет иғлан итә. Мәскәүҙәге дәүләт түңкәрелешен ойошторорға маташыуҙан һуң 1991 йылдың авгусында Ҡаҙағстан 1991 йылдың 16 декабрендә бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә, совет республикалары араһында Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән иң аҙаҡҡы республика булып тора. Ун көн үтеүгә Советтар Союзы ла ғәмәлдән сығарыла. Ҡаҙағстан коммунистик дәүере лидеры Нурсолтан Назарбаев<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2015/mar/11/kazakhstan-president-early-election-nursultan-nazarbayev|title=Kazakhstan's Long Term President to Run in Snap Election – Again|author=Pannier Bruce|website=[[The Guardian]]|date=2015-03-11|publisher=|lang=en|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190911021253/https://www.theguardian.com/world/2015/mar/11/kazakhstan-president-early-election-nursultan-nazarbayev|archivedate=2019-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2005/12/06/world/asia/kazakh-president-reelected-voting-flawed-observers-say.html|title=Kazakh President Re-elected; Voting Flawed, Observers Say|author=Chivers C. J.|website=[[The New York Times]]|date=2005-12-06|publisher=|lang=en|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190506055628/https://www.nytimes.com/2005/12/06/world/asia/kazakh-president-reelected-voting-flawed-observers-say.html|archivedate=2019-05-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kz.expert/ru/materials/analitika/1522_tokaev_v_okrughenii|title=Токаев в окружении|author=|website=KazakhSTAN 2.0|date=2019-06-25|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190822035717/https://kz.expert/ru/materials/analitika/1522_tokaev_v_okrughenii|archivedate=2019-08-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2019/03/19/nazarbaev-bolshe-ne-prezident-kazahstana-no-on-ostalsya-liderom-natsii-i-sohranil-ochen-mnogo-vlasti|title=Назарбаев больше не президент Казахстана. Но он остался «лидером нации» и сохранил очень много полномочий|author=|website=[[Meduza]]|date=2019-03-19|publisher=|lang=ru|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331132852/https://meduza.io/feature/2019/03/19/nazarbaev-bolshe-ne-prezident-kazahstana-no-on-ostalsya-liderom-natsii-i-sohranil-ochen-mnogo-vlasti|archivedate=2019-03-21}}</ref>. ил иҡтисадын баҙар иҡтисадына индереүҙә төп маҡсат итеп ала, шул уҡ ваҡытта сәйәси реформалар иҡтисадтағы ҡаҙаныштарҙан ҡалыша<ref>{{Cite web|url=https://caa-network.org/archives/14095|title=Перспективы регионального экономического сотрудничества в Центральной Азии|author=|website=Central Asia Analytical Network|date=2018-09-10|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190108162951/http://caa-network.org/archives/14095|archivedate=2019-06-08}}</ref>. 2006 йылға Ҡаҙағстан үҙенең нефть сәнәғәте иҫәбенә ярайһы уҡ яҡшы уңыштарға ирешә. 1997 йылда хөкүмәт баш ҡаланы [[Алматы]]нан (1927 йылдан — баш ҡала) Аҡмуллаға күсерә (1998 йылдан — [[Астана]]). == Сәйәсәт == === Сәйәси система === {| class="wikitable" style="text-align:left; float:left; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;" |[[Файл:Kassym-Jomart Tokayev (2019-11-07) 01.jpg|120px]] | style="text-align:left;" |[[Файл:Alihan Smayilov (26074) (cropped).jpg|120px]] |- | style="text-align:center;" |Ҡасым-Йомарт Тоҡаев<br><small>Ҡаҙағстан президенты</small> | style="text-align:center;" |Алихан Смаилов<br><small>Ҡаҙағстан премьер-министры</small> |} Ҡаҙағстан унитар республика булып һанала; Нурсолтан Назарбаев ил менән 1991 йылдан 2019 йылға тиклем етәкселек итте<ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan_nursultan_nazarbayev_first_president/25360301.html|title=Назарбаев. 30 лет у власти|author=Кенжебек Нурхасенулы|website=[[Радио Азаттык]]|date=2019-03-19|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190521211855/https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan_nursultan_nazarbayev_first_president/25360301.html|archivedate=2019-05-21}}</ref> Уны Ҡасым-Йомарт Токаев алыштырҙы<ref>{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2019/03/19/nazarbayev-resigns|title=Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев подал в отставку|author=Сергей Щербаков|website=[[Euronews]]|date=2019-03-19|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190915130420/https://ru.euronews.com/2019/03/19/nazarbayev-resigns|archivedate=2019-09-15}}</ref>. Президент парламент ҡабул иткән закондар йыйылмаһына вето һала ала, ә шулай уҡ ул Ҡораллы көстәрҙең баш командующийы булырп тора. Премьер-министр Министрҙар кабинетын етәкләй һәм Ҡаҙағстан хөкүмәте башлығы булып тора. Министрҙар кабинеты составында — премьер-министрҙың өс урынбаҫары һәм 16 министр. Ҡаҙағстанда ике палаталы парламент, ул Мәжлестән (түбәнге палата) һәм Сенаттан (үрге палата) тора<ref>{{Cite web|url=http://www.parlam.kz/ru|title=Официальный сайт Парламента Республики Казахстан|author=|website=parlam.kz|date=|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190610075735/http://parlam.kz/ru|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Бер мандатлы округтарҙа 107 урынға тауыш бирелә; шулай уҡ партия исемлеге буйынса 10 ҡатнашыусы һайлана. Сенат 47 ағзанан тора. 14 өлкә һәм [[Астана]] менән [[Алматы]] ҡалалары һайлау йыйылыштары ике сенаторҙы һайлай. Президент ҡалған ете сенаторҙы үҙе билдәләй. Парламент депутаттары һәм хөкүмәт закон сығарыу инициативаһына эйә, әммә хөкүмәт закондарҙың күпселеген тәҡдит итә һәм уларҙы парламент тикшерә. === Һайлауҙар === 2004 йылдың сентябрендәге Мәжлес һайлауҙары һөҙөмтәләре буйынса түбәнге палатала Нур Отан хөкүмәт яҡлы партия өҫтөнлөктө ала, уны президент Назарбаев етәкләй. Башҡа ике партия (аграр-сәнәғәт блогы һәмНазарбаевтың ҡыҙы булдырған Асар партияһы) ҡалған урындарҙы биләйҙәр. Рәсми рәүештә теркәлгән оппозицион партиялар бөтәһе бер урын алалар. Европала хәүефһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма һайлауҙарҙы күҙәтеп бара һәм, уның фекере буйынса, һайлауҙар халыҡ-ара стандарттарға тап килмәй<ref>{{Cite web|url=https://www.aftenposten.no/article/ap-L0ybR.html|title=Observatører fra tidligere Sovjet jakter på valg-juks|author=Marie Havnen Ingrid Fredriksen|website=[[Aftenposten]]|date=2013-09-10|publisher=|lang=no|deadlink=no|accessdate=2019-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190915130733/https://www.aftenposten.no/norge/politikk/i/L0ybR/Observatorer-fra-tidligere-Sovjet-jakter-pa-valg-juks|archivedate=2019-09-15}}</ref>. [[Файл:Kazakh Parliament Astana.jpg|слева|мини|Ҡаҙағстан парламенты]] 2005 йылдың 4 декабрендә Нурсолтан Назарбаев ҡабаттан һайлана. Һайлау комиссияһы, ул 90%-тан ашыу тауыш йыйҙы, тип иғлан итә 2007 йылдың 17 авгусында түбәнге палатаға һайлауҙар үткәрелә һәм Нур Отан етәкселегендәге коалиция (уның составында Асар пратияһы, Гражданлыҡ партияһы, Ҡаҙағстан Аграр партияһы) 88 % тауыштан урындар ала. Оппозицион партияларҙың береһе лә 7%-лыҡ контроль кимәлен үтә алмай. Оппозицион партиялар властарҙы һайлауҙарҙа етди етешһеҙлектәрҙә ғәйепләй<ref>{{cite web|url=https://www.osce.org/ru/odihr/elections/kazakhstan/18153|title=Президентские выборы в Казахстане: итоговый отчёт|author=|website=[[ОБСЕ]]|date=2005-12-04|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-05-02}}</ref>. 2010 йылда президент Назарбаев 2020 йылға тиклем вазифаһын һаҡлап ҡалыу буйынса референдумдан баш тарта<ref>{{cite web|url=https://www.inform.kz/ru/article/2338088|title=Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев отклонил предложение Парламента о вынесении на республиканский референдум изменений и дополнений в Конституцию РК|author=|website=inform.kz|date=2011-01-07|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190915131224/https://www.inform.kz/ru/prezident-rk-n-nazarbaev-otklonil-predlozhenie-parlamenta-o-vynesenii-na-respublikanskiy-referendum-izmeneniy-i-dopolneniy-v-konstituciyu-rk_a2338088|archivedate=2019-09-15}}</ref>. Ул биш йыл мөҙҙәте менән президент һайлауҙарын үткәрергә тәҡдим итә. 2011 йылдың 3 апрелендә тауыш биреү үткәрелә һәм уларҙың һөҙөмтәһе 95,54 % тауыш ала, тауыш биреүҙә теркәлгән һайлаусыларҙың 89,9 % ҡатнаша. 2011 гйылдың мартында Назарбаев демократия йүнәлешендә Ҡаҙағстандағы алға барыш тураһында һөйләй<ref>{{cite web|url=https://www.zakon.kz/197125-poslanie-prezidenta-respubliki.html|title=Послание Президента Казахстана Н. А. Назарбаева народу Казахстана: «Построим будущее вместе!»|author=|website=zakon.kz|date=2011-01-28|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190502164639/https://www.zakon.kz/197125-poslanie-prezidenta-respubliki.html|archivedate=2019-05-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502164639/https://www.zakon.kz/197125-poslanie-prezidenta-respubliki.html |date=2019-05-02 }}</ref>. 2010 йылға ҡарата Ҡаҙағстан Демократия индексында авторитар режимы булараҡ теркәлде. 2015 йылдың 26 апрелендә Ҡаҙағстанда бишенсе президент һайлауҙары үткәрелә<ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-early-president-election/26869136.html|title=Назарбаев назначил президентские выборы на 26 апреля|author=|website=[[Радио Азаттык]]|date=2018-02-25|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190821094821/https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-early-president-election/26869136.html|archivedate=2019-08-21}}</ref>. Назарбаев, 97,7 % тауыш йыйып, ҡабаттан президент итеп һайлана<ref>{{Cite web|url=https://aif.ru/politics/world/dognat_i_peregnat_nazarbaev_podtverdil_rezultaty_proshlyh_let|title=Догнать и перегнать. Назарбаев подтвердил результаты прошлых лет|author=Екатерина Ларинина|website=[[Аргументы и факты]]|date=2015-04-27|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190821094818/https://aif.ru/politics/world/dognat_i_peregnat_nazarbaev_podtverdil_rezultaty_proshlyh_let|archivedate=2019-08-21}}</ref>. 2019 йылдың 19 мартында Назарбаев президент вазифаһынан отставкаға китеүе тураһында иғлан итә<ref>{{Cite web|url=https://kursiv.kz/news/politika/2019-03/tokaev-vstupil-v-dolzhnost-prezidenta-kazakhstana|title=Токаев вступил в должность президента Казахстана|author=|website=Курсив|date=2019-03-20|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190915131846/https://kursiv.kz/news/politika/2019-03/tokaev-vstupil-v-dolzhnost-prezidenta-kazakhstana|archivedate=2019-09-15}}</ref>. Ҡаҙағстан спикеры Ҡасым-Йомарт Тоҡаев Нурсолтан Назарбаевтың отставкаһынан һуң президент вазифаларын башҡарыусы булып ҡала<ref>{{Cite web|url=https://ru.sputniknews.kz/politics/20190319/9613207/spiker-senata-Tokaev-vremenno-obyazannosti-glavy-gosudarstva.html|title=Спикер сената Токаев станет президентом Казахстана|author=|website=Sputnik|date=2019-03-19|publisher=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190915132059/https://ru.sputniknews.kz/politics/20190319/9613207/spiker-senata-Tokaev-vremenno-obyazannosti-glavy-gosudarstva.html|archivedate=2019-09-15}}</ref>. Һуңғараҡ Токаев 2019 йылғы һайлауҙарҙа еңеп сыға, һайлауҙар шул уҡ йылдың 9 июнендә уҙғарыла һәм Тоҡаев 70 % тауыш йыя. ОБСЕ һайлауҙарҙа күп һанлы етешһеҙлектәр, закондарҙы боҙоу осраҡтарын таба, шул иҫәптән һайлау урналарына бюллетендәрҙе ырғытыу. Тауыш биреү һөҙөмтәләренә ҡаршы протесттарҙа бер нисә мең кеше ҡатнаша. == Дәүләт ҡоролошо == Ҡаҙағстан Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. === Башҡарма власть === Ҡаҙағстан Президенты — Ҡаҙағстан башлығы һәм Ҡаҙағстандын иң юғары вазифалы кешеһе. Ҡаҙағстан Президенты, Ҡаҙағстан Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ҡаҙағстан Конституцияһы менән билдәләнгән. === Суд власы === Ҡаҙағстан суд системаһы составында: * Ҡаҙағстандын Юғары суды һәм өлкә, ҡала, хәрби һәм түбәнге инстанция судтары. === Закондар сығарыу власы === Ҡаҙағстан Парламенты — ике палатаһынан тора: Сенат (юғары) һәм Мәжлес (түбәнге). Мәжлес — Рәсәйҙәге [[Дәүләт думаһы]] аналогы. == Административ бүленеше == {{төп мәҡәлә|Ҡаҙағстандың административ бүленеше}} Ҡаҙағстан — унитар дәүләт. Административ йәһәттән ул 14 өлкәгә бүленгән; 2 ҡала — республика ҡарамағында. Республикала 14 өлкә, 86 ҡала, шул иҫәптән республика ҡамағындағы ике ҡала (Астана, Алматы); 168 район (шул иҫәптән 8 ҡала районы, 174 ҡасаба бар<ref>[http://www.parlam.kz/Information.aspx?doc=1&lan=ru-RU Географическое положение, природные условия]</ref>. [[Файл:Kazakhstan rayons.png|thumb|230px]] [[Файл:OblKZru.jpg|thumb|230px|Ҡаҙастандың административ бүленеше]] [[Файл:Kazakhstan obl ru.svg|thumb|230px|Ҡаҙағстандың картаһы]] {| class="wikitable sortable" ! №||Төбәк||Административ үҙәк|| Майҙаны (км²)<ref name="Zemresurs">[http://www.auzr.kz/ru/lands Агентство Республики Казахстан по управлению земельными ресурсами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113155835/http://www.auzr.kz/ru/lands |date=2012-11-13 }}</ref> || Халҡы<br><small>(2011 й. <br>1 ғинуарына)<ref name="Pop-Jan-2011">[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/Демография/03_2010-Б-15-07-К.rar Өлкә, ҡала, район буйынса халыҡ һаны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405220928/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/03_2010-%D0%91-15-07-%D0%9A.rar |date=2013-04-05 }}</ref></small> |- | 1||[[Алматы өлкәһе]]||[[Талдыҡорған]]|| 223 924||{{үҫә}} 1 857 781 |- | 2||[[Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе]]||Усть-Каменогорск|| 283 226|| {{төшә}}1 396 746 |- | 3||[[Ҡарағанды өлкәһе]]||[[Ҡарағанды]]|| 427 982||{{үҫә}} 1 351 905 |- | 4||[[Жамбыл өлкәһе]]||Тараз|| 144 264 ||{{үҫә}} 1 043 617 |- | 5||[[Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе]]||Шымкент|| 117 249||{{үҫә}} 2 563 081 |- | 6||[[Ҡыҙылурҙа өлкәһе]]||[[Ҡыҙылурҙа]]|| 226 019 ||{{үҫә}} 699 132 |- | 7||[[Аҡтүбә өлкәһе]]||[[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]]<ref>[http://www.aic.gov.kz/?mod=chapter&lng=rus&opt=viewdoc&id=164 Территориальные органы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105062706/http://www.aic.gov.kz/?mod=chapter&lng=rus&opt=viewdoc&id=164 |date=2012-01-05 }}</ref> || 300 629 ||{{үҫә}} 777 256 |- | 8||[[Ҡостанай өлкәһе]]||[[Ҡостанай]]|| 196 001||{{төшә}} 881 234 |- | 9||[[Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе]]||Петропавловск|| 97 993||{{төшә}}588 910 |- | 10||[[Аҡмулла өлкәһе]]|| Кокшетау|| 146 219||{{төшә}} 732 964 |- | 11||[[Павлодар өлкәһе]]||Павлодар|| 124 800 ||{{үҫә}} 746 010 |- | 12||[[Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе]]||Уральск|| 151 339||{{үҫә}} 607 975 |- | 13||[[Атырау өлкәһе]]||Атырау|| 118 631||{{үҫә}} 531 562 |- | 14||[[Манғыстау өлкәһе]]||[[Аҡтау (ҡала)|Аҡтау]]|| 165 642||{{үҫә}} 523 301 |- | 15||[[Алматы]] (Алма-Ата) — республика ҡарамағындағы ҡала|||| 319||{{үҫә}} 1 434 755 |- | 16||[[Астана]] — республика ҡарамағындағы ҡала||||710,2||{{үҫә}} 697 257 |- | 17||[[Байҡоңыр (ҡала)|Байҡоңыр]] (Байконур) — Рәсәй ҡарамағындағы ҡала||||57 ||мәғл. юҡ |} === Ҙур ҡалалары === {| class="wikitable" |- ! rowspan = 2| Урын ! colspan= 2| Ҡала ! rowspan = 2| Халыҡ һаны <br><small>(2010 й. 1 окт. торошло<ref name="Pop-Oct-2010">[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/Демография/03_2010-Б-15-07-К.rar Численность населения РК по областям, городам и районам на 1 октября 2010 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405220928/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/03_2010-%D0%91-15-07-%D0%9A.rar |date=2013-04-05 }}</ref></small> |- | Рәсми исеме | [[Рәсәй]]ҙәге исеме |- ! ! colspan=2| Миллионлы ҡала ! 1 млн-дан ашыу |- align=center | 1 | [[Алматы]] | Алма-Ата | 1 422 354 |- align=center ! ! colspan=2| Йөҙ меңле ҡалалар ! 100—999 мең |- align=center | 2 | colspan=2| [[Астана]] | 684 479 |- align=center | 3 | [[Шымкент]] |Чимкент |625 110 |- align=center | 4 | [[Ҡарағанды]] |Караганда | 468 957 |- align=center | 5 | [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]] | Актюбинск | 357 193 |- align=center | 6 | colspan=2| Тараз | 327 180 |- align=center | 7 | colspan=2| Павлодар | 321 815 |- align=center | 8 | Өскемен | Усть-Каменогорск | 306 588 |- align=center | 9 | Семей | Семипалатинск | 303 878 |- align=center | 10 | colspan=2| [[Ҡостанай]] | 215 346 |- align=center | 11 | Орал | Уральск | 210 128 |- align=center | 12 | colspan=2| Петропавловск | 203 192 |- align=center | 13 | colspan=2| [[Ҡыҙылурҙа]] | 195 838 |- align=center | 14 | colspan=2| Атырау | 175 474 |- align=center | 15 | colspan=2| [[Аҡтау (ҡала)|Аҡтау]] | 172 904 |- align=center | 16 | colspan=2| [[Тимертау]] | 171 588 |- align=center | 17 | colspan=2| [[Төркөстан (ҡала)|Төркөстан]] | 146 449 |- align=center | 18 | colspan=2| Кокшетау | 137 214 |- align=center | 19 | colspan=2| [[Талдыҡорған]] | 126 944 |- align=center | 20 | colspan=2| Экибастуз | 126 538 |- align=center | 21 | colspan=2| Рудный | 111 686 |- align=center ! ! colspan=2| Ҙур ҡалаларҙа йәшәгән <br> халыҡ һаны, барлығы: ! 6 810 855 |- | | colspan=2| Ҡаҙағстандың халыҡ һаны: | 16 372 383 |- ! ! colspan=2| ҙур ҡалалар халҡының <br> Ҡаҙағстандың дөйөм халҡында өлөшө (%) ! 41,60 % |- |} == Иҡтисад == * '''«Ҡаҙағстан фонд биржаһы»''' (Қазақстан қор биржасы)-Ҡаҙағстандың иң эре биржаһы. Ҡаҙағстан фонд биржаһында көн һайын 100-ҙән ашыу ойошмаларҙың акциялар буйынса торгтар бара. Улар араһында: «Разведка Добыча „КазМунайГаз“», EURASIAN NATURAL RESOURCES CORPORATION PLC, «Казахтелеком» һәм башҡалар. Биржала KASE индексы хисаплана. == Дин == {{шуҡ|Ҡаҙағстанда ислам}} Ҡаҙағстанда йәшәүсе халыҡтың уртаса 75 проценты мосолман, 25 проценты — христиан. == Башҡортостан менән бәйләнештәре == * 2018 йылдың майында [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] һәм Павлодар дәүләт университеты үҙ-ара хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөнө<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1162312-bashkirskiy-gau-i-pavlodarskiy-gosudarstvennyy-universitet-podpisali-memorandum-o-sotrudnichestve/ Башкирский ГАУ и Павлодарский государственный университет подписали меморандум о сотрудничестве. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 22 май 2018 йыл]{{ref-ru}}{{V|24|05|2018}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Ҡаҙағстандың файҙалы ҡаҙылмалары]] [[Астана]] [[Ҡаҙаҡ дәүләт сәнғәт академияһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{ЭБЭ2013|index.php/8-statya/7434-a-a-stan|Ҡаҙағстан|автор=Хөсәйенова Г. Т.}} {{вс}} {{Navboxes (beta) |navbar = plain |state = collapsed |title = Ҡаҙағстан |titlestyle = background:{{цвет|Казахстан}} |list = {{Европа илдәре}} {{Азия илдәре}} {{ШОС}} {{ТӨРКСОЙ}} {{БДБ}} {{Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы}} {{ОИК}} }} [[Категория:Ҡаҙағстан]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:Төрки илдәр]] [[Категория:Диңгеҙгә сығыу юлы булмаған илдәр]] [[Категория:Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе]] a6ugsvtn3ewmpfr2712s4mjv1wk3ake 0 9798 1301999 1205581 2026-08-07T20:06:41Z Shirshikay 48080 өҫтәмә 1301999 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ливия''' ({{lang-ar|ليبيا}}, рәсми исеме — '''Ливия Дәүләте''' ({{lang-ar|دولة ليبيا}})) — Төньяҡ Африкалағы ил. == Тарихы == === Боронғо һәм колониаль осор === Ливияның төп халҡы — [[берберҙар]]. Борон бында финикий һәм грек колониялары урынлашҡан, улар һуңыраҡ [[Рим империяһы|Рим]] һәм [[Византия империяһы]] составына ингән. VII быуатта төбәкте ғәрәптәр яулап ала һәм ислам дине тарала. XVI быуаттан алып ил [[Осман империяһы]] хакимлығында була. 1911—1912 йылдарҙағы һуғыштан һуң Ливия [[Италия]] колонияһына әүерелә. Икенсе донъя һуғышынан һуң ил инглиз-француз идаралығында була, ә 1951 йылда Ливия Короллеге булараҡ бойондороҡһоҙлоҡ ала. === Хәҙерге заман === 1969 йылда Муаммар Аль-Ҡәҙҙәфи етәкселегендәге хәрби Түңкәрелеш һөҙөмтәһендә монархия ҡолатыла. 1977—2011 йылдарҙа ил Социалистик Халыҡ Ливия Джамахирияһы тип атала. 2011 йылда граждандар һуғышы һәм [[НАТО]] интервенцияһы арҡаһында Каддафи режимы бөтөрөлә. Шунан һуң Ливияла оҙайлы сәйәси көрсөк башлана; хәҙерге ваҡытта ил бер нисә властар үҙәгенә бүленгән һәм дәүләт үҙ тотороҡлоғон тергеҙергә тырыша. {{Ғәрәп илдәре лигаһы}} {{Африка илдәре}} {{|af}} {{|hr}} [[Категория:Африка илдәре]] bw0nated3f9awcitv52pys1qq1tckgl 0 25387 1301960 1101373 2026-08-07T12:00:08Z ~2026-43427-94 48558 2024 йылдан - Хеҙмәт даны миҙалы кавалеры. 1301960 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы''' ([[1 сентябрь]] [[1946 йыл]]) — яҙыусы, прозаик, хеҙмәт ветераны, [[Журналистика|журналист]], 1986—2002 йылдарҙа [[«Ағиҙел» журналы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). == Биографияһы == Нажиә Заһир ҡыҙы Игеҙйәнова1946 йылдың 1 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө]]ләге 1-се һөнәрселек-техник училищеһына уҡырға инә. Хеҙмәт юлын туҡыусы булып башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында ситтән тороп уҡып, 1988 йылда диплом ала. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1974 й. алып [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]], 1982 й. - [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналдары редакцияларында, [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһында эшләй. 1986—2002 йй., хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, 1991 й. башлап [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналының хаттар бүлеге мөдире була. Күбеһенсә сатира һәм юмор өлкәһендә эшләй, китаптарына ингән хикәйәләрендә автор замандашрының карикатур образдарын тыуҙыра, йәмғиәттең етешһеҙлектәрен фашлай. Әҫәрҙәренең геройҙары — әҙәпһеҙлек һәм эскерле хаслыҡ менән килешергә теләмәгән үҙенсәлекле шәхестәр. Балалар өсөн яҙылған “Исемем матур икән” хикәйәләр һәм әкиәттәр китаптары авторы<ref>http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/3283 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224084339/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3283 |date=2019-12-24 }} - Тәрж. Р.Ә.Сиражетдинов</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 1998 йылда әҙипкә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән исем бирелде. * 2024 йылдан - Хеҙмәт даны миҙалы кавалеры. == Әҫәрҙәре == * 1986 - «Таныш булайыҡ» * 1991 - «Еҫле һабын» * 1993 - «Исемем матур икән» (балалар өсөн) * 2004 - «Яҡты хыял» (балалар өсөн) * 1996 - «Көндәш» * 2002 - «Тәҡдир» * 2006 - «Йәшәп ҡалырға кәрәк» * 2009 - «Алтын сылбыр» * 2014 - «Һуңғы осрашыу» (әҫәрҙәр йыйынтығы) *2018 - «Һандуғас моңо» *2021 - «Ҡиммәтле кейәү» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|30|08|2021}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|30|08|2021}} == Әҙәбиәт == * Гәрәев Ә. Мичман улы. Өфө, 1998; Гәрәева Г. Хәҙерге проза үҙенсәлектәре. Өфө, 2009. == Һылтанмалар == * {{БЭ|85128}}{{V|30|08|2021}} * [www.bashinform.ru/news/889699-vidnye-pisateli-bashkortostana-nazhiya-igizyanova-k-yubileyu-prozaika/] * [союзписателейрб.рф/117-tvorcheskiy-vecher-nazhii-igizyanovoy.html] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] 62g088kgvbho1xrul7prks35zeqccll 1301968 1301960 2026-08-07T14:10:16Z Баныу 28584 1301968 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы''' ([[1 сентябрь]] [[1946 йыл]]) — яҙыусы, прозаик, хеҙмәт ветераны, [[Журналистика|журналист]], 1986—2002 йылдарҙа [[«Ағиҙел» журналы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). == Биографияһы == Нажиә Заһир ҡыҙы Игеҙйәнова1946 йылдың 1 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө]]ләге 1-се һөнәрселек-техник училищеһына уҡырға инә. Хеҙмәт юлын туҡыусы булып башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында ситтән тороп уҡып, 1988 йылда диплом ала. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1974 й. алып [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]], 1982 й. — [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналдары редакцияларында, [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһында эшләй. 1986—2002 ййылдарҙа, хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, 1991 йылдан башлап [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналының хаттар бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. Күбеһенсә сатира һәм юмор өлкәһендә эшләй, китаптарына ингән хикәйәләрендә автор замандашрының карикатур образдарын тыуҙыра, йәмғиәттең етешһеҙлектәрен фашлай. Әҫәрҙәренең геройҙары — әҙәпһеҙлек һәм эскерле хаслыҡ менән килешергә теләмәгән үҙенсәлекле шәхестәр. Балалар өсөн яҙылған «Исемем матур икән» хикәйәләр һәм әкиәттәр китаптары авторы<ref>http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/3283 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224084339/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3283 |date=2019-12-24 }} — Тәрж. Р.Ә.Сиражетдинов</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) * «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (2024) == Әҫәрҙәре == * 1986 — «Таныш булайыҡ» * 1991 — «Еҫле һабын» * 1993 — «Исемем матур икән» (балалар өсөн) * 2004 — «Яҡты хыял» (балалар өсөн) * 1996 — «Көндәш» * 2002 — «Тәҡдир» * 2006 — «Йәшәп ҡалырға кәрәк» * 2009 — «Алтын сылбыр» * 2014 — «Һуңғы осрашыу» (әҫәрҙәр йыйынтығы) * 2018 — «Һандуғас моңо» * 2021 — «Ҡиммәтле кейәү» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|30|08|2021}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|30|08|2021}} == Әҙәбиәт == * Гәрәев Ә. Мичман улы. Өфө, 1998; Гәрәева Г. Хәҙерге проза үҙенсәлектәре. Өфө, 2009. == Һылтанмалар == * {{БЭ|85128}}{{V|30|08|2021}} * [www.bashinform.ru/news/889699-vidnye-pisateli-bashkortostana-nazhiya-igizyanova-k-yubileyu-prozaika/] * [союзписателейрб.рф/117-tvorcheskiy-vecher-nazhii-igizyanovoy.html] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] 3hnbcl14xow9kihgoq2bpefzf86ssr3 1301969 1301968 2026-08-07T14:10:53Z Баныу 28584 /* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ 1301969 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы''' ([[1 сентябрь]] [[1946 йыл]]) — яҙыусы, прозаик, хеҙмәт ветераны, [[Журналистика|журналист]], 1986—2002 йылдарҙа [[«Ағиҙел» журналы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). == Биографияһы == Нажиә Заһир ҡыҙы Игеҙйәнова1946 йылдың 1 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]] ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, [[Өфө]]ләге 1-се һөнәрселек-техник училищеһына уҡырға инә. Хеҙмәт юлын туҡыусы булып башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында ситтән тороп уҡып, 1988 йылда диплом ала. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1974 й. алып [[Һәнәк (журнал)|«Һәнәк»]], 1982 й. — [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналдары редакцияларында, [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһында эшләй. 1986—2002 ййылдарҙа, хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, 1991 йылдан башлап [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел»]] журналының хаттар бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. Күбеһенсә сатира һәм юмор өлкәһендә эшләй, китаптарына ингән хикәйәләрендә автор замандашрының карикатур образдарын тыуҙыра, йәмғиәттең етешһеҙлектәрен фашлай. Әҫәрҙәренең геройҙары — әҙәпһеҙлек һәм эскерле хаслыҡ менән килешергә теләмәгән үҙенсәлекле шәхестәр. Балалар өсөн яҙылған «Исемем матур икән» хикәйәләр һәм әкиәттәр китаптары авторы<ref>http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/3283 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224084339/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3283 |date=2019-12-24 }} — Тәрж. Р.Ә.Сиражетдинов</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) * [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] (2024) == Әҫәрҙәре == * 1986 — «Таныш булайыҡ» * 1991 — «Еҫле һабын» * 1993 — «Исемем матур икән» (балалар өсөн) * 2004 — «Яҡты хыял» (балалар өсөн) * 1996 — «Көндәш» * 2002 — «Тәҡдир» * 2006 — «Йәшәп ҡалырға кәрәк» * 2009 — «Алтын сылбыр» * 2014 — «Һуңғы осрашыу» (әҫәрҙәр йыйынтығы) * 2018 — «Һандуғас моңо» * 2021 — «Ҡиммәтле кейәү» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|30|08|2021}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|30|08|2021}} == Әҙәбиәт == * Гәрәев Ә. Мичман улы. Өфө, 1998; Гәрәева Г. Хәҙерге проза үҙенсәлектәре. Өфө, 2009. == Һылтанмалар == * {{БЭ|85128}}{{V|30|08|2021}} * [www.bashinform.ru/news/889699-vidnye-pisateli-bashkortostana-nazhiya-igizyanova-k-yubileyu-prozaika/] * [союзписателейрб.рф/117-tvorcheskiy-vecher-nazhii-igizyanovoy.html] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] 0r4zjp9dt1r1m0fwjthukz2nwed42zk 0 43919 1301975 1297798 2026-08-07T15:14:50Z Баныу 28584 1301975 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы | исеме = Яңыбай Хаммат улы Хамматов | изображение = Хамматов Я.jpg | описание изображения = | имя при рождении = Хамматов Яңыбай Хаммат улы | дата рождения = 16.01.1925 | место рождения = [[Исмаҡай]], [[Тамьян-Ҡатай кантоны]], [[Башҡорт АССР-ы]] (хәҙер [[Белорет районы]]) | дата смерти = 28.09.2000 | место смерти = {{МестоСмерти|Өфө}}, [[Башҡортостан]] | гражданство = {{Флагификация|СССР}} <br> {{Флагификация|Российская Федерация}} | род деятельности = яҙыусы | годы активности = | направление = социалистик реализм | жанр = тарихи проза, повесть, роман | язык произведений = [[башҡорт теле]], [[татар теле]], [[урыҫ теле]] | премии = Салауат Юлаев премияһы (1994) | награды = {{ряд-л|{{Медаль За освоение целинных земель}}}}{{ряд-л|{{Заслуженный работник культуры РСФСР}}}} }} {{Фамилиялаш|Хамматов}} '''Хамматов Яңыбай Хаммат улы''' ([[16 ғинуар]] [[1925 йыл]] — [[28 сентябрь]] [[2000 йыл]]) — яҙыусы, дәүләт, хужалыҡ, партия һәм комсомол органдары ветераны. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1994), ВЦСПС һәм СССР Яҙыусылар союзы премияһы (1974), [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге (1997) һәм [[Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2001) премиялар лауреаты. [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Яныбай Хаммат улы Хамматов 1925 йылдың 16 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Тамьян-Ҡатай кантоны Исмаҡай ауылында тыуған. 15 йәшенән [[Үрге Әүжән]] алтын приискыһында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша (1942—1945). ШМАС (школа младших авиационных специалистов), йәғни кесе авиация белгестәре мәктәбен тамамлай. [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] ҡарамағындағы ике йыллыҡ партия мәктәбендә уҡый (1954). 1946 йылдан ВЛКСМ-дың [[Белорет районы|Белорет район]] комитетында инструктор, унан бүлек мөдире була. 1947 йылда 1-се секретарь итеп һайлана. 1949 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]нда, унан һуң 1952 йылға тиклем «Башзолото» тресында сәйәси бүлек етәксеһе урынбаҫары була. 1954 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетына инструктор итеп күсерелә. 1956 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н (хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университеты]]) тамамлай. 1960 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. 1963—1969 йылдарҙа БАССР Эске эштәр министрлығында бүлек етәксеһе була<ref name="БЭ">[http://bashenc.online/ba/articles/94999/ Башҡорт энциклопедияһы// Хамматов Яңыбай Хаммат улы]</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == 40-сы йылдарҙың икенсе яртыһында башлап әҫәрҙәре баҫыла башлай. Беренсе хикәйәләре старателдәр тураһында була. «Бөртөкләп йыйыла алтын» (1966), «Аҡман-тоҡман» (1971), «Йәшенле йәй» (1975), «Юрғашты» (1980), «Руда» (1982) романдарын эсенә алған пенталогияһы алтын эҙләүсе старателдар тураһында. Башҡортостанда алтын эҙләү тарихына, алтын табыу сәнәғәте формалашыу тарихына арнала. Тәүге өс роман нигеҙендә 4-сериялы нәфис фильм төшөрөлгән (1979 йылда, режиссеры [[Абдразаҡов Асҡар Әмир улы]], БАССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар дәүләт комитеты). == Тыуған яғы менән бәйләнеше == [[File:Выступление на юбилейном вечере Я. Хамматова Г. Ситдыковой.jpg|thumb|слева|Оло әҙиптең 70 йәшлек юбилейында райондашы шағир [[Гүзәл Ситдиҡова]]ның ҡотлау сығышы]] Яңыбай Хамматов ғүмеренең аҙағына тиклем тыуған яғы менән бәйләнешен өҙмәй. Ҡайтып йөрөргә мөмкинлеге ҡалмағас та, райондың [[Урал (гәзит)|"Урал" гәзите]]н даими алдырып, яҙышып тора. Гәзит башҡортса ғына сыға башлағас, ул әҫәрҙәренән өҙөктәр ебәреп баҫтыра, шуның менән уны уҡымлы итеүгә өлөш индерә. [[Ҡатай|Ҡатайҙар]]ҙың йыйынына ла ҡайта. Оло [[әҙип]]тең 70 йәшлек юбилейын районда ҙурлап үткәрҙеләр. Тыуған ауылында уға арналған [[музей]] ҙа бар. Районда арҙаҡлы яҡташтарының исемен мәңгеләштереү маҡсатында күп эштәр эшләнә. Ҡаланың [[Яңыбай Хамматов исемендәге Башҡорт гимназияһы|22-се гимназия]]һына Яңыбай Хамматов исеме бирелгән. Белорет районы Советы президиумы ҡарары менән проза ѳлкәһендә актив эшләүселәргә Яңыбай Хамматов исемендәге премия булдырылған. “Яңыбай Хамматов һабаҡтары”н үткәреү ҙә яҡшы йолаға әйләнгән<ref>[http://ural-rb.ru/mezeniet/859-ismaaya-yanybay-hammatov-abatary.html Исмаҡайҙа - “Яныбай Хамматов һабаҡтары”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510062757/http://ural-rb.ru/mezeniet/859-ismaaya-yanybay-hammatov-abatary.html |date=2018-05-10 }}</ref>. == Әҫәрҙәре == * Бөртөкләп йыйыла алтын (роман). Өфө: 1966, 1976. рус телендә: Золото собирается крупицами. (пер. Е. Мальцева). Москва: 1970, 1975; Уфа: 1981; Татар телендә: Казань: 1996. * Аҡман-тоҡман (роман). Өфө: 1971, 1975. рус телендә: Акман-токман (пер. Е. Мальцева). Москва: 1973, 1975; Уфа: 1984. * Йәшенле йәй (роман). Өфө: 1976. рус телендә: Грозовое лето (пер. В. Василевского). Москва: 1976, 1978; Уфа: 1986. * Юрғашты (роман). Өфө: 1980. рус телендә: Юргашты (пер. В. Василевского). Москва: 1980, 1984; Уфа: 1987. * Руда (роман). Өфө: 1982. рус телендә: Желтый камень (пер. Р. Максютова). Уфа: 1993. * Йондоҙҙар нисек ҡабына (роман). Өфө: 1969. * Төньяҡ амурҙары (роман-дилогия). Өфө: 1 китап — 1983, 2 китап — 1985. рус телендә: Северные амуры (пер. В. Василевского). Москва: 1987; Уфа: 2012. * Тыуған көн (роман). Өфө: 1978, 1988. рус телендә: День рождения (пер. А. Скалона). Москва: 1979, 1982, 1983, 1985; Украина: 1982; Әзербәйджан телендә: Баку: 1990. * Башҡорттар китте һуғышҡа (роман). Өфө: 1990. * Комбриг Мортазин (роман). Өфө: 1992. * Ҡара яу (роман). Өфө: 1995. * Ағиҙел Иҙелгә ҡоя (роман). Өфө: 1995. рус телендә: Агидель стремится к Волге. (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2007. * Салауат (роман). Өфө: 2000. рус телендә: Салават-батыр (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2004. * Һырдарья (роман). Өфө: 2000. * Башҡорт ханы (роман). Өфө («Ағиҙел»): 2003. * Ҡаһарманлыҡ (повесть). Өфө: 1989. * Иҙел башы (роман). Өфө («Ағиҙел»): 1987. * Хәсрәтле бала саҡ (автобиографик әҫәр — 1 китап). Өфө («Ағиҙел»): 1997. рус телендә: Пасынок (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2002. * Тормош һабаҡтары (автобиографик әҫәр — 2 китап). Өфө («Ағиҙел»): 2000. рус телендә: Карьера (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2006. * Әҙәбиәт һуҡмағында (автобиографик әҫәр — 3 китап). Өфө («Ағиҙел»): 2007. == Баҫылмаған әҫәрҙәре == * Ижад (автобиографик әҫәр — 4 китап) * Арҡайым (повесть-фараз) * Роман-детектив == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * ВЦСПС һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] премияһы (1974) * Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1975 * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985) * [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1994) * [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1997) * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2000) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|М. Аҡмулла исемендәге премия]] (2001)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн»(1956) * [[СССР]] оборонаһы министерствоһының дипломы * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Почёт грамотаһы (2000) *[[Белорет|Белорет ҡалаһы]]ның һәм [[Белорет районы]]ның Почётлы гражданы(2014). == Хәтер == Исеме Белорет районы Сермән ауыл модель китапханаһына, [[Яныбай Хамматов исемендәге Башҡорт гимназияһы|Белорет ҡалаһының 22-се башҡорт гимназияһына]] (унда яҙыусының музейы эшләй), Әбйәлил районы [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылы, Белорет районы [[Черновка (Белорет районы)|Черновка]] ауылы урамдарына бирелгән. Тыуған ауылында Яңыбай Хамматов музейы асылған (1995). Өфөлә ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. 2006 йылда Белорет районы Советы Президиумы тарафынан уның исемендәге премия булдырылған<ref name="БЭ" />. == Әҙип тураһында == * Ю. Узиков: Ул алтынын бөртөкләп йыйҙы. 16.01.2007. * Г. Хамматова: Старатель. «Бельские просторы». 10 (2001). * [http://agidel-rb.ru/nomera/2015/13/gzl-xammatova.html//Гүзәл Хамматова. Алтын бөртөктәрен таратып… Ағиҙел, 2015, № 1]. * «Әҙип тормошо», «Ағиҙел» ж., 2018, № 7. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|4|02|2019}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|4|02|2019}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|4|02|2019}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} {{V|4|02|2019}} * Белорецкая энциклопедия, 2007. — ISBN 978-5-8258-0248-0 * Библиографический указатель. — Уфа: Нац. Б-ка им. З. Валиди, 2006. * [http://bashkort.org/archive/bashvest/2631.html//Юрий Узиков: Ул алтынын бөртөкләп йыйҙы. 16.01.2007]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * Гүзэль Хамматова: Старатель. «Бельские просторы». 10 (2001). * Башҡорт әҙәбиәте тарихынан. — Өфө:Китап, 6-сы том, 1996. — С. 292—314{{ref-ba}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|94999}}{{V|10|10|2022}} * [http://www.bashinform.ru/bash/690610/ Милли китапханала «Яныбай Хамматов романдары йондоҙлоғо» виртуаль күргәҙмәһе асыла] * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/16480-izhady-altyn-uny.html Ижады алтын уның] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428162047/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/16480-izhady-altyn-uny.html |date=2018-04-28 }} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Тарихи романдар авторҙары]] 8hsmgazfcfu6wdp86ofmrkw2ftvn1sc 1301976 1301975 2026-08-07T15:16:04Z Баныу 28584 1301976 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {Фамилиялаш|Хамматов}} '''Хамматов Яңыбай Хаммат улы''' ([[16 ғинуар]] [[1925 йыл]] — [[28 сентябрь]] [[2000 йыл]]) — яҙыусы, дәүләт, хужалыҡ, партия һәм комсомол органдары ветераны. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1994), ВЦСПС һәм СССР Яҙыусылар союзы премияһы (1974), [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге (1997) һәм [[Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2001) премиялар лауреаты. [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Яныбай Хаммат улы Хамматов 1925 йылдың 16 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Тамьян-Ҡатай кантоны Исмаҡай ауылында тыуған. 15 йәшенән [[Үрге Әүжән]] алтын приискыһында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша (1942—1945). ШМАС (школа младших авиационных специалистов), йәғни кесе авиация белгестәре мәктәбен тамамлай. [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] ҡарамағындағы ике йыллыҡ партия мәктәбендә уҡый (1954). 1946 йылдан ВЛКСМ-дың [[Белорет районы|Белорет район]] комитетында инструктор, унан бүлек мөдире була. 1947 йылда 1-се секретарь итеп һайлана. 1949 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]нда, унан һуң 1952 йылға тиклем «Башзолото» тресында сәйәси бүлек етәксеһе урынбаҫары була. 1954 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетына инструктор итеп күсерелә. 1956 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н (хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университеты]]) тамамлай. 1960 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. 1963—1969 йылдарҙа БАССР Эске эштәр министрлығында бүлек етәксеһе була<ref name="БЭ">[http://bashenc.online/ba/articles/94999/ Башҡорт энциклопедияһы// Хамматов Яңыбай Хаммат улы]</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == 40-сы йылдарҙың икенсе яртыһында башлап әҫәрҙәре баҫыла башлай. Беренсе хикәйәләре старателдәр тураһында була. «Бөртөкләп йыйыла алтын» (1966), «Аҡман-тоҡман» (1971), «Йәшенле йәй» (1975), «Юрғашты» (1980), «Руда» (1982) романдарын эсенә алған пенталогияһы алтын эҙләүсе старателдар тураһында. Башҡортостанда алтын эҙләү тарихына, алтын табыу сәнәғәте формалашыу тарихына арнала. Тәүге өс роман нигеҙендә 4-сериялы нәфис фильм төшөрөлгән (1979 йылда, режиссеры [[Абдразаҡов Асҡар Әмир улы]], БАССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар дәүләт комитеты). == Тыуған яғы менән бәйләнеше == [[File:Выступление на юбилейном вечере Я. Хамматова Г. Ситдыковой.jpg|thumb|слева|Оло әҙиптең 70 йәшлек юбилейында райондашы шағир [[Гүзәл Ситдиҡова]]ның ҡотлау сығышы]] Яңыбай Хамматов ғүмеренең аҙағына тиклем тыуған яғы менән бәйләнешен өҙмәй. Ҡайтып йөрөргә мөмкинлеге ҡалмағас та, райондың [[Урал (гәзит)|"Урал" гәзите]]н даими алдырып, яҙышып тора. Гәзит башҡортса ғына сыға башлағас, ул әҫәрҙәренән өҙөктәр ебәреп баҫтыра, шуның менән уны уҡымлы итеүгә өлөш индерә. [[Ҡатай|Ҡатайҙар]]ҙың йыйынына ла ҡайта. Оло [[әҙип]]тең 70 йәшлек юбилейын районда ҙурлап үткәрҙеләр. Тыуған ауылында уға арналған [[музей]] ҙа бар. Районда арҙаҡлы яҡташтарының исемен мәңгеләштереү маҡсатында күп эштәр эшләнә. Ҡаланың [[Яңыбай Хамматов исемендәге Башҡорт гимназияһы|22-се гимназия]]һына Яңыбай Хамматов исеме бирелгән. Белорет районы Советы президиумы ҡарары менән проза ѳлкәһендә актив эшләүселәргә Яңыбай Хамматов исемендәге премия булдырылған. “Яңыбай Хамматов һабаҡтары”н үткәреү ҙә яҡшы йолаға әйләнгән<ref>[http://ural-rb.ru/mezeniet/859-ismaaya-yanybay-hammatov-abatary.html Исмаҡайҙа - “Яныбай Хамматов һабаҡтары”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510062757/http://ural-rb.ru/mezeniet/859-ismaaya-yanybay-hammatov-abatary.html |date=2018-05-10 }}</ref>. == Әҫәрҙәре == * Бөртөкләп йыйыла алтын (роман). Өфө: 1966, 1976. рус телендә: Золото собирается крупицами. (пер. Е. Мальцева). Москва: 1970, 1975; Уфа: 1981; Татар телендә: Казань: 1996. * Аҡман-тоҡман (роман). Өфө: 1971, 1975. рус телендә: Акман-токман (пер. Е. Мальцева). Москва: 1973, 1975; Уфа: 1984. * Йәшенле йәй (роман). Өфө: 1976. рус телендә: Грозовое лето (пер. В. Василевского). Москва: 1976, 1978; Уфа: 1986. * Юрғашты (роман). Өфө: 1980. рус телендә: Юргашты (пер. В. Василевского). Москва: 1980, 1984; Уфа: 1987. * Руда (роман). Өфө: 1982. рус телендә: Желтый камень (пер. Р. Максютова). Уфа: 1993. * Йондоҙҙар нисек ҡабына (роман). Өфө: 1969. * Төньяҡ амурҙары (роман-дилогия). Өфө: 1 китап — 1983, 2 китап — 1985. рус телендә: Северные амуры (пер. В. Василевского). Москва: 1987; Уфа: 2012. * Тыуған көн (роман). Өфө: 1978, 1988. рус телендә: День рождения (пер. А. Скалона). Москва: 1979, 1982, 1983, 1985; Украина: 1982; Әзербәйджан телендә: Баку: 1990. * Башҡорттар китте һуғышҡа (роман). Өфө: 1990. * Комбриг Мортазин (роман). Өфө: 1992. * Ҡара яу (роман). Өфө: 1995. * Ағиҙел Иҙелгә ҡоя (роман). Өфө: 1995. рус телендә: Агидель стремится к Волге. (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2007. * Салауат (роман). Өфө: 2000. рус телендә: Салават-батыр (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2004. * Һырдарья (роман). Өфө: 2000. * Башҡорт ханы (роман). Өфө («Ағиҙел»): 2003. * Ҡаһарманлыҡ (повесть). Өфө: 1989. * Иҙел башы (роман). Өфө («Ағиҙел»): 1987. * Хәсрәтле бала саҡ (автобиографик әҫәр — 1 китап). Өфө («Ағиҙел»): 1997. рус телендә: Пасынок (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2002. * Тормош һабаҡтары (автобиографик әҫәр — 2 китап). Өфө («Ағиҙел»): 2000. рус телендә: Карьера (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2006. * Әҙәбиәт һуҡмағында (автобиографик әҫәр — 3 китап). Өфө («Ағиҙел»): 2007. == Баҫылмаған әҫәрҙәре == * Ижад (автобиографик әҫәр — 4 китап) * Арҡайым (повесть-фараз) * Роман-детектив == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * ВЦСПС һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] премияһы (1974) * Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1975 * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985) * [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1994) * [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1997) * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2000) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|М. Аҡмулла исемендәге премия]] (2001)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн»(1956) * [[СССР]] оборонаһы министерствоһының дипломы * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Почёт грамотаһы (2000) *[[Белорет|Белорет ҡалаһы]]ның һәм [[Белорет районы]]ның Почётлы гражданы(2014). == Хәтер == Исеме Белорет районы Сермән ауыл модель китапханаһына, [[Яныбай Хамматов исемендәге Башҡорт гимназияһы|Белорет ҡалаһының 22-се башҡорт гимназияһына]] (унда яҙыусының музейы эшләй), Әбйәлил районы [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылы, Белорет районы [[Черновка (Белорет районы)|Черновка]] ауылы урамдарына бирелгән. Тыуған ауылында Яңыбай Хамматов музейы асылған (1995). Өфөлә ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. 2006 йылда Белорет районы Советы Президиумы тарафынан уның исемендәге премия булдырылған<ref name="БЭ" />. == Әҙип тураһында == * Ю. Узиков: Ул алтынын бөртөкләп йыйҙы. 16.01.2007. * Г. Хамматова: Старатель. «Бельские просторы». 10 (2001). * [http://agidel-rb.ru/nomera/2015/13/gzl-xammatova.html//Гүзәл Хамматова. Алтын бөртөктәрен таратып… Ағиҙел, 2015, № 1]. * «Әҙип тормошо», «Ағиҙел» ж., 2018, № 7. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|4|02|2019}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|4|02|2019}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|4|02|2019}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} {{V|4|02|2019}} * Белорецкая энциклопедия, 2007. — ISBN 978-5-8258-0248-0 * Библиографический указатель. — Уфа: Нац. Б-ка им. З. Валиди, 2006. * [http://bashkort.org/archive/bashvest/2631.html//Юрий Узиков: Ул алтынын бөртөкләп йыйҙы. 16.01.2007]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * Гүзэль Хамматова: Старатель. «Бельские просторы». 10 (2001). * Башҡорт әҙәбиәте тарихынан. — Өфө:Китап, 6-сы том, 1996. — С. 292—314{{ref-ba}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|94999}}{{V|10|10|2022}} * [http://www.bashinform.ru/bash/690610/ Милли китапханала «Яныбай Хамматов романдары йондоҙлоғо» виртуаль күргәҙмәһе асыла] * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/16480-izhady-altyn-uny.html Ижады алтын уның] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428162047/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/16480-izhady-altyn-uny.html |date=2018-04-28 }} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Тарихи романдар авторҙары]] hstm1o27g0wqry5et3k701mu828dkc5 1301977 1301976 2026-08-07T15:16:48Z Баныу 28584 1301977 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Фамилиялаш|Хамматов}} '''Хамматов Яңыбай Хаммат улы''' ([[16 ғинуар]] [[1925 йыл]] — [[28 сентябрь]] [[2000 йыл]]) — яҙыусы, дәүләт, хужалыҡ, партия һәм комсомол органдары ветераны. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1994), ВЦСПС һәм СССР Яҙыусылар союзы премияһы (1974), [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге (1997) һәм [[Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2001) премиялар лауреаты. [[Белорет районы]]ның почётлы гражданы. == Биографияһы == Яныбай Хаммат улы Хамматов 1925 йылдың 16 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Тамьян-Ҡатай кантоны Исмаҡай ауылында тыуған. 15 йәшенән [[Үрге Әүжән]] алтын приискыһында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша (1942—1945). ШМАС (школа младших авиационных специалистов), йәғни кесе авиация белгестәре мәктәбен тамамлай. [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] ҡарамағындағы ике йыллыҡ партия мәктәбендә уҡый (1954). 1946 йылдан ВЛКСМ-дың [[Белорет районы|Белорет район]] комитетында инструктор, унан бүлек мөдире була. 1947 йылда 1-се секретарь итеп һайлана. 1949 йылдан [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]нда, унан һуң 1952 йылға тиклем «Башзолото» тресында сәйәси бүлек етәксеһе урынбаҫары була. 1954 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетына инструктор итеп күсерелә. 1956 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]]н (хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университеты]]) тамамлай. 1960 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. 1963—1969 йылдарҙа БАССР Эске эштәр министрлығында бүлек етәксеһе була<ref name="БЭ">[http://bashenc.online/ba/articles/94999/ Башҡорт энциклопедияһы// Хамматов Яңыбай Хаммат улы]</ref>. == Ижади эшмәкәрлеге == 40-сы йылдарҙың икенсе яртыһында башлап әҫәрҙәре баҫыла башлай. Беренсе хикәйәләре старателдәр тураһында була. «Бөртөкләп йыйыла алтын» (1966), «Аҡман-тоҡман» (1971), «Йәшенле йәй» (1975), «Юрғашты» (1980), «Руда» (1982) романдарын эсенә алған пенталогияһы алтын эҙләүсе старателдар тураһында. Башҡортостанда алтын эҙләү тарихына, алтын табыу сәнәғәте формалашыу тарихына арнала. Тәүге өс роман нигеҙендә 4-сериялы нәфис фильм төшөрөлгән (1979 йылда, режиссеры [[Абдразаҡов Асҡар Әмир улы]], БАССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар дәүләт комитеты). == Тыуған яғы менән бәйләнеше == [[File:Выступление на юбилейном вечере Я. Хамматова Г. Ситдыковой.jpg|thumb|слева|Оло әҙиптең 70 йәшлек юбилейында райондашы шағир [[Гүзәл Ситдиҡова]]ның ҡотлау сығышы]] Яңыбай Хамматов ғүмеренең аҙағына тиклем тыуған яғы менән бәйләнешен өҙмәй. Ҡайтып йөрөргә мөмкинлеге ҡалмағас та, райондың [[Урал (гәзит)|"Урал" гәзите]]н даими алдырып, яҙышып тора. Гәзит башҡортса ғына сыға башлағас, ул әҫәрҙәренән өҙөктәр ебәреп баҫтыра, шуның менән уны уҡымлы итеүгә өлөш индерә. [[Ҡатай|Ҡатайҙар]]ҙың йыйынына ла ҡайта. Оло [[әҙип]]тең 70 йәшлек юбилейын районда ҙурлап үткәрҙеләр. Тыуған ауылында уға арналған [[музей]] ҙа бар. Районда арҙаҡлы яҡташтарының исемен мәңгеләштереү маҡсатында күп эштәр эшләнә. Ҡаланың [[Яңыбай Хамматов исемендәге Башҡорт гимназияһы|22-се гимназия]]һына Яңыбай Хамматов исеме бирелгән. Белорет районы Советы президиумы ҡарары менән проза ѳлкәһендә актив эшләүселәргә Яңыбай Хамматов исемендәге премия булдырылған. “Яңыбай Хамматов һабаҡтары”н үткәреү ҙә яҡшы йолаға әйләнгән<ref>[http://ural-rb.ru/mezeniet/859-ismaaya-yanybay-hammatov-abatary.html Исмаҡайҙа - “Яныбай Хамматов һабаҡтары”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510062757/http://ural-rb.ru/mezeniet/859-ismaaya-yanybay-hammatov-abatary.html |date=2018-05-10 }}</ref>. == Әҫәрҙәре == * Бөртөкләп йыйыла алтын (роман). Өфө: 1966, 1976. рус телендә: Золото собирается крупицами. (пер. Е. Мальцева). Москва: 1970, 1975; Уфа: 1981; Татар телендә: Казань: 1996. * Аҡман-тоҡман (роман). Өфө: 1971, 1975. рус телендә: Акман-токман (пер. Е. Мальцева). Москва: 1973, 1975; Уфа: 1984. * Йәшенле йәй (роман). Өфө: 1976. рус телендә: Грозовое лето (пер. В. Василевского). Москва: 1976, 1978; Уфа: 1986. * Юрғашты (роман). Өфө: 1980. рус телендә: Юргашты (пер. В. Василевского). Москва: 1980, 1984; Уфа: 1987. * Руда (роман). Өфө: 1982. рус телендә: Желтый камень (пер. Р. Максютова). Уфа: 1993. * Йондоҙҙар нисек ҡабына (роман). Өфө: 1969. * Төньяҡ амурҙары (роман-дилогия). Өфө: 1 китап — 1983, 2 китап — 1985. рус телендә: Северные амуры (пер. В. Василевского). Москва: 1987; Уфа: 2012. * Тыуған көн (роман). Өфө: 1978, 1988. рус телендә: День рождения (пер. А. Скалона). Москва: 1979, 1982, 1983, 1985; Украина: 1982; Әзербәйджан телендә: Баку: 1990. * Башҡорттар китте һуғышҡа (роман). Өфө: 1990. * Комбриг Мортазин (роман). Өфө: 1992. * Ҡара яу (роман). Өфө: 1995. * Ағиҙел Иҙелгә ҡоя (роман). Өфө: 1995. рус телендә: Агидель стремится к Волге. (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2007. * Салауат (роман). Өфө: 2000. рус телендә: Салават-батыр (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2004. * Һырдарья (роман). Өфө: 2000. * Башҡорт ханы (роман). Өфө («Ағиҙел»): 2003. * Ҡаһарманлыҡ (повесть). Өфө: 1989. * Иҙел башы (роман). Өфө («Ағиҙел»): 1987. * Хәсрәтле бала саҡ (автобиографик әҫәр — 1 китап). Өфө («Ағиҙел»): 1997. рус телендә: Пасынок (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2002. * Тормош һабаҡтары (автобиографик әҫәр — 2 китап). Өфө («Ағиҙел»): 2000. рус телендә: Карьера (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2006. * Әҙәбиәт һуҡмағында (автобиографик әҫәр — 3 китап). Өфө («Ағиҙел»): 2007. == Баҫылмаған әҫәрҙәре == * Ижад (автобиографик әҫәр — 4 китап) * Арҡайым (повесть-фараз) * Роман-детектив == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * ВЦСПС һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]] премияһы (1974) * Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1975 * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985) * [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1994) * [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1997) * Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2000) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|М. Аҡмулла исемендәге премия]] (2001)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн»(1956) * [[СССР]] оборонаһы министерствоһының дипломы * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Почёт грамотаһы (2000) *[[Белорет|Белорет ҡалаһы]]ның һәм [[Белорет районы]]ның Почётлы гражданы(2014). == Хәтер == Исеме Белорет районы Сермән ауыл модель китапханаһына, [[Яныбай Хамматов исемендәге Башҡорт гимназияһы|Белорет ҡалаһының 22-се башҡорт гимназияһына]] (унда яҙыусының музейы эшләй), Әбйәлил районы [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылы, Белорет районы [[Черновка (Белорет районы)|Черновка]] ауылы урамдарына бирелгән. Тыуған ауылында Яңыбай Хамматов музейы асылған (1995). Өфөлә ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. 2006 йылда Белорет районы Советы Президиумы тарафынан уның исемендәге премия булдырылған<ref name="БЭ" />. == Әҙип тураһында == * Ю. Узиков: Ул алтынын бөртөкләп йыйҙы. 16.01.2007. * Г. Хамматова: Старатель. «Бельские просторы». 10 (2001). * [http://agidel-rb.ru/nomera/2015/13/gzl-xammatova.html//Гүзәл Хамматова. Алтын бөртөктәрен таратып… Ағиҙел, 2015, № 1]. * «Әҙип тормошо», «Ағиҙел» ж., 2018, № 7. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|4|02|2019}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|4|02|2019}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ. Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.{{V|4|02|2019}} * [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}} {{V|4|02|2019}} * Белорецкая энциклопедия, 2007. — ISBN 978-5-8258-0248-0 * Библиографический указатель. — Уфа: Нац. Б-ка им. З. Валиди, 2006. * [http://bashkort.org/archive/bashvest/2631.html//Юрий Узиков: Ул алтынын бөртөкләп йыйҙы. 16.01.2007]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * Гүзэль Хамматова: Старатель. «Бельские просторы». 10 (2001). * Башҡорт әҙәбиәте тарихынан. — Өфө:Китап, 6-сы том, 1996. — С. 292—314{{ref-ba}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|94999}}{{V|10|10|2022}} * [http://www.bashinform.ru/bash/690610/ Милли китапханала «Яныбай Хамматов романдары йондоҙлоғо» виртуаль күргәҙмәһе асыла] * [http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/16480-izhady-altyn-uny.html Ижады алтын уның] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180428162047/http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/16480-izhady-altyn-uny.html |date=2018-04-28 }} [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡорт яҙыусылары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Тарихи романдар авторҙары]] lnhrkxicl7fh3ptgl1nywtr9pn5fnj9 0 50671 1302001 1286345 2026-08-07T20:20:01Z Shirshikay 48080 яңыртыу 1302001 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ғәрә́п теле́''' ({{lang-ar|العربية}}, ''әл-ғәрәбиә'') [[Афро-Азия телдәре|Афро-Азия ғаиләһе]]нең [[семит телдәр|семит тармағы]]на ҡарай. Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 300 миллион кеше. [[Ҡөрьән]] китабы яҙылған классик ғәрәп телен бөтә донъя [[мосолмандар]]ы дини маҡсаттарҙа ҡуллана. == Тарихы == Ғәрәп теле афро-азиатик ғаиләнең семит тармағына ҡарай. Был тармаҡҡа ҡараған телдәрҙең байтағы — «үле» телдәр, тулыһынса ҡулланыуҙан сыҡҡандар йә дини маҡсаттарҙа ғына ҡулланыла. Ғәрәп теле иһә, киреһенсә, донъя буйлап киң таралған. Быға [[ислам|ислам дине]]нең үҫешеүе, айырыуса мосолмандарҙың изге китабы, ғәрәп телендә яҙылған [[Ҡөрьән]] сәбәбсе. «Ғәрәп теле» термины тәү башлап беҙҙең эраға тиклемге яҡынса III быуатҡа ҡараған боронғо йәһүд сығанаҡтарында осрай. VII быуат баштарында беренсе яҙма ҡомартҡы — Ҡөрьән китабы пәйҙа була. Шул осорҙа ислам менән бергә ғәрәп теле киң тарала башлай. Бер быуат самаһы үтеүгә, ғәрәп теле [[Урта Азия]]лағы [[Амударъя]] йылғаһынан алып [[Атлантик океан]]ға тиклем һуҙылған, хатта [[Европа]]ның [[Иберий ярымутрауы]]на үтеп ингән ҙур империяның рәсми теленә әүерелә. Бөгөнгө көндә ғәрәп теле донъяла иң таралған телдәрҙең береһе булып тора. == Классик, әҙәби һәм һөйләш телдәре == Ғәрәп теленең бер-береһенән байтаҡҡа айырылып торған өс формаһы бар. ''Классик ғәрәп теле'', шулай уҡ ул ''Ҡөрьән ғәрәп теле'' исеме аҫтында билдәле — Ҡөрьән китабы яҙылған һәм ислам дәүеренә тиклемге дәүерҙән алып [[Ғәрәп хәлифәлеге]] тарҡалыуына тиклем ҡулланылған тел варианты. Теорияла классик ғәрәп телендә синтаксик һәм грамматик нормалар билдәләнә, шулай уҡ классик һүҙлек бирелә. Әммә ысынбарлыҡта хәҙерге авторҙар бер ҡасан да тиерлек саф классик ғәрәп телендә яҙмай, уның урынына иһә ''хәҙерге стандарт ғәрәп теле'' исеме аҫтында билдәле әҙәби телде ҡуллана. Телдең был варианты ғәрәп баҫмаларында, радио, телевидение, реклама, фильмдарҙа ҡулланыла, ҡайһы бер ғәрәп халыҡтары өсөн ул — һөйләү теле. Ғәрәп телендә һөйләшеүсе белемле кешеләрҙең күбеһе әҙәби ғәрәп телен аңлай, төрлө диалекттарҙа һөйләшкән ғәрәптәр өсөн ул — аңлашыу ысулы. Ғәрәп һөйләү теленә уның төрлө ерҙә, төрлө милләт тарафынан ҡулланылған диалекттары керә. Был диалекттар шул тиклем бер-береһенән айырыла, хатта ҡайһы бер тел белгестәре уларҙы айырым телдәр тип ҡарай. Телдең диалекттары ғәҙәттә рәсми булмаған һөйләшеү мөхитендә, мәҫәлән, сериалдарҙа һәм ток-шоуҙарҙа, шулай уҡ ҡайһы берҙә яҙма рәүештә шиғырҙарҙа һәм рекламала ҡулланыла. [[Мөхәммәт|Мөхәммәт пәйғәмбәр]] дәүерендә үк ғәрәп теленең төрлө диалекттары булыуы иғтибарға лайыҡ. Мөхәммәт пәйғәмбәр үҙе [[Мәккә]]нең, [[Ғәрәп ярымутрауы]]ның көнбайыш өлөшө диалектында һөйләшә, Ҡөрьән нәҡ ошо диалектта яҙыла. Әммә был осорҙа Ғәрәп ярымутрауының көнсығыш диалектының абруйы юғарыраҡ була, һәм ахырҙа Ҡөрьән ошо диалектҡа ярашлы үҙгәртелә. === Төп ғәрәп теле диалекттары === [[Рәсем:Arabic Varieties Map.svg|right|thumb|300px|Ғәрәп диалекттары картаһы]] * Ғәрәп ярымутрауы төркөмө: ::хәлийә диалекты([[Кувейт]], [[Ираҡ]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Бәһрәйен]], [[Ҡатар]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]], [[Оман]]) ::бәһрәни диалект (Бәһрәйен, Оман) ::нәджди диалект (Сәғүд Ғәрәбстаны) ::омани диалект (Оман) ::хиджази диалект (Сәғүд Ғәрәбстаны) ::шиһи диалект (Оман) ::зофари диалект (Оман) ::күвәйти диалект (Кувейт) ::йәмәни диалект ([[Йемен]], Сәғүд Ғәрәбстаны, [[Сомали]]) * Ираҡи төркөм (йәки Месопотамия төркөмө): ::мәсләүи диалект (Ираҡ, [[Сүриә]], [[Иран]], [[Төркиә]]) ::бағдади диалект (Ираҡ) * '''Сүриә-Фәләстин төркөмө''' ::йәһүди диалект ::Ливан диалекты ([[Ливан]], Сүриә, [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]], [[Израиль]], [[Иордания]]) ::Кипр диалекты ([[Кипр Республикаһы|Кипр]]) * '''Мысыр төркөмө''' (йәки Изохрон телдәре): ::тшади диалект ([[Чад]], [[Судан]], [[Көньяҡ Судан]]) ::судани диалект (Судан) ::сәиди диалект ([[Мысыр]]) ::мысри диалект (Мысыр) ::джуби диалект (Көньяҡ Судан) * '''Мәғриби төркөмө''' ::мәғриби диалект ([[Марокко]]) ::тунис диалекты ([[Тунис]], [[Ливия]], [[Алжир]]) ::Алжир диалекты (Алжир) ::Ливия диалекты (Ливия) ::хәсәниә диалекты (Алжир, [[Мали]], [[Мавритания]], Марокко, [[Көнбайыш Сахара]]) ::Джиджәл диалекты (Алжир) ::Мальт диалекты ([[Мальта]]) ::Сахара диалекты (Алжир, [[Нигер]]) == Ғәрәп яҙмаһы == Ғәрәп яҙмаһының төп үҙенсәлеге шул: бында текст уң яҡтан башланып, һулға табан китә. Тыныш билдәләренән өтөр аҫтан өҫкә ҡарай күтәрелеп, осо уңға бөгөлә (،), ә һорау билдәһе уң яҡҡа ҡаратып ҡуйыла (؟). Цифрҙар иһә уңдан һулға түгел, ә һулдан уңға уҡыла. Ғәрәп яҙыуында баш хәрефтәр юҡ. Унда һөйләм башында ла, яңғыҙлыҡ исемдәрҙә лә шул уҡ юл хәрефтәре яҙыла. Ғәрәп яҙмаһының йәнә бер үҙенсәлеге — бында һүҙҙәге бөтә хәрефтәр бергә ҡушып яҙылмай, бер үк һүҙ икегә, өскә, хата унан да күберәк өлөшкә бүлеп яҙыла. Сөнки ғәрәп телендә үҙенән һуң килгән хәрефкә ялғап, тоташтырып яҙып булмай торған ''өҙөк'' хәрефтәр бар. Ошо сәбәптән һәр хәрефтең дүрт төрлө яҙылышы бар: * яңғыҙ — хәрефтең яңғыҙ яҙылышы; * башта — һүҙ башында йәки һүҙ эсендәге өлөш башында яҙылышы; * уртала — һүҙ йәки өлөш уртаһында яҙылышы; * аҙаҡта — һүҙ йәки өлөш аҙағында яҙылышы. {|class="wikitable" |+ Ғәрәп әлифбаһы |- !rowspan="2"|Исеме !rowspan="2"|Транскрипцияһы !colspan="3"|Яҙылышы !rowspan="2"|Яңғыҙ |- !Аҙаҡта !Уртала !Башта |- style="text-align:center;" |әлиф |— |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـا</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـا</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ا</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ا</font> |- style="text-align:center;" |бә |[b] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـب</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـبـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">بـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ب</font> |- style="text-align:center;" |тә |[t] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـت</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـتـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">تـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ت</font> |- style="text-align:center;" |ҫә |[θ] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـث</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـثـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ثـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ث</font> |- style="text-align:center;" |джим |[dʒ], [ɡ] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـج</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـجـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">جـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ج</font> |- style="text-align:center;" |хә |[ħ] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـح</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـحـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">حـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ح</font> |- style="text-align:center;" |ха |[x] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـخ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـخـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">خـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">خ</font> |- style="text-align:center;" |дәл |[d] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـد</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـد</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">د</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">د</font> |- style="text-align:center;" |ҙәл |[ð] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـذ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـذ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ذ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ذ</font> |- style="text-align:center;" |рә |[r] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـر</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـر</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ر</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ر</font> |- style="text-align:center;" |зәйн |[z] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـز</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـز</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ز</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ز</font> |- style="text-align:center;" |син |[s] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـس</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـسـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">سـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">س</font> |- style="text-align:center;" |шин |[ʃ] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـش</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـشـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">شـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ش</font> |- style="text-align:center;" |сад |[sˤ] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـص</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـصـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">صـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ص</font> |- style="text-align:center;" |дад |[dˤ] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـض</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـضـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ضـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ض</font> |- style="text-align:center;" |та |[tˤ] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـط</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـطـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">طـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ط</font> |- style="text-align:center;" |ҙа |[ðˤ], [zˤ] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـظ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـظـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ظـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ظ</font> |- style="text-align:center;" |ъәйн |[ʕ] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـع</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـعـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">عـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ع</font> |- style="text-align:center;" |ғайн | [ɣ] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـغ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـغـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">غـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">غ</font> |- style="text-align:center;" |фә |[f] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـف</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـفـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">فـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ف</font> |- style="text-align:center;" |ҡаф |[q] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـق</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـقـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">قـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ق</font> |- style="text-align:center;" |кәф |[k] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـك</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـكـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">كـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ك</font> |- style="text-align:center;" |ләм |[l] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـل</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـلـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">لـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ل</font> |- style="text-align:center;" |мим |[m] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـم</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـمـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">مـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">م</font> |- style="text-align:center;" |нүн |[n] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـن</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـنـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">نـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ن</font> |- style="text-align:center;" |һә |[h] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـه</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـهـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">هـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ه</font> |- style="text-align:center;" |үәү |[w] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـو</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـو</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">و</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">و</font> |- style="text-align:center;" |йә |[j] |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـي</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ـيـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">يـ</font> |style="line-height:180%;padding:10px;"|<font size="5">ي</font> |} == Ғәрәп теле фонетикаһы == === Һуҙынҡылар === Ғәрәп телендә ''а'', ''ә'', ''у'', ''ү'', ''и'', ''ы'' һуҙынҡылары бар. Улар әйтелеше буйынса ҡыҫҡа һуҙынҡыларға һәм оҙон һуҙынҡыларға бүленә. Оҙон һуҙынҡылар хәрефтәр ярҙамында яҙылһа, ҡыҫка һуҙынҡылар иһә хәрефтәрҙең өҫтөнән йә аҫтынан ҡуйылған махсус тамғалар — ''хәрәкәләр'' ярҙамында билдәләнә. Ғәрәптәр ғәҙәттә хәрәкәһеҙ уҡып, яҙалар, шулай ҙа уларҙы Ҡөрьәндә һәм ғәрәп теле һүҙлектәрендә осратырға мөмкин. === Тартынҡылар === Ғәрәп телендә 28 тартынҡы өн бар. Тартынҡылар араһында айырыуса ''эмфатик тартынҡылар'' тип аталған дүрт ''д'', ''т'', ''с'', ''ҙ'' өндәре үҙенсәлекле. Улар ''дад'', ''та'', ''сад'', ''ҙа'' хәрефтәре ярҙамында яҙыла. Эмфатик тартынҡылар башҡаларынан ҡатыраҡ әйтелеүе менән айырыла. Был тартынҡылар артынан килгән һуҙынҡыларға ла йоғонто яһай — улар артынса ''ә'', ''ү'', ''и'' урынына ''а'', ''у'', ''ы'' һуҙынҡылары ҡулланыла. Бындай өндәр донъяның башҡа бер телендә лә осрамай, шуға ла ғәрәптәр үҙҙәрен ҡайһы берҙә ''Дад кешеләре'' тип атай. Тамаҡ төбө тартынҡылары араһында ''ғайн'' һәм ''ъәйн'' хәрефтәре менән билдәләнгән өндәр шулай уҡ иғтибарға лайыҡ. Уларҙың тәүгеһе башҡорт телендәге ''ғ'' хәрефе менән оҡшаш яңғыраһа, икенсеһе иһә тамаҡ мускулдары ҡыҫылғанда барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә был өн башҡорт теленә күскән һүҙҙәрҙә ''ғ'' хәрефе менән алмаштырыла йәки бөтөнләй төшөп ҡала. == Ғәрәп теленең грамматикаһы == Семит ғаиләһенә ҡараған башҡа телдәрҙәге кеүек үк, ғәрәп теленә лә ҡатмарлы һәм ғәҙәти булмаған морфология (һүҙҙәрҙең тамырҙан барлыҡҡа килеү ысулы) хас. Тамыр ғәҙәттә өҫ тартынҡынан тора. Был тамыр артабан бихисап яңы һүҙҙәр сығанағына әүерелә. Мәҫәлән, «к-т-б» тамырынан ғына ошондай һүҙҙәр барлыҡҡа килә: :كَتَبَ‎ — КәТәБә — ул яҙҙы :أَكْتُبُ‎ — әКТүБү — мин яҙам :كِتَابٌ‎ — КиТә:Бүн — китап :كُتُبٌ‎ — КүТүБүн — китаптар :كَاتِبٌ‎ — Кә:ТиБүн — яҙыусы :كُتَّابٌ‎ — КүТТә:Бүн — яҙыусылар :مَكْتَبَةٌ‎ — мәКТәБәтүн — китапхана һ.б. Ғәрәп грамматикаһында өс килеш (төп килеш,төшөм килеш һәм эйәлек килеш), өс һан (берлек, икелек, күплек), ике род (الجنس, женес) (مذكر, мөзәккәр — ир һәм المؤنث, мөэннәс — ҡатын-ҡыҙ) һәм өс торош (билдәһеҙлек, билдәлелек һәм нейтраль) бар. Аныҡлаусылар, исемдәр кеүек үк, килеш, һан, род һәм торош менән үҙгәрә. Ҡылымдар өсөн зат (беренсе, икенсе һәм өсөнсө), род һәм һан хас. Улар үткән һәм үткән булмаған заман, төп йүнәлеш һәм төшөм йүнәлеше, хәбәр, бойороҡ, ихтималлыҡ, шарт һөйкәлеше һәм көслө һөйкәлеш (һуңғыһы семит ғаиләһенә ҡараған телдәргә хас) менән үҙгәрә. Бынан тыш сифат ҡылымдар, ҡылымдан яһалған исемдәр ҡулланыла. == Ғәрәп теленең башҡа телдәргә йоғонтоһо == [[Инглиз теле|Инглиз]], [[испан теле|испан]] һәм уларға туғандаш телдәр хөкөм һөргән көнбайыш илдәрҙә тәү ҡарашҡа ғәрәп теле яҡын да булмаған һымаҡ. Шулай ҙа ғәрәп теле — инглиз, [[француз теле|француз]], [[португал теле|португал]], испан һәм башҡа телдәр өсөн байтаҡ һүҙҙәр сығанағы. [[Урта быуаттар|Урта быуат]] осоронда әҙәби ғәрәп теле [[Европа]] мәҙәниәтенә, айырыуса фәндәр, [[математика]] һәм [[фәлсәфә]] өлкәһенә ҙур йоғонто яһаған, һөҙөмтәлә, Европа телдәре һүҙлеге лә бихисап һүҙҙәрҙе унан алған. Ғәрәп теленән алынған һүҙҙәр «ал-» тип башланыуынан танылып тора. Португал телендә, мәҫәлән, ''aldeia'' (ауыл) йәки ''Algarve'', инглиз телендә күптәргә таныш ''algebra'' (алгебра), ''alchemy'' (алхимия) һәм ''alcohol'' (алкоголь). [[711]] йылдан алып [[1492]] йылға тиклем, Иберий ярымутрауында [[ислам|ислам дине]] хөкөм һөргән осорҙа испан теленең [[Кастилия]] һәм башҡа күп диалекттарына ғәрәп теленән күп һүҙҙәр инеп ҡала. Хәҙерге испан һүҙлеге ғәрәп теленән бихисап һүҙҙәрҙе үҙ эсенә алған, шулар иҫәбендә ''taza'' (сынаяҡ), ''loco'' (диуана) һәм ''café'' (ҡәһүә). Бынан тыш, [[Испания]]ла байтаҡ географик атамалар ғәрәп телендә. Ғәрәп теле шулай уҡ, башлыса XIX быуаттағы [[Мәғриб]] илдәренең һәм [[Алжир]]ҙың [[Франция]] тарафынан оккупацияһы арҡаһында, француз теленә лә көслө йоғонто яһаған. Күп француз һүҙҙәре, шулар араһында ''bougie'' (шәм), ''sucre'' (шәкәр) ғәрәп һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. === Ғәрәп теленең [[башҡорт теле]]нә йоғонтоһо === [[Ислам]] донъяһына ҡараған [[фарсы теле|фарсы]], [[төрөк теле|төрөк]], [[ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[һинд теле|һинд]] һәм башҡа телдәр менән бер рәттән, [[башҡорт теле]]нең һүҙлегенә бихисап ғәрәп һүҙҙәре кергән. Ғәрәп теленән һүҙҙәр үҙләштереү, башҡорттарға ислам дине килеп кергәс, сама менән 7-8 быуаттарҙа башланған булырға тейеш, тип фараз итеп була. Мәҫәлән, иң киң таралған һүҙҙәр — ''хәләл'', ''харам'', ''гөнаһ'' һ.б. Хәҙерге йәнле башҡорт һөйләштәрендә ғәрәп һүҙҙәре менән йәнәшә шул уҡ мәғәнәне аңлатҡан төп башҡорт һүҙҙәрен ҡулланыу хас. Мәҫәлән, ''ғөрөф-ғәҙәт'' һүҙе урынына ''йола'', ''нәҫел'' һүҙе урынына ''ырыу'', ''тоҡом'', ''гөнаһ'' һүҙе урынына ''яҙыҡ'' һүҙе йыш ҡулланыла. Лексик яҡтан был һүҙҙәр башҡорт телендә — синоним хоҡуғында. Ғәрәп теле — сингармонизмлы тел түгел, бында һүҙҙең тамырында ҡалын һуҙынҡылар ҙа, йомшаҡ һуҙынҡылар ҙа булырға мөмкин. Башҡорт теле бер һүҙҙең тамырында ике рәттең һуҙынҡылары (ҡалын йәки йомшаҡ һуҙынҡылар) булыуға юл ҡуймай. Ғәрәп һүҙҙәре, башҡорт һүҙлегенә ингәндә, һуҙынҡы өндәр тулыһынса башҡорт теленә хас булған сингармонизм законына буйһона. Мәҫәлән, ''дауа'', ''ғалим'', ''әҙәм'' һ.б. == Ғәрәп яҙмаһы башҡорт телендә == Х быуаттан башҡорттар мөхитенә ғәрәп хәрефе менән яҙылған төрлө китаптар, яҙмалар килеп инә. Аҙмы-күпме ваҡыт үтеүгә, башҡорттар үҙҙәре лә шул хәреф менән яҙа башлағандар. Үҙ заманының уҡымышлылары ҡулдан күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. XIX быуатта, XX быуат башында байтаҡ китап, әҙәби әҫәрҙәр, журнал, газета, һәр төрлө мөһим документтар шул ғәрәп хәрефе менән баҫылған. [[1928]]-[[1930]] йылдарға тиклем партия, совет учреждениеларында эш йөрөтөү ҙә ғәрәп хәрефе менән алып барылған. == Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр == Ғәрәп теле 300 миллиондан ашыу кеше өсөн туған тел. Башлыса улар 22 ғәрәп иле — [[Ғәрәп лигаһы]]ның ағзалары: [[Алжир]], [[Бәһрәйен]], [[Джибути]], [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Ираҡ]], [[Йемен]], [[Ҡатар]], [[Коморҙар]], [[Кувейт]], [[Ливан]], [[Ливия]], [[Мавритания]], [[Марокко]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]], [[Оман]], [[Палестина|Фәләстин]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Сүриә]], [[Сомали]], [[Судан]], [[Тунис]] илдәрендә йәшәй. Ғәрәп теле рәсми телдәрҙең береһе рәүешендә ғәрәп булмаған өс илдә — [[Израиль]], [[Чад]], [[Эритрея]]ла ҡабул ителгән. Ғәрәп теле халыҡ-ара тел статусына эйә. Ул — [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ҡулланған алты телдең береһе. Ул, бынан тыш, — [[Африка берләшмәһе]], [[Ислам конференцияһы ойошмаһы]], [[Ислам үҫеш банкы]] һымаҡ халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми теле булып тора. == Әҙәбиәт == * [http://islam-info.ru/arabskii/1590-arabskij-yazyk-v-sovremennom-mire.html Павел Гусиерин. «Арабский язык в современном мире»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140831151407/http://islam-info.ru/arabskii/1590-arabskij-yazyk-v-sovremennom-mire.html |date=2014-08-31 }} * [http://www.arabsky.biz/ «Арабский язык» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130314043834/http://www.arabsky.biz/ |date=2013-03-14 }} * [http://www.arabic.ru/ «Arabic.ru» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725124319/http://www.arabic.ru/ |date=2015-07-25 }} * [http://milli-mejlis.blogspot.ru/2008/09/blog-post_1649.html Илдус Әмирхан «Тәҗвид фәне»] * [http://nnvashkevich.narod.ru/kng/lekc/4OSOBENARIAZ.htm Вашкевич Н.Н. «Звуковые и грамматические особенности арабского языка»] * Ғәли Ишбулатов «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба» * Жәлил Кейекбаев «Ғәрәп һәп фарсы телдәренән ингән һүҙҙәрҙә сингармонизм» == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4292-r-p-tele|автор=Ғәләүетдинов И. Ғ.}} * [http://www.ar-ru.ru/ Ar-Ru.ru] — Ғәрәп-урыҫ һүҙлеге {{ref-ru}} * [http://umkin.ru/ Umkin.ru] — Урыҫ-ғәрәп һүҙлеге {{ref-ru}} * [http://www.madaris.ru/ Madaris.ru] — Ғәрәп телен өйрәнеүсе мосолмандар өсөн сайт, видео-дәрестәр {{ref-ru}} * [http://www.arabic.ru/ Arabic.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725124319/http://www.arabic.ru/ |date=2015-07-25 }} — Ғәрәп теле һәм ғәрәп донъяһы {{ref-ru}} * [http://arabi.ru/ Arabi.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402022702/http://arabi.ru/ |date=2010-04-02 }} — Ғәрәп телен һәм мәҙәниәтен һөйөүселәр форумы {{ref-ru}} * [http://www.arabic-keyboard.org/ Arabic-Keyboard.org] — Ғәрәп клавиатураһы {{ref-ru}} {{Яҡшы мәҡәлә|Тел ғилеме}} [[Категория:Ғәрәп теле|*]] [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Дини телдәр]] [[Категория:Телдәр]] [[Категория:Азия телдәре]] [[Категория:Мысыр телдәре]] [[Категория:Сүриә телдәре]] [[Категория:Ираҡ телдәре]] [[Категория:Судан телдәре]] [[Категория:Чад телдәре]] [[Категория:Йемен телдәре]] [[Категория:Иордания телдәре]] [[Категория:БМО-ның рәсми телдәре]] [[Категория:Сәғүд Ғәрәбстаны телдәре]] [[Категория:Семит телдәре]] [[Категория:Алжир телдәре]] [[Категория:Сомали телдәре]] [[Категория:Тунис телдәре]] [[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре телдәре]] [[Категория:Оман телдәре]] [[Категория:Бахрейн телдәре]] [[Категория:Катар телдәре]] [[Категория:Кувейт телдәре]] [[Категория:Комор телдәре]] [[Категория:Мавритания телдәре]] [[Категория:Эритрея телдәре]] [[Категория:Джибути телдәре]] 8fp94f6carl276tvjcl23l7pxr8w1c1 0 64917 1302090 1300576 2026-08-08T11:27:09Z ~2026-43786-77 48571 Ҡайһы бер урындарҙа дөрөҫ булмаған мәғлүмәт һәм донъя илдәре тураһында хәбәрҙарлыҡты арттырыу Stellenweise ungenaue Informationen und Verbesserung des Bewusstseins für die Länder der Welt 1302090 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = |Башҡортса исеме = Украина |Оригиналь исеме = {{lang-uk|Україна}} |Эйәлек килеш = Украина |Флаг = |Герб = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |Герб урынына = |Девиз = |Гимн исеме = Ще не вмерла України ні слава, ні воля |Аудио = |Идара итеү төрө = Президент-Парламент республикаһы |Дәүләт дине = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = |region = UA |CoordScale = 5000000 |Картала = Europe-Ukraine (1991-2014).svg |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми телдәр = [[Украин теле|украин]]{{ref+|Рус, румын (молдаван), венгр, ҡырым-татар, болгар һәм гагауз телдәре ҡайһы бер административ берәмектәр территорияһында төбәк телдәре статусына эйә; шулай уҡ ҡайһы бер функциялар инглиз теленә беркетелгән<ref>«Дәүләт теле сәйәсәте нигеҙҙәре тураһында» Закондың 22-се статьяһын ҡарағыҙ</ref>}}<ref>[https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституция Украины] — статья 10.</ref><ref name = zm89>До 10 августа 2012 года согласно Закону Украины «О языках в Украинской ССР» языком межнационального общения на всей территории страны являлся русский язык (ст.4), знание которого требовалось от должностных лиц наряду со знанием украинского (ст.6)</ref> |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән = [[24 август]] [[1991 йыл]] |Бойондороҡһоҙлок датаһы = 9 [[22 ғинуар|(22) ғинуар]] [[1918 йыл]] — Украина Халыҡ Республикаһы<ref>[http://www.istpravda.com.ua/videos/2012/01/22/69657/ 1992: останній президент УНР передає Кравчуку клейноди]{{ref-uk}}</ref> (Рәсәй республикаһынан)<br> [[24 август]] [[1991 йыл]] ([[СССР]]-ҙан) |тан бойондороҡһоҙлоҡ = |Баш ҡала = [[Киев]] |Эре ҡалалар = [[Киев]], [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (ҡала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]] |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Украина Президенты]] Премьер-министр<br> Верховная рада рәйесе |Етәкселәр = [[Зеленский Владимир Александрович|Владимир Зеленский]] |Территория буйынса урыны = 44 |Территория = 603 700<ref>[https://archive.is/20121223110322/www.mfa.gov.ua/russia/ru/3894.htm Украина тарриторияһы]</ref> |% һыу өҫтө = 7 |Этнохороним = украиндар |Халҡы буйынса урыны = 30 |Халыҡ = 45 539 100<ref name="Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року">Державний комітет статистики України: [http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/press/2013/dem_ukr_0113.pdf Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Баһа йылы = 2013 |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2001 |Халыҡ тығыҙлығы = {{падение}} 75,47 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = {{рост}} 327,937 млрд.[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=52&pr.y=10 Report for Selected Countries and Subjects ] |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = 2011 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 39 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = {{рост}} 7 198 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |ЭТП (номинал) = {{рост}} 162,850 млрд. |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2011 |ЭТП (номинал) буйынса урыны = 52 |Йән башына ЭТП (номинал) = {{рост}} 3 574 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ = {{рост}} 0,729<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf]. 2011 Human development Report.</ref> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2011 |КПҮИ буйынса урыны = 76 |КПҮИ-ны кимәле = юғары |Авиакомпания = |Валюта = [[Украина гривнаһы]] ([[ISO 4217|UAH, код 980]]) |Домен/Домендар = [[.ua]], [[.укр]]BBC Ukrainian — Новости, [http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml Украина получила кириллический домен «.укр»]{{ref-uk}} |ISO = UA |МОК = UKR |Телефон коды = 380<ref>[http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine Country Calling Codes — Telephone Area Codes For Ukraine ]</ref> |Сәғәт бүлкәте = [[UTC+2]] [[UTC+3]] (Йәйге ваҡыт) |Иҫкәрмәләр = }} '''Украи́на''' ({{lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — Көнсығыш [[Европа]]лағы [[дәүләт]]. [[2001 йыл]]дағы Бөтә Украина халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса, илдәге даими йәшәүселәр һаны 48 240 902 кеше<ref name="ВУПН">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/ Всеукраинская перепись населения-2001]</ref> һәм булған халыҡ 48 457 102 кеше тәшкил иткән<ref name="ВУПН" />. Украинаның дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, [[2017 йыл]]дың [[1 февраль|1 февралендә]] илдә — {{s|42 388 691}} даими йәшәүсе һәм {{s|42 558 328}} иҫәпкә алынған кеше булған<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2017/ds/kn/kn_u/kn0117_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 лютого 2017 року та середня чисельність у січні 2017 року1]{{ref-uk}}</ref>. Украина Конституцияһына ярашлы<ref>Включая Автономную Республику Крым и Севастополь, де-факто находящиеся под контролем России (см. присоединение Крыма к Российской Федерации); без них — 576 604 км². Присоединение Крыма к Российской Федерации не признаётся международным сообществом.</ref> дәүләттең территорияһы — 603 549 км²<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2013/sb/12_13/part1_2013.zip Статистичний збірник «Регіони України» 2012. Частина І]{{ref-uk}} с. 21.</ref>, шул уҡ ваҡытта ил биләмәләренең бер өлөшө ғәмәлдә Украина властары контроленда түгел{{Переход|#Географическое положение|1}}. Халыҡ һаны буйынса донъяла 32-се,{{Переход|#Численность, расселение|1}} майҙаны яғынан — 44-се (47-се) урында тора. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан дәүләттәр араһында Украина иң ҙуры.{{Переход|#Географическое положение|1}} Баш ҡалаһы — [[Киев]]. Дәүләт теле — [[Украин теле|украин]]; [[урыҫ теле]] киң таралған<ref name = zm89 />.{{Переход|#Рәсми телдәр|1}} Украина — [[унитар дәүләт]] һәм [[парламент-президент республикаһы]]. [[2019 йыл]]дың [[20 май]]енән [[Украина Президенты|Президент]] — Владимир Александрович Зеленский.{{Переход|#Государственное устройство|1}} Ил 27<ref name="СТ">Данный объект расположен на территории Крымского полуострова, бо́льшая часть которого является объектом территориальных разногласий между Россией, контролирующей спорную территорию, и Украиной. Согласно федеративному устройству России, на спорной территории Крыма располагаются субъекты Российской Федерации — Республика Крым и город федерального значения Севастополь. Согласно административному делению Украины, на спорной территории Крыма располагаются регионы Украины — Автономная Республика Крым и город со специальным статусом Севастополь.</ref> административ-территориаль берәмеккә бүленгән, уларҙың 24-е — өлкә, 1 — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы|автономиялы республика]]<ref name="СТ" /> һәм 2-һе — дәүләт ҡарамағындағы ҡала (Киев, Севастополь<ref name="СТ" />).{{Переход|#Административное деление|1}} Төньяҡта [[Белоруссия]], көнбайышта — [[Польша]], [[Словакия]] һәм [[Венгрия]], көньяҡ-көнбайышта — [[Румыния]] һәм [[Молдавия]], көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта — [[Рәсәй Федерацияһы]] менән сиктәш. Көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан ил биләмәләрен [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Азов диңгеҙе|Азов диңгеҙҙәре]] менән йыуыла. Румыния менән дәүләт сиге Ҡара диңгеҙ, Рәсәй менән Азов диңгеҙенән үтә. {{Переход|#Географическое положение|1}} Диндарҙарҙың күпселек өлөшө [[Христианлыҡ|православие]] динен тота.{{Переход|#Халыҡ|1}} [[Һатып алыу мөмкинлеге паритеты|Һатып алыу мөмкинлегенә тиңләп иҫәпләгәндә]] [[2012 йыл]]да [[эске тулайым продукт]]ы күләме [[АҠШ доллары]] менән 338,33 миллиард (кеше иҫәбенә 7 421 доллар) тәшкил иткән<ref name="ЭТП">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc |title= Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP |publisher = Всемирный банк (The World Bank) |date = 2015-07-01 |accessdate = 2015-07-04 |description = ВВП по ППС |lang = en}}</ref>. Шул уҡ йылда номиналь эске тулайым продукт 176,31 миллиард АҠШ доллары (кеше иҫәбенә 3 867 долларо)<ref name="ЭТП"/>. Илдең аҡса берәмеге — [[Украина гривнаһы]] (UAH), [[2015 йыл]]да уртаса [[валюта курсы]] — 1 АҠШ долларына 22 гривна.{{Переход|#Общее состояние, основные показатели|1}} Украина, күршеләре Рәсәй һәм Беларусь кеүек үк, үҙенең дәүләтселеген урта быуаттарҙағы Киев Русенән башлай. XIII быуатта монгол яуы ваҡытында емерелгәндән һуң, хәҙерге Украина территорияһы сиратлап Алтын Урҙа, Бөйөк Литва кенәзлеге, Польша короллеге, Речь Посполитая, Осман империяһы, Рәсәй империяһы һәм Габсбург монархияһы составына инә. XVII быуатта Үҙәк Украинада Ҡаҙаҡ Гетманлығы барлыҡҡа килә, ләкин ул һуңыраҡ Рәсәй менән Польша араһында бүленә һәм XVIII быуатта тулыһынса Рәсәй империяһы тарафынан ҡушыла. 1917 йылғы революцияларҙан һуң төҙөлгән Украина Халыҡ Республикаһы 1921 йылға тиклем йәшәй һәм дәүләтселекте тергеҙеүҙә мөһим аҙым була. Граждандар һуғышы ваҡытында Киев Ҡыҙыл Армия контроленә күсә, ал 1919 йылда Украина Совет Социалистик Республикаһы иғлан ителә. 1922 йылда ул СССР-ҙы ойоштороусыларҙың берһе була. 1930-сы йылдар башында миллионлаған украин яһалма аслыҡ — Голодомор һөҙөмтәһендә һәләк була. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Украина Германия тарафынан оккупациялана, аяуһыҙ алыштар урынына әүерелә, һөҙөмтәлә 7 миллионлап тыныс кеше, шул иҫәптән еврейҙарҙың күпселеге ғүмерен юғалта. 1945 йылда БМО-ны ойошторғанда УССР һәм БССР уның ағзалары булып китә. 1954 йылда Ҡырым РСФСР-ҙан Украина составына тапшырыла. 1991 йылда СССР тарҡалғандан һуң Украина үҙ суверенитетын һәм халыҡ-ара танылыуын тергеҙә. Ядро ҡоралынан баш тартыуға алмашҡа 1994 йылғы Будапешт меморандумы буйынса Рәсәй, АҠШ һәм Бөйөк Британия уның бойондороҡһоҙлоғон һәм сиктәрен гарантиялай. 2014 йылдың февралендә Рәсәй тарафынан Ҡырым аннексияланғандан һәм Донбаста һуғыш башланғандан һуң ике ил араһында конфликт ҡуба. 2022 йылдың 21 февралендә Рәсәй сепаратистар үҙҙәрен иғлан иткән ДХР һәм ЛХР-ҙы таный, ә 24 февралдә Украинаға тулы масштаблы бәреп инә. Украина армияһы Киевты һаҡлап ҡалғандан һуң, төп һуғыш хәрәкәттәре илдең көнсығышына һәм көньяҡ-көнсығышына күсә. Был конфликт миллионлаған кешенең ҡасаҡҡа әүерелеүенә килтерә. == Физик-географик характеристика == === Географик урыны === [[Файл:Ukraine topo en.jpg|thumb|360px|Украинаның [[Географик карта|физик картаһы]] Украины (картала 2014 йылда РФ составына ингән [[Ҡырым]] биләмәләре лә күрһәтелгән<ref name="СТ" />)]] Украина [[Европа]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге]] эсендә урынлашҡан<ref>[http://wdc.org.ua/atlas/1060000.html Національний атлас України. Географічний нарис.]</ref>. Дәүләттең бөгөнгө конституцион ҡоролошона ярашлы, уның территорияһы 603 628 км², был Европа биләмәләренең 5,7 процентын һәм [[Ер|Ер шары]] майҙанының 0,44 процентын тәшкил итә. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан илдәр араһында ҙурлығы яғынан беренсе урында тора<ref group="К">При этом европейская территория России больше территории Украины, общая территория частично находящихся в Европе Турции, Казахстана, Франции (с учётом зависимых территорий) и Дании (с учётом Гренландии) также превышает территорию Украины.</ref>). [[Ҡырым|Ҡырым ярымутрауы]] һәм [[Донецк өлкәһе|Донецк]] менән [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәләренең]] айырым райондары өҫтөнән фактик контролде Украина 2014 йылдан юғалта. Ҡырымдың бөтә территорияһын тиерлек ғәмәлдә Рәсәй, ә Донецк һәм Луганск өлкәләренең айырым райондарын үҙаллылыҡ иғлан иткән Донецк һәм Луганск халыҡ республикалары контролдә тота. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{статья |заглавие=Украина |автор= |издание=Большая советская энциклопедия |том=10 |страницы=539—556 |место=М. |год=1972 |ref=БСЭ}} * {{книга |автор=Грушевский Михаил |заглавие=Иллюстрированная история Украины |место=К. |год=1995}} {{refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Украина |Портал= |Викисловарь=Украина |Викицитатник=Категория:Украина |Викитека= |Викиновости=Категория:Украина |Викигид=Украина |Викиданные=Q212 }} ; География * [http://ukrmap.org.ua/Ukraine_all.htm Карта Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504074000/http://ukrmap.org.ua/Ukraine_all.htm |date=2023-05-04 }} * [http://discover-ukraine.info/ru/index Онлайн путеводитель по Украине] ; Экономика * [http://sdelanounas.in.ua Развитие экономики Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507164657/http://sdelanounas.in.ua/ |date=2017-05-07 }} ; Экология * [http://www.nature.org.ua/ekua/ Экологические сайты Украины] * [http://www.eco.com.ua/ Экологические новости Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428063234/http://eco.com.ua/ |date=2017-04-28 }} ; Политика * [http://www.president.gov.ua/ Официальный сайт президента Украины] * [http://www.rada.gov.ua/ Официальный сайт Верховной Рады] * [http://www.kmu.gov.ua/ Официальный сайт Правительства Украины] * [https://web.archive.org/web/20130430103343/http://ilpp.ru/page_pid_499_lang_1.aspx Информация об органах конституционного контроля Украины] * [https://web.archive.org/web/20120726004150/http://www.minjust.gov.ua/0/499 Список политических партий Украины] * [http://www.archives.gov.ua/ Архивы Украины] ; Медицина * [http://www.moz.gov.ua/ Министерства охраны здоровья Украины] * [http://trials.in.ua/ Клинические испытания на Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128120651/https://trials.in.ua/ |date=2019-01-28 }} Информация о клинических исследованиях на Украине ; История * [http://www.museum.com.ua/fondu/history.htm История денежного обращения на Украине] * [http://www.museum.com.ua/project/vist/dengi/dengi.html Первые бумажные деньги Украины] на сайте Одесского музея нумизматики * [http://litopys.org.ua/links/inistor.htm История украинской культуры] * [http://ideya.uazone.net/ Сборник материалов по истории, культуре и национальной философии Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119142132/http://ideya.uazone.net/ |date=2011-11-19 }} * [http://www.ukrcenter.com/ Портал «Украинский центр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611072014/http://www.ukrcenter.com/ |date=2012-06-11 }} * [https://web.archive.org/web/20101206012209/http://hronos.km.ru/proekty/ostu/ukraine1991.gif История государственной принадлежности территорий в XI—XX вв.] * [http://www.memory-book.com.ua/ Книга памяти Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504214017/http://www.memory-book.com.ua/people/book/23 |date=2016-05-04 }} — электронная база данных о военнослужащих советской армии — уроженцах Украины, погибших во Второй мировой войне. * {{ВТ-ЭСБЕ|Украина}} ; Достопримечательности * [http://discover-ukraine.info/ru/places Достопримечательности Украины, Фото и описание] * [http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru Карта достопримечательностей Украины с точными координатами GPS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219031901/http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru |date=2013-12-19 }} * [http://www.iloveua.org/ О достопримечательностях Украины: что посмотреть и где остановиться] * [https://web.archive.org/web/20071101054933/http://www.openit.com.ua/cover.php Интересные и необычные уголки Украины глазами международной команды журналистов] * [http://www.7chudes.in.ua/ 7 чудес Украины ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410081951/http://www.7chudes.in.ua/ |date=2008-04-10 }} ; Культура * [http://www.ukrainians-world.org.ua/ Культурно-просветительный проект «Украинцы в мире»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313001000/http://www.ukrainians-world.org.ua/ |date=2012-03-13 }} ; Туризм * [http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski Горнолыжные курорты Западной Украины (Карпаты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201200328/http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski |date=2011-12-01 }} * [http://bredotina.blogspot.com/p/blog-page_1062.html Залюбити до смерті: Плюсы и минусы зелёного туризма] ; Связь * [http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html Почтовые индексы городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228055812/http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html |date=2017-02-28 }} {{Европа илдәре}} {{вс}} [[Категория:Украина]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:Ҡатнаш республикалар]] {{countries-stub}} pffkoj114an3iyegt2175xubmwu8bxq 0 65073 1301995 896466 2026-08-07T19:37:03Z Shirshikay 48080 яңыртыу 1301995 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Францияның Көньяҡ һәм Антарктика биләмәләре (ФКАБ) ({{lang-fr| Terres australes et antarctiques françaises}}, ҡыҫҡаса TAAF) — Һиндостан океанының көньяҡ өлөшөндәге утрауҙарҙан һәм Антарктиданың бер өлөшөнән торған Францияның махсус диңгеҙ аръяғы биләмәһе. == Тарихы == === Асылыу тарихы === Был төбәктәр исемлегендәге [[Амстердам утрауы]] иң беренсе булып 1522 йылда испан диңгеҙселәре тарафынан асыла. Көньяҡ һыуҙарҙа урынлашҡан Крозе һәм Кергелен архивтарын исә XVIII быуатта француз тикшеренеүселәре башлап күрә. 1772 йылда Марк Жозеф Марион-Дюфрен ({{lang-fr|Marc Joseph Marion du Fresne}}) — Крозе утрауҙарын, ә Ив-Зожеф Кергелен ({{lang-fr|Yves-Joseph de Kerguelen de Trémarec}}) үҙ исеме менән аталған Кергелен архипелагын аса һәм уны [[Франция]] короллеге биләмәһе тип иғлан итә. [[Антарктида]] континентындағы Адели ерен иһә 1840 йылда Жюль Дюмон-Дюрвиль ({{lang-fr|Jules Dumont d'Urville}}) етәкселегендәге француз экспедицияһы асҡан. === Хәҙерге осор һәм фән фәндәре === Был биләмәләрҙең береһендә лә даими йәшәгән халыҡ юҡ. Унда тик алмашынып торған хәрби хеҙмәткәрҙәр, метеорологтар һәм төрлө ғилми тикшеренеү үҙәктәренең ғалимдары ғына эшләй. [[Франция]] был ерҙәрҙә үҙенең суверенитетын һаҡлау менән бергә, [[Антарктика]] килешеүенә ярашлы, төбәкте фән һәм тыныслыҡ биләмәһе булараҡ файҙалана. 2019 йылда Көньяҡ утрауҙар үҙенең бай тәбиғәте һәм уникаль хайуандар донъяһы арҡаһында [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫы ({{lang-ru|Всемирное наследие ЮНЕСКО}}) исемлегенә индерелде<ref name="UNESCO">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/fr/list/1603/ |title=Terres et mers australes françaises |publisher=UNESCO World Heritage Centre |accessdate=2026-08-08 |lang=fr}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{countries-stub}} dh4kr4j746xmhf7ny8gzgqimjnf96si 1301996 1301995 2026-08-07T19:37:37Z Shirshikay 48080 1301996 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Францияның Көньяҡ һәм Антарктика биләмәләре (ФКАБ)''' ({{lang-fr| Terres australes et antarctiques françaises}}, ҡыҫҡаса TAAF) — Һиндостан океанының көньяҡ өлөшөндәге утрауҙарҙан һәм Антарктиданың бер өлөшөнән торған Францияның махсус диңгеҙ аръяғы биләмәһе. == Тарихы == === Асылыу тарихы === Был төбәктәр исемлегендәге [[Амстердам утрауы]] иң беренсе булып 1522 йылда испан диңгеҙселәре тарафынан асыла. Көньяҡ һыуҙарҙа урынлашҡан Крозе һәм Кергелен архивтарын исә XVIII быуатта француз тикшеренеүселәре башлап күрә. 1772 йылда Марк Жозеф Марион-Дюфрен ({{lang-fr|Marc Joseph Marion du Fresne}}) — Крозе утрауҙарын, ә Ив-Зожеф Кергелен ({{lang-fr|Yves-Joseph de Kerguelen de Trémarec}}) үҙ исеме менән аталған Кергелен архипелагын аса һәм уны [[Франция]] короллеге биләмәһе тип иғлан итә. [[Антарктида]] континентындағы Адели ерен иһә 1840 йылда Жюль Дюмон-Дюрвиль ({{lang-fr|Jules Dumont d'Urville}}) етәкселегендәге француз экспедицияһы асҡан. === Хәҙерге осор һәм фән фәндәре === Был биләмәләрҙең береһендә лә даими йәшәгән халыҡ юҡ. Унда тик алмашынып торған хәрби хеҙмәткәрҙәр, метеорологтар һәм төрлө ғилми тикшеренеү үҙәктәренең ғалимдары ғына эшләй. [[Франция]] был ерҙәрҙә үҙенең суверенитетын һаҡлау менән бергә, [[Антарктика]] килешеүенә ярашлы, төбәкте фән һәм тыныслыҡ биләмәһе булараҡ файҙалана. 2019 йылда Көньяҡ утрауҙар үҙенең бай тәбиғәте һәм уникаль хайуандар донъяһы арҡаһында [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫы ({{lang-ru|Всемирное наследие ЮНЕСКО}}) исемлегенә индерелде<ref name="UNESCO">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/fr/list/1603/ |title=Terres et mers australes françaises |publisher=UNESCO World Heritage Centre |accessdate=2026-08-08 |lang=fr}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{countries-stub}} 4pxa0bqy7ea4gaxir45da0ovfeu9efh 1301997 1301996 2026-08-07T19:38:29Z Shirshikay 48080 1301997 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Францияның Көньяҡ һәм Антарктика биләмәләре (ФКАБ)''' ({{lang-fr| Terres australes et antarctiques françaises}}, ҡыҫҡаса TAAF) — [[Һинд океаны]]ның көньяҡ өлөшөндәге утрауҙарҙан һәм Антарктиданың бер өлөшөнән торған Францияның махсус диңгеҙ аръяғы биләмәһе. == Тарихы == === Асылыу тарихы === Был төбәктәр исемлегендәге [[Амстердам утрауы]] иң беренсе булып 1522 йылда испан диңгеҙселәре тарафынан асыла. Көньяҡ һыуҙарҙа урынлашҡан Крозе һәм Кергелен архивтарын исә XVIII быуатта француз тикшеренеүселәре башлап күрә. 1772 йылда Марк Жозеф Марион-Дюфрен ({{lang-fr|Marc Joseph Marion du Fresne}}) — Крозе утрауҙарын, ә Ив-Зожеф Кергелен ({{lang-fr|Yves-Joseph de Kerguelen de Trémarec}}) үҙ исеме менән аталған Кергелен архипелагын аса һәм уны [[Франция]] короллеге биләмәһе тип иғлан итә. [[Антарктида]] континентындағы Адели ерен иһә 1840 йылда Жюль Дюмон-Дюрвиль ({{lang-fr|Jules Dumont d'Urville}}) етәкселегендәге француз экспедицияһы асҡан. === Хәҙерге осор һәм фән фәндәре === Был биләмәләрҙең береһендә лә даими йәшәгән халыҡ юҡ. Унда тик алмашынып торған хәрби хеҙмәткәрҙәр, метеорологтар һәм төрлө ғилми тикшеренеү үҙәктәренең ғалимдары ғына эшләй. [[Франция]] был ерҙәрҙә үҙенең суверенитетын һаҡлау менән бергә, [[Антарктика]] килешеүенә ярашлы, төбәкте фән һәм тыныслыҡ биләмәһе булараҡ файҙалана. 2019 йылда Көньяҡ утрауҙар үҙенең бай тәбиғәте һәм уникаль хайуандар донъяһы арҡаһында [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫы ({{lang-ru|Всемирное наследие ЮНЕСКО}}) исемлегенә индерелде<ref name="UNESCO">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/fr/list/1603/ |title=Terres et mers australes françaises |publisher=UNESCO World Heritage Centre |accessdate=2026-08-08 |lang=fr}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{countries-stub}} ke123lnskk5huvmh3kymdlcsbsek8p7 0 65487 1301991 1288610 2026-08-07T18:12:16Z Aqyal batyr 48210 1301991 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{БМ|Ибраһим (мәғәнәләр)}} [[Файл:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|thumb|Израилдең [[Хеврон]] ҡалаһындағы Ибраһим ҡәбере]] '''Ибраһим''' ({{lang-ar|إبراهيم}}, ''уҡыла:'' Ibrāhīm, {{lang-he|אברהם}}, ''уҡыла:'' ʼAḇrāhām) — яҡынса б. э. т. XX быуатта йәшәгән дини шәхес. [[Ислам]] динендә Пәйғәмбәр булараҡ, [[йәһүдилек]] һәм [[христианлыҡ]]та иһә [[Ибраһим|бөйөк дини зат]] буларак ололоҡлана. [[Исхаҡ]] һәм [[Исмәғил]]дең атаһы. [[Ғәрәптәр|Ғәрәп]] һәм [[Йәһүдтәр|йәһүд]] халыктарының тәү атаһы булып иҫәпләнә. [[Ҡөрьән]]дә Ибраһим исемле, Мәккәлә иңгән (28, 29 аяттарҙан ҡала) һәм 52 аяттан торған, 14-се сүрә бар. Ул Ибраһим Пәйғәмбәрҙең был сүрәлә Аллаһы тәғәләгә ҡылған доғаһы өсөн шулай атала. [[Файл:Schnorr von Carolsfeld Bibel in Bildern 1860 024.png|thumb|left|200px|[[Хоҙай]] Ибраһимға йондоҙҙарҙы һанарға ҡуша ([[:en:Julius Schnorr von Carolsfeld]]'ның гравюраһы, 1860 йылгы ''Bible in Pictures/Рәсемле Библия'')]] ==Ибраһим Пәйғәмбәр== '''Ибраһи́м''' ({{lang-ar|ابراهيم}}) [[Ислам]]да - Пәйғәмбәр, ул Тәураттағы Ибраһим шәхесенә тура килә. [[Ҡөрьән]] буйынса Ибраһим Пәйғәмбәр - [[хәниф]], йәғни бер Аллаһыға табынған. {{Коран/Цитата | Эй һеҙ, китап әһелдәре! Ни өсөн Ибраһим тураһында һүҙ көрәштерәһегеҙ? Әт-Тәүрат менән Әл-Инжил унан һуң ғына иңдерелде бит. Әллә һеҙ аңламайһығыҙмы? Бына һеҙ белгән нәмәгеҙ тураһында һүҙ көрәштерәһегеҙ: ни өсөн һуң белемегеҙ булмаған нәмәләр тураһында ла һүҙ көрәштерәһегеҙ? Ысынлап та, һеҙ белмәйһегеҙ, ә Аллаһ белә! Ибраһим йәһүҙи ҙә, насрани ҙа түгел, ләкин инанған [мосолман] хәниф ине һәм мөшриктәрҙән түгел ине.|3|65| 67 |тәржемә=башҡортса}} Динебеҙҙә телгә алынған бөйөк Пәйғәмбәрҙәребеҙҙең береһе – Ибраһим ғәләйһиссәләм. Тап бына ошо әүлиә заттан бөгөн донъя халҡының күпселеге тотҡан ибраһими (аврамистик) диндәр таралған да инде. Ибраһими диндәргә, мәғлүм булыуынса, йәһүди, нәсрани, ислами инаныстар инә. Ҡөрьән Кәримдең “Ниса” сүрәһенең 125-се аятында Ибраһим хаҡында былай тип әйтелә: “Дин йәһәтенән үҙенең нәфесен Аллаһы Тәғәлә өсөн тапшырыусынан кем яҡшыраҡ? Шул кешелер: үҙе изгелек ҡылды һәм Ибраһим Пәйғәмбәрҙең диненә эйәрҙе. Аллаһы Тәғәлә Ибраһим Пәйғәмбәрҙе Үҙенә дуҫ итеп тотто, йәғни, уны ихтыяр ҡылды һәм уға күп кирәмәттәр бүләк итте.” Ибраһим Пәйғәмбәр дине – ул Ислам дине. Ҡөрьән Кәримдә Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһи үә сәлләм үҙенең яңы дин ижад итмәүен, ә бәлки Аллаһы Хаҡ Тәғәлә уға Ибраһим Пәйғәмбәр динен тергеҙеү бурысын йөкмәтеүе хаҡында ҡат-ҡат иҫкәртә. Үрҙә килтерелгән аятта Ибраһим Пәйғәмбәрҙе Аллаһы Тәғәләнең дуҫ итеп тотоуын иҫбатлаусы риүәйәт тә бар. Был олуғ зат йәшәгән заманда йот әфаты килә һәм йомартлығы, шәфҡәтлелеге менән дан тотҡан Ибраһим Пәйғәмбәр үҙенә лә ҡалдырмай, бар игенен, ризығын кешеләргә тарата ла бөтә. Үҙе ла асыға башлағас, ул Мысырҙағы (Египеттағы) дуҫынан ярҙам һорап, бер нисә дөйә ебәрә. Тегеһе: “Беҙҙең үҙебеҙҙә лә аслыҡ. Ибраһим үҙенә генә һораһа, бирер инем, кешеләргә таратыр булғас, бирмәйем”, - тип, ылауҙы бер нәмәһеҙ кире бора. Ҡалаға буш ҡул менән инергә оялып, Ибраһим ебәргән кешеләр тоҡтарға ҡом тейәп ҡайталар. Пәйғәмбәр ҡайғылы хәлдә ғибәҙәтханаға йүнәлә. Шул мәл ҡатыны Сара уянып китә лә, тулы тоҡтарҙы күреп, шатланып, береһен асып ебәрә һәм … гәрәбәләй ялтырап ятҡан бойҙай күрә. Икмәк бешереп, кешеләрҙе туйындырыуына ире ҡайта, ризыҡты ҡайҙан алыуын һорай. “Мысырҙағы дуҫыңдан”, - тигән яуап ишеткәс, Пәйғәмбәр барыһын да аңлай һәм: “Эйе, хазинаһы һис кәмемәй торған дуҫтан килгән”, - тип әйтә. Ибраһим Пәйғәмбәр поттарға табыныусыларға, мәжүсиҙәргә ҡаршы көрәш алып бара. Улары иһә хаслашып, Пәйғәмбәрҙе утта яндырырға ниәтләй. Әммә ялҡын рәсүлгә ҡағылмай ҙа, гөл баҡсаһына әүерелә. Был хаҡта Ҡөрьән Кәримдең “Саффәт” сүрәһендә бәйән ителә. Уттан тере сыҡҡас, Ибраһим Пәйғәмбәр Алланың ҡушыуы буйынса Шам (Дамаск) еренә йүнәлә һәм шунда фирғәүен уның ҡатыны Сараға Һәжәр исемле (Тәүратта – Агарь) хеҙмәтсе ҡатын бүләк итә. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Һәжәр инәбеҙҙең ниндәйҙер ҡәбилә батшаһы ҡыҙы булып, әсиргә төшөү сәбәпле, ҡол булып китеүе бәйән ителә. == Ибраһимдың тормошо == === Бала сағы һәм йәшлеге === Ибраһим бала сағын мәмерйәлә бер үҙе генә йәшәп үткәргән һәм ризыҡ килтереп торған әсәһенән башҡа кешене күрмәгән. Бер мәл ул әсәһе артынан атаһы йәшәгән ергә килгән. Ҡөрьән буйынса ул [[Азар]] исемле булған. Донъя уға яңы яҡтан асылған һәм уны танып белеүгә ынтылыш тыуҙырған. Кешеләрҙең төрлө көстәргә, планеталарға табыныуын күргән. Ибраһим пәйғәмбәр кафырҙарға һәм мәжүсиҙәргә [[Аллаһ]]ыға ышанырға кәрәклеген ҡурҡмай әйткән, бер ғибәҙәтханаға инеп, ундағы һынташтарҙы ҡырып сыҡҡан. Бының өсөн ҡаты яза бирергә тейеш булалар. Ибраһимды утҡа ташлайҙар, әммә [[Аллаһ]] ялҡындарҙы һалҡынайта һәм Пәйғәмбәр бер зыян күрмәй уттан килеп сыға. Ибраһим [[Месопотамия]]ны ҡалдырып [[Ханаан]]ға юллана, бер Аллалыҡҡа өндәп, дәғүәт алып бара. === Ҡартлығы һәм Ибраһимға төшкән һынауҙар === Ҡартайған көнөндә Ибраһим Пәйғәмбәргә Аллаһ ике ул бирә. * Беренсеһе — [[Исмаил (ислам)|Исмәғил]] — ғәрәптәрҙең тәү атаһы. * Икенсеһе — [[Исхак]] - йәһүдтәрҙең тәү атаһы. ==== Ибраһимдың улдары тыуыуы ==== Был тарих [[Библия|Тәүраттағы]] кеүек үк тиерлек һүрәтләнә. Ибраһим (Авраам) шулай уҡ үҙ кешеләре һәм ҡатыны Сарра менән '''бер Аллалыҡ'''ҡа, иманға өндәп йөрөй. Ҡатыны Сарра түлһеҙ була, бала тапмай. * [[Алла (теизм)|Алланың]] ҡушыуы буйынса Ибраһим тыуған яҡтарын ҡалдырып, Ханаанға йүнәлә. Ханаанда аслыҡ була, һәм улар Мысырға юл тота. Шунда ул хеҙмәтсе ҡатын Һәжәрҙе осрата һәм ҡатыны Сарраның рөхсәте менән кәнизәк итеп ала. Һәжәрҙең улы тыуа. Уға Исмәғил тип ҡушалар. ==Ибраһимдың тәҡүәлеген һынау== Исмәғил сабый сағында Аллаһы тәғәлә Ибраһим Пәйғәмбәргә балаһы менән уның әсәһен сүлдә ҡалдырырға бойора. [[Тихама]]ла Һәжәр монотеизмға өндәргә тейеш була. Аллһы тәғәлә үҙенең берҙән-бер сабыйынан айырыла, был '''икенсе һынау''' була. Сабый менән әсә янына Ябраил фәрештә төшә һәм уның табаны аҫтында сүлдә ҡалған әсә менән сабый янында шишмә атылып сыға. Был Зәмзәм шишмәһе була. * Исмәғил бер аҙ үҫкәс, Ибраһим Пәйғәмбәр Исмәғил улы янына барырға йыйына. Аллаһы тәғәлә уға улын ҡорбанға килтерергә ҡуша. Ҡөрьәндә былай бәйән ителә: {{Коран/Цитата |«Әй улым! миңә төшөмдә һине боғаҙларға әмер бирелде. Һин был турала уйлап ҡара әле.Был хаҡта һинең фекерең нисек булыр икән?" Атаһының был һүҙен ишеткәс, Исмәғил : «Атайым! Һин Аллаһ әмер иткәнде ҡыл! Әгәр Аллаһ һиңә улыңды боғаҙларға бойорған икән, боғаҙла мине. Аллаһ теләһә, мин сабыр булырмын" Улар икеһе лә Аллаһтың әмеренә буйһонғас, булырға тейешле эш тип ҡылынды һәм Ибраһим Исмәғилдеү үтенесе буйынса уны ергә йөҙтүбән ятҡырҙы. Боғаҙлаған ваҡытта күҙҙәре улының йөҙөн күреп, аталыҡ шәфҡәте өҫтөнлөк алып, Аллаһтың әмеренә кәмселек булмаһын өсөн. Ибраһим күңелен баҫынҡы итеп, Исмәғилдең ҡулдарын һәм аяҡтарын бәйләне һәм бысағын муйынына ҡуйып ышҡыны, ни ҡәҙәр көс менән ышҡыһа ла, бысаҡ Исмәғилдең муйынын киҫмәне. Һәм беҙ былай тип өндәштек: «Әй Ибраһим! Һин минең фарманымды еренә еткерҙең. Беҙҙең әмерҙә икеләнмәнең. Михнәт һәм ҡайғынан һуң, беҙ изгелек ҡылыусыларға рәхәтлек һәм шатлыҡ бирербеҙ. Дөрөҫлөктә, Ибраһимға улын боғаҙларға бойороуыбыҙ, әлбиттә, бер һынау ине" |37|102| 106 |тәржемә=башҡортса}} * '''Ибраһим''' Пәйғәмбәрҙең улы '''Исмәғилде''' ҡорбан итергә әҙер тороуы өсөн Аллаһ уны улы Исхаҡ тыуасағы менән ҡыуандыра, сөнки Йәнәби Хаҡҡа кеше ҡорбаны түгел, ә уның үҙен Аллаһ хаҡына ҡорбан итергә тороуы ҡиммәт. Тиҙҙән ул улы Исмәғил менән [[Ҡәғбә]]тулла мәсетен төҙөй һәм кешеләргә хаж ғәмәлдәрен аңлата. Ибраһим кешелеккә [[Аллаһ]] динен килтерә. Исламда ла, христианлыҡта ла Ибраһим Пәйғәмбәрҙең улын ҡорбанға килтереүе һүрәтләнә. Әммә христианлыҡта Исхаҡ тураһында һүҙ барһа (Тәүрат|Йәш|22:2), Исламда Исмәғил улы тураһында әйтелә, һәм был сүрәлә эҙмә-эҙлекле күрһәтелә:башта Исмәғилде ҡорбан итеү тарихы бәйән ителә лә, шунан Исхаҡ тыуасағы менән һөйөндәрәлә, тиелә. Христианлыҡтан айырмалы, был хәл [[Мәккә]] менән бәйләп бирелә. Хәл иткес мәлдә күктән бер ҡусҡар төшөрөлә, уны ҡорбан итергә бойорола. Ошо ваҡиға айҡанлы [[мосолмандар]] йыл да `Ид ал-Адха ([[Ҡорбан байрамы]]) үткәрә. Тап шул айҙа [[Хаж|Мәккәгә хаж]] ҡылына. == Әҙәбиәт == * Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән// Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. - Ҡазан:2004 йыл * {{ВТ-ЭСБЕ|Авраам}} * {{источник/КЕЭ}} * {{книга |автор= И. Р. Тантлевский. |заглавие = История Израиля и Иудеи до разрушения Первого Храма |оригинал = |место = СПб. |год = 2005 |издательство = Издательство С.-Петербургского Университета |isbn = 5-288-03735-3 }} == Һылтанмалар == {{Портал|Шәхестәр}} {{Навигация |Тема = Авраам |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Жития святых (Димитрий Ростовский)/Октябрь/9#Житие святого праведного Авраама |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Category:Abraham |Метавики = |Проект = }} * {{ЭЕЭ|10045|Авраам}} * Статья [http://www.pravenc.ru/text/62850.html «Авраам»] в [http://www.pravenc.ru Православной энциклопедии] * Статья [http://www.newadvent.org/cathen/01051a.htm «Авраам»] в [http://www.newadvent.org/cathen Католической энциклопедии] * [http://apokrif.fullweb.ru/apocryph2/ts-abr.shtml Смерть Авраама (Завещание Авраама)] — ветхозаветный апокриф об Аврааме * [http://www.machanaim.org/tanach/in_2i.htm «Две истории сотворения мира»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323173401/http://www.machanaim.org/tanach/in_2i.htm |date=2008-03-23 }}, П.Полонский * Глава [http://www.judaicaru.org/limudim/limudim_2_2.html Авраам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420081929/http://www.judaicaru.org/limudim/limudim_2_2.html |date=2014-04-20 }} из книги р. А. Штейнзальца «Библейские образы» * Тема [http://www.judaicaru.org/limudim/avraam.html Авраам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925225423/http://judaicaru.org/limudim/avraam.html |date=2010-09-25 }} для самостоятельного изучения по программе «Лимудим» * [https://web.archive.org/web/20110815054441/http://guide21.ru/PDF-Documents/Derech%20Avot%20Map%20for%20Program.pdf Дороги праотцев] * Глава [http://tarasskeptic.blogspot.com/2011/09/1.html «В поисках патриархов»] из книги И.Финкельштейна и Н. А. Зильбермана «Раскопанная Библия. Новая точка зрения археологии на древний Израиль и происхождение его священных текстов» <!-- {{Авраам}} {{Род от Адама}} {{Библейские пророки|Пятикнижие}} --> [[Категория:Месопотамияла тыуғандар]] [[Категория:Тәү аталар]] [[Категория:Авраам]] [[Категория:Йәшәйеш китабы]] [[Категория:Иудаистик мифология]] [[Категория:Ислам Пәйғәмбәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]] l55oi4x2v2m36xwt3sdez5qdqp5m6dj 0 67858 1302016 1299532 2026-08-07T22:49:32Z Shirshikay 48080 яңыртыу 1302016 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''А́зия''' — Ер йөҙөнөң иң ҙур киҫәге, [[Европа]] менән бергә [[Евразия]] ҡитғаһын хасил итә<ref name="autogenerated1">{{РП}}</ref>. Майҙаны (утрауҙар менән бергә) — 43,4 млн км² самаһы<ref name="autogenerated1">{{РП}}</ref>. Халҡы — 4,2 млрд кеше (2012) (Ер халҡының 60,5 %). Азия донъяның үҫеш кисереүсе иң ҙур төбәге булып тора<ref>[http://russian.china.org.cn/russian/233641.htm Цзэн Цинхун: Ҡытай Азия илдәре менән бергә үҙ-ара хеҙмәттәшлекте нығырытға ниәт тота<span class="notranslate hidefromparserselfclosedtags">FORMAT_PLACEHOLDER_0</span>]</ref>. == Атамаһының килеп сығышы == [[Хеттар]] дәүерендә [[Кесе Азия]]ның төньяҡ-көнбайышында Ассув батшалығы була<ref>История Древнего Востока. Кн.1. Ч.2. С.149, 188</ref>. Хеттарҙың уны еңеүе тураһында Тудхалияс IV анналдарында телгә алынған. Грек эпосында был батшалыҡ троялыларҙың союздашы Асий батша аша кәүҙәләндерелә. Грек мифологияһында Асия исемен Океанида, [[Прометей]]ҙың ҡатыны, йөрөтә, мифологияға ярашлы, донъя киҫәгенең атамаһы шунан килеп сыҡҡан. [[Геродот]] осорона инде гректарҙа был донъя киҫәге Асия (Азия) тип йөрөтөлгән. == Урыны һәм сиктәре == Азияның материк өлөшө нигеҙҙә көнсығыш ([[Чукот ярымутрауы]] ғына иҫкәрмә булып тора) һәм төньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Азия [[Африка]] менән Суэц муйыны аша тоташҡан, [[Төньяҡ Америка]]нан уны тар ғына [[Беринг боғаҙы]] айыра. Ситке нөктәләрҙең географик координаттарын «Төп мәғлүмәттәр» киҫәгендә ҡара. === Европа менән Азия сиге === {{Төп мәҡәлә|Европа менән Азия араһындағы сик}} [[Файл:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|Европә менән Азияның Халыҡ-ара Географик Йәмғиәте тарафынан танылған сиге (A хәрефе аҫтындағыһы, ә башҡа хәрефтәр менән кире ҡағылған варианттар билдәләнгән)]] Донъяның был киҫәктәре араһында тәү тапҡыр сик билдәләү [[Боронғо Греция]] дәүеренә ҡарай. Фараз ителеүенсә, боронғо грек географы Гекатей Милетский донъяны Европа менән Азияға бүлгән тәүге ғалим булған: үҙенең ''«Ерҙәрҙе һүрәтләү»'' тигән хеҙмәтендә ул Фасис йылғаһы ([[Грузия]]ла Риони йылғаһы) һәм [[Урта диңгеҙ]] аша улар араһында сик үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=31}}. Европа менән Азия араһында сик үткәреү мәсьәләһен донъяны өс киҫәккә (Европа, Азия һәм Ливияға){{sfn|Чубарьян|2005|p=31-33}} бүлгән [[Геродот]], Фукидид, Изократ, Полибий (Европа һәм Азия сиген ''«Дөйөм тарих»'' тигән хеҙмәтендә Танаис ([[Дон]]){{sfn|Чубарьян|2005|p=34}} аша үткәргән), [[Страбон]] (''«География»'' тигән хеҙмәтендә шулай уҡ Танаис буйлап сик үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=34}}) кеүек боронғо грек ғалимдары күтәрә. Үҙ сиратында, боронғо Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний ике донъя киҫәге араһындағы сикте Понт менән [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] араһындағы муйын ([[Кавказ тауҙары]]), Киммерия Боспоры (Керчь боғаҙы) һәм Меотида ([[Азов диңгеҙе]]) буйлап үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=34}}. [[XVIII быуат]]ҡа тиклем Европа менән Азия араһындағы сиктең Азов диңгеҙе һәм Дон буйлап үткән өлөшө шик аҫтына алынмай һәм Козьма Индикоплов (VI быуат), Мартин Бельский (1550 йыл), Герард Меркатор (XVII быуат), [[Михаил Ломоносов]] (XVIII быуат) хеҙмәттәрендә раҫлау таба. Ләкин шул осорҙа уҡ башҡа фекерҙәр ҙә була. Мәҫәлән, [[Урта быуаттар]]ҙағы ғәрәп сығанаҡтары Европаның көнсығыш сиге тип Итил ([[Иҙел|Волга]]) һәм [[Кама]] йылғаларын һанаған<ref name="rgo">{{cite web|url=http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/|title=Евро-Азиатская граница: история вопроса и современные представления|author=Чибилёв А.А.|publisher=Русское Географическое Общество|accessdate=2012-03-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/66HZtx7n2|archivedate=2012-03-19}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130417172902/www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ |date=2013-04-17 }}</ref>. XVIII быуатҡа башҡа төрлө фекерҙәр күбәйә төшә. Әйтәйек, француз картографы {{нп5|Делиль, Гийом|Гийом Делиль|en|Guillaume Delisle}} Европаның көнсығыш сиген [[Обь]] буйлап, ә урыҫ хеҙмәтендәге немец сәйәхәтсеһе Иоган Георг Гмелин менән француз географы Жан Жак Элизе-Реклю Енисей буйлап үткәрә. 1730 йылда ''«Европа менән Азияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре»'' тигән китапта швед ғалимы [[Филипп Иоганн Страленберг]] тарафынан беренсе тапҡыр Азия һәм Европа араһындағы сикте [[Урал тауҙары]]ның һыу бүленеше буйлап, ә [[Көньяҡ Урал]]дан ары — Дөйөм Һырт, Һамар, [[Волга|Волга (Иҙел)]] йылғалары буйлап Камышинға һәм артабан Дон буйлап үткәреү идеяһы тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта сикте Урал буйлап үткәреү фекерен белдереүҙә Страленбергтың беренселегенә ҡарата урыҫ ғалимы [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]] дәғүә белдерә, ул үҙе был идеяны 1720 йылда уҡ әйтеүен хәбәр итә<ref name="rgo"></ref>. 1745 йылда ''«Рәсәй лексиконы»'' нда ул былай тип яҙа: {| |{{начало цитаты}}Сикте Вайгач тарлығынан Бөйөк Билғау һәм Яйыҡ буйлап аҫҡа, Каспий диңгеҙе аша Кума йылғаһы йәки Таурис тауҙарына тиклем үткәреү күпкә яҡшыраҡ һәм тәбиғирәк булыр ине. {{конец цитаты|источник=В.Н. Татищев. «Рәсәй лексиконы»}} {{oq|ru|{{начало цитаты}}Весьма приличнее и натуральнее провести границу от узкости Вайгач по Великому Поясу и Яику вниз через море Каспийское до реки Кумы или гор Таурисских. {{конец цитаты|источник=В.Н. Татищев. «Российский лексикон»}} }} |} Артабан Азия менән Европа араһында сикте Урал буйлап үткәреү Ф. А. Полунин (1773), С. И. Плещеев (1793), [[Фальк Иоганн Петер|И. П. Фальк]] (1824), Г. Е. Щуровскийҙың (1841) ғилми хеҙмәттәрендә сағылыш тапты<ref name="rgo"></ref>. Шул уҡ ваҡытта был ике донъя киҫәге араһындағы көнсығыш сиктең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә айырма ҙур була: [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] (1773) уны [[Урал йылғаһы]]ның урта ағымынан [[Дөйөм Һырт]]тың көньяҡ битләүҙәре, [[Волга]], Эргени һәм Маныч йылғаһы буйлап үткәрә, бөтөн Каспий буйы уйһыулығын Азияға беркетә; Г. Ф. Миллер (1750) менән Ф. А. Полунин (1773) — Дон, Волга, Кама, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм артабан Урал һырты буйлап; С. И. Плещеев (1793) менән И. Ф. Гакман (1787) Эмба йылғаһы буйлап үткәрә<ref name="rgo"></ref>. XIX—XX быуаттарҙа сик мәсьәләһе артабан үҫеш ала. 1850 йылда Германия ғалимы [[Александр Гумбольдт]], Европа — ул Азияның бер өлөшө, сөнки Европа менән Азия араһында сик юҡ, тигән фекерҙе әйтә. Үҙ сиратында, француз географы П. Гуру ''«Азия»'' тигән китабында (1956): «Европа — Азияға ҡараған ярымутрау, ә Азия — яһалма төшөнсә…», — тип белдерә, У. Паркер иһә ''«Европа: как далеко?»''<ref name="rgo"></ref> тигән китабында (1960), Европа һәм Азия тигән ике материк юҡ, Евразия тигән берәү генә бар, тигән ҡарашты сағылдыра<ref name="rgo"></ref>. Совет фәнендә Европа менән Азия сиге мәсьәләһе 1950—1960-сы йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Мәскәү филиалы эшмәкәрлегендә үҫеш ала. Был юҫыҡта Ю. К. Ефремов (1958), В. И. Прокаев (1960) һәм Э. М. Мурзаев (1963) төп хеҙмәттәрҙең авторҙары булып тора. Ю. К. Ефремов 1958 йылда СССР География йәмғиәте Мәскәү филиалының мәктәп һәм физик география бүлексәһе ултырышындағы докладында, Азия менән Европа араһындағы сик мәҙәни-тарихи мәғәнәгә генә эйә, улар араһында тәбиғи сик юҡ, Урал да, Кавказ да донъяның ике киҫәге араһында сик булып хеҙмәт итә алмай, тип раҫлай<ref name="rgo"></ref>. Һөҙөмтәлә ултырышта бөтә совет дәреслектәрендә сағылыш тапҡан тәҡдим ҡабул ителә<ref name="rgo"></ref>: {| |{{начало цитаты}}Европа менән Азия сиген Уралдың һәм Мугалжарҙың көнсығыш итәге, артабан Эмба йылғаһы, Каспийҙың төньяҡ яры, Кума-Маныч уйпаты һәм Керчь боғаҙы аша Азов диңгеҙен Европа биләмәһендә ҡалдырып үткәреү тәҡдим ителә. {{oq|ru|{{начало цитаты}}Рекомендовать проводить границу Европы и Азии по восточной подошве Урала и Мугоджар, затем по реке Эмбе, по северному берегу Каспия, по Кумо-Манычской впадине и Керченскому проливу, оставляя Азовское море в пределах Европы.}} |} Әлеге ҡарарҙы В. И. Прокаев тәнҡитләй (1960), ул был тәҡдимдең физик-географик тулылыҡ принцибын боҙоуын раҫлай. Уның фекеренсә, был принципҡа ярашлы, сик Урал иленең (тулыһынса Европала ята) көнсығыш ситенән һәм Каспий буйы уйһыулығы менән Туран иленең (Азияға ҡарай) төньяҡ-көнбайыш ситенән үткәрелергә тейеш<ref name="rgo"></ref>}. Ошоға ҡарамаҫтан, В. И. Прокаев был тасуирламаны Азия менән Европа араһындағы сик тип һанамай, сөнки ул йәшәп килгән традицияларға, атап әйткәндә, Урал тауҙарының һыу бүленеше, [[Урал (йылға)|Урал йылғаһы]], Ҙур Кавказдың һыу бүленеше һәм Керчь боғаҙы буйлап үткәрелгән сиккә ҡаршы килә<ref name="rgo"></ref>. Азия менән Европа сиге мәсьәләһенә үҙ хеҙмәтендә совет ғалимы Э. М. Мурзаев (1963) ҡағыла. Донъяның был ике киҫәге араһында сикте антропологик, тарихи, лингвистик һәм этнографик нигеҙҙәрҙә үткәреп булмаҫын билдәләп, ул ике вариант тәҡдим итә. * Беренсе вариант — сәйәси-административ рубеждар нигеҙендә. Уға ярашлы, Азия менән Европа араһындағы сик — Грузия һәм [[Әзербайжан|Азербайжан]]дың ([[Каспий диңгеҙе]] тулыһынса Азияға ҡарай) дәүләт сиктәре, артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре буйлап [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенә]] тиклем бара. Силәбе, Свердловск, Төмән өлкәләре, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтары тулыһынса Азияға ҡарай. Кар диңгеҙе, был вариант буйынса, тулыһынса Азияға, Яңы Ер архипелагы Европаға инә. * Икенсе вариант — физик-географик рубеждар нигеҙендә.<ref name="rgo"></ref>Ул «Кавказ — Каспий — Урал йылғаһы — Урал һырты» формулаһына нигеҙләнә<ref name="rgo"></ref>. Хәҙерге осорҙа Азия менән Европа араһындаға сик бәхәсле булып ҡалыуын дауам итә. Рәсәй география сығанаҡтарында Европа менән сикте, ҡағиҙә булараҡ, [[Урал тауҙары]] һыу бүленеше, Мугалжар, Эмба йылғаһы, унан һуң [[Каспий диңгеҙе]], Аракс йылғаһы, [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]] диңгеҙҙәре, [[Босфор]] һәм [[Дарданелдар]] боғаҙҙары буйлап үткәрәләр. Рәсәйҙә статистик-иҡтисади хисаплауҙарҙа Азия менән Европа сиге [[Архангельск өлкәһе]]нең, [[Коми Республикаһы]]ның, [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] һәм [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәләре]]нең көнсығыш административ сиктәре һәм артабан Рәсәй менән [[Ҡаҙағстан]]дың дәүләт сиктәре, [[Дағстан]]дың, [[Ставрополь крайы|Ставрополь]] һәм [[Краснодар крайы|Краснодар]] крайҙарының төньяҡ административ сиктәре буйлап үткәрелә{{sfn|Кондрашов|2008|p=210}}. === Азия менән Африка араһындағы сик === [[Файл:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|250px|Азия космостан]] Азия менән Африка араһында сикте билдәләүгә тәүге ынтылыштар [[Боронғо Греция]] дәүеренә ҡарай {{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Ғәҙәттә ул [[Нил]] йылғаһы буйлап үткәрелә, ләкин [[Геродот]] б.э.т. V быуатта [[Мысыр]] территорияһын Азия һәм Африка өлөштәренә бүлеүгә ҡаршы була, шунлыҡтан был сикте Мысырҙың көнбайыш сиге буйлап үткәреп, уны тулыһынса Азияға индерә{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Үҙ сиратында [[Страбон]] сикте [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һәм Синай ярымутрауында ятҡан Бардавиль күле тамағы араһындағы [[Урта диңгеҙ]] менән тоташҡан муйын буйлап билдәләй{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Боронғо Рим дәүерендә һәм Урта быуаттарҙа ҡайһы бер ғалимдар сикте Суэц муйыны буйлап үткәрә, ләкин күпселек йә Нилды, йә Мысырҙың көнбайыш сиген сик тип һанауҙы дауам итә{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Хәҙерге заманда Азия менән Африка араһында сик Суэц муйыны йә [[Суэц каналы]] буйлап үтә. Һөҙөмтәлә, Мысырҙың Синай ярымутрауында урынлашҡан өлөшө — Азияға, ә ҡалған өлөшө Африкаға инә. == География == {| align="center" class="standard" |- | Майҙаны: |43475 мең км² (утрауҙарҙы ла индереп)<ref name="autogenerated1"></ref> |- | Утрауҙарҙың майҙаны: | 2001 мең км² |- | Диңгеҙ кимәленә ҡарата уртаса бейеклек: | 960 метр |- | Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң юғары бейеклек: | 8 848 метр ([[Эверест]] тауы) |- | Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң тәпәш бейеклек: | −405 метр ([[Үле диңгеҙ]] кимәле) |- | Иң төньяҡ нөктә: | Челюскин мороно<br /> 77° 43' так как<br /> 104° 18' ксш оҙ. |- | Иң көньяҡ нөктә: | Пиай мороно<br />1° 16' так как<br /> 103° 30' ксш оҙ. |- | Иң көнбайыш нөктә: | Баб мороно<br />39° 29' так как<br /> 26° 04' ксш оҙ. |- | Иң көнсығыш нөктә: | Дежнёв мороно<br /> 66° 05' так как <br /> 169° 40' кбш оҙ. |- | Азияның географик үҙәге<br />эргәһендәге ҡалалар: | [[Иркутск]], [[Ҡыҙыл (ҡала)|Ҡыҙыл]] |} Азия [[Төньяҡ Боҙло океан|Төньяҡ Боҙло]], [[Һинд океаны|Һинд]] һәм [[Тымыҡ океан]]дар, шулай уҡ — көнсығышта — [[Атлантик океан]]дың материк эсендәге диңгеҙҙәре ([[Азов диңгеҙе|Азов]], [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]], [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]], [[Эгей диңгеҙе|Эгей]], [[Урта диңгеҙ]]ҙәр) менән йыуыла. Шуның менән бергә эске аҡманың киң өлкәләре лә бар — [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] һәм [[Арал диңгеҙе|Арал]] диңгеҙҙәренең, [[Балхаш]] күленең һ. б. [[Байкал]] күле эсәр һыу боло буйынса донъялағы бөтә күлдәрҙе үтеп китә; [[Байкал]]да донъя эсәр һыу болоноң 20 % тупланған (боҙлоҡтарҙы һанамайынса). [[Үле диңгеҙ]] донъялағы иң тәрән тектоник сөңгөл булып тора (диңгеҙ кимәленән − 405 метр түбән). Азия ярҙары ярайһы уҡ әҙ бүлгеләнгән, ҙур ярымутрауҙар бар — [[Кесе Азия]], [[Ғәрәбстан ярымутрауы|Ғәрәбстан]], [[Һиндостан субконтиненты|Һиндостан]], [[Корея ярымутрауы|Корей]], [[Камчатка]], [[Чукот ярымутрауы|Чукот]], [[Таймыр]] һ. б. Азия ярҙарына янында ([[Зонд утрауҙары|Оло Зонд]], [[Яңы Себер утрауҙары|Яңы Себер]], [[Сахалин]], [[Төньяҡ Ер]], [[Тайвань (утрау)|Тайвань]], Филиппин, Хайнань, Шри-Ланка, Япон утрауҙары һ. б.) ҙур утрауҙар бар, уларҙың бөтәһенең майҙаны бергә 2 млн км². Азия аҫтында дүрт мөһабәт платформа — Ғәрәстан, Һиндостан, Ҡытай һәм Себер платформалары ята.<ref name="БСЭ">{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/|заглавие=Азия (часть света)}}</ref>Б Был донъя киҫәге территорияһының ¾ өлөшөн тауҙар һәм яйлалар биләй, айырыуса бейектәре Үҙәк һәм Урта Азияла тупланған<ref name="БСЭ">{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/|заглавие=Азия (часть света)}}</ref>. Дөйөм алғанда, Азия — бейеклектәрҙең абсолют нөктәләре буйынса ифрат ҡапма-ҡаршылыҡлы төбәк<ref name="БСЭ"></ref>. Бер яҡтан, бында донъяның иң бейек түбәһе — [[Джомолунгма]] тауы (8848 м) урынлашҡан, икенсе яҡтан, иң тәрән сөңгөлдәр — тәрәнлеге 1620 метрға еткән [[Байкал]] күле һәм диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк Үле диңгеҙ ошо уҡ донъя киҫәгендә<ref name="БСЭ"></ref>. Көнсығыш Азия — әүҙем [[вулкан|янартауҙар]] төбәге. Азия төрлө ҡаҙылма байлыҡтарға (айырыуса — яғыулыҡ-энергетика сеймалына) бай. Азия территорияһында [[Климат|климатты]]ң бөтә төрҙәре лә тиерлек — алыҫ төньяҡтағы арктиктан көньяҡ-көнсығыштағы экваториаль төргәсә. Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — муссон климат (Ерҙәге иң дымлы урын — Гималайҙағы Черапунджи төбәге — Азияла урынлашҡан), ә Көнбайыш Себерҙә — континенталь, Көнсығыш Себерҙә һәм Һарыарҡала — ҡырҡа континенталь, ә Үҙәк, Урта һәм Көнбайыш Азияла — уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙең ярымсүл һәм сүл климаты. Азияның Көньяҡ-Көнбайышына тропик сүл климаты хас, ул Азияла иң эҫе урын. ==== Рельефы ==== [[Файл:Европа-Азия.jpg|thumb|Европа менән Азия араһындағы сик]] Азияның алыҫ төньяғын тундралар биләй. Көньяҡтараҡ тайга йәйрәй. Көнбайыш Азияла уңдырышлы ҡара тупраҡлы далалар ята. Үҙәк Азияның Ҡыҙыл диңгеҙҙән алып Монголияға тиклемге ҙур өлөшөн сүлдәр биләй. Уларҙың иң ҙуры — [[Гоби]] сүле. [[Гималай тауҙары]] Үҙәк Азияны Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] тропиктарынан айырып тора. [[Гималай тауҙары]] — донъяның бик бейек тау системаһы. Бассейндары Гималайҙа урынлашҡан йылғалар көньяҡтағы баҫыуҙарҙы ләм менән туйындыра, уңдырышлы тупраҡ хасил итә. == Физик-географик районлаштырыу һәм субтөбәктәр == Азияны түбәндәге физик-географик райондарға бүлеү ҡабул ителгән: * [[Көнсығыш Азия]] ([[Корея ярымутрауы]], Япон утрауҙары, Ҡытайҙың көнсығыш өлөшө); * [[Көнбайыш Азия]] (Көньяҡ Кавказ һәм Азия алды ҡалҡыулыҡтары); * [[Төньяҡ Азия]] ([[Себер]] һәм Евразияның төньяҡ-көнсығышы); * [[Урта Азия]] ([[Памир]], [[Тянь-Шань]], [[Туран уйһыулығы]]); * [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] ([[Һинд-Ҡытай ярымутрауы]] һәм [[Малай архипелагы]]); * [[Көньяҡ-Көнбайыш Азия]] ([[Ғәрәбстан ярымутрауы]] һәм Левант); * [[Көньяҡ Азия]] ([[Һиндостан ярымутрауы]] һәм Шри-Ланка утрауы (Мальдив архипелагы). БМО-ла ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, түбәндәге субтөбәктәр айырыла: * Көнсығыш Азия (ҠХР һәм Ҡытай Республикаһын үҙ эсенә алған Ҡытай, Көньяҡ һәм Төньяҡ Корея, Монголия, Япония) * Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Бахрейн, Грузия, Израиль, Иордания, Ираҡ, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Фәләстин территориялары, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиә) * [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин) * Көньяҡ Азия (Афғанстан, Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Иран, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка) * Үҙәк Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан) Шул уҡ ваҡытта был классификация берҙән-бер дөрөҫ тип һаналмай. Башҡа классификациялар ҙа бар, мәҫәлән{{sfn|Duka|2007|p=73-75}}: * Көнсығыш Азия (КХДР, ҠХР, Корея Республикаһы, Тайвань, Япония) * Үҙәк һәм Төньяҡ Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Рәсәйҙең Азия өлөшө, шулай уҡ ҠХР-ҙың автономиялы өс төбәге — Эске Монголия, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы һәм Тибет) * Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Бахрейн, Грузия (өлөшләтә), Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиәнең Азия өлөшө, Мысырға ҡараған Синай ярымутрауы) * Көньяҡ Азия (Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Мальдив, Непал, Шри-Ланка) * Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин). == Азия илдәре == Азия территорияһында әлеге ваҡытта тулыһынса йә өлөшләтә урынлашҡан 54 [[Дәүләт|дәүләт]] иҫәпләнә, уларҙың дүртеһе (Абхазия, Ҡытай Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы, Көньяҡ Осетия) өлөшләтә генә танылған. Таулы Карабах Республикаһы — танылмаған дәүләт. Рәсәйҙе Азия илдәре исемлегенә индереү бөтәһенән элек уның ошо донъя киҫәгендә урынлашҡан булыуына бәйле (халҡының ҙур өлөшө — Европала, территорияһының ҙур өлөшө — Азияла). Төркиә менән Ҡаҙағстан территоияһы һәм халҡының аҙ өлөшө Европаға ҡарай, шунлыҡтан улар [[Европа|Европа илдәре]] исемлегенә инә (бөтә версиялар буйынса Европа менән Азия сиге).<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/me.htm|title=The Middle East|last=worldatlas.|first=The Middle East|author=worldatlas|quote=As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkqxfAJ|archivedate=2012-10-14}}</ref>}. [[Европа|Европа илдәрен]]ә йыш ҡына Әзербайжан менән Грузия ла (Ҙур Кавказ аша Европа менән Азия араһында сик үткәргәндә уларҙың бәләкәй генә өлөштәре Европа территорияһына инеп ҡала), [[Европа Берләшмәһе]]нә ингән, ләкин географик яҡтан тулыһынса Азияла ятҡан һәм Европа менән тығыҙ сәйәси һәм мәҙәни бәйләнештәргә эйә булған [[Кипр Республикаһы|Кипр]] ҙа индерелә.<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/me.htm|title=The Middle East|last=worldatlas.|first=The Middle East|author=worldatlas|quote=As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkqxfAJ|archivedate=2012-10-14}}</ref> {{col-begin}} {{col-3}} * {{Флагификация|Абхазия}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Әзербайжан}} (100&nbsp;%<ref name="KumoMan"> Сикте Кум-Маныч уйпаты аша үткәргәндә</ref>-тан 90&nbsp;%-ҡа тиклем территорияһы<ref>Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=2016-07-09 }}), Әзербайжан Көньяҡ-Көнбайыш Азияға ҡарай. Илдең бик бәләкәй өлөшө генә Төп Кавказ һыртынан, Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһенән, төньяҡтараҡ ята.</ref><ref> Кавказдан төньяҡтараҡ Азербайжандың Шабран (1739 км²), Кусар (1542 км²), Хачмас (1063 км²), Сиазань (759 км²), Куба (2610 км²) райондары һәм Хызын районының төньяҡ өлөшө (тотош район&nbsp;— 1711 км²) ята. Бөтә майҙан: 9424 км² (Хызын районын тулыһынса индергәндә, өлөшләтә — 8600 км² самаһы йәки Азербайжандың бөтә майҙанының (86 600 км², ТКР-ҙы ла индереп)&nbsp;10&nbsp;%.</ref>) * {{Флагификация|Акротири и Декелия}} <small>([[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы]])</small> * {{Флагификация|Армения}} * {{Флагификация|Афганистан}} * {{Флагификация|Бангладеш}} * {{Флагификация|Бахрейн}} * {{Флагификация|Британская территория в Индийском океане}} <small>([[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы]])</small> * {{Флагификация|Бруней}} * {{Флагификация|Бутан}} * {{Флагификация|Восточный Тимор}} * {{Флагификация|Вьетнам}} * {{Флагификация|Грузия}} <small>(100&nbsp;%<ref name="KumoMan"></ref>-тан 95&nbsp;%-ҡа тиклем территорияһы<ref>Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html#Geo см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016075816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html#Geo |date=2015-10-16 }}), Грузия Көньяҡ-Көнбайыш Азияға инә. Илдең бер бәләкәй өлөшө генә Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһе булған Төп Кавказ һыртынан төньяҡтараҡ ята.</ref><ref>Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ Грузияның түбәндәге райондары (муниципалитеттары) урынлашҡан: Казбеги (1082 км²), Душети муниципалитетының төньяҡ өлөшө (тотошлайы &nbsp;— 2207 км²), Ахмета муниципалитетның төньяҡ өлөшө (тотошлайы&nbsp;— 2982 км²). Был өс муниципалитеттың дөйөм майҙаны&nbsp;— 6271км², уларҙаың Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ ятҡандары&nbsp;— 3700км² самаһы йәки Грузияның бөтә майҙанының (69700км², Көньяҡ Осетия Республикаһын һәм Абхазия Республикаһын индереп) 5&nbsp;%-ы.</ref>)</small> * {{Флагификация|Египет}} <small>(өлөшләтә)</small> * {{Флагификация|Израиль}} * {{Флагификация|Индия}} * {{Флагификация|Индонезия}} <small>(территорияның ҙур өлөшө)</small> * {{Флагификация|Иордания}} * {{Флагификация|Ирак}} * {{Флагификация|Иран}} * {{Флагификация|Йемен}} <small>(территорияның ҙур өлөшө)</small> {{col-3}} * {{Флагификация|Казахстан}}<ref>Европа һәм Азия араһындағы сикте Эмба аша үткәргәндә Европаға Ҡаҙағстан террриторияһының 14&nbsp;%-ы инә; Урал йылғаһы буйлап сикте 1964 йылдан бирле (Лондонда Халыҡ-ара География Союзының XX Конгресы) үткәрмәйҙәр (ҡара: [https://sites.google.com/a/vspu.ru/egf-kafedra-fiziceskoj-geografii-i-geoekologii/interesnye-fakty-o-geografii Физик география һәм геоэкология кафедраһы. «Волгоград дәүләт социаль-педагогия университеты»&nbsp;ФГБОУ ВПО (ФГБОУ ВПО «ВГСПУ») тәбиғәт-география факультеты. География тураһында ҡыҙыҡлы факттар: Европа менән Азия сиге ҡайҙан үтә?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423073135/https://sites.google.com/a/vspu.ru/egf-kafedra-fiziceskoj-geografii-i-geoekologii/interesnye-fakty-o-geografii |date=2014-04-23 }})</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130912080436/http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ Урыҫ географик йәмғиәте. А.&nbsp;А.&nbsp;Чибилёв. Европа-Азия сиге: мәсьәләнең тарихы һәм хәҙерге заман ҡараштары. Евразия феномены: бер ҡитғала ике донъя киҫәге]</ref><ref>Европа менән Азия араһындағы сикте (Ҡаҙағстан эсендә) Эмба йылғаһы аша үткәргәндә, унан көнбайыштағы Европа өлөшө түбәндәге территорияларҙы индерер: '''Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе''' (тулыһынса, '''151300 км²''' ашыу); '''Атырау өлкәһе''' (118600 км²; Жылыой районының көньяҡ өлөшөнән тыш&nbsp;— '''103000 км²''' самаһы); '''Аҡтүбә өлкәһенең''' төньяҡ-көнбайыш өлөшө (300600 км²; Шалкар (62200 км²), Ырғыҙ (41500 км²), Айтекебий райондарынан (31300 км²), Байгана районының көньяҡ һәм урта өлөшөнән тыш (61000 км²-нан 40000 км² самаһы )&nbsp;— '''яҡынса 126 000 км²'''). Эмба һәм Орь&nbsp;йылғаларынан көнбайыштараҡ ятҡан территориялар йәмғеһе — '''яҡынса 380 000''' км² йәки илдең тотош территорияһының&nbsp;(2724902 км²) 13,9&nbsp;%-ы </ref>)</small> * {{Флагификация|Камбоджа}} * {{Флагификация|Катар}} * {{Флагификация|Кипр}} * {{Флагификация|Киргизия}} * {{Флагификация|Китай}} ** {{Флагификация|Гонконг}} ** {{Флагификация|Макао}} * {{Флагификация|Тайвань}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Кокосовые острова}} <small>([[Австралия|Австралия]]ның бойондороҡло тышҡы территорияһы)</small> * {{Флагификация|Корейская Народно-Демократическая Республика}} * {{Флагификация|Республика Корея}} * {{Флагификация|Кувейт}} * {{Флагификация|Лаос}} * {{Флагификация|Ливан}} * {{Флагификация|Малайзия}} * {{Флагификация|Мальдивы}} * {{Флагификация|Монголия}} * {{Флагификация|Мьянма}} * {{Флаг|Нагорно-Карабахская Республика}} [[Таулы Ҡарабах Республикаһы]] <small>(танылмаған республика)</small> {{col-3}} * {{Флагификация|Непал}} * {{Флагификация|ОАЭ}} * {{Флагификация|Оман}} * {{Флагификация|Остров Рождества}} <small>([[Австралия|Австралия]]ның бойондороҡло тышҡы территорияһы)</small> * {{Флагификация|Пакистан}} * {{Флагификация|Россия}} <small>(территорияның ҙур өлөшө, ләкин халҡының аҙыраҡ өлөшө)</small> * {{Флагификация|Саудовская Аравия}} * {{Флагификация|Сингапур}} * {{Флагификация|Сирия}} * {{Флагификация|Таджикистан}} * {{Флагификация|Таиланд}} * {{Флагификация|Туркменистан}} * {{Флагификация|Турецкая Республика Северного Кипра}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Турция}} <small>(территорияның ҙур өлөшө)</small> * {{Флагификация|Узбекистан}} * {{Флагификация|Филиппины}} * {{Флагификация|Шри-Ланка}} * {{Флагификация|Южная Осетия}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Япония}} {{col-end}} == Халҡы == Азияға халыҡ һаны үҫешенең бик юғары уртаса йыллыҡ тиҙлеге хас (был күрһәткес буйынса Азия [[Африка]]нан ғына ҡалыша); һуңғы ваҡытта был тиҙлек кәмей төштө һәм 1,3 % тәшкил итә. Азияла донъя халҡының 60 % йәшәй. [[Ҡытай]] менән [[Һиндостан]] халҡының дөйөм һаны донъя халҡының 40 % бирә. 7 дәүләттә 100 миллиондан ашыу кеше йәшәй (үрҙә аталғандарҙан тыш — [[Индонезия]], [[Пакистан]], [[Бангладеш]], [[Япония]] и [[Филиппин]]). Азияла кешелектең төп өс расаһы — монголоид ([[ҡытайҙар]] һ.б.), [[европеоид]] (Көнбайыш Азия халыҡтары) һәм [[негроид]] (Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]ның ҡайһы бер халыҡтары) — вәкилдәре  йәшәй. Азияның этник составына төрлөлөк хас. Азияла ҡытай, [[Һиндостан|һинд]], тибет-монгол, урта азиат, вавилон  кеүек боронғо цивилизациялар барлыҡҡа килгән. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның баҫыусылыҡ өсөн ыңғай шарттары хәҙерге халыҡтарҙың байтағына башланғыс һалған. <div style="height:500px; overflow:auto; font-size:85%;" > {| class="sortable wikitable" style="text-align:right" !Урын !Дәүләт<br>(йәки<br>бойондороҡло<br>территория) !2012 йылдың 1 июле<br>БМО баһаһы !Халыҡ<br>%-ы !Уртаса<br>сағыштырмаса<br>йыллыҡ<br>үҫеш<br>(%, БМО<ref>Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә:&nbsp;БМО баһаһы₂₀₁₂/БМО баһаһы₂₀₁₁ x100-100.</ref>) !Уртаса<br>абсолют <br>йыллыҡ<br>үҫеш<br>(%, БМО<ref>Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: БМО баһаһы₂₀₁₂ БМО мәғлүмәттәре буйынса йыллыҡ үҫеш100.</ref>) !Көтөлгән<br>икеләтә артыу<br>осоро<br>(йыл, БМО<br><ref>Түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: LN(2)/LN(БМО мәғлүмәттәре буйынса үҫеш)/100+1). Шулай уҡ LOG₁₀(2)/LOG₁₀(БМО мәғлүмәттәре буйынса үҫеш/100+1) формулаһына ярашлы алынған мәғлүмәттәр ҙә алына.</ref>) !Альтернатив<br>сығанаҡтарҙан !Дата !Сығанаҡ |- | 1 | align="left"|{{Флагификация|Китай}} | 1,353,601,000 | 32.02 | 0.45 | 6,091,000 | 154 | 1,347,350,000 | 2011 й. 31 декабре | align="left"|[https://web.archive.org/web/20120819122227/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20120120_402780233.htm Official estimate] |- | 2 | align="left"|{{IND}} | 1,258,351,000 | 29.77 | 1.36 | 17,114,000 | 51 | 1,210,193,422 | 2011 й. 1 марты | align="left"|[https://web.archive.org/web/20110516131830/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final%20PPT%202011_chapter3.pdf Census result] |- | 3 | align="left"|{{IDN}} | 244,769,000 | 5.79 | 1.01 | 2,472,000 | 69 | 237,641,326 | 2010 й. майы | align="left"|[http://dds.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?tabel=1&amp;daftar=1&amp;id_subyek=12&amp;notab=1 Census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718192001/http://dds.bps.go.id/eng/tab_sub/view.php?tabel=1&daftar=1&id_subyek=12&notab=1 |date=2011-07-18 }} |- | 4 | align="left"|{{PAK}} | 179,951,000 | 4.26 | 1.81 | 3,257,000 | 39 | 189,197,000 | {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} | align="left"|[http://www.census.gov.pk Official population clock]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/%20 |date=2018-12-25 }} |- | 5 | align="left"|{{Флагификация|Бангладеш}} | 152,409,000 | 3.61 | 1.27 | 1,936,000 | 55 | 142,319,000 | 2011 й. 15 марты | align="left"|[http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/BBS/PHC2011Preliminary Result.pdf Census result]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | 5 | align="left"|{{RUS}} (Европа өлөшө менән) | 143,800,000 | | | | 139 | 143,800,000 | 2012 й. 1 ғинуары |- | 6 | align="left"|{{JPN}} | 126,435,000 | 2.99 | -0.05 | -63,000 | - | 127,650,000 | 2012 й. 1 марты | align="left"|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly official estimate] |- | 7 | align="left"|{{Флагификация|Филиппины}} | 96,471,000 | 2.28 | 1.71 | 1,650,000 | 41 | 94,013,200 | 2010 | align="left"|[http://www.census.gov.ph/data/sectordata/popproj_tab1r.html Official estimate] |- | 8 | align="left"|{{VNM}} | 89,730,000 | 2.12 | 1.06 | 951,000 | 66 | 87,840,000 | 2011 | align="left"|[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=622&amp;ItemID=12133 Official estimate] |- | 9 | align="left"|{{IRN}} | 75,612,000 | 1.79 | 1.09 | 824,000 | 64 | {{formatnum: {{#expr: 70495.782+2.908*{{Age in days|2006|10|28}} round 0}}000}} | {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} | align="left"|[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=500 Official population clock] |- | 10 | align="left"|{{TUR}} | 74,509,000 | 1.76 | 1.18 | 879,000 | 59 | 74,724,269 | 2011 й. 31 декабре | align="left"|[http://www.turkstat.gov.tr/PreTablo.do?tb_id=39&amp;ust_id=11 Official estimate] |- | 11 | align="left"|{{THA}} | 69,892,000 | 1.65 | 0.54 | 377,000 | 129 | 65,479,453 | 2010 1 сентябре | align="left"|[http://www.citypopulation.de/Thailand.html Census result] |- | 12 | align="left"|{{Флагификация|Мьянма}} | 48,724,000 | 1.15 | 0.80 | 390,000 | 87 | 57,197,871 | 2012 | align="left"|[http://archive.is/20130105195644/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gadm&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-141&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500 World Gazetteer projection] |- | 13 | align="left"|{{KOR}} | 48,588,000 | 1.15 | 0.41 | 199,000 | 169 | 48,580,000 | 2010 1 ноябре | align="left"|[http://kostat.go.kr/portal/english/news/1/9/index.board?bmode=download&amp;bSeq=&amp;aSeq=249849&amp;ord=1 Census result] |- | 14 | align="left"|{{IRQ}} | 33,703,000 | 0.80 | 3.18 | 1,072,000 | 22 | 33,330,000 | 2011 | align="left"|[http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029160543/http://cosit.gov.iq/english/AAS2012/section_2/1.htm |date=2012-10-29 }} |- | 15 | align="left"|{{AFG}} | 33,397,000 | 0.79 | 3.21 | 1,072,000 | 22 | 24,485,600 | 2011 й. 1 ғинуары | align="left"|[http://cso.gov.af/Content/files/2-1.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025124106/http://cso.gov.af/Content/files/2-1.pdf |date=2014-10-25 }} |- | 16 | align="left"|{{NPL}} | 31,011,000 | 0.73 | 1.72 | 533,000 | 41 | 26,620,809 | 2011 й. 22 июне | align="left"|[http://census.gov.np Census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415130818/http://census.gov.np/ |date=2012-04-15 }} |- | 17 | align="left"|{{Флагификация|Малайзия}} | 29,322,000 | 0.69 | 1.60 | 469,000 | 44 | 28,334,135 | 2010 й. 6 июле | align="left"|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&amp;catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&amp;lang=en Census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113155230/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&lang=en |date=2011-11-13 }} |- | 18 | align="left"|{{SAU}} | 28,705,000 | 0.68 | 2.21 | 634,000 | 32 | 27,136,977 | 2010 28 апреле | align="left"|[http://www.cdsi.gov.sa/english Census result] |- | 19 | align="left"|{{UZB}} | 28,077,000 | 0.66 | 1.14 | 320,000 | 61 | 28,000,000 | 2010 й. 1 ғинуары | align="left"|[http://www.stat.uz/upload/iblock/f0f/Uzb_en.pdf Official estimate] |- | 20 | align="left"|{{YEM}} | 25,569,000 | 0.60 | 3.10 | 793,000 | 23 | 24,527,000 | 2012 | align="left"|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&amp;id=553 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 |date=2015-09-23 }} |- | 21 | align="left"|{{PRK}} | 24,554,000 | 0.58 | 0.42 | 103,000 | 165 | 24,052,231 | 2008 1 октябре | align="left"|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/Final national census report.pdf Census result]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | 22 | align="left"|{{Флагификация|Шри-Ланка}} | 21,224,000 | 0.50 | 0.85 | 180,000 | 82 | 20,653,000 | 2010 1 июле | align="left"|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/Mid Year Population/midyearsex&amp;district.pdf Official estimate]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | 23 | align="left"|{{SYR}} | 21,118,000 | 0.50 | 1.70 | 359,000 | 41 | {{formatnum: {{#expr: 21377+1.424*{{Age in days|2011|12|31}} round 0}}000}} | {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} | align="left"|[http://www.cbssyr.org/index-EN.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090809193456/http://www.cbssyr.org/index-EN.htm |date=2009-08-09 }} |- | 24 | align="left"|{{KAZ}} | 17 244 420 | 0.43 | 1.07 | 175,000 | 65 | 17 300 560 | 2014 й. 1 ғинуары | align="left"|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2014-01-17 }} |- | 25 | align="left"|{{Флагификация|Камбоджа}} | 14,478,000 | 0.34 | 1.21 | 175,000 | 58 | 13,395,682 | 2008 й. 3 марты | align="left"|[http://www.nis.gov.kh Census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110227230811/http://www.nis.gov.kh/ |date=2011-02-27 }} |- | 26 | align="left"|{{AZE}} | 9,421,000 | 0.22 | 1.24 | 117,000 | 56 | 9,111,100 | 2011 й. 1 ғинуары | align="left"|[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml Official estimate] |- | 27 | align="left"|{{Флагификация|ОАЭ}} | 8,106,000 | 0.19 | 2.72 | 220,000 | 26 | 8,264,070 | 2010 | align="left"|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population Estimates 2006 - 2010.pdf Official estimate]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | 28 | align="left"|{{ISR}} | 7,695,000 | 0.18 | 1.76 | 135,000 | 40 | 7,848,800 | 2012 й. 31 ғинуары | align="left"|[http://www1.cbs.gov.il/www/yarhon/b1_e.htm Monthly official estimate] |- | 29 | align="left"|{{HKG}} (ҠХР)<ref>9 йылдың 20 декабренән&nbsp;— Ҡытай Халыҡ Республикаһы составында Автономиялы территория. Элгәре&nbsp;— португал колонияһы.</ref> | 7,196,000 | 0.17 | 1.04 | 75,000 | 67 | 7,108,100 | 2011 й. 1 июле | align="left"|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&amp;charsetID=2&amp;displayMode=T Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T |date=2007-06-09 }} |- | 30 | align="left"|{{TJK}} | 7,079,000 | 0.17 | 1.46 | 103,000 | 48 | 7,616,000 | 2011 й. 1 ғинуары | align="left"|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=2012-03-06 }} |- | 31 | align="left"|{{JOR}} | 6,457,000 | 0.15 | 2.01 | 130,000 | 35 | {{formatnum: {{#expr: 62490+3.72*{{Age in days|2011|12|31}} round 0}}00}} | {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} | align="left"|[http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm |date=2012-01-17 }} |- | 32 | align="left"|{{LAO}} | 6,374,000 | 0.15 | 1.37 | 87,000 | 51 | 6,465,800 | 2012 | align="left"|[http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected Statistics/Population.htm Official estimate]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | 33 | align="left"|{{KGZ}} | 5,448,000 | 0.13 | 1.02 | 56,000 | 68 | 5,477,600 | 2011 | align="left"|[https://web.archive.org/web/20110510100537/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE2.pdf Official estimate] |- | 34 | align="left"|{{Флагификация|Сингапур}} | 5,256,000 | 0.12 | 1.31 | 69,000 | 53 | 5,183,700 | 2011 й. 30 июне | align="left"|[http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/hist/popn.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118144103/http://www.singstat.gov.sg/stats/themes/people/hist/popn.html |date=2008-11-18 }} |- | 35 | align="left"|{{TKM}} | 5,170,000 | 0.12 | 1.27 | 66,000 | 55 | 7,966,724 | 2012 | align="left"|[http://archive.is/20130105070535/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gadm&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-211&amp;srt=npan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500 World Gazetteer projection] |- | 36 | align="left"|{{GEO}} | 4,304,000 | 0.10 | -0.58 | -25,000 | - | 4,469,200 | 2011 й. 1 ғинуары | align="left"|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=152&amp;lang=eng Official estimate] |- | 37 | align="left"|{{LBN}} | 4,292,000 | 0.10 | 0.77 | 33,000 | 90 | 3,759,100 | 2007 | align="left"|[http://www.cas.gov.lb/index.php?option=com_content&amp;view=frontpage&amp;Itemid=28 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507233942/http://www.cas.gov.lb/index.php?option=com_content&view=frontpage&Itemid=28 |date=2012-05-07 }} |- | 38 | align="left"|{{Флагификация|Палестина}}<ref>Израиль оккупациялаған территориялар. [[Ғәззә секторы]] (Газа секторы) менән Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ эсенә ала</ref> | 4,271,000 | 0.10 | 2.87 | 123,000 | 24 | 4,293,309 | 2012 й. 1 июле | align="left"|[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/GOV1997-2016.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114022145/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/populati/GOV1997-2016.htm |date=2011-11-14 }} |- | 39 | align="left"|{{ARM}} | 3,109,000 | 0.07 | 0.29 | 9,000 | 239 | 3,268,500 | 2011 | align="left"|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&amp;id=11001 Official estimate] |- | 40 | align="left"|{{OMN}} | 2,904,000 | 0.07 | 2.04 | 59,000 | 34 | 2,773,479 | 2010 й. 12 декабре | align="left"|[http://www.moneoman.gov.om/documents/Census_2010.pdf Census result] |- | 41 | align="left"|{{KWT}} | 2,892,000 | 0.07 | 2.63 | 76,000 | 27 | 3,582,054 | 2010 й. 31 декабре | align="left"|[http://www.citypopulation.de/Kuwait.html Official estimate] |- | 42 | align="left"|{{MNG}} | 2,844,000 | 0.07 | 1.57 | 45,000 | 44 | 2,736,800 | 2009 | align="left"|[http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&amp;id=268 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401092152/http://www.nso.mn/v3/index2.php?page=news_more&id=268 |date=2012-04-01 }} |- | 43 | align="left"|{{QAT}} | 1,939,000 | 0.05 | 3.69 | 72,000 | 19 | 1,699,435 | 2010 й. 21 апреле | align="left"|[http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Pdf/Population_by_sex_and_municipality.pdf Census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122150721/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Pdf/Population_by_sex_and_municipality.pdf |date=2010-11-22 }} |- | 44 | align="left"|{{BHR}} | 1,359,000 | 0.03 | 2.64 | 36,000 | 27 | 1,234,571 | 2010 й. 27 апреле | align="left"|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011 09 18 Final English Census 2010 Summary Results - Review 1.pdf Census result]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | 45 | align="left"|{{TLS}} | 1,187,000 | 0.03 | 2.86 | 34,000 | 25 | 1,066,409 | 2010 й. 11 июле | align="left"|[http://dne.mof.gov.tl Census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816060817/http://dne.mof.gov.tl/ |date=2012-08-16 }} |- | 46 | align="left"|{{CYP}} | 1,129,000 | 0.03 | 1.07 | 12,000 | 65 | 838,897 | 2011 й. 1 октябре | align="left"|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/732265957BAC953AC225798300406903?OpenDocument&amp;sub=2&amp;sel=1&amp;e=&amp;print Census result] |- | 47 | align="left"|{{BTN}} | 750,000 | 0.02 | 1.63 | 12,000 | 43 | 720,679 | 2012 | align="left"|[https://web.archive.org/web/20101113145947/http://www.nsb.gov.bt/pub/phcb/Population%20Projections%20of%20Bhutan%202005-2030.pdf Official estimate] |- | 48 | align="left"|{{MAC}}(ҠХР)<ref>ҠХР-ҙың Автономиялы төбәге. 1999 йылдың 20 декабренә тиклем &nbsp;— [[Португалия]] колонияһы</ref> | 567,000 | 0.01 | 1.98 | 11,000 | 35 | 560,100 | July-September 2011 | align="left"|[http://www.dsec.gov.mo/default.aspx?lang=pt-PT Official estimate] |- | 49 | align="left"|{{Флагификация|Бруней}} | 413,000 | 0.01 | 1.72 | 7,000 | 41 | 422,700 | 2011 | align="left"|[http://www.depd.gov.bn/download/BDKI2011.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425154135/http://www.depd.gov.bn/download/BDKI2011.pdf |date=2012-04-25 }} |- | 50 | align="left"|{{Флагификация|Мальдивы}} | 324,000 | 0.01 | 1.25 | 4,000 | 56 | 317,280 | 2010 | align="left"|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/index.html# Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331131706/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/index.html |date=2012-03-31 }} |- | | align="left"|'''Барлығы''' | '''4,227,067,000''' | '''100.00''' | '''1.02''' | '''43,528,000''' | '''68''' | |} </div> == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Asia}} {{Навигация |Тема = Азия |Портал = |Викитека = }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Азия, материк}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Bhagwat S.B.|заглавие=Foundation of geology|издательство=Global Vision Publishing Ho|год=2009|том=1|страниц=218|isbn=8182202752|ref=Bhagwat}} * {{книга|автор=Duka C.|заглавие=World Geography|издательство=Rex Bookstore, Inc.|год=2007|страниц=218|isbn=971234696X|ref=Duka}} * {{книга|автор=Кондрашов А.П.|заглавие=Новейшая книга фактов: для самых умных и любознательных в вопросах и ответах : в 3-х томах|издательство=RIPOL classic|год=2008|том=1|страниц=494|isbn=538600347X|ref=Кондрашов}} * {{книга|автор=Чубарьян А.О.|заглавие=Российский европеизм|место=М.|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2005|страниц=416|isbn=5-224-05369-2|ref=Чубарьян}} * [http://www.csr-nw.ru/upload/file_category_695.pdf Азия интеграцияһында Рәсәйҙең ҡатнашыуы ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Регионы}} {{Азия илдәре}} {{Яҡшы мәҡәлә|География}} [[Категория:Азия]] [[Категория:Донъя ҡитғалары]] crdvudas5d82d6l4jdvg4suk5w8m2d8 1302017 1302016 2026-08-07T23:41:04Z Shirshikay 48080 /* Халҡы */ яңыртыу 1302017 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''А́зия''' — Ер йөҙөнөң иң ҙур киҫәге, [[Европа]] менән бергә [[Евразия]] ҡитғаһын хасил итә<ref name="autogenerated1">{{РП}}</ref>. Майҙаны (утрауҙар менән бергә) — 43,4 млн км² самаһы<ref name="autogenerated1">{{РП}}</ref>. Халҡы — 4,2 млрд кеше (2012) (Ер халҡының 60,5 %). Азия донъяның үҫеш кисереүсе иң ҙур төбәге булып тора<ref>[http://russian.china.org.cn/russian/233641.htm Цзэн Цинхун: Ҡытай Азия илдәре менән бергә үҙ-ара хеҙмәттәшлекте нығырытға ниәт тота<span class="notranslate hidefromparserselfclosedtags">FORMAT_PLACEHOLDER_0</span>]</ref>. == Атамаһының килеп сығышы == [[Хеттар]] дәүерендә [[Кесе Азия]]ның төньяҡ-көнбайышында Ассув батшалығы була<ref>История Древнего Востока. Кн.1. Ч.2. С.149, 188</ref>. Хеттарҙың уны еңеүе тураһында Тудхалияс IV анналдарында телгә алынған. Грек эпосында был батшалыҡ троялыларҙың союздашы Асий батша аша кәүҙәләндерелә. Грек мифологияһында Асия исемен Океанида, [[Прометей]]ҙың ҡатыны, йөрөтә, мифологияға ярашлы, донъя киҫәгенең атамаһы шунан килеп сыҡҡан. [[Геродот]] осорона инде гректарҙа был донъя киҫәге Асия (Азия) тип йөрөтөлгән. == Урыны һәм сиктәре == Азияның материк өлөшө нигеҙҙә көнсығыш ([[Чукот ярымутрауы]] ғына иҫкәрмә булып тора) һәм төньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Азия [[Африка]] менән Суэц муйыны аша тоташҡан, [[Төньяҡ Америка]]нан уны тар ғына [[Беринг боғаҙы]] айыра. Ситке нөктәләрҙең географик координаттарын «Төп мәғлүмәттәр» киҫәгендә ҡара. === Европа менән Азия сиге === {{Төп мәҡәлә|Европа менән Азия араһындағы сик}} [[Файл:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|Европә менән Азияның Халыҡ-ара Географик Йәмғиәте тарафынан танылған сиге (A хәрефе аҫтындағыһы, ә башҡа хәрефтәр менән кире ҡағылған варианттар билдәләнгән)]] Донъяның был киҫәктәре араһында тәү тапҡыр сик билдәләү [[Боронғо Греция]] дәүеренә ҡарай. Фараз ителеүенсә, боронғо грек географы Гекатей Милетский донъяны Европа менән Азияға бүлгән тәүге ғалим булған: үҙенең ''«Ерҙәрҙе һүрәтләү»'' тигән хеҙмәтендә ул Фасис йылғаһы ([[Грузия]]ла Риони йылғаһы) һәм [[Урта диңгеҙ]] аша улар араһында сик үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=31}}. Европа менән Азия араһында сик үткәреү мәсьәләһен донъяны өс киҫәккә (Европа, Азия һәм Ливияға){{sfn|Чубарьян|2005|p=31-33}} бүлгән [[Геродот]], Фукидид, Изократ, Полибий (Европа һәм Азия сиген ''«Дөйөм тарих»'' тигән хеҙмәтендә Танаис ([[Дон]]){{sfn|Чубарьян|2005|p=34}} аша үткәргән), [[Страбон]] (''«География»'' тигән хеҙмәтендә шулай уҡ Танаис буйлап сик үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=34}}) кеүек боронғо грек ғалимдары күтәрә. Үҙ сиратында, боронғо Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний ике донъя киҫәге араһындағы сикте Понт менән [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] араһындағы муйын ([[Кавказ тауҙары]]), Киммерия Боспоры (Керчь боғаҙы) һәм Меотида ([[Азов диңгеҙе]]) буйлап үткәрә{{sfn|Чубарьян|2005|p=34}}. [[XVIII быуат]]ҡа тиклем Европа менән Азия араһындағы сиктең Азов диңгеҙе һәм Дон буйлап үткән өлөшө шик аҫтына алынмай һәм Козьма Индикоплов (VI быуат), Мартин Бельский (1550 йыл), Герард Меркатор (XVII быуат), [[Михаил Ломоносов]] (XVIII быуат) хеҙмәттәрендә раҫлау таба. Ләкин шул осорҙа уҡ башҡа фекерҙәр ҙә була. Мәҫәлән, [[Урта быуаттар]]ҙағы ғәрәп сығанаҡтары Европаның көнсығыш сиге тип Итил ([[Иҙел|Волга]]) һәм [[Кама]] йылғаларын һанаған<ref name="rgo">{{cite web|url=http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/|title=Евро-Азиатская граница: история вопроса и современные представления|author=Чибилёв А.А.|publisher=Русское Географическое Общество|accessdate=2012-03-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/66HZtx7n2|archivedate=2012-03-19}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20130417172902/www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ |date=2013-04-17 }}</ref>. XVIII быуатҡа башҡа төрлө фекерҙәр күбәйә төшә. Әйтәйек, француз картографы {{нп5|Делиль, Гийом|Гийом Делиль|en|Guillaume Delisle}} Европаның көнсығыш сиген [[Обь]] буйлап, ә урыҫ хеҙмәтендәге немец сәйәхәтсеһе Иоган Георг Гмелин менән француз географы Жан Жак Элизе-Реклю Енисей буйлап үткәрә. 1730 йылда ''«Европа менән Азияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре»'' тигән китапта швед ғалимы [[Филипп Иоганн Страленберг]] тарафынан беренсе тапҡыр Азия һәм Европа араһындағы сикте [[Урал тауҙары]]ның һыу бүленеше буйлап, ә [[Көньяҡ Урал]]дан ары — Дөйөм Һырт, Һамар, [[Волга|Волга (Иҙел)]] йылғалары буйлап Камышинға һәм артабан Дон буйлап үткәреү идеяһы тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта сикте Урал буйлап үткәреү фекерен белдереүҙә Страленбергтың беренселегенә ҡарата урыҫ ғалимы [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]] дәғүә белдерә, ул үҙе был идеяны 1720 йылда уҡ әйтеүен хәбәр итә<ref name="rgo"></ref>. 1745 йылда ''«Рәсәй лексиконы»'' нда ул былай тип яҙа: {| |{{начало цитаты}}Сикте Вайгач тарлығынан Бөйөк Билғау һәм Яйыҡ буйлап аҫҡа, Каспий диңгеҙе аша Кума йылғаһы йәки Таурис тауҙарына тиклем үткәреү күпкә яҡшыраҡ һәм тәбиғирәк булыр ине. {{конец цитаты|источник=В.Н. Татищев. «Рәсәй лексиконы»}} {{oq|ru|{{начало цитаты}}Весьма приличнее и натуральнее провести границу от узкости Вайгач по Великому Поясу и Яику вниз через море Каспийское до реки Кумы или гор Таурисских. {{конец цитаты|источник=В.Н. Татищев. «Российский лексикон»}} }} |} Артабан Азия менән Европа араһында сикте Урал буйлап үткәреү Ф. А. Полунин (1773), С. И. Плещеев (1793), [[Фальк Иоганн Петер|И. П. Фальк]] (1824), Г. Е. Щуровскийҙың (1841) ғилми хеҙмәттәрендә сағылыш тапты<ref name="rgo"></ref>. Шул уҡ ваҡытта был ике донъя киҫәге араһындағы көнсығыш сиктең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә айырма ҙур була: [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] (1773) уны [[Урал йылғаһы]]ның урта ағымынан [[Дөйөм Һырт]]тың көньяҡ битләүҙәре, [[Волга]], Эргени һәм Маныч йылғаһы буйлап үткәрә, бөтөн Каспий буйы уйһыулығын Азияға беркетә; Г. Ф. Миллер (1750) менән Ф. А. Полунин (1773) — Дон, Волга, Кама, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм артабан Урал һырты буйлап; С. И. Плещеев (1793) менән И. Ф. Гакман (1787) Эмба йылғаһы буйлап үткәрә<ref name="rgo"></ref>. XIX—XX быуаттарҙа сик мәсьәләһе артабан үҫеш ала. 1850 йылда Германия ғалимы [[Александр Гумбольдт]], Европа — ул Азияның бер өлөшө, сөнки Европа менән Азия араһында сик юҡ, тигән фекерҙе әйтә. Үҙ сиратында, француз географы П. Гуру ''«Азия»'' тигән китабында (1956): «Европа — Азияға ҡараған ярымутрау, ә Азия — яһалма төшөнсә…», — тип белдерә, У. Паркер иһә ''«Европа: как далеко?»''<ref name="rgo"></ref> тигән китабында (1960), Европа һәм Азия тигән ике материк юҡ, Евразия тигән берәү генә бар, тигән ҡарашты сағылдыра<ref name="rgo"></ref>. Совет фәнендә Европа менән Азия сиге мәсьәләһе 1950—1960-сы йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Мәскәү филиалы эшмәкәрлегендә үҫеш ала. Был юҫыҡта Ю. К. Ефремов (1958), В. И. Прокаев (1960) һәм Э. М. Мурзаев (1963) төп хеҙмәттәрҙең авторҙары булып тора. Ю. К. Ефремов 1958 йылда СССР География йәмғиәте Мәскәү филиалының мәктәп һәм физик география бүлексәһе ултырышындағы докладында, Азия менән Европа араһындағы сик мәҙәни-тарихи мәғәнәгә генә эйә, улар араһында тәбиғи сик юҡ, Урал да, Кавказ да донъяның ике киҫәге араһында сик булып хеҙмәт итә алмай, тип раҫлай<ref name="rgo"></ref>. Һөҙөмтәлә ултырышта бөтә совет дәреслектәрендә сағылыш тапҡан тәҡдим ҡабул ителә<ref name="rgo"></ref>: {| |{{начало цитаты}}Европа менән Азия сиген Уралдың һәм Мугалжарҙың көнсығыш итәге, артабан Эмба йылғаһы, Каспийҙың төньяҡ яры, Кума-Маныч уйпаты һәм Керчь боғаҙы аша Азов диңгеҙен Европа биләмәһендә ҡалдырып үткәреү тәҡдим ителә. {{oq|ru|{{начало цитаты}}Рекомендовать проводить границу Европы и Азии по восточной подошве Урала и Мугоджар, затем по реке Эмбе, по северному берегу Каспия, по Кумо-Манычской впадине и Керченскому проливу, оставляя Азовское море в пределах Европы.}} |} Әлеге ҡарарҙы В. И. Прокаев тәнҡитләй (1960), ул был тәҡдимдең физик-географик тулылыҡ принцибын боҙоуын раҫлай. Уның фекеренсә, был принципҡа ярашлы, сик Урал иленең (тулыһынса Европала ята) көнсығыш ситенән һәм Каспий буйы уйһыулығы менән Туран иленең (Азияға ҡарай) төньяҡ-көнбайыш ситенән үткәрелергә тейеш<ref name="rgo"></ref>}. Ошоға ҡарамаҫтан, В. И. Прокаев был тасуирламаны Азия менән Европа араһындағы сик тип һанамай, сөнки ул йәшәп килгән традицияларға, атап әйткәндә, Урал тауҙарының һыу бүленеше, [[Урал (йылға)|Урал йылғаһы]], Ҙур Кавказдың һыу бүленеше һәм Керчь боғаҙы буйлап үткәрелгән сиккә ҡаршы килә<ref name="rgo"></ref>. Азия менән Европа сиге мәсьәләһенә үҙ хеҙмәтендә совет ғалимы Э. М. Мурзаев (1963) ҡағыла. Донъяның был ике киҫәге араһында сикте антропологик, тарихи, лингвистик һәм этнографик нигеҙҙәрҙә үткәреп булмаҫын билдәләп, ул ике вариант тәҡдим итә. * Беренсе вариант — сәйәси-административ рубеждар нигеҙендә. Уға ярашлы, Азия менән Европа араһындағы сик — Грузия һәм [[Әзербайжан|Азербайжан]]дың ([[Каспий диңгеҙе]] тулыһынса Азияға ҡарай) дәүләт сиктәре, артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре буйлап [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенә]] тиклем бара. Силәбе, Свердловск, Төмән өлкәләре, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтары тулыһынса Азияға ҡарай. Кар диңгеҙе, был вариант буйынса, тулыһынса Азияға, Яңы Ер архипелагы Европаға инә. * Икенсе вариант — физик-географик рубеждар нигеҙендә.<ref name="rgo"></ref>Ул «Кавказ — Каспий — Урал йылғаһы — Урал һырты» формулаһына нигеҙләнә<ref name="rgo"></ref>. Хәҙерге осорҙа Азия менән Европа араһындаға сик бәхәсле булып ҡалыуын дауам итә. Рәсәй география сығанаҡтарында Европа менән сикте, ҡағиҙә булараҡ, [[Урал тауҙары]] һыу бүленеше, Мугалжар, Эмба йылғаһы, унан һуң [[Каспий диңгеҙе]], Аракс йылғаһы, [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]] диңгеҙҙәре, [[Босфор]] һәм [[Дарданелдар]] боғаҙҙары буйлап үткәрәләр. Рәсәйҙә статистик-иҡтисади хисаплауҙарҙа Азия менән Европа сиге [[Архангельск өлкәһе]]нең, [[Коми Республикаһы]]ның, [[Свердловск өлкәһе|Свердловск]] һәм [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәләре]]нең көнсығыш административ сиктәре һәм артабан Рәсәй менән [[Ҡаҙағстан]]дың дәүләт сиктәре, [[Дағстан]]дың, [[Ставрополь крайы|Ставрополь]] һәм [[Краснодар крайы|Краснодар]] крайҙарының төньяҡ административ сиктәре буйлап үткәрелә{{sfn|Кондрашов|2008|p=210}}. === Азия менән Африка араһындағы сик === [[Файл:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|250px|Азия космостан]] Азия менән Африка араһында сикте билдәләүгә тәүге ынтылыштар [[Боронғо Греция]] дәүеренә ҡарай {{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Ғәҙәттә ул [[Нил]] йылғаһы буйлап үткәрелә, ләкин [[Геродот]] б.э.т. V быуатта [[Мысыр]] территорияһын Азия һәм Африка өлөштәренә бүлеүгә ҡаршы була, шунлыҡтан был сикте Мысырҙың көнбайыш сиге буйлап үткәреп, уны тулыһынса Азияға индерә{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Үҙ сиратында [[Страбон]] сикте [[Ҡыҙыл диңгеҙ]] һәм Синай ярымутрауында ятҡан Бардавиль күле тамағы араһындағы [[Урта диңгеҙ]] менән тоташҡан муйын буйлап билдәләй{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Боронғо Рим дәүерендә һәм Урта быуаттарҙа ҡайһы бер ғалимдар сикте Суэц муйыны буйлап үткәрә, ләкин күпселек йә Нилды, йә Мысырҙың көнбайыш сиген сик тип һанауҙы дауам итә{{sfn|Bhagwat|2009|p=90}}. Хәҙерге заманда Азия менән Африка араһында сик Суэц муйыны йә [[Суэц каналы]] буйлап үтә. Һөҙөмтәлә, Мысырҙың Синай ярымутрауында урынлашҡан өлөшө — Азияға, ә ҡалған өлөшө Африкаға инә. == География == {| align="center" class="standard" |- | Майҙаны: |43475 мең км² (утрауҙарҙы ла индереп)<ref name="autogenerated1"></ref> |- | Утрауҙарҙың майҙаны: | 2001 мең км² |- | Диңгеҙ кимәленә ҡарата уртаса бейеклек: | 960 метр |- | Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң юғары бейеклек: | 8 848 метр ([[Эверест]] тауы) |- | Диңгеҙ кимәленә ҡарата иң тәпәш бейеклек: | −405 метр ([[Үле диңгеҙ]] кимәле) |- | Иң төньяҡ нөктә: | Челюскин мороно<br /> 77° 43' так как<br /> 104° 18' ксш оҙ. |- | Иң көньяҡ нөктә: | Пиай мороно<br />1° 16' так как<br /> 103° 30' ксш оҙ. |- | Иң көнбайыш нөктә: | Баб мороно<br />39° 29' так как<br /> 26° 04' ксш оҙ. |- | Иң көнсығыш нөктә: | Дежнёв мороно<br /> 66° 05' так как <br /> 169° 40' кбш оҙ. |- | Азияның географик үҙәге<br />эргәһендәге ҡалалар: | [[Иркутск]], [[Ҡыҙыл (ҡала)|Ҡыҙыл]] |} Азия [[Төньяҡ Боҙло океан|Төньяҡ Боҙло]], [[Һинд океаны|Һинд]] һәм [[Тымыҡ океан]]дар, шулай уҡ — көнсығышта — [[Атлантик океан]]дың материк эсендәге диңгеҙҙәре ([[Азов диңгеҙе|Азов]], [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]], [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр]], [[Эгей диңгеҙе|Эгей]], [[Урта диңгеҙ]]ҙәр) менән йыуыла. Шуның менән бергә эске аҡманың киң өлкәләре лә бар — [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] һәм [[Арал диңгеҙе|Арал]] диңгеҙҙәренең, [[Балхаш]] күленең һ. б. [[Байкал]] күле эсәр һыу боло буйынса донъялағы бөтә күлдәрҙе үтеп китә; [[Байкал]]да донъя эсәр һыу болоноң 20 % тупланған (боҙлоҡтарҙы һанамайынса). [[Үле диңгеҙ]] донъялағы иң тәрән тектоник сөңгөл булып тора (диңгеҙ кимәленән − 405 метр түбән). Азия ярҙары ярайһы уҡ әҙ бүлгеләнгән, ҙур ярымутрауҙар бар — [[Кесе Азия]], [[Ғәрәбстан ярымутрауы|Ғәрәбстан]], [[Һиндостан субконтиненты|Һиндостан]], [[Корея ярымутрауы|Корей]], [[Камчатка]], [[Чукот ярымутрауы|Чукот]], [[Таймыр]] һ. б. Азия ярҙарына янында ([[Зонд утрауҙары|Оло Зонд]], [[Яңы Себер утрауҙары|Яңы Себер]], [[Сахалин]], [[Төньяҡ Ер]], [[Тайвань (утрау)|Тайвань]], Филиппин, Хайнань, Шри-Ланка, Япон утрауҙары һ. б.) ҙур утрауҙар бар, уларҙың бөтәһенең майҙаны бергә 2 млн км². Азия аҫтында дүрт мөһабәт платформа — Ғәрәстан, Һиндостан, Ҡытай һәм Себер платформалары ята.<ref name="БСЭ">{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/|заглавие=Азия (часть света)}}</ref>Б Был донъя киҫәге территорияһының ¾ өлөшөн тауҙар һәм яйлалар биләй, айырыуса бейектәре Үҙәк һәм Урта Азияла тупланған<ref name="БСЭ">{{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F %28%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C %D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%29/|заглавие=Азия (часть света)}}</ref>. Дөйөм алғанда, Азия — бейеклектәрҙең абсолют нөктәләре буйынса ифрат ҡапма-ҡаршылыҡлы төбәк<ref name="БСЭ"></ref>. Бер яҡтан, бында донъяның иң бейек түбәһе — [[Джомолунгма]] тауы (8848 м) урынлашҡан, икенсе яҡтан, иң тәрән сөңгөлдәр — тәрәнлеге 1620 метрға еткән [[Байкал]] күле һәм диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк Үле диңгеҙ ошо уҡ донъя киҫәгендә<ref name="БСЭ"></ref>. Көнсығыш Азия — әүҙем [[вулкан|янартауҙар]] төбәге. Азия төрлө ҡаҙылма байлыҡтарға (айырыуса — яғыулыҡ-энергетика сеймалына) бай. Азия территорияһында [[Климат|климатты]]ң бөтә төрҙәре лә тиерлек — алыҫ төньяҡтағы арктиктан көньяҡ-көнсығыштағы экваториаль төргәсә. Көнсығыш, Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — муссон климат (Ерҙәге иң дымлы урын — Гималайҙағы Черапунджи төбәге — Азияла урынлашҡан), ә Көнбайыш Себерҙә — континенталь, Көнсығыш Себерҙә һәм Һарыарҡала — ҡырҡа континенталь, ә Үҙәк, Урта һәм Көнбайыш Азияла — уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙең ярымсүл һәм сүл климаты. Азияның Көньяҡ-Көнбайышына тропик сүл климаты хас, ул Азияла иң эҫе урын. ==== Рельефы ==== [[Файл:Европа-Азия.jpg|thumb|Европа менән Азия араһындағы сик]] Азияның алыҫ төньяғын тундралар биләй. Көньяҡтараҡ тайга йәйрәй. Көнбайыш Азияла уңдырышлы ҡара тупраҡлы далалар ята. Үҙәк Азияның Ҡыҙыл диңгеҙҙән алып Монголияға тиклемге ҙур өлөшөн сүлдәр биләй. Уларҙың иң ҙуры — [[Гоби]] сүле. [[Гималай тауҙары]] Үҙәк Азияны Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] тропиктарынан айырып тора. [[Гималай тауҙары]] — донъяның бик бейек тау системаһы. Бассейндары Гималайҙа урынлашҡан йылғалар көньяҡтағы баҫыуҙарҙы ләм менән туйындыра, уңдырышлы тупраҡ хасил итә. == Физик-географик районлаштырыу һәм субтөбәктәр == Азияны түбәндәге физик-географик райондарға бүлеү ҡабул ителгән: * [[Көнсығыш Азия]] ([[Корея ярымутрауы]], Япон утрауҙары, Ҡытайҙың көнсығыш өлөшө); * [[Көнбайыш Азия]] (Көньяҡ Кавказ һәм Азия алды ҡалҡыулыҡтары); * [[Төньяҡ Азия]] ([[Себер]] һәм Евразияның төньяҡ-көнсығышы); * [[Урта Азия]] ([[Памир]], [[Тянь-Шань]], [[Туран уйһыулығы]]); * [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] ([[Һинд-Ҡытай ярымутрауы]] һәм [[Малай архипелагы]]); * [[Көньяҡ-Көнбайыш Азия]] ([[Ғәрәбстан ярымутрауы]] һәм Левант); * [[Көньяҡ Азия]] ([[Һиндостан ярымутрауы]] һәм Шри-Ланка утрауы (Мальдив архипелагы). БМО-ла ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, түбәндәге субтөбәктәр айырыла: * Көнсығыш Азия (ҠХР һәм Ҡытай Республикаһын үҙ эсенә алған Ҡытай, Көньяҡ һәм Төньяҡ Корея, Монголия, Япония) * Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Бахрейн, Грузия, Израиль, Иордания, Ираҡ, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Фәләстин территориялары, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиә) * [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]] (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин) * Көньяҡ Азия (Афғанстан, Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Иран, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка) * Үҙәк Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан) Шул уҡ ваҡытта был классификация берҙән-бер дөрөҫ тип һаналмай. Башҡа классификациялар ҙа бар, мәҫәлән{{sfn|Duka|2007|p=73-75}}: * Көнсығыш Азия (КХДР, ҠХР, Корея Республикаһы, Тайвань, Япония) * Үҙәк һәм Төньяҡ Азия (Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Монголия, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Рәсәйҙең Азия өлөшө, шулай уҡ ҠХР-ҙың автономиялы өс төбәге — Эске Монголия, Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы һәм Тибет) * Көньяҡ-Көнбайыш Азия (Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Бахрейн, Грузия (өлөшләтә), Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, БҒӘ, Оман, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә, Төркиәнең Азия өлөшө, Мысырға ҡараған Синай ярымутрауы) * Көньяҡ Азия (Бангладеш, Бутан, Һиндостан, Мальдив, Непал, Шри-Ланка) * Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Бруней, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин). == Азия илдәре == Азия территорияһында әлеге ваҡытта тулыһынса йә өлөшләтә урынлашҡан 54 [[Дәүләт|дәүләт]] иҫәпләнә, уларҙың дүртеһе (Абхазия, Ҡытай Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы, Көньяҡ Осетия) өлөшләтә генә танылған. Таулы Карабах Республикаһы — танылмаған дәүләт. Рәсәйҙе Азия илдәре исемлегенә индереү бөтәһенән элек уның ошо донъя киҫәгендә урынлашҡан булыуына бәйле (халҡының ҙур өлөшө — Европала, территорияһының ҙур өлөшө — Азияла). Төркиә менән Ҡаҙағстан территоияһы һәм халҡының аҙ өлөшө Европаға ҡарай, шунлыҡтан улар [[Европа|Европа илдәре]] исемлегенә инә (бөтә версиялар буйынса Европа менән Азия сиге).<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/me.htm|title=The Middle East|last=worldatlas.|first=The Middle East|author=worldatlas|quote=As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkqxfAJ|archivedate=2012-10-14}}</ref>}. [[Европа|Европа илдәрен]]ә йыш ҡына Әзербайжан менән Грузия ла (Ҙур Кавказ аша Европа менән Азия араһында сик үткәргәндә уларҙың бәләкәй генә өлөштәре Европа территорияһына инеп ҡала), [[Европа Берләшмәһе]]нә ингән, ләкин географик яҡтан тулыһынса Азияла ятҡан һәм Европа менән тығыҙ сәйәси һәм мәҙәни бәйләнештәргә эйә булған [[Кипр Республикаһы|Кипр]] ҙа индерелә.<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/me.htm|title=The Middle East|last=worldatlas.|first=The Middle East|author=worldatlas|quote=As a point-of-interest, Armenia and Azerbaijan have long been associated with the Middle East, but in recent years, some sources now consider them to be more closely aligned with Europe based on their modern economic and political trends. We have moved in that direction, and the same applies for the island country of Cyprus, as it does for Georgia, the former Russian republic.|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BOkqxfAJ|archivedate=2012-10-14}}</ref> {{col-begin}} {{col-3}} * {{Флагификация|Абхазия}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Әзербайжан}} (100&nbsp;%<ref name="KumoMan"> Сикте Кум-Маныч уйпаты аша үткәргәндә</ref>-тан 90&nbsp;%-ҡа тиклем территорияһы<ref>Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |date=2016-07-09 }}), Әзербайжан Көньяҡ-Көнбайыш Азияға ҡарай. Илдең бик бәләкәй өлөшө генә Төп Кавказ һыртынан, Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһенән, төньяҡтараҡ ята.</ref><ref> Кавказдан төньяҡтараҡ Азербайжандың Шабран (1739 км²), Кусар (1542 км²), Хачмас (1063 км²), Сиазань (759 км²), Куба (2610 км²) райондары һәм Хызын районының төньяҡ өлөшө (тотош район&nbsp;— 1711 км²) ята. Бөтә майҙан: 9424 км² (Хызын районын тулыһынса индергәндә, өлөшләтә — 8600 км² самаһы йәки Азербайжандың бөтә майҙанының (86 600 км², ТКР-ҙы ла индереп)&nbsp;10&nbsp;%.</ref>) * {{Флагификация|Акротири и Декелия}} <small>([[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы]])</small> * {{Флагификация|Армения}} * {{Флагификация|Афганистан}} * {{Флагификация|Бангладеш}} * {{Флагификация|Бахрейн}} * {{Флагификация|Британская территория в Индийском океане}} <small>([[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның бойондороҡло территорияһы]])</small> * {{Флагификация|Бруней}} * {{Флагификация|Бутан}} * {{Флагификация|Восточный Тимор}} * {{Флагификация|Вьетнам}} * {{Флагификация|Грузия}} <small>(100&nbsp;%<ref name="KumoMan"></ref>-тан 95&nbsp;%-ҡа тиклем территорияһы<ref>Атап әйткәндә, ЦРУ ҡабул иткән илдәр классификацияһына ярашлы ([https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html#Geo см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016075816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html#Geo |date=2015-10-16 }}), Грузия Көньяҡ-Көнбайыш Азияға инә. Илдең бер бәләкәй өлөшө генә Европа — Азия сигенең ҡабул ителгән варианттарының береһе булған Төп Кавказ һыртынан төньяҡтараҡ ята.</ref><ref>Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ Грузияның түбәндәге райондары (муниципалитеттары) урынлашҡан: Казбеги (1082 км²), Душети муниципалитетының төньяҡ өлөшө (тотошлайы &nbsp;— 2207 км²), Ахмета муниципалитетның төньяҡ өлөшө (тотошлайы&nbsp;— 2982 км²). Был өс муниципалитеттың дөйөм майҙаны&nbsp;— 6271км², уларҙаың Ҙур Кавказдан төньяҡтараҡ ятҡандары&nbsp;— 3700км² самаһы йәки Грузияның бөтә майҙанының (69700км², Көньяҡ Осетия Республикаһын һәм Абхазия Республикаһын индереп) 5&nbsp;%-ы.</ref>)</small> * {{Флагификация|Египет}} <small>(өлөшләтә)</small> * {{Флагификация|Израиль}} * {{Флагификация|Индия}} * {{Флагификация|Индонезия}} <small>(территорияның ҙур өлөшө)</small> * {{Флагификация|Иордания}} * {{Флагификация|Ирак}} * {{Флагификация|Иран}} * {{Флагификация|Йемен}} <small>(территорияның ҙур өлөшө)</small> {{col-3}} * {{Флагификация|Казахстан}}<ref>Европа һәм Азия араһындағы сикте Эмба аша үткәргәндә Европаға Ҡаҙағстан террриторияһының 14&nbsp;%-ы инә; Урал йылғаһы буйлап сикте 1964 йылдан бирле (Лондонда Халыҡ-ара География Союзының XX Конгресы) үткәрмәйҙәр (ҡара: [https://sites.google.com/a/vspu.ru/egf-kafedra-fiziceskoj-geografii-i-geoekologii/interesnye-fakty-o-geografii Физик география һәм геоэкология кафедраһы. «Волгоград дәүләт социаль-педагогия университеты»&nbsp;ФГБОУ ВПО (ФГБОУ ВПО «ВГСПУ») тәбиғәт-география факультеты. География тураһында ҡыҙыҡлы факттар: Европа менән Азия сиге ҡайҙан үтә?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423073135/https://sites.google.com/a/vspu.ru/egf-kafedra-fiziceskoj-geografii-i-geoekologii/interesnye-fakty-o-geografii |date=2014-04-23 }})</ref><ref>https://web.archive.org/web/20130912080436/http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ Урыҫ географик йәмғиәте. А.&nbsp;А.&nbsp;Чибилёв. Европа-Азия сиге: мәсьәләнең тарихы һәм хәҙерге заман ҡараштары. Евразия феномены: бер ҡитғала ике донъя киҫәге]</ref><ref>Европа менән Азия араһындағы сикте (Ҡаҙағстан эсендә) Эмба йылғаһы аша үткәргәндә, унан көнбайыштағы Европа өлөшө түбәндәге территорияларҙы индерер: '''Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе''' (тулыһынса, '''151300 км²''' ашыу); '''Атырау өлкәһе''' (118600 км²; Жылыой районының көньяҡ өлөшөнән тыш&nbsp;— '''103000 км²''' самаһы); '''Аҡтүбә өлкәһенең''' төньяҡ-көнбайыш өлөшө (300600 км²; Шалкар (62200 км²), Ырғыҙ (41500 км²), Айтекебий райондарынан (31300 км²), Байгана районының көньяҡ һәм урта өлөшөнән тыш (61000 км²-нан 40000 км² самаһы )&nbsp;— '''яҡынса 126 000 км²'''). Эмба һәм Орь&nbsp;йылғаларынан көнбайыштараҡ ятҡан территориялар йәмғеһе — '''яҡынса 380 000''' км² йәки илдең тотош территорияһының&nbsp;(2724902 км²) 13,9&nbsp;%-ы </ref>)</small> * {{Флагификация|Камбоджа}} * {{Флагификация|Катар}} * {{Флагификация|Кипр}} * {{Флагификация|Киргизия}} * {{Флагификация|Китай}} ** {{Флагификация|Гонконг}} ** {{Флагификация|Макао}} * {{Флагификация|Тайвань}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Кокосовые острова}} <small>([[Австралия|Австралия]]ның бойондороҡло тышҡы территорияһы)</small> * {{Флагификация|Корейская Народно-Демократическая Республика}} * {{Флагификация|Республика Корея}} * {{Флагификация|Кувейт}} * {{Флагификация|Лаос}} * {{Флагификация|Ливан}} * {{Флагификация|Малайзия}} * {{Флагификация|Мальдивы}} * {{Флагификация|Монголия}} * {{Флагификация|Мьянма}} * {{Флаг|Нагорно-Карабахская Республика}} [[Таулы Ҡарабах Республикаһы]] <small>(танылмаған республика)</small> {{col-3}} * {{Флагификация|Непал}} * {{Флагификация|ОАЭ}} * {{Флагификация|Оман}} * {{Флагификация|Остров Рождества}} <small>([[Австралия|Австралия]]ның бойондороҡло тышҡы территорияһы)</small> * {{Флагификация|Пакистан}} * {{Флагификация|Россия}} <small>(территорияның ҙур өлөшө, ләкин халҡының аҙыраҡ өлөшө)</small> * {{Флагификация|Саудовская Аравия}} * {{Флагификация|Сингапур}} * {{Флагификация|Сирия}} * {{Флагификация|Таджикистан}} * {{Флагификация|Таиланд}} * {{Флагификация|Туркменистан}} * {{Флагификация|Турецкая Республика Северного Кипра}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Турция}} <small>(территорияның ҙур өлөшө)</small> * {{Флагификация|Узбекистан}} * {{Флагификация|Филиппины}} * {{Флагификация|Шри-Ланка}} * {{Флагификация|Южная Осетия}} <small>(өлөшләтә танылған республика)</small> * {{Флагификация|Япония}} {{col-end}} == Халҡы == Азияға халыҡ һаны үҫешенең бик юғары уртаса йыллыҡ тиҙлеге хас (был күрһәткес буйынса Азия [[Африка]]нан ғына ҡалыша); һуңғы ваҡытта был тиҙлек кәмей төштө һәм 1,3 % тәшкил итә. Азияла донъя халҡының 60 % йәшәй. [[Ҡытай]] менән [[Һиндостан]] халҡының дөйөм һаны донъя халҡының 40 % бирә. 7 дәүләттә 100 миллиондан ашыу кеше йәшәй (үрҙә аталғандарҙан тыш — [[Индонезия]], [[Пакистан]], [[Бангладеш]], [[Япония]] и [[Филиппин]]). Азияла кешелектең төп өс расаһы — монголоид ([[ҡытайҙар]] һ.б.), [[европеоид]] (Көнбайыш Азия халыҡтары) һәм [[негроид]] (Көньяҡ һәм [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]ның ҡайһы бер халыҡтары) — вәкилдәре  йәшәй. Азияның этник составына төрлөлөк хас. Азияла ҡытай, [[Һиндостан|һинд]], тибет-монгол, урта азиат, вавилон  кеүек боронғо цивилизациялар барлыҡҡа килгән. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның баҫыусылыҡ өсөн ыңғай шарттары хәҙерге халыҡтарҙың байтағына башланғыс һалған. === 20 миллиондан ашыу халҡы илдәр === <div style="height:450px; overflow:auto; font-size:85%;" > {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; width:100%;" ! Урын ! Дәүләт ! Халыҡ һаны<br>(Автоматик) ! Донъя халҡынан %-ы<br>(Автоматик шутталыу) ! Сығанаҡ |- | 1 | align="left" | {{Флагификация|Ҡытай}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q148}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q148}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://worldbank.org БМО баһаһы] |- | 2 | align="left" | {{IND}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q668}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q668}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://censusindia.gov.in Иҫәп алыу] |- | 3 | align="left" | {{IDN}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q252}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q252}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://bps.go.id Официаль сайт] |- | 4 | align="left" | {{PAK}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q843}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q843}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://pbs.gov.pk Статистика бюроһы] |- | 5 | align="left" | {{Флагификация|Бангладеш}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q902}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q902}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://bbs.gov.bd Иҫәп алыу һөҙөмтәһе] |- | 6 | align="left" | {{RUS}} (Европа өлөшө менән) | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q159}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q159}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://rosstat.gov.ru Росстат] |- | 7 | align="left" | {{JPN}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q17}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q17}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://stat.go.jp Статистика департаменты] |- | 8 | align="left" | {{Флагификация|Филиппины}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q928}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q928}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://psa.gov.ph Официаль баһа] |- | 9 | align="left" | {{VNM}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q881}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q881}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://gso.gov.vn Статистика офисы] |- | 10 | align="left" | {{IRN}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q794}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q794}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://amar.org.ir Милли статистика] |- | 11 | align="left" | {{TUR}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q43}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q43}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://turkstat.gov.tr Статистика институты] |- | 12 | align="left" | {{THA}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q869}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q869}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://nso.go.th Милли статистика] |- | 13 | align="left" | {{Флагификация|Мьянма}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q837}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q837}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://mmsis.gov.mm Рәсми баһа] |- | 14 | align="left" | {{KOR}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q884}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q884}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://kostat.go.kr Статистика комитеты] |- | 15 | align="left" | {{IRQ}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q796}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q796}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://cosit.gov.iq Статистика министрлығы] |- | 16 | align="left" | {{AFG}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q889}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q889}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://nsia.gov.af Үҙәк статистика] |- | 17 | align="left" | {{NPL}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q833}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q833}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://cbs.gov.np Статистика департаменты] |- | 18 | align="left" | {{Флагификация|Малайзия}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q833}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q833}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://dosm.gov.my Рәсми сайт] |- | 19 | align="left" | {{SAU}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q851}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q851}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://stats.gov.sa Статистика идаралығы] |- | 20 | align="left" | {{UZB}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q265}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q265}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://stat.uz Статистика агентлығы] |- | 21 | align="left" | {{YEM}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q230}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q230}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://cso-yemen.org Үҙәк статистика бюроһы] |- | 22 | align="left" | {{PRK}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q423}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q423}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://un.org БМО баһаһы] |- | 23 | align="left" | {{Флагификация|Шри-Ланка}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q854}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q854}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://statistics.gov.lk Статистика департаменты] |- | 24 | align="left" | {{SYR}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q858}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q858}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [http://cbssyr.sy Үҙәк статистика бюроһы] |- | 25 | align="left" | {{KAZ}} | {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q232}}}} | {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q232}}|%s||plain=false}} / 8150000000 * 100 round 2}} % | [https://stat.gov.kz Статистика бюроһы] |} </div> === Башҡа Азия дәүләттәре === <div style="height:500px; overflow:auto; font-size:85%;" > {| class="sortable wikitable" style="text-align:right; width:100%;" ! Урын !! Дәүләт !! Халыҡ һаны<br>(Автоматик) !! Донъя халҡынан %-ы !! Сығанаҡ |- | 26 || {{Флагификация|Камбоджа}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q424}}}} || 0.21 % || [http://nis.gov.kh Милли статистика] |- | 27 || {{AZE}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q227}}}} || 0.12 % || [https://stat.gov.az Дәүләт статистикаһы] |- | 28 || {{Флагификация|ОАЭ}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q878}}}} || 0.12 % || [https://fcsc.gov.ae Федераль статистика үҙәге] |- | 29 || {{ISR}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q801}}}} || 0.12 % || [https://cbs.gov.il Үҙәк статистика бюроһы] |- | 30 || {{HKG}} (ҠХР)<ref>Ҡытай Халыҡ Республикаһы составындағы Автономиялы территория.</ref> || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q8646}}}} || 0.09 % || [https://www.censtatd.gov.hk Статистика департаменты] |- | 31 || {{TJK}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q865}}}} || 0.12 % || [http://stat.tj Статистика агентлығы] |- | 32 || {{JOR}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q810}}}} || 0.14 % || [http://dos.gov.jo Статистика департаменты] |- | 33 || {{LAO}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q819}}}} || 0.09 % || [http://lsb.gov.la Статистика бюроһы] |- | 34 || {{KGZ}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q813}}}} || 0.09 % || [http://stat.kg Милли статистика комитеты] |- | 35 || {{Флагификация|Сингапур}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q334}}}} || 0.07 % || [https://singstat.gov.sg Статистика департаменты] |- | 36 || {{TKM}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q874}}}} || 0.08 % || [https://un.org БМО баһаһы] |- | 37 || {{GEO}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q230}}}} || 0.05 % || [http://geostat.ge Статистика милли хеҙмәте] |- | 38 || {{LBN}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q822}}}} || 0.07 % || [http://cas.gov.lb Үҙәк статистика ширҡәте] |- | 39 || {{Флагификация|Палестина}}<ref>Ғәззә секторын һәм Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын үҙ эсенә ала.</ref> || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q219060}}}} || 0.07 % || [https://pcbs.gov.ps Үҙәк статистика бюроһы] |- | 40 || {{ARM}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q399}}}} || 0.04 % || [https://armstat.am Статистика комитеты] |- | 41 || {{OMN}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q842}}}} || 0.06 % || [https://ncsi.gov.om Милли статистика үҙәге] |- | 42 || {{KWT}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q817}}}} || 0.05 % || [http://csb.gov.kw Үҙәк статистика бюроһы] |- | 43 || {{MNG}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q711}}}} || 0.04 % || [https://1212.mn Милли статистика офисы] |- | 44 || {{QAT}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q846}}}} || 0.03 % || [https://psa.gov.qa Планлаштырыу һәм статистика] |- | 45 || {{BHR}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q398}}}} || 0.02 % || [https://iga.gov.bh Мәғлүмәт һәм электрон хөкүмәт] |- | 46 || {{TLS}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q574}}}} || 0.02 % || [https://statistics.gov.tl Статистика милли дирекцияһы] |- | 47 || {{CYP}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q229}}}} || 0.02 % || [http://mof.gov.cy Статистика хеҙмәте] |- | 48 || {{BTN}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q917}}}} || 0.01 % || [http://nsb.gov.bt Милли статистика бюроһы] |- | 49 || {{MAC}} (ҠХР) || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q14773}}}} || 0.01 % || [https://dsec.gov.mo Статистика һәм халыҡ иҫәбе] |- | 50 || {{Флагификация|Бруней}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q921}}}} || 0.01 % || [http://deps.gov.bn Иҡтисади планлаштырыу] |- | 51 || {{Флагификация|Мальдивы}} || {{formatnum: {{#property:P1082|from=Q826}}}} || 0.01 % || [https://statisticsmaldives.gov.mv Статистика бюроһы] |- | — || '''Барлығы''' || {{formatnum: {{#expr: {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q148}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q668}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q252}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q843}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q902}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q159}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q17}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q928}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q881}}|%s||plain=false}} + {{#invoke:String|replace|{{#property:P1082|from=Q794}}|%s||plain=false}} + 1200000000 }}}} || '''59 %''' || '''БМО баһаһы''' |} </div> == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Asia}} {{Навигация |Тема = Азия |Портал = |Викитека = }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Азия, материк}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Bhagwat S.B.|заглавие=Foundation of geology|издательство=Global Vision Publishing Ho|год=2009|том=1|страниц=218|isbn=8182202752|ref=Bhagwat}} * {{книга|автор=Duka C.|заглавие=World Geography|издательство=Rex Bookstore, Inc.|год=2007|страниц=218|isbn=971234696X|ref=Duka}} * {{книга|автор=Кондрашов А.П.|заглавие=Новейшая книга фактов: для самых умных и любознательных в вопросах и ответах : в 3-х томах|издательство=RIPOL classic|год=2008|том=1|страниц=494|isbn=538600347X|ref=Кондрашов}} * {{книга|автор=Чубарьян А.О.|заглавие=Российский европеизм|место=М.|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2005|страниц=416|isbn=5-224-05369-2|ref=Чубарьян}} * [http://www.csr-nw.ru/upload/file_category_695.pdf Азия интеграцияһында Рәсәйҙең ҡатнашыуы ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Регионы}} {{Азия илдәре}} {{Яҡшы мәҡәлә|География}} [[Категория:Азия]] [[Категория:Донъя ҡитғалары]] 0z4lrb7g1g7tcpsp2uuoa1onwkvsg5z 0 68228 1302014 1266305 2026-08-07T22:26:02Z Shirshikay 48080 өҫтәмә, яңыртыу 1302014 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пермь крайы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, илдең [[Европа]] өлөшөндә урынлашҡан. [[Волга буйы федераль округы]] составына инә. Үҙәге — [[Пермь]] ҡалаһы. Крайҙа 32,73 мең [[башҡорт]] йәшәй, уларҙың 16,6 меңе [[Барҙым районы]]нда, 8,1 меңе — Пермдә теркәлгән. == Тарих == {{articlereference| Пермь губернаһы }} Төбәк тарихы 1781 йылда ойошторолған Пермь губернаһынан башланғыс ала. 2005 йылдын 1 декабрендә Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы нигеҙендә край ойошторола. Ике төбәк берләшеүе 2003 йылдын 7 декабрендә үткәрелгән референдумға ярашлы тормошҡа ашырылды. === Пермь крайы башҡорттары === ==== Тарихы һәм урынлашыуы ==== [[Барҙы районы]] — Пермь башҡорттарының төп мәҙәни үҙәге. '''[[Пермь башҡорттары]]''' — Пермь крайы территорияһында электән йәшәгән ерле халыҡ. Уларҙың күпселеге төбәктең төп тарихи ҡәбиләһе — '''[[Ғәйнә]]''' составына инә. Географик йәһәттән уларҙы [[Сулман]] йылғаһының ҡушылдығы булған [[Тол]] йылғаһы бассейнында урынлашҡан өсөн йыш ҡына «тулва башҡорттары» тип тә атайҙар. Хәҙерге ваҡытта Пермь крайындағы башҡорттарҙың төп үҙәге булып [[Барҙы районы]] (округы) тора<ref>{{cite web |title=Башкиры Пермского края |url=https://permkrai.ru |publisher=Официальный сайт Администрации Губернатора Пермского края |lang=ru}}</ref>. [[Рәсәй империяһы]] составында ғәйнәселәр үҙҙәренең ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлап ҡалған һәм махсус хәрби сословие — ''тархандар'' статусына эйә булған, был уларҙы күп һалымдарҙан азат иткән<ref>{{Китап |автор=Әсфәндиәров Ә. З. |исем=История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий |тулыландырыу=Киңәйтелгән 2-се баҫма |урын=Өфө |издательство=Китап |йыл=2009 |биттәр=612—615 |isbn=978-5-295-04683-4}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Байдин Николай Анатольевич]] (5.05.1919—7.07.1993), хеҙмәт алдынғыһы. 1946—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958). Уҫы районының Гамица ауылынан. == Дәүләт ҡоролошо == Пермь крайы Уставына ярашлы, төбәктең дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. === Башҡарма власть === Пермь крайы Губернаторы — крайы башлығы һәм төбәктең иң юғары вазифалы кешеһе, край Хөкүмәте етәксеһе. Хөкүмәт статусы һәм хоҡуғы Пермь крайы Уставы менән билдәләнгән. === Суд власы === Пермь крайы суд системаһы составында: # Пермь крайы суды — [[Рәсәй]] Юғары судының түбәнге инстанция суды # Пермь крайы арбитраж суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды === Закондар сығарыу власы === * Өлкә Парламенты — Пермь крайының Закондар сығарыу йыйылышы. == География == === Сиктәшлек === {|class="standard sortable" !Яҡ!!Рәсәй субъекты |- |Төньяҡ|| [[Коми Республикаһы]] |- |Көнсығыш|| [[Свердловск өлкәһе]] |- |Көньяҡ|| [[Башҡортостан]] |- |Көнбайыш|| [[Киров өлкәһе]]<br />[[Удмурт Республикаһы]] |- |} === Климат === Климаты — уртаса континенталь. [[Ғинуар]]ҙа уртаса температура — −18,5…-15 °С. === Йылғалар === [[Файл:Kama_River_(4x3_photo).jpg|thumb|[[Кама]]]] [[Файл:Maksimovsky rock Chusovaya river.jpg|thumb|Чусовая]] == Административ-территориаль бүленеше == === Райондар === {| |- style="vertical-align: top;" | * Александров районы * [[Барҙы районы]] * Берёзовка районы * Оло Сосновка районы * Верещагин районы * [[Ғәйнә районы]] * Тау заводы районы (Горнозаводский район) * Гремячинск районы * Губаха районы * Добрянка районы * Елово районы | * Ильинский районы * [[Ҡарағай районы]] * Кизел районы * Усть-Кишерть районы * Коса районы * Кочёво районы * Красновишерск районы * Краснокама районы * [[Ҡуҙымҡар районы]] * [[Көйәҙе районы]] * [[Көңгөр районы]] | * Лысьва районы * Нытва районы * Октябрь районы * Урҙа районы (Ординский район) * [[Уҫы районы]] * Оханск районы * Очёр районы * [[Пермь районы]] * Сива районы * [[Соликама районы]] | * Соҡсон районы * Уинск районы * Усолье районы * Чайковский районы * Частые районы * Чердынь районы * [[Чернушка районы]] * Чусыу районы * Юрла районы * Юсьва районы | |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://www.azatliq.org/content/article/2002813.html Азатлык радиосы]: Барҙаларға барҙым әле {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} [[Категория:Пермь крайы]] j4tqp48lu4tpt3th8gtndiqefbctmpu 1302015 1302014 2026-08-07T22:32:44Z Shirshikay 48080 стилде төҙәтеү 1302015 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пермь крайы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, илдең [[Европа]] өлөшөндә урынлашҡан. [[Волга буйы федераль округы]] составына инә. Административ үҙәге — [[Пермь]] ҡалаһы. == География == === Сиктәшлек === {|class="standard sortable" !Яҡ!!Рәсәй субъекты |- |Төньяҡ|| [[Коми Республикаһы]] |- |Көнсығыш|| [[Свердловск өлкәһе]] |- |Көньяҡ|| [[Башҡортостан]] |- |Көнбайыш|| [[Киров өлкәһе]]<br />[[Удмурт Республикаһы]] |- |} === Климат === Климаты — уртаса континенталь. [[Ғинуар]]ҙа уртаса температура — −18,5…-15 °С. === Йылғалар === [[Файл:Kama_River_(4x3_photo).jpg|thumb|[[Кама]]]] [[Файл:Maksimovsky rock Chusovaya river.jpg|thumb|Чусовая]] == Халҡы == Крайҙа 32,73 мең [[башҡорт]] йәшәй, уларҙың 16,6 меңе [[Барҙым районы]]нда, 8,1 меңе — Пермдә теркәлгән. == Тарих == {{articlereference| Пермь губернаһы }} Төбәк тарихы 1781 йылда ойошторолған Пермь губернаһынан башланғыс ала. 2005 йылдын 1 декабрендә Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы нигеҙендә край ойошторола. Ике төбәк берләшеүе 2003 йылдын 7 декабрендә үткәрелгән референдумға ярашлы тормошҡа ашырылды. === Пермь крайы башҡорттары === ==== Тарихы һәм урынлашыуы ==== [[Барҙы районы]] — Пермь башҡорттарының төп мәҙәни үҙәге. '''[[Пермь башҡорттары]]''' — Пермь крайы территорияһында электән йәшәгән ерле халыҡ. Уларҙың күпселеге төбәктең төп тарихи ҡәбиләһе — '''[[Ғәйнә]]''' составына инә. Географик йәһәттән уларҙы [[Сулман]] йылғаһының ҡушылдығы булған [[Тол]] йылғаһы бассейнында урынлашҡан өсөн йыш ҡына «тулва башҡорттары» тип тә атайҙар. Хәҙерге ваҡытта Пермь крайындағы башҡорттарҙың төп үҙәге булып [[Барҙы районы]] (округы) тора<ref>{{cite web |title=Башкиры Пермского края |url=https://permkrai.ru |publisher=Официальный сайт Администрации Губернатора Пермского края |lang=ru}}</ref>. [[Рәсәй империяһы]] составында ғәйнәселәр үҙҙәренең ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлап ҡалған һәм махсус хәрби сословие — ''тархандар'' статусына эйә булған, был уларҙы күп һалымдарҙан азат иткән<ref>{{Китап |автор=Әсфәндиәров Ә. З. |исем=История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий |тулыландырыу=Киңәйтелгән 2-се баҫма |урын=Өфө |издательство=Китап |йыл=2009 |биттәр=612—615 |isbn=978-5-295-04683-4}}</ref>. == Дәүләт ҡоролошо == Пермь крайы Уставына ярашлы, төбәктең дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. === Башҡарма власть === Пермь крайы Губернаторы — крайы башлығы һәм төбәктең иң юғары вазифалы кешеһе, край Хөкүмәте етәксеһе. Хөкүмәт статусы һәм хоҡуғы Пермь крайы Уставы менән билдәләнгән. === Суд власы === Пермь крайы суд системаһы составында: # Пермь крайы суды — [[Рәсәй]] Юғары судының түбәнге инстанция суды # Пермь крайы арбитраж суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды === Закондар сығарыу власы === * Өлкә Парламенты — Пермь крайының Закондар сығарыу йыйылышы. == Административ-территориаль бүленеше == === Райондар === {| |- style="vertical-align: top;" | * Александров районы * [[Барҙы районы]] * Берёзовка районы * Оло Сосновка районы * Верещагин районы * [[Ғәйнә районы]] * Тау заводы районы (Горнозаводский район) * Гремячинск районы * Губаха районы * Добрянка районы * Елово районы | * Ильинский районы * [[Ҡарағай районы]] * Кизел районы * Усть-Кишерть районы * Коса районы * Кочёво районы * Красновишерск районы * Краснокама районы * [[Ҡуҙымҡар районы]] * [[Көйәҙе районы]] * [[Көңгөр районы]] | * Лысьва районы * Нытва районы * Октябрь районы * Урҙа районы (Ординский район) * [[Уҫы районы]] * Оханск районы * Очёр районы * [[Пермь районы]] * Сива районы * [[Соликама районы]] | * Соҡсон районы * Уинск районы * Усолье районы * Чайковский районы * Частые районы * Чердынь районы * [[Чернушка районы]] * Чусыу районы * Юрла районы * Юсьва районы | |} == Билдәле шәхестәре == * [[Байдин Николай Анатольевич]] (5.05.1919—7.07.1993), хеҙмәт алдынғыһы. 1946—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958). Уҫы районының Гамица ауылынан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://www.azatliq.org/content/article/2002813.html Азатлык радиосы]: Барҙаларға барҙым әле {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} [[Категория:Пермь крайы]] s151ea9xswgk7d33kqx8s0m4z021tsl 0 71747 1301980 1301897 2026-08-07T17:11:00Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ орфография 1301980 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''7 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 219-сы ([[кәбисә йыл]]ында 220-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 146 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Буйҙаҡтар көнө. ** Кисереү (ғәфү итеү) көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{АҠШ}} [[АҠШ]]: [[Ғаилә]] көнө. ** Апайҙар көнө. ** [[Бала]]лар көнө. ** [[Дуҫлыҡ]] көнө. ** Ҡурсаҡ көнө. ** Маяҡ көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Ҡул туҡыу станогы көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Профессиональ ораторҙар көнө. * {{Флагификация|Австралия}}: Ололарҙы ҡараусы хеҙмәткәрҙәр көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: [[Транспорт]] хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Федераль һаҡ хеҙмәте ҡарамағындағы Махсус элемтә һәм мәғлүмәт хеҙмәте көнө. ** Эске эштәр министрлығы криминаль полицияһының оператив-эҙләү мәғлүмәте подразделениялары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1965 йыл]]: [[Рус дәүләтенә ҡушылғанға тиклем Башҡортостан|Башҡортостан]]дың үҙ ирке менән Рус дәүләтенә ҡушылыуының 400 йыллығы хөрмәтена [[Өфө ҡалаһы]]нда [[Дуҫлыҡ монументы]] асыла. * [[1967 йыл]]: [[Серафимовка (Туймазы районы)|Серафимовка]]ла аҡылдары зәғиф балалар өсөн интернат-йорт эш башлай. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Васильев Леонид Леонидович]] (1891—8.02.1966), психофизиолог-[[фән|ғалим]]. 1917—1921 йылдарҙа [[Өфө]]ләге беренсе [[Совет Рәсәйе|совет]] мәктәбе (хәҙерге 3-сө гимназия) уҡытыусыһы, 1919 йылдан — директоры; бер үк ваҡытта Халыҡ мәғарифы институты, ҡатын-ҡыҙҙар фельдшер-акушерлыҡ мәктәбе (хәҙер медицина колледжы) уҡытыусыһы, Физика институты ҡарамағындағы Тәжрибә фәндәре институтының беренсе тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе. [[СССР]] Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1950). Биология фәндәре докторы (1936), профессор (1940). [[Ленин ордены]] кавалеры (1951). Сығышы менән [[Псков]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Максимов Василий Петрович]] (1927—17.12.1995), хеҙмәт алдынғыһы. 1947—1977 йылдарҙа [[Баймаҡ]] машина эшләү заводы эшсеһе. [[Почёт Билдәһе ордены]] кавалеры (1977), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1974). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Монаков Юрий Борисович]] (1942—3.01.2011), [[фән|ғалим]]-[[химия|химик]]. 1968 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре, 1973 йылдан — лаборатория мөдире, 1984 йылдан — бүлектең ғилми етәксәһе, бер үк ваҡытта 2000 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2007 йылға тиклем [[физик химия]] һәм химик экология кафедраһы мөдире. [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы (1997), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның почётлы академигы (1998), химия фәндәре докторы (1981), профессор (1984). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге (2004), [[Коми Республикаһы]] Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге (2006), С. В. Лебедев исемендәге (1992) премиялар лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйретдинов Салауат Ғәли улы]] (1947), табип. 1996—2007 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] участка дауаханаһы терапевы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Шишмә]] ауылынан. * [[Бикова Ғәлиә Әхмәҙи ҡыҙы]] (1952), табип. 1990—2009 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] [[Дыуан-Мәсетле]] участка дауаханаһы табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыҙыл Гвардия районы]] [[Иҫке Юлдаш]] ауылынан. * [[Болғаҡова Гүзәл Тәлғәт ҡыҙы]] (1952), ғалим-[[Физика|физик]]. 1974 йылдан Башҡорт дәүләт университеты, 1985 йылдан — [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], 2001 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. [[Физика]]-[[математика]] фәндәре докторы (2000), профессор (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012). * [[Хәйретдинов Наил Әхмәт улы]] (1957), [[төҙөлөш]] тармағы һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль хеҙмәт]] ветераны. 1980 йылдан [[Әлшәй районы]] төҙөлөш ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре; 1990 йылдан — район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның [[Сәмәрҡәнд |Сәмәрҡәнд өлкәһе]] Ғәллә-Арал районының Ҡаңлы ауылынан. * [[Дәүләтшина Әлмира Вәрис ҡыҙы]] (1967), [[Педагогика|педагог]]. 1986 йылдан [[Баймаҡ районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы; 2001 йылдан Баймаҡ ҡалаһындағы Балалар ижад үҙәге методисы, 2007 йылдан — директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡтау (Баймаҡ районы)|Аҡтау]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Әһлиуллин Марсель Мөтиғулла улы]] (1933—2002), хәрби хеҙмәткәр-[[фән|ғалим]], генерал-майор (1982). [[Ленинград]] тыл һәм транспорт хәрби академияһының элекке уҡытыусыһы. Хәрби фәндәр кандидаты (1974), доцент (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]] [[Иҫке Турай (Йәрмәкәй районы)|Иҫке Турай]] ауылынан. * [[Бикбулатов Мәхмүт Мөхәммәт улы]] (1948), инженер-механик, төҙөлөш тармағы һәм муниципаль орган хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1972 йылдан «Башнефтехимремстрой» тресының слесарь-монтажсыһы, мастеры, прорабы, участка начальнигы, баш инженеры, партком секретары, генераль директоры; 1999—2014 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]] хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] һәм Башҡортостан Республикаһының Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. 2-сн дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнеүсе, [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры, Орджоникидзе районының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Сафар (Шишмә районы)|Сафар]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡотошов Рәйес Рәхимйән улы]] (1948), [[тарих]]сы-ғалим, [[фән]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1975—1994 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] ғилми хеҙмәткәре, 1998—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Республика Хөкүмәте]] ЗАГС идаралығының начальник урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017). * [[Ризуанова Люцина Ирек ҡыҙы]] (1963), [[Филология|филолог]], матбуғат, [[мәғариф]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 1985 йылдан [[Шишмә районы|Шишмә район]] гәзите хәбәрсеһе; 1990 йылдан [[Шишмә]]ләге 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы; 1992 йылдан [[Өфө районы]] [[Ҡыҙылъяр (Өфө районы)|Ҡыҙыл Яр]] мәктәбе уҡытыусыһы, 1996 йылдан — директоры; 2006 йылдан Өфө район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Фәйзуллин Абдулла Мөхәмәтдин улы]] (1929—27.12.2014), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1957—1972 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозы механизаторы, артабан 1989 йылғаса — бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1967), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Рафиҡ (Хәйбулла районы)|Рафиҡ]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:7 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1860]]: Лео Алан, [[Англия]] астрологы. * [[1870]]: Густав Крупп, [[Германия]] [[сәнәғәт]]сеһе һәм финанс магнаты, «Крупп» концерны башлығы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925]]: Борис Рунге, [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы. * [[1945]]: Александр Журбин, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). * [[1947]]: [[София Ротару]], [[йыр]]сы, СССР-ҙың халыҡ артисы. * [[1954]]: Валерий Газзаев, [[Рәсәй]] [[футбол]]сыһы һәм футбол тренеры. * [[1955]]: Владимир Сорокин, СССР һәм Рәсәй [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], төрлө әҙәби премиялар лауреаты. * [[1960]]: Дэвид Духовны, [[АҠШ]] актёры, «[[Алтын глобус]]» премияһының ике тапҡыр лауреаты. * [[1966]]: [[Джимми Уэйлс]], Википедияға нигеҙ һалыусы. * [[1975]]: Шарлиз Терон, Голливуд актрисаһы, «[[Оскар]]», «Алтын глобус» һәм башҡа премиялар лауреаты. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:7 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1912 йыл]]: [[Сыртланов Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы]], [[Өфө губернаһы]]нан 3-сө Дәүләт думаһы (1907—1912) депутаты. * [[1918 йыл]]: [[Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы]], [[башҡорт милли хәрәкәте]] эшмәкәре, ротмистр. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1941 йыл]]: [[Рабиндранат Тагор]], [[Һиндостан]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[шиғриәт|шағир]]. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З07]] [[Категория:7 август]] qd1kxcpjt4zecs1dgd3y3w2esdlkf8f 0 71748 1301982 1248940 2026-08-07T17:19:01Z Телсе 41238 өҫтәмә мәғлүмәт 1301982 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''8 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 220-се ([[кәбисә йыл]]ында 221-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 145 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}}: Альпинистар көнө. ** Офтальмология көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[бесәй]]ҙәр көнө. ** [[Һыуытҡыс]]тың «тыуған» көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Доллар]] көнө. * {{Флагификация|Бутан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Тайвань}}: Атайҙар көнө. * {{Флагификация|Швеция}}: [[Флаг]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Иран}} [[Иран]]: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан Республикаһы]]: Ижади индустриялар көнө }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1899 йыл]]: [[АҠШ]]-тың Миннесота штаты уйлап табыусыһы Альберт Маршалл [[һыуытҡыс]]ҡа патент ала. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Воробьёв Леонид Николаевич]] (1890—1.10.1969), [[СССР]]-ҙың [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Филология|филолог]], профессор. 1929—1932 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]) директоры урынбаҫары, [[тел ғилеме]] һәм [[әҙәбиәт]] кафедраһы мөдире. * [[Рахманович Анисим Наумович]] (1905—10.03.1985), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1949—1983 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1958—1963 йылдарҙа авиация двигателдәре теорияһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1948), профессор (1950). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Кропивницкий]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лаврёнова Гөлшат Зиннәт ҡыҙы]] (1955), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] һәм [[мәҙәниәт]] өлкәләре ветераны, 2002—2016 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000) һәм мәғариф алдынғыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Иҫке Хәлил (Дыуан районы)|Иҫке Хәлил]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Герасимов Иван Александрович (хәрби етәксе)|Герасимов Иван Александрович]] (1921—4.06.2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби эшмәкәр, танкист, армия генералы (1977), йәмәғәтсе. 1938—1992 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәттә, шул иҫәптән 1973 йылдан Төньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө командующийы, 1975 йылдан — Киев хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы, 1984 йылдан — Көньяҡ-Көнбайыш йүнәлеш ғәскәрҙәренең баш командующийы. 1989 йылдан СССР Оборона министрлығының генераль инспекторҙар төркөмө ағзаһы. СССР-ҙың 8—11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты; 2002 йылдан Украинаның халыҡ депутаты. 1991 йылдан Украинаның Ветерандар советы рәйесе. Украина Геройы (1999). СССР-ҙың ике Ленин (1980, 1986), Октябрь Революцияһы (1986), өс Ҡыҙыл Байраҡ (1942, 1956, 1967), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1943, 1951), 2-се (1988) һәм 3-сө (1975) дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн» ордендары һәм сит ил ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Оло Аксаков]] ауылынан. * [[Фәрит Бикбулатов]] (1936—26.11.2016), [[йыр]]сы, диктор, рәссам. 1968 йылдан [[ГТРК Башҡортостан|Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты]] дикторы, өлкән мөхәррире, 1989—1998 йылдарҙа «Башҡортостан» ижад клубының директоры һәм солисы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1986). [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы (2005). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәт улы]] (1946), сценограф, рәссам. 1978 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1987—1990 йылдарҙа һәм 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның баш рәссамы, 2017 йылдан — ҡуйыусы рәссамы, бер үк ваҡытта 1978 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2013) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2018). * Назаров Николай Григорьевич (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1969—1992 йылдарҙа Учалы районы «Байрамғол» совхозының мал ҡараусыһы, 1990—1994 йылдарҙа — бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Вознесенка ауылынан. * [[Дәүләтов Рауил Шәрифйән улы]] (1951), [[уҡытыусы]], [[мәғариф]], [[КПСС|партия]] органдары, муниципаль һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1979 йылдан КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитеты инструкторы, ойоштороу бүлеге мөдире, 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Дүртөйлө ҡала комитеты секретары; 1994—2010 йылдарҙа Дүртөйлө район хакимиәте башлығы; 2010—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2000) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2007) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Яңы Яндыҙ]] ауылынан. * [[Фәттәхов Мөхәрәм Миңлейәр улы]] (1956), [[фән|ғалим]]-инженер-механик. 1978 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002 йылдан автомобиль юлдары һәм төҙөлөш производствоһы технологиялары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2011—2015 йылдарҙа архитектура-төҙөлөш факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2010), профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Круглов Григорий Михайлович]] (1927—26.08.2018), [[Живопись|рәссам]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951—1985 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы. 1968 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (1996). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985), [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1962). * [[Иванова Галина Андреевна]] (1932—21.07.2008), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] һәм [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1956 йылдан ВЛКСМ-дың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] комитеты инструкторы, бүлек мөдире, секретары, 1960 йылдан — беренсе секретары; 1964 йылдан Салауат индустриаль техникумының көндөҙгө бүлек мөдире, 1974 йылдан 18-се мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1981—2006 йылдарҙа 8-се лицей директоры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы]] (1937), зоотехник. 1974—2002 йылдарҙа [[Краснокама районы]] «1 Май» колхозы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (1993), [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы]]ның (1987) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986), райондың почётлы гражданы (2005). * [[Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы]] (1952), [[фән|ғалим]]-селекционер. 1976 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1999 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2012 йылдан — лаборатория мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2006). * [[Косарев Михаил Николаевич]] (1957), ғалим-[[урман]]сы. 1981 йылдан [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы|«Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы]] хеҙмәткәре, 1993 йылдан — директоры. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2000). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған экологы (2018), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы. * [[Ғарипова Ленария Даһи ҡыҙы]] (1962), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, шәфҡәт туташы. 1980 йылдан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 1-се дауаханаһы, 1998 йылдан — 2-се Республика клиник дауаханыһының Психоневрология һәм эпилептология балалар үҙәге, 2004 йылдан — Республика балалар клиник дауаханаының шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Гөлөк]] ауылынан. * [[Хаматшин Тимур Зәбир улы]] (1982), [[Зәғифлек|инвалид]] [[спорт]]сы. 2009 йылдан инвалид арбаһында [[фехтование]] буйынса Рәсәйҙең паралимпия йыйылма командаһы ағзаһы. Терәк-хәрәкәт аппараттары зарарлағандар араһында Рәсәйҙең спорт мастеры (2010). [[Ер|Донъя]] кубогы призёры, донъя, [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионаттарының күп тапҡырҙыр еңеүсеһе һәм призёры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Шыршы-Тартыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Булатов Ғәлимйән Хәкимйән улы]] (1938—19.07.1984), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1961 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Баймаҡ» совхозының мал ҡараусыһы, 1982—1984 йылдарҙа һауын гурты бригдиры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделкәрим (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим]] ауылынан. * [[Шәрипова Мәрйәм Хәбибулла ҡыҙы]] (1938), [[аҙыҡ-түлек|аҙыҡ-түлек етештереү]] тармағы хеҙмәткәре. [[Мәләүез]] һөт-консерва комбинатының элекке эшсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ибәтуллин Ғәйнулла Хәлиулла улы]] (1943), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Стәрлетамаҡ районы]]ның элекке «Йондоҙ» колхозының йәшелсә үҫтереүселәр бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Талас]] ауылынан. * [[Ғүмәрова Рәмзиә Бәшир ҡыҙы]] (1958), санитария табибы, эпидемиолог-гигиенист-ғалим. [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты|Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институтының]] элекке уҡытыусыһы, Милиция подполковнигы, медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. * [[Хәкиева Разия Хаммат ҡыҙы]] (1958), шәфҡәт туташы. 1979 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] район үҙәк дауаханаһы акушеркаһы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2010). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. * [[Буланкин Дмитрий Александрович]] (1978), [[спорт]]сы. Боҙҙа мотоуҙыш буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2010). [[Ғабдрахман Ҡадиров]] исемендәге спорт клубы өсөн 2000 йылдан башлап сығыш яһай. 2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Чулошников Александр Петрович]] (1894—1941), [[СССР]]-ҙың ғалим-тарихсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Ҡаҙағстан]], [[Урта Азия]] һәм [[Башҡортостан]] тарихы буйынса белгес. Тарих фәндәре кандидаты (1935). * [[Маньшин Василий Петрович]] (1924—18.04.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие расчёты командиры, гвардия старшинаһы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шамаев Әмир Ғабдрахман улы]] (1929—25.03.2017), медицина өлкәһе эшмәкәре, ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған табибы. * [[Шаһиәхмәтова Светлана Георгиевна]] (1939), композитор, [[Педагогика|педагог]]. 1967—1972 йылдарҙа БАССР Композиторҙар союзының яуаплы секретары. 1964 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Жернаков Владимир Сергеевич]] (1944), ғалим-инженер-механик, 1993—2003 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның фән буйынса проректоры. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] академигы (2018), техник фәндәр докторы (1992), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1992), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. * [[Күлбаев Мөсәлим Георгий улы]] (1969), театр режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2005). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:8 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1790]]: Ференц Кёльчеи, [[Венгрия]]ның [[Романтизм|романтик]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[дәүләт]]тең милли [[гимн]]ының һүҙҙәр авторы. * [[1930]]: Арунас Жебрюнас, [[СССР]] һәм [[Литва]] кинорежиссёры, сценарист. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1940]]: Паул Буткевич, СССР һәм [[Латвия]]ның эстрада һәм кино актёры. * [[1940]]: Александр Величанский, СССР шағиры, [[тәржемә]]се. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:8 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1835]]:[[Уайт Уотсон]], [[Англия]] [[Геология|геологы]], [[Скульптура|скульптор]]. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З08]] [[Категория:8 август]] 7omnr2hbdkuadfpmgwm1clwh14u3ikt 1301989 1301982 2026-08-07T17:55:07Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, аныҡлаштырыу 1301989 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''8 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 220-се ([[кәбисә йыл]]ында 221-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 145 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}}: Альпинистар көнө. ** Офтальмология көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[бесәй]]ҙәр көнө. ** [[Һыуытҡыс]]тың «тыуған» көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Доллар]] көнө. * {{Флагификация|Бутан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Тайвань}}: Атайҙар көнө. * {{Флагификация|Швеция}}: [[Флаг]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Иран}} [[Иран]]: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан Республикаһы]]: Ижади индустриялар көнө }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1899 йыл]]: [[АҠШ]]-тың Миннесота штаты уйлап табыусыһы Альберт Маршалл [[һыуытҡыс]]ҡа патент ала. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Воробьёв Леонид Николаевич]] (1890—1.10.1969), [[СССР]]-ҙың [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Филология|филолог]], профессор. 1929—1932 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]) директоры урынбаҫары, [[тел ғилеме]] һәм [[әҙәбиәт]] кафедраһы мөдире. * [[Рахманович Анисим Наумович]] (1905—10.03.1985), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1949—1983 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1958—1963 йылдарҙа авиация двигателдәре теорияһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1948), профессор (1950). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Кропивницкий]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лаврёнова Гөлшат Зиннәт ҡыҙы]] (1955), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] һәм [[мәҙәниәт]] өлкәләре ветераны, 2002—2016 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000) һәм мәғариф алдынғыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Иҫке Хәлил (Дыуан районы)|Иҫке Хәлил]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Герасимов Иван Александрович (хәрби етәксе)|Герасимов Иван Александрович]] (1921—4.06.2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби эшмәкәр, танкист, армия генералы (1977), йәмәғәтсе. 1938—1992 йылдарҙа [[СССР Ҡораллы Көстәре]]ндә хеҙмәттә, шул иҫәптән 1973 йылдан Төньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө командующийы, 1975 йылдан — Киев хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы, 1984 йылдан — Көньяҡ-Көнбайыш йүнәлеш ғәскәрҙәренең баш командующийы. 1989 йылдан СССР Оборона министрлығының генераль инспекторҙар төркөмө ағзаһы. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] 8—11-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты; 2002 йылдан [[Украина]]ның халыҡ депутаты. 1991 йылдан Украинаның Ветерандар советы рәйесе. Украина Геройы (1999). СССР-ҙың ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1980, 1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986), өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1956, 1967), [[Ватан һуғышы ордены|1-се дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1951), 2-се (1988) һәм 3-сө (1975) дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн» ордендары һәм сит ил ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Оло Аксаков]] ауылынан. * [[Фәрит Бикбулатов]] (1936—26.11.2016), [[йыр]]сы, диктор, [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1968 йылдан [[ГТРК Башҡортостан|Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты]] дикторы, өлкән мөхәррире, 1989—1998 йылдарҙа «Башҡортостан» ижад клубының директоры һәм солисы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1986). [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы (2005). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәт улы]] (1946), сценограф, рәссам, [[Педагогика|педагог]]. 1978 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1987—1990 йылдарҙа һәм 1995 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]]ның баш рәссамы, 2017 йылдан — ҡуйыусы рәссамы, бер үк ваҡытта 1978 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] [[уҡытыусы]]һы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2013) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2018). * [[Назаров Николай Григорьевич]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1969—1992 йылдарҙа [[Учалы районы]] «Байрамғол» совхозының мал ҡараусыһы, 1990—1994 йылдарҙа — бригадиры. [[Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары исемлеге (Башҡортостан)|Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры]]. Сығышы менән ошо райондың [[Вознесенка (Учалы районы)|Вознесенка]] ауылынан. * [[Дәүләтов Рауил Шәрифйән улы]] (1951), [[уҡытыусы]], [[мәғариф]], [[КПСС|партия]], муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1979 йылдан КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитеты инструкторы, ойоштороу бүлеге мөдире, 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Дүртөйлө ҡала комитеты секретары; 1994—2010 йылдарҙа Дүртөйлө район хакимиәте башлығы; 2010—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2000) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2007) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Яңы Яндыҙ]] ауылынан. * [[Фәттәхов Мөхәрәм Миңлейәр улы]] (1956), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1978 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002 йылдан автомобиль юлдары һәм төҙөлөш производствоһы технологиялары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2011—2015 йылдарҙа архитектура-төҙөлөш факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2010), профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Круглов Григорий Михайлович]] (1927—26.08.2018), [[Живопись|рәссам]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951—1985 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы. 1968 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (1996). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985), [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1962). * [[Иванова Галина Андреевна]] (1932—21.07.2008), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] һәм [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1956 йылдан ВЛКСМ-дың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] комитеты инструкторы, бүлек мөдире, секретары, 1960 йылдан — беренсе секретары; 1964 йылдан Салауат индустриаль техникумының көндөҙгө бүлек мөдире, 1974 йылдан 18-се мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1981—2006 йылдарҙа 8-се лицей директоры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы]] (1937), зоотехник. 1974—2002 йылдарҙа [[Краснокама районы]] «1 Май» колхозы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (1993), [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы]]ның (1987) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986), райондың почётлы гражданы (2005). * [[Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы]] (1952), [[фән|ғалим]]-селекционер. 1976 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1999 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2012 йылдан — лаборатория мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2006). * [[Косарев Михаил Николаевич]] (1957), ғалим-[[урман]]сы. 1981 йылдан [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы|«Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы]] хеҙмәткәре, 1993 йылдан — директоры. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2000). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған экологы (2018), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы. * [[Ғарипова Ленария Даһи ҡыҙы]] (1962), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, шәфҡәт туташы. 1980 йылдан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 1-се дауаханаһы, 1998 йылдан — 2-се Республика клиник дауаханыһының Психоневрология һәм эпилептология балалар үҙәге, 2004 йылдан — Республика балалар клиник дауаханаының шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Гөлөк]] ауылынан. * [[Хаматшин Тимур Зәбир улы]] (1982), [[Зәғифлек|инвалид]] [[спорт]]сы. 2009 йылдан инвалид арбаһында [[фехтование]] буйынса Рәсәйҙең паралимпия йыйылма командаһы ағзаһы. Терәк-хәрәкәт аппараттары зарарлағандар араһында Рәсәйҙең спорт мастеры (2010). [[Ер|Донъя]] кубогы призёры, донъя, [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионаттарының күп тапҡырҙыр еңеүсеһе һәм призёры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Шыршы-Тартыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Булатов Ғәлимйән Хәкимйән улы]] (1938—19.07.1984), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1961 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Баймаҡ» совхозының мал ҡараусыһы, 1982—1984 йылдарҙа һауын гурты бригдиры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделкәрим (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим]] ауылынан. * [[Шәрипова Мәрйәм Хәбибулла ҡыҙы]] (1938), [[аҙыҡ-түлек|аҙыҡ-түлек етештереү]] тармағы хеҙмәткәре. [[Мәләүез]] һөт-консерва комбинатының элекке эшсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ибәтуллин Ғәйнулла Хәлиулла улы]] (1943), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Стәрлетамаҡ районы]]ның элекке «Йондоҙ» колхозының йәшелсә үҫтереүселәр бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Талас]] ауылынан. * [[Ғүмәрова Рәмзиә Бәшир ҡыҙы]] (1958), санитария табибы, эпидемиолог-гигиенист-ғалим. [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты|Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институтының]] элекке уҡытыусыһы, Милиция подполковнигы, медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. * [[Хәкиева Разия Хаммат ҡыҙы]] (1958), шәфҡәт туташы. 1979 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] район үҙәк дауаханаһы акушеркаһы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2010). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. * [[Буланкин Дмитрий Александрович]] (1978), [[спорт]]сы. Боҙҙа мотоуҙыш буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2010). [[Ғабдрахман Ҡадиров]] исемендәге спорт клубы өсөн 2000 йылдан башлап сығыш яһай. 2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Чулошников Александр Петрович]] (1894—1941), [[СССР]]-ҙың ғалим-тарихсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Ҡаҙағстан]], [[Урта Азия]] һәм [[Башҡортостан]] тарихы буйынса белгес. Тарих фәндәре кандидаты (1935). * [[Маньшин Василий Петрович]] (1924—18.04.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие расчёты командиры, гвардия старшинаһы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шамаев Әмир Ғабдрахман улы]] (1929—25.03.2017), медицина өлкәһе эшмәкәре, ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған табибы. * [[Шаһиәхмәтова Светлана Георгиевна]] (1939), композитор, [[Педагогика|педагог]]. 1967—1972 йылдарҙа БАССР Композиторҙар союзының яуаплы секретары. 1964 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Жернаков Владимир Сергеевич]] (1944), ғалим-инженер-механик, 1993—2003 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның фән буйынса проректоры. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] академигы (2018), техник фәндәр докторы (1992), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1992), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. * [[Күлбаев Мөсәлим Георгий улы]] (1969), театр режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2005). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:8 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1790]]: Ференц Кёльчеи, [[Венгрия]]ның [[Романтизм|романтик]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[дәүләт]]тең милли [[гимн]]ының һүҙҙәр авторы. * [[1930]]: Арунас Жебрюнас, [[СССР]] һәм [[Литва]] кинорежиссёры, сценарист. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1940]]: Паул Буткевич, СССР һәм [[Латвия]]ның эстрада һәм кино актёры. * [[1940]]: Александр Величанский, СССР шағиры, [[тәржемә]]се. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:8 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1835]]:[[Уайт Уотсон]], [[Англия]] [[Геология|геологы]], [[Скульптура|скульптор]]. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З08]] [[Категория:8 август]] gprpte0s4zv8azju4jkgq6sbhydgg11 1301990 1301989 2026-08-07T18:02:47Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1301990 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''8 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 220-се ([[кәбисә йыл]]ында 221-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 145 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}}: Альпинистар көнө. ** Офтальмология көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[бесәй]]ҙәр көнө. ** [[Һыуытҡыс]]тың «тыуған» көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Доллар]] көнө. * {{Флагификация|Бутан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Тайвань}}: Атайҙар көнө. * {{Флагификация|Швеция}}: [[Флаг]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Иран}} [[Иран]]: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан Республикаһы]]: Ижади индустриялар көнө }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1899 йыл]]: [[АҠШ]]-тың Миннесота штаты уйлап табыусыһы Альберт Маршалл [[һыуытҡыс]]ҡа патент ала. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Воробьёв Леонид Николаевич]] (1890—1.10.1969), [[СССР]]-ҙың [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Филология|филолог]], профессор. 1929—1932 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университеты]]) директоры урынбаҫары, [[тел ғилеме]] һәм [[әҙәбиәт]] кафедраһы мөдире. * [[Рахманович Анисим Наумович]] (1905—10.03.1985), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1949—1983 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1958—1963 йылдарҙа авиация двигателдәре теорияһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1948), профессор (1950). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Кропивницкий]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лаврёнова Гөлшат Зиннәт ҡыҙы]] (1955), [[Педагогика|педагог]], [[мәғариф]] һәм [[мәҙәниәт]] өлкәләре ветераны, 2002—2016 йылдарҙа [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000) һәм мәғариф алдынғыһы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дыуан районы]] [[Иҫке Хәлил (Дыуан районы)|Иҫке Хәлил]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Герасимов Иван Александрович (хәрби етәксе)|Герасимов Иван Александрович]] (1921—4.06.2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда, 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашҡан хәрби эшмәкәр, танкист, армия генералы (1977), йәмәғәтсе. 1938—1992 йылдарҙа [[СССР Ҡораллы Көстәре]]ндә хеҙмәттә, шул иҫәптән 1973 йылдан Төньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө командующийы, 1975 йылдан — Киев хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы, 1984 йылдан — Көньяҡ-Көнбайыш йүнәлеш ғәскәрҙәренең баш командующийы. 1989 йылдан СССР Оборона министрлығының генераль инспекторҙар төркөмө ағзаһы. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] 8—11-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты; 2002 йылдан [[Украина]]ның халыҡ депутаты. 1991 йылдан Украинаның Ветерандар советы рәйесе. Украина Геройы (1999). СССР-ҙың ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1980, 1986), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986), өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1942, 1956, 1967), [[Ватан һуғышы ордены|1-се дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985), ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1951), 2-се (1988) һәм 3-сө (1975) дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн» ордендары һәм сит ил ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Оло Аксаков]] ауылынан. * [[Фәрит Бикбулатов]] (1936—26.11.2016), [[йыр]]сы, диктор, [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1968 йылдан [[ГТРК Башҡортостан|Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты]] дикторы, өлкән мөхәррире, 1989—1998 йылдарҙа «Башҡортостан» ижад клубының директоры һәм солисы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1986). [[Өфө]] ҡалаһының почётлы гражданы (2005). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исхаҡов Нәбиулла Зиннәт улы]] (1936—2018), механизатор. 1949—-2000 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның Ленин орденлы «Йылайыр» совхоз-техникумы механизаторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] ордендары кавалеры. * [[Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәт улы]] (1946), сценограф, рәссам, [[Педагогика|педагог]]. 1978 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1987—1990 йылдарҙа һәм 1995 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]]ның баш рәссамы, 2017 йылдан — ҡуйыусы рәссамы, бер үк ваҡытта 1978 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] [[уҡытыусы]]һы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2013) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2018). * [[Назаров Николай Григорьевич]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1969—1992 йылдарҙа [[Учалы районы]] «Байрамғол» совхозының мал ҡараусыһы, 1990—1994 йылдарҙа — бригадиры. [[Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары исемлеге (Башҡортостан)|Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры]]. Сығышы менән ошо райондың [[Вознесенка (Учалы районы)|Вознесенка]] ауылынан. * [[Дәүләтов Рауил Шәрифйән улы]] (1951), [[уҡытыусы]], [[мәғариф]], [[КПСС|партия]], муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1979 йылдан КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитеты инструкторы, ойоштороу бүлеге мөдире, 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Дүртөйлө ҡала комитеты секретары; 1994—2010 йылдарҙа Дүртөйлө район хакимиәте башлығы; 2010—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2000) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (2007) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Яңы Яндыҙ]] ауылынан. * [[Фәттәхов Мөхәрәм Миңлейәр улы]] (1956), инженер-механик-[[фән|ғалим]]. 1978 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002 йылдан автомобиль юлдары һәм төҙөлөш производствоһы технологиялары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2011—2015 йылдарҙа архитектура-төҙөлөш факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2010), профессор. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Круглов Григорий Михайлович]] (1927—26.08.2018), [[Живопись|рәссам]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1951—1985 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы. 1968 йылдан [[СССР]]-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (1996). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985), [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1962). * [[Иванова Галина Андреевна]] (1932—21.07.2008), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] һәм [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1956 йылдан ВЛКСМ-дың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] комитеты инструкторы, бүлек мөдире, секретары, 1960 йылдан — беренсе секретары; 1964 йылдан Салауат индустриаль техникумының көндөҙгө бүлек мөдире, 1974 йылдан 18-се мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, 1981—2006 йылдарҙа 8-се лицей директоры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы]] (1937), зоотехник. 1974—2002 йылдарҙа [[Краснокама районы]] «1 Май» колхозы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре (1993), [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы]]ның (1987) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986), райондың почётлы гражданы (2005). * [[Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы]] (1952), [[фән|ғалим]]-селекционер. 1976 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1999 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2012 йылдан — лаборатория мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2006). * [[Косарев Михаил Николаевич]] (1957), ғалим-[[урман]]сы. 1981 йылдан [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы|«Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы]] хеҙмәткәре, 1993 йылдан — директоры. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2000). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған экологы (2018), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы. * [[Ғарипова Ленария Даһи ҡыҙы]] (1962), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, шәфҡәт туташы. 1980 йылдан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 1-се дауаханаһы, 1998 йылдан — 2-се Республика клиник дауаханыһының Психоневрология һәм эпилептология балалар үҙәге, 2004 йылдан — Республика балалар клиник дауаханаының шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дүртөйлө районы]] [[Гөлөк]] ауылынан. * [[Хаматшин Тимур Зәбир улы]] (1982), [[Зәғифлек|инвалид]] [[спорт]]сы. 2009 йылдан инвалид арбаһында [[фехтование]] буйынса Рәсәйҙең паралимпия йыйылма командаһы ағзаһы. Терәк-хәрәкәт аппараттары зарарлағандар араһында Рәсәйҙең спорт мастеры (2010). [[Ер|Донъя]] кубогы призёры, донъя, [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионаттарының күп тапҡырҙыр еңеүсеһе һәм призёры. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Шыршы-Тартыш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Булатов Ғәлимйән Хәкимйән улы]] (1938—19.07.1984), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1961 йылдан [[Баймаҡ районы]] «Баймаҡ» совхозының мал ҡараусыһы, 1982—1984 йылдарҙа һауын гурты бригдиры. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1974). Сығышы менән ошо райондың [[Әбделкәрим (Баймаҡ районы)|Әбделкәрим]] ауылынан. * [[Шәрипова Мәрйәм Хәбибулла ҡыҙы]] (1938), [[аҙыҡ-түлек|аҙыҡ-түлек етештереү]] тармағы хеҙмәткәре. [[Мәләүез]] һөт-консерва комбинатының элекке эшсеһе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ибәтуллин Ғәйнулла Хәлиулла улы]] (1943), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Стәрлетамаҡ районы]]ның элекке «Йондоҙ» колхозының йәшелсә үҫтереүселәр бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Талас]] ауылынан. * [[Ғүмәрова Рәмзиә Бәшир ҡыҙы]] (1958), санитария табибы, эпидемиолог-гигиенист-ғалим. [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты|Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институтының]] элекке уҡытыусыһы, Милиция подполковнигы, медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. * [[Хәкиева Разия Хаммат ҡыҙы]] (1958), шәфҡәт туташы. 1979 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] район үҙәк дауаханаһы акушеркаһы. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2010). Сығышы менән ошо райондың [[Ишбулды (Әбйәлил районы)|Ишбулды]] ауылынан. * [[Буланкин Дмитрий Александрович]] (1978), [[спорт]]сы. Боҙҙа мотоуҙыш буйынса [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2010). [[Ғабдрахман Ҡадиров]] исемендәге спорт клубы өсөн 2000 йылдан башлап сығыш яһай. 2002 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2004). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Чулошников Александр Петрович]] (1894—1941), [[СССР]]-ҙың ғалим-тарихсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Ҡаҙағстан]], [[Урта Азия]] һәм [[Башҡортостан]] тарихы буйынса белгес. Тарих фәндәре кандидаты (1935). * [[Маньшин Василий Петрович]] (1924—18.04.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие расчёты командиры, гвардия старшинаһы. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шамаев Әмир Ғабдрахман улы]] (1929—25.03.2017), медицина өлкәһе эшмәкәре, ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған табибы. * [[Шаһиәхмәтова Светлана Георгиевна]] (1939), композитор, [[Педагогика|педагог]]. 1967—1972 йылдарҙа БАССР Композиторҙар союзының яуаплы секретары. 1964 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1977). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Жернаков Владимир Сергеевич]] (1944), ғалим-инженер-механик, 1993—2003 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның фән буйынса проректоры. [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] академигы (2018), техник фәндәр докторы (1992), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1992), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан. * [[Күлбаев Мөсәлим Георгий улы]] (1969), театр режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2005). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:8 августа тыуғандар</categorytree>'' * [[1790]]: Ференц Кёльчеи, [[Венгрия]]ның [[Романтизм|романтик]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[дәүләт]]тең милли [[гимн]]ының һүҙҙәр авторы. * [[1930]]: Арунас Жебрюнас, [[СССР]] һәм [[Литва]] кинорежиссёры, сценарист. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1940]]: Паул Буткевич, СССР һәм [[Латвия]]ның эстрада һәм кино актёры. * [[1940]]: Александр Величанский, СССР шағиры, [[тәржемә]]се. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:8 августа вафат булғандар</categorytree>'' * [[1835]]:[[Уайт Уотсон]], [[Англия]] [[Геология|геологы]], [[Скульптура|скульптор]]. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|З08]] [[Категория:8 август]] 63o3m6qbpahy1nihan81uc9e2ze472g 0 76160 1302010 1276513 2026-08-07T21:51:02Z Shirshikay 48080 өҫтәмә 1302010 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мари Иле Республикаһы, Мари Республикаһы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығышында [[Волга]] йылға бассейнының урта өлөшөндә урынлашҡан. [[Киров өлкәһе]], [[Татарстан]] һәм [[Сыуашстан]] республикалары, [[Түбәнге Новгород өлкәһе]] менән сиктәш. Баш ҡалаһы — [[Йошкар-Ола]]. Юғары вазифа — республика башлығы. [[1920]] йылда РСФСР-ҙың Мари автономия өлкәһе булараҡ ойошторолған, 1936 йылда- — [[Мари АССР-ы]], [[1992]] йылдан — Мари Иле Республикаһы. Составында 14 район, 4 ҡала. Волга буйы федераль округына инә. == Тарихи == [[1917]] йылда [[Бөрө]] ҡалаһында мари халҡының 1‑се Бөтә Рәсәй съезы була, унда делегаттар (улар араһында — [[Өфө губернаһы]]нан 130 кеше) сәйәси, социологик‑иҡтисад, мәҙәни үҫеш, мәғариф һәм дин мәсьәләләрен ҡарай. Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында договорҙар Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте менән Мари Иле Республикаһы ([[1998]]), республикала [[Мишкә районы|Мишкә]] һәм Морко ([[1998]]), [[Ҡалтасы районы|Ҡалтасы]] һәм Сернур (2000), [[Балтас районы|Балтас]] һәм Волга (2004) райондары хакимиәттәре араһында төҙөлгән. [[1999]] йылда алып [[Башҡортостан]]ҙа Марий Эл вәкиллеге эшләй. 2009 йылда [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] делегацияһы Марий Эл Республикаһы Дәүләт йыйылышы Президиумының киңәйтелгән ултырышында ҡатнаша, унда ике республиканың закондар сығарыу органдары араһында хеҙмәттәшлек тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйыла; «Марий Эл Республикаһында башҡорттар ҡоролтайы» ижтимағи ойошмалар ағзалары һәм көнсығыш мариҙарҙың «Ош Виче» яҡташтар берекмәһе менән осраша. [[2011]] йылда «Чолман» гәзит 20 йыллығы айҡанлы «Мер Канаш» Рәсәй Бөтә мари советы президиумының күсмә киңәйтелгән ултырышы үткәрелә. Башҡортостан Республикаһы менән Марий Эл сауҙа әйләнеше [[2007]] йылда 354,9 млн һум тәшкил итә. Башҡортостан Республикаһы предприятиелары Марий Эл «Биомашприбор» һәм «Волжскпродмаш» ААЙ, «Марихолодмаш» һыуытҡыс ҡорамалдар предприятиеһы, «ICN Марбиофарм» АЙ һәм башҡа менән хеҙмәттәшлек итә. Марий Эл «Башҡорттар ҡоролтайы» ижтимағи ойошмаһы эшләй ([[2004]] йылда алып), Башҡортостан Республикаһы көндәре үткәрелә ([[2005]] йылда алып). [[2005]] йылда Марий Эл Республикаһының Һынлы сәнғәт музейында Башҡортостан Республикаһы рәссамдары (Г. Г. Калитов һәм башҡа) ҡатнашлығында 2‑се «Көнсығыш мариҙар төбәге» күргәҙмәһе үтә. Марий Эл ижтимағи ойошмалары Башҡортостан Республикаһының «Эрвел Марий» төбәк мари милли‑мәҙәни автономияһы менән хеҙмәттәшлек итә. [[2007]] йылда мариҙарҙың 1‑се Бөтә Рәсәй съезының 90 йыллығы айҡанлы Бөрө ҡалаһында Бөтә Рәсәй фәнни‑ғәмәли конференцияһы үтә. «Чолман йук» эстрада йыры конкурстары үткәрелә. [[1999]] йылда [[Өфө]]лә һәм [[Нефтекама]] ҡалаһы М.Шкетан исемендәге Мари милли театры көндәре, [[2000]] йылда «Урал» халыҡ сәнғәте республика галереяһында мари рәссамдары В.Мари (батик, графика), С.Шамаева (һынлы сәнғәт) һәм башҡа күргәҙмәләре була. == Билдәле шәхестәре == * [[Пандиков Геннадий Александрович]] (12.5.1899—10.06.1961), ғалим-терапевт, юғары мәктәп эшмәкәре. 1940—1947 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] директоры. Медицина фәндәре докторы (1957), профессор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1949), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1939). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1943)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10819-pandikov-gennadij-aleksandrovich Башҡорт энциклопедияһы — Пандиков Геннадий Александрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421175043/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10819-pandikov-gennadij-aleksandrovich |date=2016-04-21 }}{{V|11|05|2019}}</ref>. == Географияһы == [[Файл:Карта Марий Эл.png|thumb|300px|Марий Эл картаһы]] Майҙаны — 23,4 мең км². == Халҡы == Халҡы — 698,2 мең кеше, шул иҫәптән 317 [[башҡорт]] (2010). Халҡының тығыҙлығы — 31,4 кеше/км². Халыҡтың 63,1 % ҡалала йәшәй. Милли составы (%): [[мариҙар]] — 43,9, [[урыҫтар]] — 47,4, [[татарҙар]] — 5,8. Дәүләт телдәре — [[мари теле]], [[урыҫ теле]]. === Милли составы === {| class="standard" !Халыҡ ||[[1926]], <br /> мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=568 *])||[[1939]], <br /> мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=69 *])||[[1959]], <br /> мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=83 *])||[[1970]], <br /> мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=27 *])||[[1979]], <br /> мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=27 *])||[[1989]], <br /> мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=27 *])||[[2002]], <br /> мең кеше ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }})||[[2010]], <br />мең кеше<ref name="naselenie2012">{{cite web|url=http://statmari.gks.ru/VPN2010/final_results/Прил5.xls|title=Маристат. Окончательные итоги ВПН-2010. Национальный состав населения|accessdate=2011-02-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6829gye24|archivedate=2012-05-30}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6829gye24?url=http://statmari.gks.ru/VPN2010/final_results/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB5.xls |date=2012-05-30 }}</ref> |- |[[Урыҫтар]] | 210,0 (43,6 %) | 267,0 (46,1 %) | 309,5 (47,8 %) | 320,8 (46,9 %) | 334,6 (47,5 %) | 356,0 (47,5 %) | 345,5 (47,5 %) | 313,9 (45,1 %) |- |[[Мариҙар]] | 248,0 (51,4 %) | 273,3 (47,2 %) | 279,5 (43,1 %) | 299,2 (43,7 %) | 306,6 (43,5 %) | 324,3 (43,3 %) | 312,2 (42,9 %) | 290,9 (41,8 %) |- |[[Татарҙар]] | 20,2 (4,2 %) | 27,1 (4,7 %) | 38,8 (6,0 %) | 40,3 (5,9 %) | 40,9 (5,8 %) | 43,9 (5,9 %) | 43,4 (6,0 %) | 38,4 (5,5 %) |- |[[Сыуаштар]] | 2,2 | 5,5 | 9,1 (1,4 %) | 9,0 (1,3 %) | 8,1 (1,1 %) | 9,0 (1,2 %) | 7,4 (1,0 %) | 6,0 |- |[[Украиндар]] | … | 1,8 | 2,7 | 4,6 | 4,5 | 5,3 | 5,1 | 3,6 |- |[[Удмурттар]] | 1,2 | 1,4 | 2,5 | 2,6 | 2,5 | 2,5 | 2,2 | 1,9 |- |[[Белорустар]] | … | … | … | 1,2 | 1,2 | 1,4 | 1,4 | … |- |[[Мордвалар]] | … | 1,6 | 1,6 | 1,7 | 1,7 | 1,7 | 1,3 | … |- |[[Әзербайжандар]] | … | … | … | … | … | … | 1,2 | … |- |[[Әрмәндар|Әрмәндәр]] | … | … | … | … | … | … | 1,1 | … |- |[[Немецтар]] | … | … | 1,1 | … | … | … | … | … |- |[[Башҡорттар]] | … | … | … | … | … | … | … | 0,3 |- |} == Административ-территориаль бүленеше == Марий Эл Республикаһы составында 3 ҡала һәм 14 муниципаль район иҫәпләнә. [[Файл:Administrative divisions of the Mari El Republic.svg|400px|center|thumb|Марий Эл административ-территориаль бүленеше картаһы]] {| class="standard" width="65%" |- ! № ! Муниципаль <br /> ойоштороу ! [[ОКАТО]] <br /> коды ! Халыҡ һаны, кеше <br /> (1.1.2011)<ref name="passport-2011">[http://maristat.mari.ru/Passport/munr.aspx?base=munst Паспорт муниципального образования. Республика Марий Эл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609202455/http://maristat.mari.ru/Passport/munr.aspx?base=munst |date=2017-06-09 }}. Федеральная служба государственной статистики.</ref> ! Территория, <br /> км² ! Административ <br /> үҙәге |- class="shadow" | align="center" | I | [[Йошкар-Ола]] | 88 401 000 | align=right| 259 162 | align=right| 101,8 | |- class="shadow" | align="center" | II | [[Волжск]] | 88 405 000 | align=right| 55 671 | align=right| 30,6 | |- class="shadow" | align="center" | III | [[Козьмодемьянск]] | 88 415 000 | align=right| 21 262 | align=right| 13,0 | |- | align="center" | 1 | [[Волжск районы]] | 88 204 000 | align=right| 23 899 | align=right| 942,7 | align=center | [[Волжск]] ҡ.<ref name="район">Район составына керми.</ref> |- | align="center" | 2 | [[Таулы Мари районы]] | 88 208 000 | align=right| 25 671 | align=right| 1716,2 | align=center | [[Козьмодемьянск]] ҡ.<ref name="район" /> |- | align="center" | 3 | [[Звенигово районы]] | 88 212 000 | align=right| 44 876 | align=right| 2748,8 | align=center | [[Звенигово]] ҡ. |- | align="center" | 4 | [[Килемары районы]] | 88 216 000 | align=right| 13 525 | align=right| 3254,7 | align=center | [[Килемары]] {{comment|ҡтҡ|ҡала тибындағы ҡасаба}}. |- | align="center" | 5 | [[Куженер районы]] | 88 220 000 | align=right| 14 515 | align=right| 852,8 | align=center | [[Куженер]] {{comment|ҡтҡ|ҡала тибындағы ҡасаба}}. |- | align="center" | 6 | [[Мари-Төрек районы]] | 88 224 000 | align=right| 23 005 | align=right| 1513,9 | align=center | [[Мари-Төрек]] {{comment|ҡтҡ|ҡала тибындағы ҡасаба}}. |- | align="center" | 7 | [[Медведево районы]] | 88 228 000 | align=right| 67 824 | align=right| 2765,8 | align=center | [[Медведево (Марий Эл)|Медведево]] {{comment|ҡтҡ|ҡала тибындағы ҡасаба}}. |- | align="center" | 8 | [[Морке районы]] | 88 232 000 | align=right| 32 290 | align=right| 2270,1 | align=center | [[Морке]] {{comment|ҡтҡ|ҡала тибындағы ҡасаба}}. |- | align="center" | 9 | [[Яңа Торъял районы]] | 88 236 000 | align=right| 17 054 | align=right| 925,1 | align=center | [[Яңы Торъял]] {{comment|ҡтҡ|ҡала тибындағы ҡасаба}}. |- | align="center" | 10 | [[Оршанка районы]] | 88 240 000 | align=right| 15 125 | align=right| 896,5 | align=center | [[Оршанка]] {{comment|ҡтҡ|ҡала тибындағы ҡасаба}}. |- | align="center" | 11 | [[Поранча районы]] | 88 244 000 | align=right| 16 242 | align=right| 791,7 | align=center | [[Поранча]] {{comment|ҡтҡ|ҡала тибындағы ҡасаба}}. |- | align="center" | 12 | [[Сернур районы]] | 88 248 000 | align=right| 25 598 | align=right| 1032,1 | align=center | [[Сернур]] {{comment|ҡтҡ|ҡала тибындағы ҡасаба}}. |- | align="center" | 13 | [[Советский районы (Марий Эл)|Советский районы]] | 88 252 000 | align=right| 31 054 | align=right| 1421,0 | align=center | [[Советский (Марий Эл)|Советский]] {{comment|ҡтҡ|ҡала тибындағы ҡасаба}}. |- | align="center" | 14 | [[Юрино районы]] | 88 256 000 | align=right| 8 726 | align=right| 2154,0 | align=center | [[Юрино (Марий Эл)|Юрино]] {{comment|ҡтҡ|ҡала тибындағы ҡасаба}}. |} == Әҙәбиәт == * Гаранин Л. А., Казимов А. С. Марий Эл на рубеже веков. — Йошкар-Ола, 2006; * Башкортостан и Марий Эл: исторический опыт и перспективы сотрудничества: в 2 т. — Бирск; Йошкар-Ола, 2007. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/9280-marij-el|автор=Бикмурзин П. И., Гаврилов Н. Н.}} {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} {{Марий Эл}} [[Категория:Марий Эл]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы республикалары]] 9zuiw1gt4woen1bxci85fj4dna2p6z7 0 76513 1302009 936303 2026-08-07T21:47:34Z Shirshikay 48080 өҫтәмә 1302009 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Удмурт теле''' (''Удмурт кыл'') — [[Удмурттар|удмурттың]] теле (Удмуртияның рәсми теле). Удмурт теле Урал ғаиләһенә ҡарай. [[Удмуртия]]ла удмурт теле рәсми тел булып һанала. Яҙмалары кирилл алфавитының нигеҙендә. 324 338 кеше удмурт телен туған теле рәүешендә белә. == Яҙма == [[Файл:Otiskom.jpg|thumb|Ижевск. Удмурт һәм урыҫ телендәге яҙма менән алтаҡта]] Яҙмаһы — [[кирил алфавиты]]. Грамматик төрө буйынса удмурт агглютинатив тел була. == Диалекттары == Удмурт теле үҙ биләмәләрендә өс төп һөйләшкә һәм промежуток говорҙарға бүленә<ref>{{cite web |title=Удмуртский язык |url=https://minlang.iling-ran.ru/lang/udmurtskiy-yazyk |publisher=Институт языкознания РАН |lang=ru}}</ref>: [[Файл:UdmDial.jpg|thumb|right|250px|Удмурт теле диалекттарының картаһы]] ==== Удмурт теленең һөйләштәре ==== {| class="wikitable" style="width: 100%; max-width: 500px;" ! Һөйләш һәм диалект төркөмдәре: |- | '''Төньяҡ һөйләше''' (Глазов ҡалаһы тирәһе, Чепца йылғаһы бассейны) |- | '''Урта һөйләше''' (Ижевск ҡалаһы һ.б. үҙәк райондар) |- | '''Көньяҡ һөйләше''' (Удмуртияның көньяғы, Алнаш, Можга райондары) |- | '''Көньяҡ диалекттары''' (Башҡортостан һәм Татарстан ерҙәрендә) |- | '''Бесермян һөйләше''' (Айырым тел үҙенсәлектәре булған [[бесермән теле]]) |} Нәшер ителгән хәҙерге уртаҡ удмурт әҙәби теле төньяҡ һөйләшенең фонетикаһына (өн ҡоролошона) һәм көньяҡ һөйләшенең морфологияһына (грамматикаһына) нигеҙләнгән. == Тарих == Фин-уғыр телдәре яҡын. == Удмурт алфавиты == Удмурт алфавиты урыҫ алфавитына нигеҙләнеп төҙөлгән. Хәҙерге удмурт алфавиты 38 хәрефтән тора. {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӝ ӝ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӟ ӟ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӥ ӥ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӧ ӧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӵ ӵ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |colspan="4"| |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13573-udmurt-tele}} {{V|31|01|2019}} [[Категория:Рәсәй телдәре]] [[Категория:Удмурт теле]] {{Lang-stub}} rrpwpygkmbx70pitnpgjvygbufv62tz 0 85018 1302003 1245640 2026-08-07T20:23:46Z Shirshikay 48080 өҫтәмә 1302003 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Location Western Sahara AU Africa.svg|мини|Африка картаһында Көнбайыш Сахара]] '''Көнбайыш Сахара''' ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]. الصحراء الغربية‎ As-Ṣaḥrā' al-Ġarbīyya, [[Бербер телдәре|бербер]]. ⵜⴰⵏⴻⵥⵔⵧⴼⵜ ⵜⵓⵜⵔⵉⵎⵜ Taneẓroft Tutrimt, [[Испан теле|исп]]. Sáhara Occidental; хәҙерге исеме '''Испан Сахараһы''', тарихи исеме: '''Вади-Захаб (Рио-де-Оро)''' — «Алтын йылға» һәм '''Сегиет-эль-Хамра''' — «Ҡыҙыл йылға») — [[Төньяҡ Африка]]ла бәхәсле территория. Майҙаны — яҡынса 266 800 км². Төньяҡтан [[Марокко]] менән, төньяҡ-көнсығыштан — [[Алжир]] менән, көнсығыштан һәм көньяҡтан — [[Мавритания]] сикләшә; көнбайыштан [[Атлантик океан]] менән йыуыла. Иң ҙур ҡалаһы — [[Эль-Аюн]]. Регион 1958 йылдан 1976 йылға тиклем Испания биләмәһенә ҡарай («африка провинцияһы»), һуңынан Мавритания һәм Марокко менән бүлешә. [[1979]] йылда көнбайыш Сахараны Марокко тулыһынса тиерлек оккупациялай. Марокко сик буйы диуарынан көнсығышҡа ҡарай яҡынса 20 проценты яулап алынмай ҡала. Марокко диуарҙың көнбайышындағы райондар менән идара итә, унда төбәк халҡының күпселеге йәшәй. Көнбайыш Сахара ҡоро климат һәм ташлы, ҡомло тупраҡ арҡаһында ултыраҡ ауыл хужалығы өсөн яраҡлы түгел. Күсмә малсылар [[һарыҡ]], [[кәзә]] һәм [[дөйә]] үрсетә. Көнбайыш Сахарала фосфаттарҙың бай ятҡылыҡтары бар, бигерәк тә Бу-Краала. Ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү 1970-се йылдар башында башлана. Халҡы — 586 мең (2015 йылға ҡарата<ref>{{Cite web |url=http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crname=Western%20Sahara |title=UNdata {{!}} country profile {{!}} Western Sahara<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-19 |archive-date=2017-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710031040/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Western%20Sahara |deadlink=no }}</ref>), нигеҙҙә [[берберҙар]] һәм [[ғәрәптәр]] (сахарави). [[Файл:Flag_of_the_Sahrawi_Arab_Democratic_Republic.svg|thumb|200px|Полисарио Фронты флагы]] 1976 йылдың 27 февралендә Марокко ғәскәрҙәренә ҡаршы партизан һуғышы алып барған Полисарио Фронты [[Алжир]] ярҙамы менән Көнбайыш Сахараны [[Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы]] (САДР) исеме аҫтында бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан итә. САДР төрлө ваҡытта донъяның 84 дәүләте тарафынан таныла, шуларҙың 24-е һуңынан мөнәсәбәттәрҙе өҙә, ә 11-е дипломатик мөнәсәбәттәр туҡтатып торола. Республика 1984 йылдан [[Африка берләшмәһе|Африка союзы]] (элек Африка берҙәмлеге ойошмаһы) ағзаһы булып тора. САДР президенты, Полисарио фронтының Генераль секретары (2016 йылдан) — Брахим Ғәли. САДР-ҙың ғәмәлдәге ваҡытлы [[баш ҡала]]һы — Тифарити (элекке Бир-Лелу урынына). Территория яҙмышы буйынса референдум үткәреүҙе талап итеп, [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] Марокконың Көнбайыш Сахараны баҫып алыуына риза түгел һәм үҙ составына ҡабул итеп, үҙен үҙе иғлан иткән САДР-ҙы таныуҙы талап итә. == Географияһы == [[Файл:рельеф Западной Сахары.png|250px|thumb|Көнбайыш Сахараның рельефы һәм сиге|left]] [[Файл:Western sahara landscape.jpg|250px|thumb|Көнбайыш Сахараның пейзажы|альт=фотография ]] Ил ике тарихи өлкәгә бүленә: Сегиет-эль-Хамра (төньяҡта) һәм Рио-де-Оро (көньяҡта). Көнбайыш Сахараның Атлантик ярын яр буйы уйһыулығы биләй. Төньяҡ-көнсығышҡа табан 823 метр бейеклектәге Драа яйлаһының тау айырсалары үтеп инә. Ҡомлоҡ һәм дюналар Көнбайыш Сахараның ҙур өлөшөн алып тора. Иң мөһим файҙалы ҡаҙылмалар булып фосфориттар, шулай уҡ тимер мәғдәне һәм диңгеҙҙәге нефть тора. Климаты — тропик сүл климаты, эске райондарҙа эҫе (25 — 30 °C) һәм яр буйында һалҡын Канар ағымы (17—20 °C) йоғонтоһо арҡаһында йомшағыраҡ. Яуым-төшөм яҙ һәм көҙ айҙарында (йылына 50 — 200 мм). Көслө ел арҡаһында даими рәүештә ҡом бурандары күтәрелә. Көнбайыш Сахараның даими аҡҡан йылғалары юҡ, ямғыр ваҡытында ваҡытлыса ағыусы һыу ағымдары күбәйә (Сабалера, Сагия-эль-Хамра, Эль-Фуш). Үҫемлектәр япмаһы һирәк, сүллек үҫемлектәре үҫә. Территорияның 3,8 % биләгән оазистар һәм уэдтарҙың (ҡороған йылға үҙәне) түбәнге ағымында пальма һәм акация үҫә, [[иген культуралары]] ([[бойҙай]], [[тары]], [[арпа]]), [[емеш-еләк]], [[йәшелсә]], [[финиктар]] үҫтерелә. Күсмә ҡәбиләләр 300 000-дән ашыу баш эре мөгөҙлө мал (кәзә, һарыҡ, дөйә) үрсетә. Уларҙың күп булыуы арҡаһында бер нисә төр ғәзәл, аддакс-антилопа һәм башҡа ҡырағай хайуандар юҡҡа сыҡҡан. Тояҡлылар араһынан доркас ғәзәлдәре, йыртҡыстарҙан — шакал, гиена, [[төлкө]] һәм башҡалар бар. Яр буйында күсеп йөрөүсе көйөлдөләр һәм алһыу фламинголарҙың ял итеү урындары бар. Яр буйы һыуҙарында йыл һайын яҡынса 5 мең тонна [[Балыҡтар|балыҡ]] тотола. == Демография == [[Файл:Western_Sahara_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылда Көнбайыш Сахара халҡының йәш-енес пирамидаһы]] 2005 йылдың июлендә халыҡ һаны 373 008, 2010 йылда — 405 210, 2015 йылда — 586 000 кеше тәшкил итә; Башлыса [[ғәрәптәр]] һәм ғәрәпләштерелгән [[берберҙар]]ҙан тора, күбеһе күсмә тормош алып бара. Шул уҡ ваҡытта Ирекле зонала яҡынса 40 000 кеше һәм 100 меңгә яҡыны [[Алжир]]ҙа ҡасаҡтар лагерҙарында йәшәй. Йыл һайын 1000 кешегә 39,54 [[тыуым]] һәм 11,49 [[үлем]], 1000 яңы тыуған сабыйға 69,66 үлем тура килә. Ир-егеттәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо — 52 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы — 56,73 йәш. Бер ҡатын-ҡыҙға уртаса тыуым күрһәткесе — 4,3 бала. 14 йәшкә тиклемге балалар һаны бөтә халыҡтың 44,9 процентын тәшкил итә, 15 йәштән 64 йәшкә тиклемге өлкәндәр — 52,8 % һәм 65 йәштән өлкәндәр — ни бары 2,3 %. Халыҡтың 100 процентҡа яҡыны [[ислам]] динен тота, 1975 йылда төбәктә 20 000 — дән ашыу [[Католицизм|католик]] йәшәй, әммә 2007 йылға эҙәрлекләүҙәр һәм эмиграция һөҙөмтәһендә 100-гә яҡын кеше тороп ҡала. Күпселек халыҡ [[ғәрәп теле]]нең марокко диалектында аралаша. Күптәр шулай уҡ [[испан теле]]ндә һөйләшә һәм уны халыҡ-ара тел булараҡ файҙалана. == Тарихы == Көнбайыш Сахараның тарихы б. э. т. V быуаттан алып, Карфаген сәйәхәтсеһе Ганнон булып киткән осорҙан билдәле. Көнбайыш Сахараның яңы тарихы берберҙар йоғонтоһонда йәшәгән санхаджи кеүек күсмә ҡәбиләләргә барып тоташа. VIII быуатта был ҡәбиләләр исламды, һуңынан ғәрәп телен ҡабул итә. Ун беренсе быуаттан ун туғыҙынсы быуатҡа тиклем Көнбайыш Сахара Сахараның көньяғында [[Африка]] һәм [[Төньяҡ Африка]] араһын бәйләп тора. Ун беренсе быуат уртаһында санхаджиҙар лемтундар менән союз төҙөй һәм [[Әл-Мурабиттар]] династияһына нигеҙ һала. Улар үҙ дәүләтен төньяҡта хәҙерге Марокко, Тлемсен һәм [[Пиреней ярымутрауы]], көньяҡта [[Мавритания]], Сенегал һәм Мали территорияһына тиерлек киңәйтә. Ун алтынсы быуатҡа марокколарҙың саадиттар династияһы Нигер йылғаһы буйында урынлашҡан Сонгай империяһын яулап ала. Көнбайыш Сахара аша Тимбукту (Мали) һәм Марракешты (Марракеш) тоташтырған төп сауҙа юлдары үтә. Ун етенсе һәм ун һигеҙенсе быуаттарҙа ҡолдар менән сауҙа итеү үҫешә. XIX быуат аҙағында Африканы колониаль бүлеү осоронда төбәк [[Испания]]ға күсә һәм 1884 йылда Берлин конференцияһында раҫлана. Бынан һуң Көнбайыш Сахара «Испан Сахараһы» булараҡ билдәле була. Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Марокко Көнбайыш Сахараға даими рәүештә территориаль дәғүәләр белдерә. 1958 йылда Испания Сахараһы Испания провинцияһы статусын ала. 1967 йылда Испания властары урындағы етәксе орган — Көнбайыш Сахараның Генераль Ассамблеяһын (Джамаа) ойоштора. 1975 йылдың 6 ноябрендә Марокко «Йәшел марш» тип аталған демонстрация ойоштора. Унда Көнбайыш Сахараға ингән Марокко райондарынан 350 мең ҡоралһыҙ кеше ҡатнаша. 18 ноябрҙә Испания үҙ хакимиәтен сығара һәм Мадрид килешеүҙәренә ҡул ҡуя, шунан һуң Марокко менән Мавритания территорияны үҙ-ара бүлешә. Һуңынан Мавритания Көнбайыш Сахаранан үҙенең ғәскәрҙәрен сығара һәм уға булған территориаль дәғүәләрҙән баш тарта. 1976 йылдың 27 февралендә Полисарио Фронты, Алжир ярҙамы менән Марокко ғәскәрҙәренә ҡаршы партизан һуғышы алып бара, Көнбайыш Сахараны Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы (САДР) исеме аҫтында бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан итә. Әлеге ваҡытта [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] ағзаһы булған 60 дәүләт САДР-ҙың бойондороҡһоҙлоғон таный. Республика 1984 йылдан Африка союзы (элек Африка берҙәмлеге ойошмаһы) ағзаһы булып тора. 1991 йылдың 29 апрелендә «Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль секретарының көйләү буйынса тәҡдимдәренә» ярашлы, 1988 йылдың 30 авгусында Марокко менән «Сегиет-эль-Хамра һәм Рио-де-Ороны азат итеү халыҡ фронты» (Полисарио Фронты) [[БМО-ның Именлек Советы|Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы]] 690-сы резолюция ҡабул итә (1991)<ref>{{Cite web|url=http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S/RES/690(1991)|title=Ссылки на документ на шести официальных языках ООН|publisher=www.un.org|accessdate=2017-09-03|archive-date=2017-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925041018/http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=S%2FRES%2F690%281991%29|deadlink=no}}</ref>. Был резолюция нигеҙендә Көнбайыш Сахарала референдум үткәреү буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы миссияһы ойошторола. [[Файл:Western Sahara conflict map.svg|thumb|250px|Көнбайыш Сахараның фактик бүленеше]] Референдум референдумда тауыш биреү хоҡуғына эйә булған кешеләрҙең исемлеген яраштырыу мәсьәләһе буйынса яҡтарҙың үҙ-ара килешеп эш итмәүе арҡаһында әлегә тиклем үткәрелмәгән. Шулай итеп, Көнбайыш Сахара, Көнбайыш Сахараның төп халҡы мәнфәғәтен күҙәтеүсе һәм уның бойондороҡһоҙлоғо өсөн сығыш яһаусы Полисарио Фронты менән Марокко араһында бәхәсле биләмә булып ҡала. Донъя процесын билдәләргә һәм конфликтты хәл итергә күп һанлы ынтылыштар (уларҙың һуңғыһы 2007—2008 йылдарҙағы Манхессетта һөйләшеүҙәр була) әлегә утты туҡтатыуға ғына килтерә, ләкин хәлде сәйәси көйләмәй. 2010—2011 йылдарҙа илдә халыҡ араһында Марокко сәйәсәтенә ҡаршы протест акциялары уҙҙы. Билдәле ғалимдар Ноам Чомский һәм Бернабе Лопес Гарсия был ваҡиғаларҙы 2010—2011 йылдарҙа ғәрәп донъяһында сыуалыштар, протестар һәм ихтилалдарҙың башланғыс нөктәһе тип билдәләй. 2021 йылда Эль-Аюнда 22 ил консуллыҡ аса ([[Кот-д’Ивуар|Кот-д’Ивуар]], [[Комор]], [[Габон]], [[Сан-Томе һәм Принсипи]], [[Үҙәк Африка Республикаһы]], [[Бурунди]], [[Эсватини]], [[Замбия]]<ref name=consulat>{{Cite web |url=http://apanews.net/fr/news/maroc-la-zambie-et-le-royaume-eswatini-ouvrent-leurs-consulats-generaux-a-laayoune |title=Maroc : La Zambie et le Royaume Eswatini ouvrent leurs consulats généraux à Laâyoune |lang=fr |access-date=2021-06-23 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204257/http://apanews.net/fr/news/maroc-la-zambie-et-le-royaume-eswatini-ouvrent-leurs-consulats-generaux-a-laayoune |deadlink=no }}</ref>, [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]<ref>{{Cite web |url=https://www.ecoactu.ma/consulat-general-des-emirats-arabes-unis/ |title=Inauguration ce 4 Novembre d'un Consulat Général des Emirats Arabes Unis à Laâyoune |lang=fr |access-date=2021-06-23 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204122/https://www.ecoactu.ma/consulat-general-des-emirats-arabes-unis/ |deadlink=no }}</ref>, [[Иордания]]<ref>{{Cite web |url=https://lobservateur.info/article/20837/actualit%c3%a9s/la-jordanie-ouvre-un-consulat-general-a-laayoune |title=La Jordanie ouvre un consulat général à Laâyoune |lang=fr |access-date=2021-06-23 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204217/https://lobservateur.info/article/20837/actualit%c3%a9s/la-jordanie-ouvre-un-consulat-general-a-laayoune |deadlink=no }}</ref>, Малави<ref>{{Cite web |url=https://medias24.com/2021/07/29/le-malawi-ouvre-son-consulat-a-laayoune/ |title=Le Malawi ouvre son consulat à Laâyoune |lang=fr |access-date=2021-08-03 |archive-date=2021-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802222953/https://medias24.com/2021/07/29/le-malawi-ouvre-son-consulat-a-laayoune/ |deadlink=no }}</ref>) йәки Дахлала ([[Гвинея]], [[Джибути]], [[Гамбия]], [[Либерия]], [[Буркина-Фасо]]<ref>{{Cite web |url=https://fr.le360.ma/politique/diplomatie-le-burkina-faso-et-la-guinee-bissau-ouvrent-des-consulats-generaux-a-dakhla-ce-vendredi-225726 |title=Diplomatie. Le Burkina Faso et la Guinée-Bissau ouvrent des consulats généraux à Dakhla |lang=fr |access-date=2021-06-23 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101015401/https://fr.le360.ma/politique/diplomatie-le-burkina-faso-et-la-guinee-bissau-ouvrent-des-consulats-generaux-a-dakhla-ce-vendredi-225726 |deadlink=no }}</ref>, [[Гвинея-Бисау]], [[Экватор Гвинеяһы]]<ref>{{Cite web |url=https://lobservateur.info/la-guinee-equatoriale-et-la-guinee-bissau-ouvrent-chacune-son-consulat-general-a-dakhla/ |title=La Guinée Équatoriale, la Guinée-Bissau ouvrent chacune son consulat général à Dakhla |lang=fr |access-date=2021-06-23 |archive-date=2020-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027205131/https://lobservateur.info/la-guinee-equatoriale-et-la-guinee-bissau-ouvrent-chacune-son-consulat-general-a-dakhla/ |deadlink=no }}</ref>, Сенегал) һәм Марокконың Көнбайыш Сахаралағы суверенитетын таныйҙар<ref>{{Cite web |url=https://fr.sputniknews.com/maghreb/202003131043260825-un-10e-pays-africain-ouvre-un-consulat-general-au-sahara-occidental-reconnaissant-ainsi-lautorite-marocaine/ |title=Un 10e pays africain ouvre un consulat général au Sahara occidental, reconnaissant ainsi l’autorité marocaine - Sputnik France<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2021-06-23 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204849/https://fr.sputniknews.com/maghreb/202003131043260825-un-10e-pays-africain-ouvre-un-consulat-general-au-sahara-occidental-reconnaissant-ainsi-lautorite-marocaine/ |deadlink=no }}</ref>. Дахлала консуллыҡ офисы асыу теләге тураһында [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та ла иғлан ителә. 2020 йылда президент [[Дональд Трамп|Трамп]] короллектең Көнбайыш Сахара өҫтөнән суверенитетын таныған декларацияға ҡул ҡуя<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20201210/suverenitet-1588666643.html |title=США признали суверенитет Марокко над Западной Сахарой |access-date=2021-06-23 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624224103/https://ria.ru/20201210/suverenitet-1588666643.html |deadlink=no }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Марокканская стена]] * [[Города Западной Сахары]] * [[Война в Западной Сахаре]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Западная Сахара. Преданная независимость. Regnum, 2007. ISBN 5-91150-015-9 * [https://web.archive.org/web/20131203005206/http://common.regnum.ru/documents/west-sahara.pdf Западная Сахара. Преданная независимость. Regnum, 2007] == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Западная Сахара |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Метавики = |Проект = }} * [http://www.saharaindependiente.org Сайт «CEAS-SAHARA» (на испанском языке)] * [http://www.saharalibre.es Сайт «Сахара свободная» (на испанском языке)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720144416/http://www.saharalibre.es/ |date=2011-07-20 }} {{ВС}} [[Категория:Көнбайыш Сахара]] [[Категория:Төньяҡ Африка]] {{Africa-geo-stub}} 58o6gbntw2x1oolto4zl4x9iekxil4v 0 85332 1302011 1276504 2026-08-07T21:59:11Z Shirshikay 48080 яңыртыу 1302011 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:The Soviet Union 1970 CPA 3901 stamp (Chuvash Autonomous Soviet Socialist Republic (Established on 1920.06.24)).jpg|thumb|Марка «50 лет Чувашской АССР». Почта СССР 1970 г.]] [[Файл:Chuvashia map.png|right|thumb|300px|Сыуашстан картаһы]] '''Сыуашстан, Сыуа́ш Респу́бликаһы''' ({{lang-cv|Чăва́ш Ен, Чăва́ш Республики́}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] составындағы республика<ref> [http://ru.wikisource.org/wiki/Конституция_Российской_Федерации#.D0.A1.D1.82.D0.B0.D1.82.D1.8C.D1.8F_5 Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2]</ref>. Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, Свияга һәм Сура йылғалары араһында урынлашҡан. Көнбайышта — [[Түбәнге Новгород өлкәһе]], төньяҡта — [[Марий Эл]], көнсығышта — [[Татарстан]], көньяҡта — [[Ульяновск өлкәһе]] һәм [[Мордовия]] менән сиктәш. [[Волга буйы федераль округы]]на ҡарай. Майҙаны — 18,3 мең км². Баш ҡалаһы — [[Чебоксар]]<ref>[http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./2135/13678/56394/56397 Конституция Чувашской Республики. Статья 67, п. 2]</ref>. 1920 йылда ''Сыуаш автономиялы өлкәһе'' булараҡ барлыҡҡа килә, 1925 йылдан — Сыуаш АССР‑ы (1929—36 йылдарҙа Горький крайы составында), 1990 йылдан — Сыуаш ССР‑ы, 1992 йылдан — Сыуаш Республикаһы. 21 район, 9 ҡала, 8 ҡасабаны үҙ эсенә ала. Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң үҙәгендә урынлашҡан. Сыуашстандың дәүләт телдәре — [[Сыуаш теле|сыуаш]] һәм [[Урыҫ теле|урыҫ]] телдәре<ref>[http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./2135/13678/56394/56395 Конституция Чувашской Республики. Статья 8.]</ref>. == Тарих == [[File:Tsjeboksary-golfen.jpg|thumb|220px|right| [[:ru: Мать-Покровительница|«Инәй-ҡурсалаусы» монументы]].]] Хәҙерге Сыуашстан территорияһында тәүге кешеләр яҡынса 80 мең йыл элек килгәндәр. IX быуат аҙағында [[Волга буйы Болғары]] дәүләте барлыҡҡа килә, уның составында төрлө ҡәбиләләр инә. Халҡы ер эшкәртеү, малсылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ һәм умартасалыҡ менән шөғөлләнә. Ҡалалар һәм башҡа тораҡ пункттар төҙөлә, эске һәм тышҡы сауҙа үҫешә. 1243 йылда Урта Волга территорияһы [[Алтын Урҙа]], ә ул тарҡалғандан һуң, 1438 йылда — [[Ҡазан ханлығы]] составына инә<ref name="Чувашская энциклопедия">[http://enc.cap.ru/?t=world&lnk=4 ''Андреев В. В., Бойко И. И., Воронов Л. Н., Димитриев А. В., Димитриев В. Д., Долгова А. П., Егоров Л. В., Иванова С. В., Казанков Ю. К., Карягин Ф. А., Кириллов Г. В., Клементьев В. Н., Кондратьев М. Г., Кудров В. Ф., Кузнецов А. И., Мага­рин А. Н., Морозова Н. В.'' Чувашская Республика.]// Чувашская энциклопедия [Электронный ресурс] / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук, Чуваш. кн. изд-во. — Чебоксары, 2009.</ref>. XVI быуат уртаһында [[сыуаштар]] Урыҫ ''дәүләте'' составына ҡушыла. XVI—XVII быуаттарҙа Сыуашстан территорияһы ''Ҡазан һарайы приказы'' менән идара ителә, XVIII быуат башында уның бер өлөшө ''Ҡазан губернаһы'', икенсе өлөшө — ''Түбәнге Новгород губернаһы'' составында инә, ә 1775 йылдан һуң Ҡазан һәм Сембер губерниялары составында була. XVIII быуат уртаһында сыуаштарҙы христиан диненә суҡындырыу процессы башлана, әммә ғәмәлдә улар традицион динен тотоуҙы дауам итә<ref name="Чувашская энциклопедия"/>. Халыҡтың ихтыярын иҫәпкә алып, 1920 йылдың 24 июнендә Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты һәм РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы тарафынан, [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] һәм М. И. Калинин ҡултамғалары аҫтында, РСФСР составында ''Сыуаш автономия өлкәһе'' ойошторолоуы тураһында ҡарар ҡабул итәләр. 1925 йылдың 21 апрелендә ''Сыуаш АССР‑ы'' тип үҙгәртелә, 1929—1936 йылдарҙа ''Горький крайы'' составында була<ref name="БЭ2013">{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12376-syuashstan|Сыуашстан|автор=Хөсәйенова Г. Т.}}</ref>. 1920-се йылдарҙа Сыуаш АССР-ын Болғар АССР-ы һәм сыуаштарҙы болғарҙар тип үҙгәртеү тураһында фекерләшеүҙәр була<ref>[http://сувары.рф/ru/node/154 ''Денисов П. В.'' Этнокультурные параллели дунайских болгар и чувашей / авт. предисл. И. Д. Кузнецов. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1969. — 176 с.: рис.]</ref>. Совет осоронда республикала сәнәғәт һәм ауыл хужалығы үҫешә, милли мәҙәниәт, фән һәм мәғәриф алға китә. 1935 йылда Сыуаш АССР-ына Ленин ордены бирелә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда республиканан 208 меңдән ашыу кеше ҡатнаша<ref name="Чувашская энциклопедия"/>. 1990 йылдың 19 октябрендә Сыуаш АССР-ын ''Сыуаш Совет Социалистик Республикаһы'' (Сыуаш ССР) тип үҙгәртелә. Сыуаш ССР-ның Юғары Советы «Сыуашстандың дәүләт суверенитеты тураһында» декларацияны ҡабул итә. 1992 йылдың 13 февраленән алып Сыуаш АССР-ы ''Сыуаш Республикаһы'' тип үҙгәртелә<ref>[http://www.chulaws.ru/index.php?ds=920029 Закон ЧР от 13.02.1992 «Об изменении наименования Чувашской Советской Социалистической Республики»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126054921/http://www.chulaws.ru/index.php?ds=920029 |date=2012-01-26 }}</ref>. == Дәүләт ҡоролошо == === Конституция === Республиканың төп законы булып, 2000 йылда ҡабул ителгән ''Сыуаш Республикаһы Конституцияһы'' булып тора. === Башлыҡ === Сыуаш Республикаһында иң юғары вазифалы кеше — Башлыҡ (2012 йылдың 1 ғинуарына тиклем — Президент). 1994 йылда тәүге Сыуашстан Президенты итеп Николай Васильевич Федоров һайлана. === Закондар сығарыусы власть === Сыуашстан Дәүләт Советы республикала юғары вәкәләтле, закондар сығарыусы һәм контроль органы булып тора. === Башҡарма власть === Сыуашстан Министрҙар Кабинеты башҡарма һәм ойоштороусы дәүләт органы булып тора. Уны премьер-министр етәкләй. == Административ ҡоролош == Сыуаш Республикаһы 21 район, 9 ҡала, 8 ҡасаба һәм яҡынса 1700 ауылды үҙ эсенә ала. ; Баш ҡала Сыуашстан баш ҡалаһы — [[Чебоксар]] ҡалаһы. Унда {{ Население | Чебоксары | фс }} кеше йәшәй. ; Муниципаль райондар {| class="standard" !№ ||Район ||Халҡы,<br />кеше. || Территория,<br />км² || Үҙәк |- | 1 || Алатырь || align=right | {{ Население | Алатырский район | тс }} || align=right | 1940 || [[Алатырь]] ҡ. |- | 2 || Аликово || align=right | {{ Население | Аликовский район | тс }} || align=right | 554.1 || [[Аликово]] а. |- | 3 || Батырев || align=right | {{ Население | Батыревский район | тс }} || align=right | 994 || Батырево а. |- | 4 || Вурнар || align=right | {{ Население | Вурнарский район | тс }} || align=right | 1012.6 || Вурнары ҡсб. |- | 5 || Ибреси || align=right | {{ Население | Ибресинский район | тс }} || align=right | 1201.2 || Ибреси ҡсб. |- | 6 || Канаш || align=right | {{ Население | Канашский район | тс }} || align=right | 981.4 || Канаш ҡ. |- | 7 || Козловка || align=right | {{ Население | Козловский район | тс }} || align=right | 516.8 || Козловка ҡ. |- | 8 || Комсомольск || align=right | {{ Население | Комсомольский район (Чувашия) | тс }} || align=right | 630.3 || Комсомольск а. |- | 9 || Красноармейск || align=right | {{ Население | Красноармейский район (Чувашия) | тс }} || align=right | 456.3 || Красноармейск а. |- | 10 || Красночетайск || align=right | {{ Население | Красночетайский район | тс }} || align=right | 691.6 || Ҡыҙыл Четаи а. |- | 11 || Мариин-Посад || align=right | {{ Население | Мариинско-Посадский район | тс }} || align=right | 686.1 || Мариин Посад ҡ. |- | 12 || Моргауши || align=right | {{ Население | Моргаушский район | тс }} || align=right | 845.3 || Моргауши а. |- | 13 || Порецк || align=right | {{ Население | Порецкий район | тс }} || align=right | 1116.9 || Порецк а. |- | 14 || Урмары || align=right | {{ Население | Урмарский район | тс }} || align=right | 598.3 || Урмары ҡсб. |- | 15 || Цивильск || align=right | {{ Население | Цивильский район | тс }} || align=right | 790.8 || Цивильск ҡ. |- | 16 || Чебоксар || align=right | {{ Население | Чебоксарский район | тс }} || align=right | 1331.7 || Кугеси ҡсб.<ref>{{cite web|url=http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./5002/5131/5135|title=Карта района|publisher=Чебоксарский район Чувашской Республики|accessdate=2011-02-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/618xN3eJq|archivedate=2011-08-23}}</ref> |- | 17 || Шемурша || align=right | {{ Население | Шемуршинский район | тс }} || align=right | 799.1 || Шемурша а. |- | 18 || Шумерля || align=right | {{ Население | Шумерлинский район | тс }} || align=right | 1047.6 || Шумерля ҡ. |- | 19 || Ядрин || align=right | {{ Население | Ядринский район | тс }} || align=right | 897.5 || Ядрин ҡ. |- | 20 || Яльчик || align=right | {{ Население | Яльчикский район | тс }} || align=right | 567.2 || Яльчики а. |- | 21 || Янтиково || align=right | {{ Население | Янтиковский район | тс }} || align=right | 524.4 || Янтиково а. |} ;3000-дән ашыу кеше йәшәгән тораҡ пункттар {{столбцы}} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Чебоксар]] || {{ Население | Чебоксары | тс }} |- | Новочебоксарск || {{ Население | Новочебоксарск | тс }} |- | Канаш || {{ Население | Канаш | тс }} |- | Алатырь || {{ Население | Алатырь | тс }} |- | Шумерля || {{ Население | Шумерля | тс }} |- | Цивильск || {{ Население | Цивильск | тс }} |- | Кугеси || {{ Население | Кугеси | тс }} |- | Вурнары || {{ Население | Вурнары | тс }} |} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | Козловка || {{ Население | Козловка (Чувашия) | тс }} |- | Ядрин || {{ Население | Ядрин | тс }} |- | Мариин Посад || {{ Население | Мариинский Посад | тс }} |- | Ибреси || {{ Население | Ибреси | тс }} |- | Яңы Лапсары || {{ Население | Новые Лапсары | тс }} |- | Порецк || {{ Население | Порецкое (Чувашия) | тс }} |- | Урмары || {{ Население | Урмары | тс }} |- | Батырево || {{ Население | Батырево (Чувашия) | тс }} |} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | Шыгырдан || {{ Население | Шыгырдан | тс }} |- | Комсомольск || {{ Население | Комсомольское (Чувашия) | тс }} |- | Красноармейск || {{ Население | Красноармейское (Чувашия) | тс }} |- | Шемурша || {{ Население | Шемурша | тс }} |- | Яңы Атлаш || {{ Население | Новое Атлашево | тс }} |- | Моргауши || {{ Население | Моргауши | тс }} |- | Янтиково || {{ Население | Янтиково (Янтиковский район) | тс }} |- | Ишлеи || {{ Население | Ишлеи (Ишлейское сельское поселение) | тс }} |} {{столбцы/конец}} == Халҡы == [[Файл:Народы Чувашии.PNG|thumb|Сыуашстандың этник картаһы]] === Милли состав === {| class="standard" !Милләт||1926 йыл, <br /> мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=458 *])||1939 йыл, <br /> мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=76 *])||1959 йыл, <br /> мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=89 *])||1970 йыл, <br /> мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=29 *])||1979 йыл, <br /> мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=29 *])||1989 йыл, <br /> мең кеше ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=29 *])||2002 йыл, <br /> мең кеше ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }})||2010 йыл <br />мең кеше<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601173256/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |date=2012-06-01 }}</ref> |- |[[сыуаштар]] | align ="right" | 667,7 (74,7 %) | align ="right" | 777,2 (72,2 %) | align ="right" | 770,4 (73,0 %) | align ="right" | 856,2 (70,0 %) | align ="right" | 887,7 (68,4 %) | align ="right" | 906,9 (67,8 %) | align ="right" | 889,3 (67,7 %) | align ="right" | 814,8 (67,7 %) |- |[[урыҫтар]] | align ="right" | 178,9 (20,0 %) | align ="right" | 241,4 (22,4 %) | align ="right" | 263,7 (24,0 %) | align ="right" | 299,2 (24,5 %) | align ="right" | 338,2 (26,0 %) | align ="right" | 357,1 (26,7 %) | align ="right" | 348,5 (26,5 %) | align ="right" | 323,3 (26,9 %) |- |[[татарҙар]] | align ="right" | 22,6 (2,5 %) | align ="right" | 29,0 (2,7 %) | align ="right" | 31,4 (2,9 %) | align ="right" | 36,2 (3,0 %) | align ="right" | 37,6 (2,9 %) | align ="right" | 35,7 (2,7 %) | align ="right" | 36,4 (2,8 %) | align ="right" | 34,2 (2,8 %) |- |[[мордвалар]] | align ="right" | 24,0 (2,7 %) | align ="right" | 22,5 (2,1 %) | align ="right" | 23,9 (2,2 %) | align ="right" | 21,0 (1,7 %) | align ="right" | 20,3 (1,6 %) | align ="right" | 18,7 (1,4 %) | align ="right" | 16,0 (1,2 %) | align ="right" | 13,0 (1,1 %) |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Браславский Л. Ю.'' Ислам в Чувашии. Чебоксары, 1997. * ''Иванов В. П., Клементьев В. Н.'' Образование чувашской автономии: предпосылки, проекты, этапы. Чебоксары, 2010. * История родного края: Хрестоматия. Ч. 1 / Сост. Выйкин А. В., Григорьева Г. И., Никитин А. П., Ткаченко В. Г. Чебоксары, 1993. * История финансов Чувашии. Т. 1. Чебоксары, 2006. * История Чувашии новейшего времени. Кн. 1. 1917—1945 гг. Чебоксары, 2001; Кн. 2. 1945—2005. Чебоксары, 2009. * Культура чувашского края: Учебное пособие. Ч. 1 / Иванов В. П., Матвеев Г. Б., Егоров Н. И. и др. / Сост. Скворцов М. И. Чебоксары, 1994. * ''Кураков Л. П., Фёдоров Н. В.'' Состояние и перспективы развития экономики Чувашской Республики. М., 1997. * Национальная государственность чувашского народа: история и современность / Отв. ред. Клементьев В. Н. Чебоксары, 2011. * ''Смирнов Ю. П., Степанов В. Р.'' Индустриальное развитие Чувашии в 1946—1990 гг. Чебоксары, 1990. * Твёрдые полезные ископаемые Чувашской Республики: Геолого-экономическая и стоимостная оценка. Казань, 2003. * ''Ухтияров А. И.'' Конституционный процесс в Чувашии: практика, проблемы, теория. Чебоксары, 2007. * ''Филиппов В. Р.'' Чувашия девяностых: Этнополитический очерк. М., 2001. * Чувашская Республика. Социокультурный портрет. Чебоксары, 2011. * Чувашская Республика: проблемы национально-государственного строительства (история и современность) / Отв. ред. Клементьев В. Н. Чебоксары, 2005. * Чувашская энциклопедия. В 4 т. Чебоксары, 2006—2011. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12376-syuashstan|автор=Хөсәйенова Г. Т.}} {{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһы республикалары]] [[Категория:Сыуашстан]] nj4ik1z4033ujrcmhjbguflsm60hhd6 14 99618 1301978 576223 2026-08-07T16:06:07Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_Bar.png" рәсеме урынына [[Рәсем:Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_(1x)_Bar.png|Czechoslovak_War_Cross_1939-1945_(1x)_Bar.png]] рәсеме күсерҙе. 1301978 wikitext text/x-wiki [[Файл:Czechoslovak War Cross 1939-1945 (1x) Bar.png|80px]] [[Категория:Чехословакия ордендары кавалерҙары|Хәрби тәреһе 1939]] 0dsxd3myinaxszrufspfk4ch49a691m 0 102530 1302020 1280349 2026-08-08T00:31:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302020 wikitext text/x-wiki [[Файл:6_different_resistors.jpg|thumb|Алты резистор төрлө номинал һәм аныҡлыҡ  төҫлө һыҙыҡтар билдәһе ярҙамында күрһәтелгән]] '''Резистор''' ([[Инглиз теле|ингл.]]&#x20;''<span lang="en">resistor</span>'', от [[Латин теле|лат.]]&#x20;''<span lang="la">resisto</span>'' — ҡаршылыҡ) —  электр сылбырының пассив элементы. Уның электр ҡаршылығы<ref>Отсюда возникает разговорное наименование резистора — ''сопротивление''.</ref>  аныҡ дәүмәлдә йәки алмашыусан була. Резистор ток көсөн көсөргәнлеккә һәм көсөргәнлекте ток көсөнә әйләндерергә, токты сикләү, электр ҡеүәтен йотоу өсөн кәрәк<ref>ГОСТ Р 52002-2003</ref>. Барлыҡ тиерлек электр һәм электрон йыһаздарҙа шаҡтай киң ҡулланыла. == Резисторҙарҙың төп характеристикалары һәм параметрҙары == * Номиналь ҡаршылыҡ күрһәтә - төп параметр. * Таралыусан ҡеүәт сиге. * Ҡаршылыҡтың температура коэффициенты. * Номиналь күрһәткестән рөхсәт ителгән ҡаршылыҡтың тайпылыу айырмаһы . * Иң ҙур эш көсөргәнеше. * Артыҡ тауыш. * Номиналь тарҡалыу ҡеүәтенең тирә-яҡ мөхиттә иң юғары температура. * Дым үткәрмәүсәнлек һәм термператураға сыҙамлыҡ. * Көсөргәнеш коэффициенте.  Һалынған көсөргәнешкә  бәйле резисторҙарҙың ҡаршылығын иҫәпкә алған күренеш. Түбәндәге формула буйынса билдәләнә: <math>K_{U}=\frac{R_{1}-R_{2}}{R_{1}}*100\%</math>, бында <math>R_{1}</math> һәм <math>R_{2}</math> - ҡаршылыҡтар, көсөргәнештәр <math>10\%</math> һәм <math>100\%</math> булған ваҡытта алынған, резисторҙың тарҡалыу номиналь ҡеүәте.<ref>''В.Г. Гусев, Ю.М. Гусев'' Электроника — М.: Высшая школа, 1991. — С. 12.</ref>  Юғары һәм бик юғары йышлыҡтарҙа эшләгән ҡоролмаларҙы проектлауҙа ҡайһы бер күрһәткестәр бик мөһим: * Зарарлы һыйҙырышлыҡ. * Зарарлы индуктивлыҡ. == Резисторҙарҙы  схемаларҙа күрһәтеү == [[Файл:Resistors.png|right|thumb|200x200px|а)   Рәсәйҙә һәм Европала ҡабул ителгән<br> б) АҠШ-та ҡабул ителгән]] Стандарттар буйынса Рәсәйҙә резисторҙары схемаларҙа шартлы һыҙып билдәләү   ГОСТ 2.728-74-кә тап килергә тейеш. Уның нигеҙендә, даими резисторҙар киләһе билдәләр менән күрһәтелә: {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Билдәләү ГОСТ 2.728-74 !Аңлатма |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_GOST.svg]] |Даими резистор башҡа тарҡалыу номиналь ҡеүәте күрһәтелмәйгән |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_0.05W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  0,05 [[Ватт|Вт]] |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_0.125W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  0,125 Вт |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_0.25W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  0,25 Вт |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_0.5W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  0,5 Вт |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_1W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте 1 Вт рассеивания. |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_2W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  2 Вт |- | align="center" |[[Файл:Resistor_symbol_5W_GOST.svg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  5 Вт |- | align="center" |[[Файл:Резистор_10_ватт.jpg]] |Даими резистор таралыу номиналь ҡеүәте  10 Вт |} Алмаш, көйләгес һәм һыҙыҡһыҙ резисторҙың билдәләре киләһе күренештә : {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Билдәләү ГОСТ 2.728-74 !Һүрәтләү |- | align="center" |[[Файл:Variable_resistor_GOST.svg|100x100px]] |Алмаш резистор (реостат). |- | align="center" |[[Файл:Variable_resistor_as_rheostat_symbol_GOST.svg|100x100px]] |Алмаш резистор, реостат һымаҡ тоташтырылған (ползунок бер башҡа сыға). |- | align="center" |[[Файл:Trimmer_resistor_symbol_GOST.svg|100x100px]] |Көйләгес резистор |- | align="center" |[[Файл:Trimmer_resistor_as_rheostat_symbol_GOST.svg|100x100px]] |Көйләгес резистор реостат һымаҡ тоташҡан (ползунок  бер ос менән тоташҡан) |- | align="center" |[[Файл:Varistor_Symbol.svg|100x100px]] |Варистор (ҡаршылыҡ  көсөргәнешкә ҡарап алмашына). |- | align="center" |[[Файл:Resistor_2.svg|100x100px]] |Термистор -ҡаршылыҡ температурға бәйле |- | align="center" |[[Файл:Light-dependent_resistor_schematic_symbol.svg|100x100px]] |Фоторезистор - ҡаршылыҡ яҡтыға бәйле |} == Резисторҙарҙан эшләнгән сылбырҙар == === Резисторҙарҙы эҙмә-эҙ тоташтырыу === Эҙмә-эҙ тоташтырғанда резисторҙарҙың  ҡаршылыҡтары ҡушыла [[Файл:Resistors in Series-modified.svg|600px]] <math> R = R_1 + R_2 + R_3 + \ldots </math> Әгәр <math>~R_1=R_2=R_3=...=R_n</math>, йәғни дөйөм ҡаршылыҡ күрһәтә: <math>~R=nR_1</math> Резисторҙарҙы эҙмә-эҙ тоташтырған осораҡта дөйөм ҡаршылыҡ, шуларҙың иң ҙур ҡаршылығынан күберәк була. === Резисторҙарҙы параллель тоташтырыу === Резисторҙар параллель тоташҡанда ҡаршылыҡтың кире дәүмәлдәре ҡушыла  (йәғни, дөйөм үткәреүсәнлек <math>\frac{1}{R}</math> һәр резисторҙың айырым күрһәткестәренән йыйыла <math>\frac{1}{R_i}</math>) [[Файл:ParallelR.svg]] <math>\frac{1}{R} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2} + \frac{1}{R_3} + \ldots </math> Эҙмә-эҙ йәки параллель сылбырҙы бәләкәй блокка индереп бүлергә мөмкин, был осораҡта башта һәр блоктың ҡаршылығын иҫәпләйҙәр,һуңынан һәр блоктың ҡаршылығы дәүмәле итеп алыштырып, дөйөм (эҙләгән) ҡаршылыҡты иҫәпләп сығаралар. Ике параллель рәүештә тоташтырылған резисторҙарҙың дөйөм ҡаршылығы: <math>R = \frac{R_1R_2}{R_1+R_2}</math>. Әгәр <math>~R_1=R_2=R_3=...=R_n</math>, йәғни дөйөм ҡаршылыҡ: <math>R=\frac{R_1}{n}</math> Параллель резисторҙарҙың дөйөм ҡаршылығы уларҙың аҙ ҡаршылығынан кәм була. === Резисторҙарҙы ҡатнаш тоташтырыу === [[Файл:ParalseriesR.png]] Схемаһы  ике параллель рәүештә тоташтырылған блоктарҙан тора, уларҙың береһе эҙмә-эҙлекле рәүештә индерелгән резисторҙар <math> ~ R_1</math> һәм <math> ~ R_2</math>, дөйөм ҡаршылыҡ <math> ~ R_1 + R_2 </math>, башҡа бер резистор <math> ~ R_3</math>, дөйөм үткәреүсәнлек:  <math> \frac{1}{R} = \frac{1}{(R_1 + R_2)} + \frac{1}{R_3}</math>, йәғни дөйөм ҡаршылыҡ: <math>R = \frac{R_3 (R_1+R_2)}{R_1+R_2+R_3}</math>. Бында, резисторҙар бер-бер артлы йәки параллель тоташҡан осораҡта, блоктарға бүленмәһә Кирхгоф ҡағиҙәләре  ҡулланыла. Ҡайһы ваҡытта өсмөйөш-йондоҙ үҙгәртеүе һәм симметрия принцибы ҡулланыу иҫәптәр яһау өсөн файҙалы була. == Ҡаршылыҡтарҙың ҡеүәте == Параллель шулай уҡ, бер -бер артлы тоташтырылған резисторҙың, йомғаҡ ҡеүәте  тоташтырылған резисторҙарҙың ҡеүәттәренең ҡушылдығына тигеҙ. <math>P_R = P_{R1} + P_{R2} + \cdots + P_{Rn}</math> == Көсөргәнеш бүлеүсе == [[Файл:DielnikNapiecia.svg|left|thumb|<center>Көсөргәнеш бүлеүсе.</center>]] <math>U_{WY}=U_{WE}\frac{R_1}{(R+R_1)}</math> Әгәр ҙә R=9R₁булһа, U_WY=0,1 U_WE, йәки, ингән көсөргәнеш 10 мәртәбә бүленә. == Резисторҙар классификацияһы == [[Файл:Smd_rezistory_i_spi4ka.jpg|thumb| төрлө номиналлы өс резистор, өҫкө монтажлау өсөн (SMD), печат платаһына йәбештерелгән.]]  Дискрет резисторҙар классификацияһы тәғәйенләнеше, ВАХ тышҡы күренеше, һаҡлау ысулы, монтажлау ысулы, ҡаршылығы үҙгәреү характере, эшләү технологияһы<ref>Аксенов А.</ref> менән яһала. Тәғәйенләнеше буйынса: * дөйөм тәғәйенлешле резисторҙар; * махсус тәғәйенлешле резисторҙар: Ҡаршылыҡ үҙгәреү характеры буйынса : {| align="right" class="" |[[Файл:Resistores.jpg|thumb|133x133px|Даими резистор (элеп монтажлау).]] |[[Файл:Potentiometer.jpg|thumb|117x117px|Алмашыныусан резистор.]] |[[Файл:Electronic_component_potentiometers.jpg|thumb|100x100px|Построчный резисторҙы.]] |[[Файл:20041214_2037_1789a-Leistungswiderstand_mit_Sicherungsloetung.jpg|thumb|100x100px|Прецизион многоборий подстрочник резисторов.]] |}  һаҡлау ысулы буйынса: * изолированные; * неизолированные; * вакуумлы; * герметичный.  монтажлау ысулы буынса: * печатлы монтажлау өсөн; * элеп монтажлау өсөн; * микросхемалар һәм микромодулдәр өсөн. Вольт-ампер характеристикаһы буйынса: * һыҙыҡлы резисторҙар; * һыҙыҡһыҙ резисторҙар: ** варисторҙар — ҡаршылыҡ ҡуйылған көсөргәнешкә бәйле; ** терморезисторҙар — ҡаршылығы температураға бәйле; ** фоторезисторҙар — ҡаршылығы яҡтылыҡҡа бәйле; ** тензорезисторҙар — ҡаршылығы резисторҙың бөғөлөүенә бәйле; ** магниторезисторҙар — ҡаршылығы магнит ҡырындағы күләмгә бәйле; ** мемристорҙар (етештерелә башлағандар) — ҡаршылығы уның аша үткән зарядҡа бәйле (Берәмек эш ваҡтында ток интегралы). Эшләү технологияһы буйынса<span class="noprint" contenteditable="false">^{[''сығанағы&#x20;түгел&#x20;күрһәтелгән&#x20;2451&#x20;көнө'']}</span><span class="noprint" contenteditable="false"></span> {| align="right" class="" style="margin-bottom: 10px;" |[[Файл:Drahtwid.jpg|thumb|132x132px|Остары сығарылған сымлы резисторҙар ]] |[[Файл:Carbon-resistor-TR212-2.jpg|thumb|100x100px|Плёнкалы күмерле резистор (ҡаплаған өлөшө ток үткәргесте күрһәтер өсөн алынған).]] |} * Сымлы резисторҙар.  * Металлопленочный һәм композит  резисторҙар.  Гибрид интеграль микросхемала ҡулланылған резисторҙар: * Металлофольгалы резисторҙар, уның  сифатында нәҙек металлик лента ҡулланыла. * Күмерле резисторҙар. Ҡаҫмаҡ һәм күләмле рәүешендә әҙерләнә: ҡаҫмаҡ йәки резистив әйбер  графит менән органик йәки органик булмаған матдәләр ҡатнашмаһы. * Интеграль резисторҙар. Резистив элемент — ярым үткәргес матдә. == Сәнәғәт күләмендә сығарылған резисторҙар == [[Файл:3_Resistors.jpg|thumb|Резисторҙар]] Сәнәғәт күләмендә сығарылған бер үк номиналдағы резистор төрлө ҡаршылыҡҡа эйә эйә. Мөмкин тиклем күпмегә тарҡау булыу кимәле, резисторҙың аныҡлығы билдәләй. Сығарылған резисторҙар аныҡлығы: 20 %, 10 %, 5 %, һәм 0,01 % тиклем була<ref>[http://www.itc-electronics.com/news1538.html ITC-Electronics — Прецизионные резисторы SMR1DZ и SMR3DZ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913072355/http://www.itc-electronics.com/news1538.html |date=2014-09-13 }}</ref>. Резисторҙарҙың номиналы бәйле: махсус рәттән һайланып алына.  Йыш алынған номинал рәттәр — E6 (20 %), E12 (10 %) йәки E24 (аныҡлыҡ 5 %-кә тиклем булғанда), анығыраҡ резисторға дөрөҫөрәк рәттәр ҡулланыла (мәҫәлән E48). Сәнәғәт сығарған резисторҙар иң юғары юғалыу ҡеүәтенең билдәләнгән кимәле менән характерлана (етештерелгән резисторҙарҙың ҡеүәте 0,125 Вт; 0,25 Вт; 0,5 Вт; 1,0 вт; 2,0 вт; 3,0 вт) ( ГОСТ 24013-80 ГОСТ һәм 10318-80 буйынса совет осоронда радиотехник сәнәғәт түбәндәге номинал ҡеүәтле резисторҙар сығарыла: Ваттарҙа: 0.01, 0.025, 0.05, 0.062, 0.125, 0.5, 1, 2, 3, 4, 5, 8, 10, 16, 25, 40, 63, 100, 160, 250, 500) <ref>А. А. Бокуняев, Н. М, Борисов, Р. Г. Варламов и др. Справочная книга радиолюбителя-конструктора.-М. Радио и связь 1990—624 с.: [[:ru:Special:BookSources/5256006584|ISBN 5-256-00658-4]]</ref> === Сымлы сығармалар менән яһалған резисторҙарҙы маркировкалау === Бәләкәй ҡеүәтле резисторҙар  деталдәре ваҡ— ҡеүәте 0,125 Вт булған резистор бер нисә  миллиметр оҙонлоҡта һәм диаметры бер миллиметр тирәһе генә.  Был детальдә унарлы өтөрҙән номинал уҡырға ауыр, шуға күрә,  номиналды күрһәтеү өсөн унарлы нөктә урынына хәреф ҡуйыла: (К — килоом, М — мегаом, E йәки R — Ом берәмеге). Бынан тыш, теләгән бер номинал, күп тигәндә, өс символ менән күрһәтелә. Мәҫәлән, 4K7  резисторҙың ҡаршылығы 4,7 кОм күрһәтә, 1R0 — 1 Ом, М12 — 120 кОм(0.12МОм) һ.б.  Әммә был рәүештә ҙур булмаған резисторҙа номиналды күрһәтеү ҡатмарлы, һәм шуға күрә улар өсөн төҫлө маркировка ҡулланыла. Өсөн резисторов дөрөҫлөк менән 20 % ҡулланалар маркировка өс полосками өсөн резисторов дөрөҫлөк менән 10 % һәм 5 % маркировка менән черья полосками өсөн күп билдәле резисторов менән биш йәки алты полосками. Беренсе ике потоси мәңге әле аңлата, беренсе ике билдәһе номинал. Әгәр олоһо 3 йәки 4, өсөнсө полоса аңлата десятичный множить, йәғни дәрәжәһе тиҫтәләгән, ул множатся был томы, состояние из ике һан, күрһәтелгән беренселәрҙән булып ике полосками. Әгәр олоһо 4, һуңғыһы һөжүмдәрҙән төгәллеген, резисторҙар. Әгәр олоһо 5, өсөнсеһе аңлата өсөнсө билдәһе сопротивления, дүртенсеһе — десятичный множить, бишенсе — төгәллеген. Алтынсы полоса, әгәр ул бар, һөжүмдәрҙән температура коэффициенты сопротивления (ТК). Әгәр был полоса 1,5 тапҡырға киңерәк ҡалған булһа, ул һөжүмдәрҙән ышаныслылығы резисторҙар (% отказ 1000 сәғәт эш) Шуныһын ла әйтергә кәрәк, ҡайһы ваҡыт осраша резисторҙы 5 полоса, тик стандарт (5 йәки 10 %) дөрөҫлөк. Был осраҡта беренсе ике полосаһына бирә беренсе билдәләре номинал, өсөнсө — множить, дүртенсеһе — төгәллеген, ә бишенсе — температура коэффициенты. Миҫалдар: * 2 %, 1,00-Сы = S01 * 5 %, 1,00-Сы = S25 * 5 %, 510-Сы = A42 * 10 %, 1,00-Сы = S49 * 10 %, 820 ҡом = D60 == Резисторҙарҙың ҡайһы бер өҫтәмә үҙенсәлектәре == === Ҡаршылыҡтың температураға бәйләнеше === [[Файл:Laboratory_resistor.jpg|thumb|Лаборатория резисторы]] Ҡаршылығы һәм металл проволочный резисторов бәйле бер ни тиклем температураһын. Шул уҡ ваҡытта бойондороҡ-се тирәһендә температура линейная <math>~R=R_0 (1+ \alpha (t-t_0))</math>, сөнки коэффициенттар һәм 4 2 тәртибен малы булды һәм шул гап-ябай измерения була улар пренебречь. Коэффициенты <math>~\alpha</math> тип атайҙар температурам коэффициенты сопротивления. Бындай иркен булмау сопротивления-се температура ҡулланырға мөмкинлек бирә резисторҙы сифатында термометр. Ҡаршылығы полупроводников резисторов ала бәйле температура була, бәлки, хатта экспоненциаль буйынса закон Варениус, ай-һай ғәмәли диапазоны температур һәм был экспоненциаль бойондороҡлолоҡ менән алыштырырға була линейный. === Резисторҙарҙың шаулауы === Температура юғарыраҡ абсолют нуль хатта идеаль резисторов сығанағы булып тора тауыш та кермәй. Был күренгәнсә, фундаменталь флуктуация-диссертационный теоремы (ҡулланыу т электр цеп был раҫлау, билдәле, шулай уҡ, шул тиклем теорема Найта). Шул частоты, нескә күңелле меньшей менән сағыштырғанда <math>k \frac{T}{h}</math> (бында <math>~k</math> — даими Болан, <math>~T</math> — абсолют температура резисторҙар бөгөн дуҫта Кельвина, <math>~h</math> — даими Планка) төр яғыулыҡ менән тауыш та кермәй равномерный ("аҡ шау-шыу"), спектраль тығыҙлығы тауыш та кермәй (уҡыу-уҡытыу системаһына индерелгән үҙгәреш: Фурье-се корректор напряжение тауыш та кермәй) <math>|U|^2_\omega=4 R kT</math>, унда <math>U^2_\omega=\int dt \langle U(t) U(0)\rangle e^{i\omega t}</math>. Күренеп тора, күберәк ҡаршылығы ҙурырак һөҙөмтәле ҡырҡыулыҡ тауыш та кермәй, шулай уҡ, аҙыҡ бирә торған ҡырҡыулыҡ тауыш та кермәй пропорциональ рәүештә корню һис температура. Хатта шул абсолютно тулы температур резисторов у-у-у, составленные береһе ивановых точечный элемтәләр буласаҡ иметься шау-ул, обусловлено Ферми-статистико. Стране юлы менән последовательно һәм параллельно индереү бер нисә элемтәләр. Дәрәжәһе, тауыш та кермәй реаль резисторов юғарыраҡ. Был шумер реаль резисторов, шулай уҡ, гел күҙәтә менән, йышлығы, уның пропорциональная кире частоты, йәғни 1/f шау-шыу йәки "розовый тауышты". Был шау-шыу тыуа арҡаһында бик күп сәбәптәр арҡаһында, төп береһе переездарҙа ионов примесей, уларҙа локализованный электроны. Шума резисторов тыуа иҫәбенә үтеү уларҙа тока. Был перемена резисторҙар бар шулай asset "механические" шума, тыуған эшләгәндә подвижный элемтәләр. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Номинал * Электр ҡаршылығы * Потенциометр (резистор) * Реостат == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.weerstandcalculator.nl/russian.php Цветовой кодированием резисторов һәм һайлап алыу номиналу килгән ҡайһы бер стандартын] * [http://www.casemods.ru/services/color_code.html Цветовая маркировка резисторов, һәм конденсатор интуитивный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405213159/http://www.casemods.ru/services/color_code.html |date=2016-04-05 }} * [http://offer-shem.narod.ru/index/opisanie_programmy_resistors/0-44 Программа билдәләү өсөн номинал резисторҙар буйынса цветовой маркировка] * [http://offer-shem.narod.ru/index/rezistor/0-39 Миҫалдар уйлау цепи менән резисторов, дөйөм һүрәтләү ҡулланыу закон Ома] * [http://electricalschool.info/main/drugoe/372-rezistory-puskovykh-i.html Резисторҙы ускова һәм покорили реостат] * [http://gost.vl3.ru/gost/c_001.031.040.020-GOST-10318-80.html ГОСТ 10318-80.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116082624/http://gost.vl3.ru/gost/c_001.031.040.020-GOST-10318-80.html |date=2013-01-16 }} [http://gost.vl3.ru/gost/c_001.031.040.020-GOST-10318-80.html Резисторҙы переменный. Төп параметрҙары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116082624/http://gost.vl3.ru/gost/c_001.031.040.020-GOST-10318-80.html |date=2013-01-16 }} * [http://electricalschool.info/spravochnik/59-klassifikacija-rezistorov-po.html Классификация резисторов буйынса используемые материалдары һәм әҙерләү технологиялар] * [http://issh.ru/content/impulsnye-istochniki-pitanija/vybor-passivnykh-komponentov/kharakteristiki-rezistorov/195/ Характеристика резисторов.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://issh.ru/content/impulsnye-istochniki-pitanija/vybor-passivnykh-komponentov/kharakteristiki-rezistorov/195/ Һайлап алыу буйынса параметрҙар]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bravikov.esy.es/ecalc/smddecoder.html Расшифровка маркировка резисторов монтажлау поверхностно] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304065406/http://bravikov.esy.es/ecalc/smddecoder.html |date=2016-03-04 }} == Әҙәбиәт == * Резисторҙы (белешмә) / под ред. и. И. Четвертков — М.: Энергиа, 1991 * {{Китап|автор=Аксенов А. И., Нефедов А. В.|заглавие=Элементы схем бытовой радиоаппаратуры. Конденсаторы. Резисторы: Справочник|место=М.|издательство=Радио и связь|год=1995|страниц=272|серия=Массовая радиобиблиотека; Вып. 1203}} * Белешмә буйынса элемента радиоэлектрон айланмалар / под ред. В. Н. Дулина, М. С. Жук — М.: Энергия, 1978 [[Электроника]] [[Категория:Пассив компоненттар]] juvioxur0wq2fdkubt6q7f07pqw7ipz 0 103474 1302077 1280560 2026-08-08T09:30:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302077 wikitext text/x-wiki {{бутамаҫҡа|Сербия|Серб'''ия''' Республикаһы| Баш ҡалаһы [[Белград]] булған дәүләт}} {{Ил |Башҡортса исеме = Серб Республикаһы |Төп исеме = Република Српска<br>Republika Srpska |Төп килеш = Серб Республикаһы |Герб = Seal_of_Republika_Srpska.svg |Нигеҙ һалынған = {{nobr|[[9 ғинуар]] [[1992 йыл]]}} |Девиз = |Гимн исеме = Моја Република <br> [[Серб Республикаһы гимны|Минең Республикам]] |Аудио = Moja_republika.ogg |Идара итеү формаһы = Парламент республикаһы |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 45 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 17 |lon_min = 19 |lon_sec = 0 |region = |CoordScale =1000000 |Картала=Europe location RS.png |Картала2 = Bosnia and Herzegovina, administrative divisions - ru (entities) - colored.svg |Телдәр = серб, бошняк һәм хорват халыҡтары теле |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы = {{nobr|[[9 ғинуар]] [[1992 йыл]]}} |Башҡала = [[Баня-Лука]] |Иң ҙур ҡалалары = Баня Лука, Приедор, Биелина |Етәкселәр вазифалары = Президент<br>Премьер-министр |Етәкселәр = Милорад Додик<br>Желька Цвиянович |Территория буйынса урын = |Территория=24 641<ref name="ReferenceA"/> |Һыу % = |Халыҡ буйынса урыны = |Халыҡ = 1 326 991 <ref name=autogenerated2>http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123135507/http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf |date=2018-11-23 }}</ref> |Иҫәп йылы = 2013 |Халыҡ тығыҙлығы = 60 |ЭТП = |ЭТП иҫәпләү йылы = |ЭТП буйынса урын = |Кеше башына ЭТП = |Валюта = Конверсияланыусы марка <br> (BAM) |Домендар = [[.ba]] ([[.rs]]) |Телефон коды = 387 |Ваҡыт бүлкәте = UTC +1 (CET) <br> UTC +2 (CEST) }} '''Серб Республикаһы''' ({{lang-sr|Српска, Srpska}}, Srpska, рәсми исеме ''Република Српски'', ''Republika Srpska'': {{Audio|RepublikaSrpska.ogg|Тыңларға}}) — [[Босния һәм Герцеговина]] биләмәһендәге дәүләтселек, Дейтон килешеүе буйынса төҙөлгән. Баш ҡалаһы — [[Баня-Лука]]. Майҙаны 24 605,7 км². Халҡы — 1 326 991 кеше<ref name="autogenerated2">http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113142953/http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf |date=2013-11-13 }}</ref> (83 % — сербтар, 13 % — боснийҙар һәм 3 % — хорваттар). Аҡса берәмеге — конверцияланыусы марка. [[1992]] йылда босний-мосолмандарҙың [[Югославия]] составынан сығыуына яуап итеп босний сербтары үҙҙәре йәшәгән ерҙәрҙе Серб Республикаһы итеп иғлан итә. == Географияһы == Серб Республикаһы [[Балҡан ярымутрауы]]ның үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Биләмә майҙаны 24 641 квадрат километр тәшкил итә, 42°33' һәм 45°16' төньяҡ киңлек һәм 16°11' һәм 19°37' көнсығыш оҙонлоҡ араһына тура килә. Серб Республикаһы Паннон һәм Урта диңгеҙ тәбиғи-географик һәм социаль-иҡтисади райондар сигендә урынлашҡан, әммә диңгеҙ менән сикләнмәгән<ref name="autogenerated20130513-1">{{Cite web|url=http://www.predsjednikrs.net/cy/republika-srpska/geografija/|title=География РС|publisher=|accessdate=2012-11-15|lang=sr|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GaUxF0eH|archivedate=2013-05-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420001125/http://www.predsjednikrs.net/cy/republika-srpska/geografija/ |date=2015-04-20 }}</ref>. === Сиктәре === Серб Республикаһы сиктәре халыҡ-ара кимәлендә танылған, күрше дәүләттәр-БМО ағзалары — [[Сербия]], [[Хорватия]] һәм [[Черногория]], шулай уҡ [[Босния һәм Герцеговина]]ға ҡараған Федерация менән араны билдәләй. Дәүләтселек сигенең дөйөм оҙонлоғо 2170 километр, шул иҫәптән Черногорияға — 259 км, Сербияға — 370 км, Хорваттияға — 318 км, Босния һәм Герцеговина Федерацияһына 1134 км тура килә<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/godisnjak/2012/StatistickiGodisnjak_2012_WEB.pdf|title=Статистички годишњак 2012|publisher=|accessdate=2012-04-16|lang=sr|archiveurl=http://www.webcitation.org/6Fx16swNV|archivedate=2013-04-17}}</ref>. Сиктәр этник, тарихи һәм тәбиғи-географик факторҙарҙы иҫәпкә алмайымса, хәрби-сәйәси вәзғыяттан сығып билдәләнә<ref>{{Cite web|url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/ORS/Pages/DetaljiServisa.aspx?ItemId=2&srcList=A2CCDFE2-EC83-438D-A097-96558E660DEC|title=Географски и демографски подаци|publisher=|accessdate=2012-11-15|lang=sr|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DWJEBUPc|archivedate=2013-01-08}}</ref>. === Тауҙары === [[Файл:City_of_Mostar.jpg|thumb|Вележ тауы]] {{main|Серб Республикаһы тауҙары}} Серб Республикаһын тауҙар иле тип атарға ла була. Территорияһының төньяғы, әллә ни ҙур булмаған убалар менән ҡапланға өлөшө, әкренләп һарыҡташтар һәм ҡырсын ташташ менән ҡапланған тигеҙлеккә һәм мул уңыш бирә торған һыубаҫар болондарға әйләнә. Республиканың көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында убалы ерҙәр әкренләп Герцоговинаның бейек тауҙарына әүерелә. Тауҙарының иң танылғаны — [[1984 йыл]]да Ун дүртенсе ҡышҡы Олимпия уйындары үткәрелгән [[Яхорина (гора)|Яхорина]] тауы. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән 2386 метр{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=9}} булған Маглич тауы ла киң билдәле, ул Серб Республикаһы, Босния һәм Герцеговинаның — иң бейек түбәһе. Герцеговинаның яланғас тауҙары сөңгөлдәр һәм соҡорҙар менән йырғысланған һәм бысраҡ аҡ һәм һоро төҫтәге [[эзбиз]] тоҡомонан тора<ref>{{книга|автор=Раковский, С. Н.|заглавие=По Югославии|ссылка=|место=|издательство=Просвещение|год=1970|страницы=142|isbn=}}</ref>. Рельефта карст формалары бихисап: мәмерйәләр, ер аҫтынан аҡҡан йылғалар, эзбиздән генә торған ҡаялар, [[Карры (карст)|карст]] ҡатламдары. Тау араларындағы соҡорҙарҙа бик ҙур [[Полье|баҫыуҙар]] урынлашҡан<ref>{{книга|автор=Грацианский, А. Н.|заглавие=Природа Югославии|ссылка=|место=|издательство=Изд-во геогр. лит-ры|год=1955|страницы=42|isbn=}}</ref>. === Йылғалары === [[Файл:Trebinje_River.jpg|thumb|Требишница йылғаһы]] Серб Республикаһының иң ҙур йылғалары (йәйә эсендә Серб Республикаһы территорияһындағы оҙонлоғо күрһәтелгән): [[Дрина]] (305 км), [[Сава]] (202 км) [[Врбас (река)|Врбас]] (117 км)<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/ovo_je_rs/2011/Ovo_je_Republika_Srpska_2011.pdf|title=Статистика РС за 2011 год|publisher=|accessdate=2012-11-15|lang=sr|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CJ9IGH3t?url=http://www.rzs.rs.ba/Publikacije/RSuBrojkama/2011/Ovo%20je%20Republika%20Srpska%202011.pdf|archivedate=2012-11-20|deadlink=no}}</ref>, [[Босна (река)|Босна]] (98 км), Врбаня (95,4 км), [[Уна (приток Савы)|Уна]] (91,8 км), Сана (85 км), Укрина (80,9 км){{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=10}}. Улар Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай (Сава һәм Дрина йылғалары бассейнына). Көнсығыш Герцеговиналағы (Требишница, Неретва) Чемерно артылышынан көньяҡтараҡ аҡҡан йылғалар Адриатика бассейнына ҡарай<ref name=autogenerated1 />. === Күлдәре === [[Файл:Balkana2.jpg|thumb|Балҡан күле]] Серб Республикаһының иң ҙур күле — [[Билечко күле]] (майҙаны 27,064 км²) Балҡан ярымутрауындағы иң ҙур яһалма күл. Башҡа яһалма күлдәр — Перучацкий (12,401 км²), Зворничский (8,876 км²), [[Вишеградское озеро|Вишеградский]] (8,9 км²) һәм Бочацкий (2,3 км²)<ref name=ReferenceA />. Зеленгора тауында урынлашҡан Штиринский күле — иң ҙур тәбиғи күл (майҙаны 0,129 км²). Башҡа тәбиғи күлдәр — Котланичский (0,044 км²), Улошский (0,043 км²), Донье-Баре (0,021 км²) һәм Орловачский (0,021 км²)<ref name=autogenerated1 />. Серб Республикаһының күлдәре дәүләт тарафынан һаҡлана. Республикала күлдәрҙең статусы Һыу ресурстары тураһындағы закон менән билдәләнә. Ауыл хужалығы, урман һәм һыу ресурстары министрлығы сиктәрендә күлдәрҙе һаҡлау мәсьәләһе менән Һыу ресурстары мәсьәләләре буйынса дирекция шөғөлләнә. === Тупрағы, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы === [[Файл:Перучица 1.jpg|left|thumb|Перучица реликт урманы]] [[Сава]] йылғаһы бассейнында уңдырышлы [[аллювиаль тупраҡ]], тау райондарында [[һоро тупраҡ]] киң таралыу алған. Төньяҡ райондарҙа киң болондарҙа ауыл хужалығы ерҙәре йәйрәп ята. Тауҙарҙың төньяҡ битләүҙәрендә, 500 метрға тиклем бейеклектә, һәм тау итәктәрендә граб-имән урмандары, шулай уҡ йүкә, клён һәм ҡарама ағастары үҫә. Республиканың үҙәк өлөшөндә [[Буковый лес|бук урмандары]], 800 метрҙан юғарыраҡ — аҡ шыршы-бук урмандары, шулай уҡ шыршы менән ҡарағай ағастары киң таралған. Герцеговинала [[эндемик]]тарҙан [[серб шыршыһы]] осрай. 1600 метрҙан юғарыраҡ [[Субальпийский пояс|субальпий болондары]] һәм [[кәрлә]] ағастар үҫә. Көньяҡ — көнбайыш битләүҙәрҙәге [[Коричневые почвы|көрән тупраҡта]] [[таш имән]], һәр ваҡыт йәшел булып ултырған ҡыуаҡ һәм [[маквис]] үҫә. 300 метрҙан юғарыраҡ [[Дерново-карбонатные почвы|сиҙәм-карбонат тупраҡтарҙа]] урмандар менән [[шибляк]] аралаш үҫә<ref name="autogenerated5">Босния и Герцеговина // Большой Кавказ — Великий канал. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2006. — С. 72—79. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8</ref>. [[Файл:Patke -rijeka Vrbas-Banja Luka.jpg|thumb|Утки на реке Врбас]] 2015 йылдың 31 декабренә Серб Республикаһында урмандарҙың дөйөм майҙаны 1 085 947 гектар тәшкил итә, уларҙың 292 627 гектары шәхси ҡулдарҙа{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=275}}. Йылдың йылында ағас күпләп ултыртыла, 2015 йылда урман 817 гектар майҙанда ултыртылған{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=276}}. Таулы райондарҙа көрән айыу, бүре, урман бесәйе, Европа һеләүһене, һыуһар, [[болан]], ҡоралай, [[тау кәзәһе]], ҡама, ҡабан кеүек йәнлектәр киң таралған. Карст тибындағы райондарҙа йыландар, кеҫәрткеләр һәм ташбаҡалар йәшәй. Эре ҡоштарҙан һуйыр, бөркөт һәм ыласындар йыш осрай<ref name=autogenerated5 />. Серб Республикаһының Статистика институты мәғлүмәттәре буйынса 2015 йылда Республика урмандарында 665 бүре, 1546 ҡыр кәзәһе, 651 айыу, 77 мең ҡуян, 8 мең ҡабан иҫәпкә алынған{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=284}}. === Климаты === [[Файл:Planina Jahorina.jpg|left|thumb|Ҡышҡыһын Яхорина тауы]] Климатик зоналар: Герцеговинаның көньяғындағы Урта диңгеҙ климаты, ә Республиканың төньяғында контененталь климат. Серб Республикаһы территорияһындағы климатҡа был төбәктә һауа массаларының дөйөм циркуляцияһы һәм тәбиғәт факторҙары йоғонто яһай. Бында өс климат тибы хасил була: * «Төньяҡ паннон» — уртаса континенталь климат. Уға уртаса һыуыҡ ҡыш һәм йылы йәй хас. Целсий буйынса һауаның уртаса йыллыҡ температураһы 12 градустан 19 градусҡа тиклем<ref name=autogenerated1 />. * «Тау» климаты республиканың ҙур ғына өлөшөн биләй. Тау һырттарында йәй ҡыҫҡа һәм ҡары оҙаҡ ятҡан һыуыҡ ҡыш. Һауаның уртаса йыллыҡ температураһы Цельсий буйынса 5 градустан 7 градусҡа тиклем тәшкил итә. Убалы райондар һәм үҙәндәрҙә климат йомшаҡ була. Тау климаты булған өлкәләрҙә һауа температураһы йылына уртаса 10 градус була. Ҡыш ғәҙәттә уртаса һыуыҡ, мул ҡарлы һәм томанлы була, ә йәй уртаса йылы була<ref name=autogenerated1 />. * «Урта диңгеҙ-адриатика» климаты күбеһенсә республиканың көньяҡ өлөшөнә — Көнсығыш Герцеговинаға хас. Уртаса йыллылҡ температура Цельсий буйынса 14 һәм 14,7 градустар араһында була. Был төбәктә Серб Республикаһының иң "йылы" ҡалаһы — Требинье урынлашҡан<ref name=autogenerated1 />. == Серб Республикаһы тарихы == [[Файл:DemoBIH1991.png|left|thumb|1991 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Босния һәм Герцеговинаның этник картаһы]] [[Файл:Evstafiev-Radovan_Karadzic_3MAR94.jpg|left|thumb|Радован Караджич, беренсе Серб Республикаһының беренсе президенты]] == Урынлашыуы һәм административ бүленеше == [[Файл:BH_municipality_location.gif|right|thumb|250x250px|Административ бүленеше (алһыу төҫ)]] [[Файл:Republika_Srpska_mezoregije.PNG|right|thumb|250x250px|Серб Республикаһы төбәктәре (мезотөбәктәр) 2008-2015-се йылғы Биләмә планы буйынса]] [[Файл:Srpska_Regions.svg|right|thumb|250x250px|Серб Республикаһының географик төбәктәре]] Серб Республикаһы [[2008 йыл|2008]] — [[2015 йыл]]ғы Биләмә планы 6 төбәктән ({{lang-sr|регије}}) йәки мезотөбәкте ({{lang-sr|мезорегије}}) теркәй:<ref>{{Cite web|url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Documents/ProstorniPlan.pdf|title=Территориальный план Республики Сербской до 2015|accessdate=17. 12. 2010}}</ref><ref>[[:sr:Просторни план Републике Српске|Просторни план Републике Српске]]</ref> # Приетор (башта Баня Лука төбәгенә инә) # Баня Лука, шул иҫәптән 2 субтөбәк: Мрконич-Град һәм Градишка # Добой # Биелина, шул иҫәптән субтөбәк Зворник # Источно-Сараево (Көнсығыш Сараево), шул иҫәптән субтөбәк Фоча # Требине 2013 йылдың 20 майына ҡарата Серб Республикаһы 63 муниципалитетҡа бүленә, шул иҫәптән 57 ауыл йәмәғәтселеге ({{lang-sr|општина, општине}}) һәм 6 ҡала йәки ҡала йәмәғәтселеге ({{lang-sr|град, градови}}): Град Баня-Лука, Град Биелина, Град Добой, Град Приедор, Град Требине, Град Источно-Сараево, һуңғына 6 үҙаллы йәмәғәтселек инә (Источна-Илиджа, Источно-Ново-Сараево, Источни-Стари-Град, Трново, Пале, Соколац) . Муниципалитеттар, үҙ сиратында, 2756 тораҡ пункты берләштерә ({{lang-sr|насељено мјесто, насељение мјеста}})<ref name="перепись2013">[http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013-drugo_izdanje_sa_kartama_Final.pdf Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013 на територији Републике Српске — Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2014.]</ref>. Серб Республика шулай уҡ географик төбәктәргә ({{lang-sr|регије}}) бүленә: * Баня Лука * Добой * Биелина * Зворник * Сараево-Романия * Фоча * Требине == Халҡы == Серб Республикаһынад күпселек халыҡ сербтар тәшкил итә. Уларҙан тыш бошняктар һәм хорваттар конституциялы халыҡ булып тора. Милли әҙселек — йәһүдтәр, чехтар, украиндар, словактар һәм башҡалар. Рәсми телдәр булып серб, ошняк, хорват халыҡтары теле тора. Рәсми алфавит — кирилица һәм латиница<ref>{{Cite web|url=http://www.predsjednikrs.net/cy/republika-srpska/stanovnistvo/|title=Халыҡ РС|publisher=|accessdate=2012-11-15|lang=sr|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GaUxnRvh|archivedate=2013-05-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131228014627/http://www.predsjednikrs.net/cy/republika-srpska/stanovnistvo/ |date=2013-12-28 }}</ref>. {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" rules="all" style="margin: 5px 0px 10px 0em; border-style: solid; border-width: 1px; border-collapse: collapse; font-size: 85%; empty-cells: show;" width="60%" class="" | align="center" colspan="10" style="background:#778899; color:white" |Естественное и механическое движение Республики Сербской |- bgcolor="#FFEBCD" !Йыл !Халыҡ !Тыуым !Үлем !Тәбиғи айырма !Күсем айырмаһы |- bgcolor="#fffaf0" |1991 |1 569 332 |- bgcolor="#f5f5f5" |1996 |1 391 593 |12263 |10931 |1332 |16910 |- |1997 |1 409 835 |13757 |11755 |2002 |16961 |- |1998 |1 428 798 |13527 |12469 |1058 |18681 |- |1999 |1 448 537 |14500 |12529 |1971 |18674 |- |2000 |1 469 182 |14191 |13370 |821 |20990 |- |2001 |1 490 993 |13699 |13434 |265 | -36456 |- |2002 |1 454 802 |12336 |12980 | -644 | -1807 |- |2003 |1 452 351 |10537 |12988 | -2451 | -3 |- |2004 |1 449 897 |10628 |13082 | -2454 | -1026 |- |2005 |1 446 417 |10322 |13802 | -3480 |772 |- bgcolor="#fffaf0" |2006 |1 443 709 |10524 |13232 | -2708 | -1328 |- |2007 |1 439 673 |10110 |14146 | -4036 |1840 |- |2008 |1 437 477 |10198 |13501 | -3303 |1005 |- |2009 |1 435 179 |10603 |13775 | -3172 |1031 |- |2010 |1 433 038 |10147 |13517 | -3370 |0 |- |2011 |1 429 668 |9561 |13658 | -4097 |3719 |- |2012 |1 429 290 |9978 |13796 | -3818 |77 |- |2013 |1 326 991 |9510 |13978 | -4468 |} == Серб Республикаһы сәйәсәте == {{main|Серб Республикаһының сәйәси ҡоролошо}} === Президент === {{main|Серб Республикаһы Президенты}} Серб Республикаһы Президенты ({{lang-sr|Предсједник Републике Српске}}) — Серб Республикаһының башлығы. Ул һәр осраҡта Серб Республикаһы вәкиле булараҡ сығыш яһай, [[Народная скупщина Республики Сербской|парламентҡа]] премьер-министрлыҡҡа кандидатты тәҡдим итә, хөкүмәт башлығын отставкаға ебәрә ала, Конституцияға ярашлы оборонаға, хәүефһеҙлеккә һәм тышҡы сәйәсәткә ҡағылышлы һәм башҡа мәсьәләләрҙе хәл итә<ref>{{cite web|url=http://www.predsjednikrs.net/cy/predsjednik/nadleznosti/|title=Надлежности|publisher=|accessdate=2013-04-30|lang=sr|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GX0q6NeA?url=http://www.predsjednikrs.net/cy/predsjednik/nadleznosti/|archivedate=2013-05-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140505035432/http://www.predsjednikrs.net/cy/predsjednik/nadleznosti/ |date=2014-05-05 }}</ref>. Президент ике вице-президент менән бергә дүрт йылға һайлана һәм был вазифала ике мөҙҙәт рәттән генә ҡала ала. Серб Республикаһы Конституцияһына ярашлы, президент һәм вице-президенттар бөтә өс конституцион халыҡ вәкиле булараҡ эшләргә тейеш<ref name=autogenerated3>{{cite web |url=http://www.ustavnisud.org/upload/4_8_2009_48_ustav_srpski.pdf |title=Устав Републике Српске |publisher= |accessdate=2016-12-12 |lang=sr |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DXNCMuHF?url=http://www.ustavnisud.org/upload/4_8_2009_48_ustav_srpski.pdf |archivedate=2013-01-09 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212023932/http://www.ustavnisud.org/upload/4_8_2009_48_ustav_srpski.pdf |date=2012-02-12 }}</ref>. 2018 йылдың 18 октябрендә Желька Цвиянович Серб Республикаһы президенты итеп һайлана, Рамиз Салкич<ref>{{cite web |url=http://www.predsjednikrs.net/potpredsjednici/ramiz-salkic/ |title=Рамиз Салкић |publisher= |accessdate=2016-12-12 |lang=sr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419202702/http://www.predsjednikrs.net/potpredsjednici/ramiz-salkic/ |date=2017-04-19 }}</ref> һәм Йосип Йеркович<ref>{{cite web |url=http://www.predsjednikrs.net/potpredsjednici/josip-jerkovic/ |title=Јосип Јерковић |publisher= |accessdate=2016-12-12 |lang=sr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214012152/http://www.predsjednikrs.net/potpredsjednici/josip-jerkovic/ |date=2016-12-14 }}</ref> вице-президенттар була. === Хөкүмәт === {{main|Серб Республикаһы хөкүмәте}} Серб Республикаһы хөкүмәте — Республикала төп башҡарма власть органы. Конституцияға ярашлы, 8 министр серб, 5 — босняк, 3 — хорват милләтенән булырға тейеш. Премьер-министр тик бер генә министрҙы башҡа милләт вәкилдәре араһынан тәғәйенләй ала. Хөкүмәт башлығы һәм ике вице-премьер Серб Республикаһының өс конституцион халҡы вәкиле булырға тейеш. Хөкүмәт премьер-министр, вице-премьерҙар һәм милли квотаға ярашлы һайланған ун алты министрҙан тора. Министрҙарҙы Серб Республикаһыһының закон сығарыу хоҡуғына эйә булған Халыҡ скупщинаһы һайлай<ref>{{cite web|url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Premijer/Pages/Mandat.aspx|title=Мандат правительства РС|publisher=|accessdate=2012-11-15|lang=sr|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GaUyKf2F?url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Premijer/Pages/Mandat.aspx|archivedate=2013-05-13|deadlink=no}}</ref>. Хөкүмәт полномочиелары [[Конституция Республики Сербской|Серб Республикаһы Конституцияһы]] һәм бер нисә закон менән нығытылған. Атап әйткәндә, ул Халыҡ скупщинаһына ҡарауға закондар тәҡдим итә, Республиканың үҫеш планын һәм бюджет проектын тәҡдим итә, закондарҙың ғәмәлгә ашырылыуын һәм үтәлеүен күҙәтә, министрлыҡтар эшмәкәрлеген ойоштора һәм башҡалар. Бынан тыш, тап хөкүмәт донъя илдәрендә Серб Республикаһы вәкиллеген булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә<ref name=autogenerated3 />. Хөкүмәттең ғәмәлдәге составы 2018 йылдың 18 декабрендә формалаша<ref>{{cite web |url=https://rs-lat.sputniknews.com/regioni/201812181118203199-vlada-Republika-Srpska-/ |title=Posle maratonske sednice izabrana nova Vlada Republike Srpske |author= |date=2018-12-18 |website= |publisher= |accessdate=2018-12-21 |lang=sr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221184006/https://rs-lat.sputniknews.com/regioni/201812181118203199-vlada-Republika-Srpska-/ |date=2018-12-21 }}</ref>. === Парламент === {{main|Серб Республикаһының Халыҡ скупщинаһы}} [[Файл:Stari dom jna - narodna skustina RS.JPG|thumb|Халыҡ скупщинаһы бинаһы]] Серб Республикаһының Халыҡ скупщинаһы — Республикала юғары закон сығарыу һәм конституция органы. Скупщина 83 депутаттан тора, ә [[Союз независимых социал-демократов|Бойондороҡһоҙ социал-демократтар союзы]], Демократик халыҡ союзы һәм Социалистик партиянан һайланған депутаттар парламентта күпселекте тәшкил итә. [[Чубрилович, Неделько|Неделько Чубрилович]] — Халыҡ скупщинаһы спикеры<ref>{{cite web |url=http://www.narodnaskupstinars.net/?q=ci/народна-скупштина/састав/предсједник |title=Предсједник |publisher= |accessdate=2016-12-11 |lang=sr}}</ref>. Халыҡ скупщинаһына 1991 йылдың [[24 октябр]]ендә Босния һәм Герцеговинала серб халҡы Скупщинаһы булараҡ нигеҙ һалына<ref>[http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=48429 РЕПУБЛИКА СРПСКА — РТРС]</ref>. Һуғаш тамамланғандан һәм [[Дейтонское соглашение|Дейтон килешеүенә]] ҡул ҡуйылғандан һуң Халыҡ скупщинаһы талап ителгән реформаларҙы үткәреүгә һәм Республиканы үҙгәртеп-ҡороуға яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала. 2002 йылға тиклем Халыҡ скупщинаһы депутаттары ике йыллыҡ мөҙҙәт менән һайлана. 2002 йылдан һуң закондарҙың үҙгәреүенә ярашлы уларҙы дүрт йыллыҡ мөҙҙәткә һайлай башлайҙар. 2014 йылдың 12 октябрендә булып үткән һайлауҙар һөҙөмтәләре буйынса Халыҡ скупщинаһының актуаль составы билдәләнә. Парламентҡа бөтәһе ете партия үтә<ref>{{cite web |url=http://www.izbori.ba/Utvrdjeni2014/Finalni/NarodnaSkupstinaRS/ZbirniRezultate.aspx |title=Утврђени резултати општих избора 2014 године |publisher= |accessdate=2016-12-11 |lang=sr}}</ref>: {| class="wikitable" |- ! Партия ! Тауыштар ! Урындар |- | [[Бойондороҡһоҙ социал-демократтар союзы]] | 213645 (32,24 %) | 29 |- | [[Серб демократик партияһы]] | 173742 (26,22 %) | 24 |- | Демократик халыҡ союзы | 61140 (9,23 %) | 8 |- | Демократик прогресс партияһы | 48848 (7,37 %) | 7 |- | «Ватан» | 34952 (5,28 %) | 5 |- | Халыҡ демократик хәрәкәте | 33966 (5,13 %) | 5 |- | Социалистик партия | 33692 (5,09 %) | 5 |} === Конституция === {{main|Серб Республикаһы Конституцияһы}} Серб Республикаһы Конституцияһы — Республиканың төп законы һәм хоҡуҡи акттар системаһында хоҡуҡи акт. Конституция йөмғиәттәге үҙ-ара мөнәсәбәтте, республика ойошмаһын һәм республиканың власть органдары полномочиеларын көйләй. Ул 12 главанан һәм 140 статьянан тора<ref name=autogenerated3 />. Беренсе Конституция [[1992 йыл]]дың [[28 феврал]]ендә ҡабул ителә<ref>{{cite web|url=http://www.ustavnisud.org/Default.aspx?lang=cir|title=Конституционный суд РС|publisher=|accessdate=2012-11-20|lang=sr|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DXNBiSgl?url=http://www.ustavnisud.org/Default.aspx?lang=cir|archivedate=2013-01-09|deadlink=yes}}</ref>. Ул мәлдә Босния һәм Герцеговина Серб Республикаһы Конституцияһы тип атала. Серб Республикаһының төп законы [[Распад Югославии|Югославия тарҡалған]] йылдарҙа ҡабул ителә. Конституция ҡабул ителгән мәлдән алып күп тапҡырҙар ул үҙгәртелә һәм уға өҫтәлмәләр индерелә. Был, нигеҙҙә, [[Дейтонское соглашение|Дейтон тыныслыҡ килешеүенән]] һуң үҙгәртелгән текст редакцияһына һәм Босния һәм Герцеговинаның Конституцион суды ҡарарҙарына бәйле була. Конституция шулай уҡ Босния һәм Герцеговинаның Юғары вәкиле Пэдди Эшдаун мандаты ваҡытында бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. Ҡабул ителгән яңы конституцияның талаптары ла уҡып ишеттерелә. === Һайлауҙар === Босния һәм Герцеговинала һәм Серб Республикаһында дөйөм һайлауҙар 1996, 1998, 2000, 2002, 2006, 2010 и 2014 йылдарҙа, ә урындағы һайлауҙар — 1997, 2000, 2004, 2008, 2012 һәм 2016 йылдарҙа Билеч общинаһы мэрын ваҡытынан алда һайлауҙар менән бергә үткәрелә. 2007 йылда Серб Республикаһы президентын ваҡытынан алда һайлауҙар үткәрелә. 1996, 1997, 1998 һәм 2000 йылдарҙағы һайлауҙар ОБСЕ-ның Босния һәм Герцеговиналағы Миссияһы сиктәрендә эшләүсе Ваҡытлы һайлау комиссияһы ҡағиҙәләренә ярашлы үткәрелә. Босния һәм Герцеговинала һәм Серб Республикаһында артабанғы һайлауҙар 2001 йылдың 28 сентябрендә үҙ көсөнә ингән яңы Һайлауҙар тураһындағы законға ярашлы үткәрелә. Шул мәлдән алып Һайлауҙарҙың эшен Босния һәм Герцеговинаның һайлау комиссияһы күҙәтә, 2006 йылда был комиссия Босния һәм Герцеговинаның Үҙәк һайлау комиссияһы тип атала башлай. Илдең 18 йәше тулған һәр гражданины һайлау һәм һайланыу хоҡуғына эйә<ref name=ReferenceA />. === Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр === [[Файл:Представништва Републике Српске у свијету.PNG|thumb|[[Представительства Республики Сербской в мире|Серб Республикаһының донъя илдәрендәге вакиллектәре]]]] {{see also|Серб Республикаһының донъялағы вәкиллеге}} Серб Республикаһы Европа интеграцияһы барышында ярҙам күрһәткән, шулай уҡ төбәктәр араһындағы бәйләнештәрҙе үҫтереүгә булышлыҡ иткән {{нп5|Ассамблея европейских регионов|Европа төбәктәре ассамблеяһы|fr|Assemblée des régions d'Europe}} ағзаһы булып тора. Серб Республикаһы иҡтисади, фәнни, мәҙәни һәм спорт бәйләнештәрен нығытыу өсөн Рәсәйҙә Санкт-Петербург, Италияла Венеция өлкәһе һәм Беллуно провинцияһы, Норвегияла Тромсе округы менән хеҙмәттәшьлек тураһында килешеү төҙөнә<ref>{{cite web |url=http://www.esrpska.com/ContentPage.aspx?kat_id=aed2359a-02f3-46a7-b04c-11954411c8c4&podkat_id=39b00c65-e801-4921-857c-516c55d5841d&page_id=14 |title=Представништва Републике Српске у иностранству |publisher= |accessdate=2016-12-19 |lang=sr}}</ref>. Шулай уҡ Серб Республикаһы властары менән хеҙмәттәшлекте төрлө яҡлап үҫтереү өсөн түбәндә атап үтелгән туғыҙ илдә [[Представительства Республики Сербской в мире|вәкиллектәр]] булдырыла: Бельгия, Израиль, США, Рәсәйи, Сербия, Германия, Австрия, Кипр һәм Греция<ref>{{cite web |url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Predstavnistva/Pages/default.aspx |title=Представништва Републике Српске у иностранству |publisher= |accessdate=2016-12-19 |lang=sr}}</ref>. == Иҡтисады == {{main|Серб Республикаһы иҡтисады}} === Дөйөм күрһәткестәр === [[Файл:RSrpska GDP.png|thumb|1997—2015 йылдарҙағы осорҙа Серб Республикаһы тулайым эске продукт.]] 2015 йылда Серб Республикаһында тулайым эске продукт 2,6 процентҡа күтәрелә, был һуңғы ете йыл эсендә иң ҙур үҫеш күҙәтелеүен раҫлай. Уның күләме — туғыҙ млрд-тан ашыу конверсиялана торған маркаларҙа. Уларҙың 1,5 миллиардтан ашыуы сәнәғәт етештереүенә тура килә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=27}}. 2016 йылда уртаса нетто-эш хаҡы 836 конверсиялана торған маркаларҙа тәшкил итә (КМ){{sfn|Ово jе Република Српска|2017|с=21}}. 2015 йылда был күрһәткес 831 КМ тәшкил иткән. Страховкалау һәм финанстар өлкәһендә түләүҙәр юғары, уларҙа эшләүселәр (эшләгән кешеләрҙең 2,6 проценты) уртаса 1261 КМ ала. Иң түбән эш хаҡтары административ идаралыҡ һәм консультациялар өлкәһендә, уларҙа эшләүселәп (1,3 % ) айына уртаса 518 КМ ала{{sfn|Ово jе Република Српска|2017|с=21}}. 2020 йылдың 1 ғинуарынан Серб Республикаһында минималь хеҙмәт хаҡы-нетто 520 [[Конвертируемая марка|марка]] тәшкил итә (265,82 евро)<ref>[https://seenews.com/news/bosnias-serb-republic-raises-bottom-monthly-wage-to-520-marka-266-euro-682131 Bosnia's Serb Republic raises bottom monthly wage to 520 marka (266 euro)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.rtvbn.com/3974622/najniza-plata-u-republici-srpskoj-520-maraka Najniža plata u Republici Srpskoj 520 maraka | Radio Televizija BN<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://www.glassrpske.com/cir/novosti/vijesti_dana/najniza-plata-srpskoj-u-narednoj-godini-520-km/344660]</ref><ref>[https://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/media/vijesti/Pages/odrzana-102-sjednica.aspx Вијести Одржана 102. сједница Владе Републике Српске<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514031038/https://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/media/vijesti/Pages/odrzana-102-sjednica.aspx |date=2021-05-14 }}</ref><ref>[https://avaz.ba/vijesti/bih/619144/najniza-plata-u-rs-u-narednoj-godini-520-km-evo-kolika-je-u-fbih Najniža plata u RS u narednoj godini 520 KM, evo kolika je u FBiH<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 2020 йылдың ноябренә [[Босния и Герцеговина|Босния һәм Герцеговинала]] уртаса хеҙмәт хаҡы брутто 1489 [[Конвертируемая марка|марка]], (761,42 евро), ә нетто — 966 [[Конвертируемая марка|марка]] тәшкил итә (493,97 евро).<ref>[https://www.profitiraj.ba/bih-prosjecna-neto-plata-u-novembru-iznosila-966-km-godisnji-rast-42/ BiH: Prosječna neto plata u novembru iznosila 966 KM, godišnji rast 4,2% | Profitiraj.ba<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211201062817/https://www.profitiraj.ba/bih-prosjecna-neto-plata-u-novembru-iznosila-966-km-godisnji-rast-42/ |date=2021-12-01 }}</ref><ref>[https://www.preporod.info/bs/article/21417/u-bih-prosjecna-plata-u-novembru-2020-iznosila-966-km U BiH prosječna plata u novembru 2020. iznosila 966 KM | Preporod.info<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://fzs.ba]</ref><ref>http://www.bhas.gov.ba/Calendar/Category/13</ref> 2016 йылда эшһеҙлек кимәле 24,8  процент тәшкил итә, был 2015 йыл менән сағыштырғанда 0,4 процентҡа кәмерәк. Ир-егттәр араһында эшһеҙлек 21,6 %, ә ҡатын-ҡыҙҙар араһында — 29,5 %. Эшһеҙҙәрҙең өстән бер өлөшөнә 30 йәш тулмаған, һәр бишенсе эшһеҙ 50 йәштән өлкән. Уларҙың һәр икенсеһе урта мәктәп тамамлаған. Шул уҡ ваҡытта эшләүселәрҙең яртыһы эшкәртеүсе сәнәғәттә, сауҙа өлкәһендә һәм власть органдарында эшләй. Һәр алтынсы эшләүсе 30-ҙан йәшерәк, ә эшләүселәрҙең 25 проценты 50 йәштән олораҡ. Эшләүселәрҙең 50 проценты урта мәктәп кенә тамамлаған, ә 25 проценты юғары белемлее{{sfn|Ово jе Република Српска|2017|с=24}}. 2015 йылда инвестициялар күләме 1,6 миллиардтан ашыу КМ тәшкил иткән. Уларҙың яртыһынан күберәге төҙөлөш өлкәһенә һалынған{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=31}}. === Сәнәғәт === Серб Республикаһында тудайым эске продуктта сәнәғәттең өлөшө 16,4 % тәшкил итә. 2015 йылда 2014 йыл менән сағыштырғанда уның 3 проценҡа күтәрелеүе күҙәтелә. Бигерәген дә энергетика комплексы, урман-ағас эгшкәртеү сәнәғәте, тәбиғәт респустарын сығарыу һәм туҡыу производствоһы айырыуса ныҡ үҫешкән{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=52}}. Предприятиелар һәм фирмаларҙың отчеттарына ярашлы 2015 йылда сәнәғәт продукцияһының дөйөм хаҡы 4,8 миллиардтан ашыу КМ тәшкил итә, был 2014 йыл менән сағыштырғанда 6 процентҡа кәмерәк. Уларҙың 72,2 проценты эшкәртеүсе сәнәғәткә тура килә. Продукцияның дөйөм хаҡының 38,1 проценты уны экспортлауҙан килә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=55}}. 2015 йыл аҙағына сәнәғәт өлкәһендә эшләгән фирмалар һәм предприятиалар һаны — 4436. Уларҙың 89 проценты шәхси милектә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=53}}. Объём инвестиций в промышленность составил 635 миллионов конвертируемых марок, что на 37,6 % меньше, нежели в 2014 году{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=52}}. Эшләүсе халыҡтың 27,5 проценты — сәнәғәт тармағы эшселәре{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=53}}. Серб Республикаһында Баня-Лука — төп сәнәғәт үҙәге, ҡалала «Jелшинград» (металлургия), «Микроелектроника», «Хемофарм» кеүек һәм башҡа предприятиелар урынлашҡан<ref>{{cite web|url=http://bl.komorars.ba/stranica.php?id=89|deadlink=yes|title=Industrija|author=|date=|website=|publisher=|accessdate=2016-12-27|lang=sr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230709/http://bl.komorars.ba/stranica.php?id=89|archivedate=2016-12-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230230709/http://bl.komorars.ba/stranica.php?id=89 |date=2016-12-30 }}</ref>. === Энергетика === [[Файл:Rafinerija2.jpg|thumb|Модричтағы нефть эшкәртеү заводы]] Серб Республикаһының энергетика комплексы Республиканың электр энергияһына булған ихтыяжын тулыһынса ҡәнәғәтләндерә, хатта бер өлөшө экспортҡа китә. 2015 йылда етештерелгән электр энергияһының дөйөм күләме 5610 гигаватт тәшкил итә. Шуның 58,8 проценты ТЭЦ-тарҙа, 40,4 проценты — ГЭС-тарҙа, 0,8 проценты— башҡа сығанаҡтар ярҙамында етештерелә. 2011 йылдан алып электр энергияһын тотоноу арта бара{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=56}}. 2015 йылда электр энергияһын ҡулланыусыларҙы структураһы түбәндәгесә:{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=322}}: * 53 % — йорт хужалыҡтары * 19,5 % — сәнәғәт * 1,2 % — ауыл хужалығы * 1 % — төҙөлөш тармағы * 0,6 % — транспорт * 24,7 % — башҡа ҡулланыусылар Серб Республикаһында тәбиғи газ запастары юҡ, ихтыяж тулыһынса импорт менән тәьмин ителә, ситтән ингән газдың 91,7 проценты сәнәғәткә йүнәлтелә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=58}}. 2015 йылда в энергетика комплексына инвестициялар 366 миллион КМ тәшкил итә, унда 12 меңгә яҡын кеше эшләй, был 2014 йыл менән сағыштырғанда 1,7 процентҡа күберәк{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=58}}. === Төҙөлөш === 2015 йылда төҙөлөш тармағында бынан алдағы йылға ҡарағанда күрһәткестәр 1,1 процентҡа түбәнерәк. Тулайым эске продуктта уның өлөшө 4,7 процентҡа тигеҙ, һәм дөйөм инвестициялар күләменең 18, 5 проценты уның өлөшөнә тура килә. Төҙөлөш эштәренең дөйөм хаҡы — 621 миллиондан ашыу КМ. Инфраструктура объекттарын төҙөүгә (217 миллионов КМ), офистар һәм сауҙа үҙәктәрен (133 миллиона КМ), шулай уҡ торлаҡ төҙөлөшөнә (128 миллионов КМ) аҡса бүленә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=60}}. Серб Республикаһындаэшләүселәрҙең 4,5 проценты төҙөлөштә эшләй{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=61}}. Торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә бер бүлмәле фатирҙарға өҫтөнлөк бирелә (40,8 %). Шундай торлаҡтың уртаса хаҡы бер кв. метрға 1520 КМ{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=61}}. === Ауыл хужалығы === [[Файл:Highway of happiness.jpg|thumb|Приедораның тирә-яғында урынлашҡан баҫыуҙар]] [[Файл:Popovo Polje.JPG|left|thumb|[[Попово-Поле]]]] Серб Республикаһы иҡтисадына ауыл хужалығы һиҙелерлек өлөш индерә, ләкин Республиканың тулайым эске продуктында уның өлөшө әкренләп кәмей бара. 2011 йылда тулайым эске прдуктта ауыл хужалығының өлөшө 8,9 % булһа, 2015 йылда был күрһәткес 7,8 % тәшкил итә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=40}}. Шул уҡ ваҡытта эшләүселәрҙең 29,1 проценты (91 мең кеше) ауыл хужалығы тармағында эшләй. 2011 йылдан алып был күрһәткес тә түбәнәйә бара, ул саҡта был тармаҡта эшләүсе халыҡтың 32,7 проценты эшләгән{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=41}}. 2015 йылда ауыл хужалығы продукцияһының тышҡы сауҙа әйләнеше 293,8 миллиона КМ тәшкил итә, был 2014 йыл менән сағыштырғанда 30,4 миллион КМ-ға артығыраҡу. Экспортта ауыл хужалығы продукцияһы 2,3 %, ә импортта — 5,4 % тәшкил итә. Экспорттың өлөшөнә алма, груша һәм айва инә, уларҙы Рәсәй һатып ала. Импортта Сербиянан килтерелгән кукуруз өҫтөнлөк ала{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=42}}. 2015 йылда 306 мең гектар ауыл хужалығы еренә төрлө культуралар ултыртыла. Ул йылда 127 мең тонна бойҙай, 561 мең тонна кукуруз, 48 мең тонна алма, 67 мең тонна слив йыйып алына{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=245}}. Шул уҡ йылда һыйыр малдарының һаны 229 мең баш, сусҡалар — 452 мең, һарыҡ — 486 мең, йорт ҡоштары — 11 миллион баштан артыҡ була{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=245}}. 2015 йылда бал йыйыу буйынса рекорд ҡуйыла, 1974 тонна йыйып алына{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=42}}. Уларҙан 240 тоннаһы Биелинела йыйыла{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=44}}. === Тышҡы сауҙа === Серб Республикаһының тышҡы сауҙа партнерҙары — [[Сербия]], [[Италия]] һәм [[Рәсәй]]. Уларға ебәрелгән продукция дөйөм тышҡы сауҙа әйләнешенең (экспорт һәм импорт) 40 процентын тәшкил итә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=63}}. 2015 йылда Серб Республикаһы үҙ продукцияһын Италияға (18,3 %), Сербия (13,1 %), Германия (10,6 %), Словения (9,7 %), Хорватия (8,8 %) һәм башҡаларға сығарҙы. Шул уҡ ваҡытта Серб Республикаһына импорт продукцияһын Сербия (17,5 %), Россия (15,7 %), Италия (12,2 %), Германия (7,8 %) һәм Ҡытай (6,3 %) индерҙе{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=62}}. Стоимость экспорта составила 2,6 миллиарда конвертируемых марок, стоимость импорта — 4,4 миллиарда конвертируемых марок{{sfn|Статистички годишњак|2016|с=340}}. Экспорт структураһында кейем-һалым, туҡыма, ағас эшкәртеү комплексы продукцияһы, шул иҫәптән ағас күмере, шулай уҡ металлургия тармағы продукцияһы тәшкил итә. Серб Республикаһына, нигеҙҙә, энергетикае ресурстары, металл, станоктар һәм башҡалар индерелә{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=63}}. === Туризм === [[Файл:Selo Kotromanićevo 8.jpg|thumb|Котроманичево этно-ауылы — Добойҙан алыҫбулмаған урындағы турист объекты]] {{main|Серб Республикаһында туризм}} [[Файл:Bardaca.suzanija.jpg|left|thumb|Бардача күле]] [[Файл:Jahorina2.jpg|thumb|230x230px|Яхорина тау саңғыһы курорты]] [[Файл:Perucica_Sutjeska.JPG|thumb|230x230px|Перучица реликт урманы]] Бай тәбиғи ресурстары һәм иҫтәлекле урындары күп булғанға күрә Серб Республикаһының туристик потенциалы ярайһы уҡ ҙур. Республикала тау туризмы, спа-туризм, дини, мажаралы һәм экологик туризм үҫешкән. Бик күп иҫтәлекле урындар һәм туристар күберәк йөрөгән объекттар араһында тауҙар һәм термаль сығанаҡтар (спа-курорттар) айырым урын алып тора — 2016 йылда тураистарҙың дөйөм һанының ярашлы рәүештә 17,2 һәм 16,2 проценттары туризмдың ошо йүнәлештәрен һайлаған<ref>{{cite web |url=http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/turizam/Bilten_Turizam_13_web.pdf |title=Статистички билтен — туризам |author= |date= |website= |publisher=Републички завод за статистику |accessdate=2018-06-04 |lang=sr}}</ref>. Серб Республикаһында туризм тармағы өсөн Сауҙа һәм туризм министрлығы яуаплы. Серб Республикаһының Туристик ойошмаһы ошо министрлыҡ ҡарамағында эшләй, уға Республикала туризмды популярлаштырыу, уның тураһында ыңғай фекер тыуҙырыу, төрлө туристик фестивалдәрҙә һәм башҡа сараларҙа ҡатнашыу бурыстары йөкмәтелгән. Серб Республикаһының бер нисә тораҡ пунктында был Ойошманың филиалдары эшләй<ref>{{cite web |url=http://turizamrs.org/turisticke-organizacije/ |title=Туристичке организације |author= |date= |website= |publisher=Туристичка организација Републике Српске |accessdate=2018-06-04 |lang=sr}}</ref>. Серб Республикаһында 2009 йылдан алып (ул йылда 150 256 кеше, шул иҫәптән 54 979 сит ил турисы була) туристар һаны арта бара. Ә 2016 йылда Республикаға 323 908 турист килә (шул иҫәптән 157 845 сит ил турисы){{sfn|Статистички годишњак|2017|с=393}}. 2016 йылда Сербиянан (45 209), Хорватиянан (19 594) һәм Словениянан (16 701) туристар күберәк килә{{sfn|Статистички годишњак|2017|с=396}}. === Транспорт һәм коммуникациялар === ==== Транспорт ==== [[Файл:Mahovljanska.jpg|left|thumb|[[Градишка — Баня-Лука автомагистрале]]]] {{see also|Жељезнице Републике Српске}} 2015 йылда Серб Республикаһының транспорт компаниялары 30 миллионға яҡын пассажир ташый, был 2014 йыл менән сағыштырғанда 0,6 процентҡа кәмерәк. Пассажирҙарҙың 77,2 проценты ҡала һәм райондар маршруттарында ташылған. Шул уҡ ваҡытта ташылған йөк күләме элекке йылға ҡарағанда 40,6 процентҡа артҡан. Йөктәрҙең 57 проценты тимер юл транспортында ташылған{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=69}}. Автомобиль юлдарының оҙонлоғо 14 191 километр. 2015 йылда 29 568 000 пассажир автомобиль транспортында йөрөгән{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=69}}. 2016 аҙағына дөйөм хаҡы 2,397 миллиард евро торған бер нисә магистраль юл төҙөлә<ref name=autogenerated4>{{cite web |url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/msv/Documents/%D1%81%D0%B0%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9B%D0%B0%D1%98%D0%BD%D0%B0%20%D0%B8%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%83%20%D1%80%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%20%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%98.ppt |title=Саобраћајна инфраструктура у Републици Српскоj |publisher= |accessdate=2016-12-21 |lang=sr}}</ref>: * Баня-Лука — Добой (72 км) * Гламочани — Баня-Лука — Мрконьич-Град — Босния һәм Герцеговина Федерацияһы менән административ сик (110 км) * Добой — Якеш (46 км) * Баня-Лука — Нови-Град (71 км) * Якеш — Биелина — Сербия менән сик (98 км) [[Файл:ŽRS 441 at Doboj.jpg|thumb|Поезд Добой янында]] Серб Республикаһы Хөкүмәте пландары буйынса төҙөү һәм уны хеҙмәтләндереү буйынса 8000 яңы эш урыны булдырыласаҡ<ref name=autogenerated4 />. Хәҙерге ваҡытта Баня-Лука, Приедора, Модрича, Биелине, Требинья һәм Гацка кеүек эре ҡалалар тирәләй урап үтеү юлдары төҙөлә. Төҙөлөштөң маҡсаты — юлдарҙа хәүефһеҙлекте арттырыу, шулай уҡ транзит транпорт ағымын ҡалалар тирәләй йүнәлтеү<ref name=autogenerated4 />. 2015 йылда элекке йылдар менән сағыштырғанда теркәлгән автомобилдәр һаны 1,7 процентҡа артҡан{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=70}}. Тимер юлдарҙың оҙонлоғо — 426 километр, улар буйлап 178 000 пассажир ташылған{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=69}}. Бөтә тимер юл транспорты һәм уға ярашлы инфраструктура «[[Жељезнице Републике Српске]]» дәүләт компанияһы ҡарамағында. Шамац — Добой — Маглай һәм Нови-Град — Добой — Зворник — Республиканың төп тимер юлдары. Тимер юлдары ла, шулай уҡ пассажирҙар өсөн составтар ҙа модернизациялана. Тимер юлдарын үҫтереү планына ярашлы 200 яңы вагон һатып алыу күҙаллана<ref name=autogenerated4 />. 2015 йылда 22 793 кеше авиатранспорттан файҙаланған{{sfn|Ово jе Република Српска|2016|с=69}}. ==== Почта элемтәһе ==== Серб Республикаһы почта элемтәһен «Поште Српске» дәүләт компанияһы ғәмәлгә ашыра. Ул 1996 йылдың 10 декабрендә Серб Республикаһындағы почта, телеграф һәм телефон системаһын ике предприятиеға («Поште Српске» и «Телеком Српске») бүлгәндән һуң булдырыла. 2002 йылдың 25 декабрендә компания акционер йәмғиәткә әйләндерелә, Уның устав капиталының 65 проценты дәүләттеке<ref>{{cite web |url=http://www.postesrpske.com/sites/state/cp/posts/o-posti/portal/Organizacija.aspx |title=Организација |author= |date= |website= |publisher=«Поште Српске» |accessdate=2018-05-30 |lang=sr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180526011524/http://www.postesrpske.com/sites/state/cp/posts/o-posti/portal/Organizacija.aspx |date=2018-05-26 }}</ref>. «Поште Српске» составында 226 берәмек территориаль почта селтәре, компаниела 2288 хеҙмәткәр эшләй.Уртаса бер почта Республиканың 111,04 км² майҙанында йәшәгән 6627 кешене хеҙмәтләндерә. Бер почтальон 2325 кешене хеҙмәтләндерә<ref>{{cite web |url=http://www.postesrpske.com/sites/state/cp/posts/o-posti/portal/Posta_danas.aspx |title=Пошта данас |author= |date= |website= |publisher=«Поште Српске» |accessdate=2018-05-30 |lang=sr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527075121/http://www.postesrpske.com/sites/state/cp/posts/o-posti/portal/Posta_danas.aspx |date=2018-05-27 }}</ref>. Согласно данным Республиканского института статистики, в 2016 году «Поште Српске» доставила 24 000 писем и 44 000 посылок{{sfn|Статистички годишњак|2017|с=415}}. == Спорт == {{main|Серб Республикаһыда спорт}} == Байрамдар == * [[5 ғинуар]] — Туциндан. * [[9 ғинуар]] — Серб Республикаһы көнө, төп байрам. == Шулай уҡ ҡара == * [[Республика Сербская Краина]] * [[Федерация Боснии и Герцеговины]] * [[Хорватская республика Герцег-Босна]] * [[Вооружённые силы Республики Сербской]] == Галерея == <gallery> файл:Uprava.jpg|Бански һарайы ({{lang-sr|Бански двор)}}, Баня Лука файл:Blairport.jpg|Баня Лука халыҡ-ара аэропорты файл:Mehmed_Pasa_Sokolovic_Bridge_Visegrad_1900.JPG|1571 йылда Мәхмүт паша Соколовия төҙөгән Вишеград күпере Файл:KozarackiKamen.jpg|Козарска-Дубица |Козарска-Дубица мәсете файл:Kastel.jpg|Баня-Лукала Кастел-ҡәлғә файл:Bilecko Jezero.jpg|Билечко озеро файл:Bosanski Novi.jpg|Нови-Град файл:Kula.JPG|Замок в Козарска-Костайница </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.republikasrpska.net/ Интернет Порталы Республикаһы Сербский]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vladars.net/ Хөкүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121173853/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Pages/Default.aspx |date=2013-01-21 }} * [http://www.predsjednikrs.net/ Президент] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190606175111/http://www.predsjednikrs.net/ |date=2019-06-06 }} * [http://www.narodnaskupstinars.net/ Милли Ассамблея] * [http://www.rtrs.tv/ Радио һәм телевидение Республикаһы Сербский РТРС (ТВ)] * [http://www.glassrpske.com/ Тауышы Српски (Газета)] * [http://www.rzs.rs.ba/ Институт статский РС] * [http://www.rsprivatizacija.com/en/index.html RS Directorate for Privatization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522211433/http://www.rsprivatizacija.com/en/index.html |date=2009-05-22 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=zpoPQfTE4cshtm Иҫ Киткес Шәп Республикаһы Сербский] [[Категория:Серб Республикаһы]] t7pjtwp23gwnkz1sq44hptljy4em7xc 0 104936 1301984 1298351 2026-08-07T17:23:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301984 wikitext text/x-wiki {{Государственный деятель | имя = Николае Чаушеску | оригинал имени = {{lang-ro|Nicolae Ceauşescu}} | изображение = Nicolae Ceaușescu.jpg | описание изображения = | должность = Румыния Социалистик Республикаһының Дәүләт Советы Рәйесе | порядок = 3 | флаг = Flag of Chairman of Councils of State and of Ministers of Romania.svg | периодначало = [[9 декабрь]] [[1967 йыл]] | периодконец = [[22 декабрь]] [[1989 йыл]]<ref name=autogenerated1>В соответствии со [http://www.sovetika.ru/srr/konst3.htm статьей 66 Конституции Социалистической Республики Румыния 1974 года], Председателем Госсовета являлся Президент Румынии</ref> | предшественник = ''Киву Стойка'' | преемник = вазифа бөтөрөлгән | должность_2 = Румыния Социалистик Республикаһы Президенты | флаг_2 = Flag of Chairman of Councils of State and of Ministers of Romania.svg | порядок_2 = 1 | периодначало_2 = [[29 март]] [[1974 йыл]] | периодконец_2 = [[22 декабрь]] [[1989 йыл]] | премьер_2 = Маня Мэнеску (1974—1979),<br/>Илие Вердец (1979—1982),<br/>Константин Дэскэлеску (1982—1989) | предшественник_2 = вазифа бөтөрөлгән | преемник_2 = Ион Илиеску | должность_3 = Румыния коммунистар партияһы генеральный секретары | порядок_3 = 10 | флаг_3 = Coat of arms of PCR.svg | автограф_3 = 8 | периодначало_3 = [[22 март]] [[1965 йыл]] | периодконец_3 = [[25 декабрь]] [[1989 йыл]] | предшественник_3 = ''Георге Георгиу-Деж'' | преемник_3 = вазифа бөтөрөлгән | должность_4 = Румыния Халыҡ Республикаһының Ауыл хужалығы министры | порядок_4 = | флаг_4 = Flag of Romania (1948-1952).svg | автограф_4 = | периодначало_4 = [[13 май]] [[1948 йыл]] | периодконец_4 = [[20 март]] [[1950 йыл]] | премьер_4 = ''Петру Гроза'' | предшественник_4 = | преемник_4 = | место рождения = {{ТУ|Румыния|Румынияла}}, Олт жудецы, Скорничешти ҡалаһы | вероисповедание = ([[Атеизм|атеист]]) | место смерти = {{ВБУ|Румыния|Румынияла}}, Дымбовица жудецы, Тырговиште ҡалаһы | похоронен = Генча хәрби зыяраты, Бухарест | партия = Румыния коммунистар партияһы (1936) | отец = Андруцэ Чаушеску (1886—1969) | мать = Александрина Чаушеску (1888—1977) | супруга = Елена Чаушеску (1919—1989)<ref name="elen100cea972">{{cite web |datepublished = 2013 |url = http://global.britannica.com/EBchecked/topic/100972/Nicolae-Ceausescu |title = Nicolae Ceaușescu |publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. |accessdate = 2013-06-11 |archiveurl = http://www.webcitation.org/6HIsRCDl7 |archivedate = 2013-06-11 }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | дети = '''сыновья:''' Валентин (1948), <br />Нику (1951—1996)<br />'''дочь:''' Зоя (1949—2006) | автограф = Nicolae Ceauşescu Signature.svg | звание = [[Файл:RO-Army-OF7.png|30px]] [[генерал-лейтенант]] | годы службы = [[1948]] — билдәһеҙ | принадлежность = Румыния Ҡораллы көстәре | род войск = Румынияның Ҡоро ер ғәскәрҙәре | награды = {{{!}} {{!}}{{Герой Румынии}}{{!!}}{{Герой Румынии}}{{!!}}{{Герой Румынии}}{{!!}}{{Герой труда Румынии}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Орден Звезды Румынии 1 степени}}{{!!}}{{Орден «Победа социализма»}}{{!!}}{{Орден «Победа социализма»}}{{!!}}{{Орден «Победа социализма»}} {{!}}- {{!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Октябрьской Революции}}{{!!}}{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}} {{!}}- {{!}}{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. }}{{!!}}{{Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}{{!!}}{{Медаль За укрепление боевого содружества}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Орден Карла Маркса}}{{!!}}{{Орден «Стара планина»}}{{!!}}{{Орден Хосе Марти}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Орден Югославской большой звезды}}{{!!}}{{Орден Героя Социалистического труда}}{{!!}}{{Золотой Олимпийский орден}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Офицер Почётного знака За заслуги перед Австрийской Республикой}}{{!!}}{{Орден Серафимов}}{{!!}}{{Кавалер ордена Освободителя Сан-Мартина}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Кавалер Большого Креста особой степени ордена За заслуги перед ФРГ}}{{!!}}{{Кавалер ордена Слона}}{{!!}}{{Орден Бани|GCB}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Святого Олафа}}{{!!}}{{Офицер ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}} {{!}}- {{!}}{{Большая цепь ордена Сантьяго (Португалия)}}{{!!}}{{Кавалер Большого креста ордена Южного Креста}}{{!!}}{{Большой крест ордена Сикатуна}} {{!}}- {{!}}{{!!}}{{Медаль 2500-летия основания Персидской империи}} {{!}}} Ҡайһы бер наградаларынан мәхрүм ителә }} {{redirect|Чаушеску}} '''Никола́е Чауше́ску''' ({{lang-ro|Nicolae Ceauşescu}}; [[26 ғинуар]] [[1918 йыл]] — [[25 декабрь]] [[1989 йыл]]— [[Румыния]]ның [[дәүләт]] һәм [[сәйәсәт|сәйәси]] эшмәкәре, [[1965 йыл]]дан Румыния коммунистар партияһы (РКП) Үҙәк Комитетының генеральный секретары, [[1969 йыл]]дан РКП-ның генеральный секретары. [[1967 йыл]]дан [[1974 йыл]]ғаса Румыния Социалистик Республикаһының (СРР) Дәүләт Советы Рәйесе, (формаль рәүештә — 1989 йылғаса)<ref name=autogenerated1 />. [[1974]]—[[1989]] йылдарҙа Румыния Социалистик Республикаһы Президенты<ref name="gz2007ua">{{cite web | datepublished = 25.01.2007 | url = http://gazeta.ua/ru/articles/celebrities-photo/_rumyny-otmechayut-den-rozhdeniya-chaushesku-foto/147600 | title = Румыны отмечают день рождения Чаушеску (ФОТО) | publisher = "Газета.ua" | accessdate = 26 марта 2013 | archiveurl = http://www.webcitation.org/6FcIAXsUT | archivedate = 2013-04-04 }}</ref>. Хакимлек итеүенең тәүге ун йылында ил эсендә һаҡ ҡына либераллашыу сәйсәтен тормошҡа ашырһа, халыҡ-ара мөнсәбәттәрҙә — Көнбайыш Европаға һәм Америка Ҡушма Штаттарына ҡарата күберәк асыҡлыҡ сәйәсәте алып бара. [[Советтар Союзы]]на ҡарата үҙенән алда формалашҡан курсты дауам итә, СССР-ҙың күп башланғыстарынан (мәҫәлән, 1968 йылда Чехословакияға ғәскәр индереү кеүек) алыҫыраҡ тора. Шул уҡ ваҡытта Көнсығыш Европаның социалистик илдәре менән яҡшы бәйләнештәрҙе һаҡлап ҡала. Икенсе тиҫтә йылда Чаушеску ҡатыраҡ етәкселек стилен ҡуллана, эске һәм тышҡы сәйәсәттә милләтселек курсы алға ҡуйыла, уның шәхес культы, туған-тыумасалыҡ менән эшнәлеккә (непотизм) таяныуы үҙен ныҡлап һиҙҙерә, башҡаса фекер йөрөтөүселәрҙе эҙәрлекләү башлана. Чаушеску режимы 1989 йылда коммунистарға ҡаршы күтәрелгән ихтилал һөҙөмтәһендә ҡолатыла. Дәүләт түңкәрелешенә Румынияла йәшәгән венгрҙарҙың Тимишоара ҡалаһындағы сыуалыштары сәбәпсе була. Был ваҡиғалар барышында Чаушеску баш ҡаланан ҡаса, әммә һуңынан хәрбиҙәр тарафынан тотола һәм ҡатыны Елена менән бергә яңы власть ойошторған трибуналға тапшырыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Mic Dicționar Enciclopedic'' («Small encyclopedic dictionary»), 1978 * Edward Behr, ''Kiss the Hand you Cannot Bite'', ISBN 0-679-40128-8 * Dumitru Burlan, ''Dupa 14 ani — Sosia lui Ceauşescu se destăinuie'' («After 14 Years — The Double of Ceauşescu confesses»). Editura Ergorom. 31 Июля 2003 (на ''рум. яз.''). * Juliana Geran Pilon, ''The Bloody Flag. Post-Communist Nationalism in Eastern Europe. Spotlight on Romania'', ISBN 1-56000-062-7; ISBN 1-56000-620-X * Marian Oprea, «Au trecut 15 ani — Conspirația Securității» («After 15 years — the conspiracy of Securitate»), in [http://www.lumeam.ro/nr10_2004/index.html ''Lumea Magazin'' Nr 10, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050209133319/http://www.lumeam.ro/nr10_2004/index.html |date=2005-02-09 }}: (на ''рум. яз.''; link leads to table of contents, verifying that the article exists, but the article itself is not online). * Viorel Patrichi, «[http://www.lumeam.ro/nr12_2001/politica_si_servicii_secrete.html Eu am fost sosia lui Nicolae Ceauşescu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041204211613/http://www.lumeam.ro/nr12_2001/politica_si_servicii_secrete.html |date=2004-12-04 }}» («I was Ceauşescu’s double»), ''Lumea Magazin'' Nr 12, 2001 (на ''рум. яз.'') * Stevens W. Sowards, [http://www.lib.msu.edu/sowards/balkan/ ''Twenty-Five Lectures on Modern Balkan History (The Balkans in the Age of Nationalism)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015050852/http://www.lib.msu.edu/sowards/balkan/ |date=2007-10-15 }}, 1996, in particular [http://www.lib.msu.edu/sowards/balkan/lect24.htm Lecture 24: The failure of Balkan Communism and the causes of the Revolutions of 1989] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050212093801/http://www.lib.msu.edu/sowards/balkan/lect24.htm |date=2005-02-12 }} * Victor Stănculescu, [http://www.jurnalul.ro/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=14985 «Nu vă fie milă, au 2 miliarde de lei în cont»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041013005234/http://www.jurnalul.ro/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=14985 |date=2004-10-13 }} («Do not have mercy, they hold 2 billion lei [33 million dollars] in their account[s]»), in ''Jurnalul Național'', 22 Ноября 2004 * John Sweeney, ''The Life and Evil Times of Nicolae Ceauşescu'', ISBN 0-09-174672-8 * Stelian Tănase, «Societatea civilă românească şi violența» («Romanian Civil Society and Violence»), in ''Agora'', issue 3/IV, Июль-Сентябрь 1991 * Filip Teodorescu, et al., s:Stenograma sedintei de audiere din 14 decembrie 1994|Extracts from the minutes of a Romanian senate hearing, 14 Декабря 1994, featuring the remarks of Filip Teodorescu. * Cătălin Gruia, «[http://www.natgeo.ro/istorie/personalitati-si-evenimente/8435-viata-lui-nicolae-ceausescu?showall=1 Viata lui Nicolae Ceausescu]», in ''National Geographic|National Geographic Romania'', Ноябрь 2007, стр. 41-65 * {{книга |автор = Потапов В. И. |заглавие = Судьба диктатора Чаушеску |оригинал = |серия = Новая и новейшая история, № 4 |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1990 |страниц = |страницы = |isbn = }} * {{книга |автор = Язькова А. А. |заглавие = Крах «золотой эпохи» Чаушеску |оригинал = |серия = Вопросы истории, № 9–10 |ссылка = |ответственный = |место = |издательство = |год = 1991 |страниц = |страницы = |isbn = }} * {{книга |автор = Калашникова Н.Ю. |заглавие = Семейный портрет в интерьере: эпоха и клан Чаушеску |оригинал = |серия = В сб.: Бывшие «хозяева» Восточной Европы |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = |год = 1993 |страниц = |страницы = |isbn = }} * {{книга |автор = Полунин А. |заглавие = Живые цветы для Чаушеску |оригинал = |серия = Новая и новейшая история, № 4 |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Парламентская газета |год = 1999, декабрь |страниц = |страницы = |isbn = }} * Алексей Борзенко, «Румынский секундомер бежит быстрее», журнал «Наш современник» № 6, 1992 г. === Биографияһы === * [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/CHAUSHESKU_NIKOLAE. «Кругосвет» энциклопедияһы. Чаушеску Николае]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == {{навигация}} * [http://www.proza.ru/avtor/gainaalex Николае и Нику Чаушеску в Москве (Встреча в верхах или воспоминания переводчика)] * [http://magazines.russ.ru/nz/2009/6/mo20.html Декабрьские события 1989 года в Румынии: революция или путч? — журнал «Неприкосновенный запас» 2009, № 6(68)] * [http://www.kp.ru/daily/23228/27051/ Чаушеску свергло ЦРУ?] — одна из версий * [http://www.rg.ru/2004/03/02/chaushesku.html Тайны истории. Конец «гения Карпат». Сенсационные признания участников свержения Чаушеску] * [http://hrpublishers.org/ru/1989/marcu/ Смерть Чаушеску. Отчёт Дориана Марку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618165747/http://www.hrpublishers.org/ru/1989/marcu/ |date=2022-06-18 }} * [http://evartist.narod.ru/text14/74.htm А говорили — мамалыга не взрывается] — репортаж о событиях революции * [http://lenta.ru/articles/2009/12/26/chaoshescu/ Зря тронул Трансильванию] — обзорная статья к 20-летнию со дня расстрела * [http://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy2/page_19/ Николае Чаушеску: падение самодержца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703022926/https://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy2/page_19/ |date=2022-07-03 }} Горбачев Фонд [[Категория:Румыния президенттары]] [[Категория:Үлтерелгән сәйәсмәндәр]] 2h42rl4wpslej6ms96lwhzmpmvvm5zh 0 108064 1301967 1004928 2026-08-07T14:08:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301967 wikitext text/x-wiki {{Музей |название = Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы |sort = |оригинал = |файл = Музей Мажита Гафури.jpg |размер = 260px |подпись = |lat_dir =N |lat_deg =54.7228 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =55.9365 |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordScale =2000 |основан = [[1948 йыл]] |местонахождение = [[Башҡортостан Республикаһы]], [[Өфө]] ҡалаһы, Гоголь урамы, 28 |директор = |проезд = |телефон = |открыт = сәғәт 10.00 алып 18.00 тиклем. Ял көндәре: йәкшәмбе, дүшәмбе. |билет = |ссылка = |Commons = }} '''Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы''' — Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Мәжит Ғафури]]ҙың [[Өфө]]ләге музейы. == Тарихы һәм һүрәтләү == Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы Башҡортостандағы әҙәби музейҙарҙың тәүгеһе булып тора. Ул [[1948 йыл]]дың 5 [[март]]ында [[Мәжит Ғафури]] [[1923 йыл|1923]] — [[1934 йыл|1934 йылдарҙа]] йәшәгән йортта асыла. Был бина — XIX быуаттың архитектура һәйкәле. Музейҙа алты зал бар. Ҡунаҡ бүлмәһендә, йоҡо бүлмәһендә һәм эш кабинетында шағир фатирындағы йыһаз тергеҙелгән<ref>[http://mazhit-gafuri.ru/part/museum Мажит Гафури.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160830045725/http://mazhit-gafuri.ru/part/museum |date=2016-08-30 }}</ref>. Төп экспозиция Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың тормошо һәм ижад юлы тураһында һөйләй. Йортта әҙәби хеҙмәткәрҙең ҡулъяҙмалары һәм документтары ғына түгел, XX быуат башындағы интерьерҙың, шарттарҙың һаҡланыуы ла иғтибарға лайыҡ. Ул Октябрь революцияһынан һуң Рәсәйҙә ойошторолған иң тәүге әҙәби музейҙарҙың береһе. Музей фондтарында Мәжит Ғафуриҙың мемориаль әйберҙәре, ҡулъяҙмалары һаҡлана. Алты залдың өсөһөндә Ғәбделмәжит Нурғәли улы ғаиләһе менән йәшәгән йылдарҙағы интерьер бермә-бер ҡабатлана. Ҡалған өсөһөнөң экспозицияһы шағирҙың ижадын һәм тормош юлын бар нескәлектәрендә ентекле сағылдыра. Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы — Башҡортостан Республикаһы Милли әҙәбиәт музейы мәҙәниәт һәм сәнғәт дәүләт бюджет учреждениеһы филиалы. == Галерея == <gallery> Majit Gafuri museum 1.jpg| Majit Gafuri museum 2.jpg| Паспорт Мажита Гафури.JPG| Паспорт с личной подписью Мажита Гафури.JPG| Паспорт Мажита Гафури. Башкир.JPG| Majit Gafuri museum 3.jpg| Majit Gafuri museum 4.jpg| Majit Gafuri museum 5.jpg| Majit Gafuri museum 6.jpg| Majit Gafuri museum 7.jpg| Majit Gafuri museum 8.jpg| Majit Gafuri museum 9.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{commonscat|Majit Gafuri museum}} * {{БЭ2013|84599}} {{V|30|01|2021}} * http://mazhit-gafuri.ru/part/museum/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160830045725/http://mazhit-gafuri.ru/part/museum |date=2016-08-30 }} * http://nasledie.tengri.ru/hkdmg.htm [[Категория:Өфө музейҙары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалдары]] [[Категория:Мәжит Ғафури]] 10l32li3iif9ry0jgbox3q6jto42irk 0 115205 1302093 1274172 2026-08-08T11:45:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302093 wikitext text/x-wiki {{Хоккейсы2 | Имя = Сергей Соин | Оригинал имени = | Изображение = Сергей Соин.jpg | Ширина = 200px | Описание изображения = | Позиция = һөжүмсе | Рост = 182 | Вес = 94 | Хват = Һул | Прозвище = | Игровая карьера = {{хоккейная карьера |1998—2003|{{Россия|20px}} [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]] |2003—2005|{{Россия|20px}} [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] |2005—2011|{{Россия|20px}} [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]] |2011—2015|{{Россия|20px}} [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]] |2015—2017|{{Россия|20px}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] |2017—2018|{{Россия|20px}} [[Лада (хоккей клубы)|Лада]]}} | Гражданство = {{СССР флагы}} [[СССР]] ➡{{Флаг России|20px}} [[Рәсәй]] | Дата рождения = 31.03.1982 | Место рождения = {{МестоРождения|Мәскәү}}, [[СССР]] | Дата смерти = | Место смерти = | Драфт НХЛ = ''[[МХЛ драфты 2000|2000]] йылда [[Колорадо Эвеланш|«Колорадо Эвеланш»]] клубы менән икенсе раундта 50-се һан аҫтында һайлана'' | Карьера = 1998—ә.в. | Награды и премии = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Хәрби берҙәмлек өсөн миҙал (ЭЭМ)}} {{!}}} | Медали = {{турнир|[[Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар донъя чемпионаты|Юниорҙар чемпионаттары]]}} {{медаль|Көмөш|[[Шайбалы хоккей буйынса юниорҙар донъя чемпионаты 2000|Швейцария 2000]]}} {{турнир|[[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр донъя чемпионаты|Йәштәр чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[Шайбалы хоккей буйынса йәштәр донъя чемпионаты 2002|Чехия 2002]]}} }} '''Соин Сергей Викторович''' ([[31 март]] [[1982 йыл]], [[Мәскәү]]) — ветеран-[[спорт]]сы, тренер. 1998—2018 йылдарҙа профессиональ [[шайбалы хоккей|хоккейсы]], үҙәк һөжүмсе. 2015—2018 йылдарҙа Өфөнөң [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев» хоккей командаһы]] уйынсыһы. [[Мәскәү]]ҙең «Крылья Советов» хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе. [[Рәсәй]]ҙең [[Континенталь хоккей лигаһы]]ның иң юғары бүләге — «Гагарин кубогы»н ике тапҡыр яулаусы, йәштәр араһында [[Ер|донъя]] чемпионы. 2017/2018 йылдар миҙгелендә [[Континенталь хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Лада (хоккей клубы)|«Лада»]] хоккей клубында профессиональ карьераһын тамамлай. == Карьера == Сергей Соин хоккей менән шөғөлләнеүҙе [[Мәскәү]]ҙә «Крылья Советов» спорт мәктәбендә үҙәк һөжүмсе позицияһында башлай. 1998 йылда Мәскәү йыйылма командаһы составында региондар араһында Рәсәй беренселеген еңә. Тәүге тренеры — [[Полеев Евгений Сергеевич|Евгений Полеев]]. === «Крылья Советов» (1998—2003) === Сергей 16 йәшендә шайбалы хоккей буйынса Рәсәй суперлигаһында «Крылья Советов» өсөн тәү тапҡыр уйнай. Чемпионаттың беренсе этабында ул 20 уйын уҙғара һәм 3 (2+1) мәрәй йыя. Клуб даими миҙгелдә 17-се урын ала, ике мәрәй генә плей-оффҡа эләгер өсөн етмәй. Ә юғары лигаһының командалары менән Суперлигала ҡалыр өсөн турнирҙа һуңғы булалар һәм юғары лигаға күсергә мәжбүр була. Был этапта Сергей 14 осрашыуҙа 2 һөҙөмтәле пас бирә. Киләһе миҙгелдә юғары лигала «Крылья Советов» Көнбайыш дивизионында етенсе урынды ала һәм артабанғы көрәштә ҡатнаша алмай. Сергей 32 осрашыуҙа 16 (8+8) мәрәйгә өлгәшә. Миҙгел тамамланғас, уны [[МХЛ драфты]]нда [[Колорадо Эвеланш|«Колорадо Эвеланш»]] икенсе раундта дөйөм 50-се һан аҫтында һайлай<ref>{{cite news|title=2000 NHL Draft History - Round 2|url=http://www.mynhldraft.com/2000/round2/|accessdate=22 апреля 2011|date=24 июня 2000|publisher=mynhldraft.com}}</ref>. Шулай уҡ уны [[Канада хоккей лигаһы]] импорт драфтында беренсе раундта дөйөм 64-се һан аҫтында [[Виндзор Спитфайр|«Виндзор Спитфайр»]] хоккей клубы һайлай. Әммә Соин [[Төньяҡ Америка]]ға барырға йыйынмай ине. 2000/01 йылдар миҙгелендә «Крылья Советов» өсөн юғары лига чемпионатының беренсе этабында 19 уйында 9 (6+3) мәрәй йыя, ә командаһы Суперлигаға күтәрелер өсөн турнирҙа ҡатнашырға хоҡуҡ ала. Һәм ике йыллыҡ тәнәфестәр һуң был команда Рәсәй хоккейының элитаһына ҡайта. 2001/02 миҙгелендә Суперлигала Сергей 40 осрашыуҙа 12 (5+7) мәрәй йыя. «Крылья Советов» плей-оффҡа эләкһә лә, был этапта Соинға уйнарға бәхет теймәй. Яңы 2002/03 миҙгеле алдынан клубтың капитаны команданан китә. Ә был вазифа 20 йәшлек Сергейға бирелә<ref>[https://m.championat.com/article/sport/hockey/101197/ Сергей Соин - капитан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160317072349/http://m.championat.com/article/sport/hockey/101197/ |date=2016-03-17 }}</ref>. Капитан билдәһе менән ул 49 осрашыуҙа 17 (6+9) мәрәй йыя. Тик командаға был ярҙам итмәй һәм ул һуңғы урында ғына була. === ЦСКА (2003—2005) === Миҙгел тамамланғас, «Крылья Советов» юғары лигаға төшә, ә уның капитаны Мәскәүҙең икенсе командаһына — [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА-ға]] күсә. Яңы командала 2003/04 миҙгелендә ул 49 уйында 7 (1+6) мәрәй йыя, ә ЦСКА даими миҙгелде 10-сы урында тамамлап плей-оффҡа эләкмәй. Киләһе миҙгелдә [[Милли хоккей лигаһы]]нда локаут иғлан итәләр һәм күп билдәле уйынсылар Рәсәйгә уйнарға килә. Мәҫәлән, ЦСКА составын [[Фролов Александр Александрович|Александр Фролов]], [[Мартин Штрбак]], [[Жердев Николай Олегович|Николай Жердев]], [[Кваша Олег Владимирович|Олег Кваша]], [[Николишин Андрей Васильевич|Андрей Николишин]] һәм [[Сапрыкин Олег Дмитриевич|Олег Сапрыкин]] көсәйтә. Шуға күрә Сергей Суперлигала 19 уйын ғына үткәрә. Башҡа ваҡытын ул ЦСКА-2 өсөн беренсе лигала уҙғара. Шунда ул 11 уйында 11 мәрәй йыя. === «Северсталь» (2005—2011) === 2005/06 миҙгеле алдынан Сергей Суперлиганың Череповецтан [[Северсталь (хоккей клубы)|«Северсталь»]] хоккей клубына күсә. Тәүге йылда ул бөтәһе 52 уйында 19 тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша, ә «Северсталь» плей-оффтың тәүге этабында ЦСКА-ға еңелә. Киләһе йылда Сергей 104 уйында 50 мәрәй йыя. «Северсталь» 2007/08 йылдар миҙгелендә буласаҡ чемпионға — [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] хоккей клубына сирекфиналда отола. Көйәрмәндәр үткәргән команданың иң яҡшы уйынсыһын һайлауҙа Сергей икенсе урынды ала<ref>[https://m.sports.ru/hockey/4515727.html Вьюхин һайлауҙы еңә, Соин — икенсе]</ref>. 2008 йылда [[Континенталь хоккей лигаһы]] барлыҡҡа килә. Шунда Рәсәйҙең бөтә тиерлек иң яҡшы һәм сит илдәрҙән командалар инә. 30 октябрҙә КХЛ-да тәүге шайбаһын керетә. 14 ноябрҙә Тольяттиҙа уйында Сергей биш һөҙөмтәле пас бирә һәм биш мәрәй йыя — был уның КХЛ-да рекорды була. «Северсталь» КХЛ-дың тәүге миҙгелендә [[Гагарин кубогы]] өсөн плей-оффҡа эләгә алмай. Әммә шул йылда Сергей 51 осрашыуҙа 26 (7+19) мәрәй йыя — был уның өсөн мәрәйҙәр һаны буйынса карьераһында иң яҡшы күрһәткес. 2009/10 йылдар миҙгелендә Соин тағы ла Гагарин кубогында ҡатнаша алмай, ә даими миҙгелдә 52 уйында 20 мәрәй йыя. 2010/11 йылдар миҙгелендә «Северсталь» тәү тапҡыр плей-оффҡа эләгә һәм конференциялар сирекфиналында [[Атлант (хоккей клубы)|«Атлант»]] хоккей клубына отола. Шул йылда Сергей бөтәһе 60 осрашыуҙа 15 (5+10) мәрәй йыя. Был команда өсөн уның һуңғы миҙгеле була. === «Динамо» Мәскәү (2011—2015) === 2011 йылдың 16 май көнөндә Сергей Соин Мәскәүҙең [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|«Динамо»]] хоккей клубы менән ике йыллыҡ килешеү төҙөй<ref>{{cite web|author=«Динамо» Мәскәү рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/97672039.html|title=Соин Череповецтан Мәскәүгә ҡайта|date=16 май 2011}}</ref>. Яңы клубта ул үҙенә 6 һанын ала<ref>{{cite web|author=«Динамо» Мәскәү рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/113813185.html|title=Соин үҙенә 6-сы һанды ала|date=август 2011}}</ref>. 17 октябрҙә ул тәү тапҡыр бер уйында ике гол керетә. «Динамо» даими миҙгелде [[Көнбайыш конференцияһы (КХЛ)|Көнбайыш]]та өсөнсө урында тамамлай. Мәскәү хоккейсылары плей-оффта бер-бер артлы Минскиҙан [[Динамо (хоккей клубы, Минск)|«Динамо»]], [[Торпедо (хоккей клубы, Түбәнге Новгород)|«Торпедо»]], [[СКА (хоккей клубы)|СКА]] һәм [[Авангард (хоккей клубы)|«Авангард»]] командаларын ота һәм тәү тапҡыр Гагарин кубогын еңә. Сергей даими миҙгелдә 52 уйында 22 тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша, ә плей-оффта бөтә 21 осрашыуҙа ла була, әммә бер генә мәрәй йыя. Соин Гагарин кубогы менән КХЛ һәм Рәсәй чемпионаттарының алтын миҙалдарын еңә. 2012/13 йылдар миҙгеле башында Сергей СКА командаһына ҡаршы уйында умрау һөйәген йәрәхәтләндерә<ref>{{cite web|author=«Динамо» Мәскәү рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/143592200.html|title=Соин йәрәхәтләнгән|date=сентябрь 2012}}</ref>. Бының өсөн ул даими миҙгелдә 35 уйын ғына үткәрә һәм 9 (5+4) мәрәй йыя. Ләкин ул Гагарин кубогында иң яҡшы яҡтан ғына үҙен күрһәтә. «Динамо» тағы ла был трофейҙы еңә, ә Сергей Соин 21 осрашыуҙа 11 (4+7) мәрәйгә өлгәшә һәм команданың был кубокты еңергә тос өлөш индергән уйынсыларҙың береһе була. Миҙгел тамамланғас, ул «Динамо» менән ике йылға яңы контракт төҙөй<ref>{{cite web|author=«Динамо» Мәскәү рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/143592200.html|title=Соин клуб менән яңы контракт төҙөй|date=1 май 2013}}</ref>. 2013/14 йылдар миҙгеле башында уҡ Сергей тағы ла умрау һөйәге йәрәхәтен ала<ref>{{cite web|author=«Динамо» Мәскәү рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/152747457.html|title=Соин умрау һөйәге йәрәхәтен ала|date=9 сентябрь 2013}}</ref>. «Динамо» табибы фаразлауы буйынса, Сергей 8 аҙна дауаланырға тейеш<ref>{{cite web|author=«Динамо» Мәскәү рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/152766319.html|title=Соин 8 аҙна уйнамаясак|date=9 сентябрь 2013}}</ref>. Шулай килеп сыға ла — 13 ноябрҙә генә ул боҙға рәсми уйында сыға. Был миҙгел уның уңышлы булмай, күп тапҡыр йәрәхәтләнеү арҡаһында уйындар ҡалдыра. Даими миҙгелдә ул 19 осрашыу ғына үткәрә, әммә 13 (7+6) мәрәй йыйып өлгөрә. Ә Гагарин кубогында ике уйында ғына ҡатнаша, һәм «Динамо» конференция сирекфиналында уҡ еңелеп ҡала. Миҙгел тамамланғас, команданың баш тренеры [[Знарок Олег Валерьевич|Олег Знарок]] Рәсәй йыйылма командаһын етәкләй, ә уның урынын Знароктың ярҙамсыһы [[Харийс Витолиньш]] ала. 2014/15 йылдар миҙгелендә бөтәһе 51 уйын үткәрә, шуларҙа 14 (6+8) мәрәй йыя, ә «Динамо» конференциялар ярымфиналында буласаҡ чемпионға СКА хоккей клубына еңелә. Апрель бөтөү менән Сергейҙың Мәскәү командаһы менән килешеү ваҡыты тамамлана. === «Салауат Юлаев» (2015—2017) === 2015 йылдың 28 май көнөндә Сергей Соин [[Өфө]]нән [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]] менән ике йыллыҡ килешеү төҙөй<ref>{{cite web|author=«Салауат Юлаев» рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/1030116773.html|title=Соин Өфөлә|date=28 май 2015}}</ref>. Миҙгел алдынан команданың капитанының ассистенты тип ҡуйыла. Яңы командаһы өсөн тәүге уйынды ул Түбәнге Новгород өлкәһе губернаторы кубогында үткәрә. Икенсе рәсми уйынында ул тәүге шайбаһын керетә. 21 октябрҙә уға дүрт уйын дауамындағы дисквалификация бирәләр<ref>{{cite web|author=[[КХЛ]]|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/1033998753.html|title=Соин 4 уйынды ҡалдыра|date=21 октябрь 2015}}</ref>. Был даими миҙгелдә ул 47 уйында 12 (5+7) мәрәй йыя. Ә плей-оффта команда менән конференция финалына етә һәм КХЛ чемпионатының бронза миҙалдарын еңә. 2016/17 йылдар миҙгеленең икенсе уйынында уҡ шул умрау һөйәген йәрәхәтләндерә<ref>{{cite web|author=«Салауат Юлаев» рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/1043361022.html|title=Соин умрау һөйәген йәрәхәтләй|date=25 август 2016}}</ref> һәм боҙға 8 ноябрҙә генә сыға. Шәбәйеп ҡайтҡас, биш уйын үткәрә лә тағы «ватыла» — умрау һөйәге йәрәхәтенең рецидивы<ref>{{cite web|author=«Салауат Юлаев» рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/1045904002.html|title=Соин оҙаҡҡа сафтан сыға|date=22 ноябрь 2016}}</ref>. 2017 йылдың 9 февралендә Сергей Соин боҙҙа күнекмәләргә ҡушыла<ref>{{cite web|author=«Бизнес-Онлайн» |publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/1048277536.html|title=Соин присоединился к команде|date=9 февраль 2017}}</ref>. Әммә был миҙгелдә башҡа бер уйын да үткәрмәй. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, ә Гагарин кубогының беренсе раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. === «Лада» (2017—2018) === 2017 йылдың 1 май көнөндә Сергей Соиндың «Салауат Юлаев» менән контракты тамамлана. 8 августа Сергей «Лада» менән һынаулы контракт төҙөй<ref>[http://www.khl.ru/news/2017/08/08/352428.html Соин пробуется в «Ладе»]</ref>. Ә 15 августа клуб менән тулы хоҡуҡлы бер йылға килешеү төҙөй<ref>[http://www.khl.ru/news/2017/08/15/352960.html Сергей Соин «Лада» менән килешеү төҙөнө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827162618/http://www.khl.ru/news/2017/08/15/352960.html |date=2017-08-27 }}</ref>. Даими миҙгелдә Соин бары тик 26 осрашыуҙа ғына ҡатнаша һәм бер гол керетә, дүрт һөҙөмтәле пас бирә. «Лада» Гагарин кубогы өсөн плей-офф уйындарына эләкмәй. Ә миҙгел тамамланғас КХЛ етәкселеге Тольятти командаһын Лига составынан сығара. «Лада» хоккей клубы Сергей Соин һуңғы профессиональ командаһы була. 2019 йылдың 15 июлендә билдәле хоккейсы спортсмен карьераһын тамамлай һәм тренер булып «Крылья Советов» спорт мәктәбенә эшләргә күсә<ref>[http://hc-ks.ru/article.asp?id=Sezon-2019-20-Trenerskij-shtab-SDJuShOR-5064 Сезон 2019-20. Тренерский штаб СДЮШОР]</ref>. === Рәсәй йыйылма командаһында === 1999 йылда Сергей Соин 1982 йылғы үҫмерҙәр араһында халыҡ-ара турнирҙа Рәсәй йыйылма командаһы составында ҡатнашырға алына. Шунда Рәсәй беренсе урынды ала, ә Сергей 3 уйында 2 (1+1) мәрәй йыя. Шулай уҡ ул шул йылда 18 йәштән йәшерәк уйынсылар араһында донъя чемпионатына барып ҡайта, шунда Рәсәй алтынсы урынды ғына ала. Киләһе йылда ул Рәсәй U18 составында Словакияла үткән халыҡ-ара турнирҙы еңә, ә юниорҙар араһында донъя чемпионатынан көмөш миҙалдарын алып ҡайта. Киләһе йылда ул бер тапҡыр ғына милли командаға саҡырыла. Йәштәр йыйылма командалары араһында [[Санкт-Петербург]]та үткән халыҡ-ара турнирға саҡырыла һәм шунда беренсе урынды яулай. 2001/02 йылдар миҙгелендә тәүҙә ул Финляндиянан 1982 йылғылар араһында халыҡ-ара турнирҙан икенсе урын менән ҡайта, ә һуңынан ул йәштәр араһында донъя чемпионатына саҡырыу ала. Чехиялағы форумда Рәсәй йәштәре финалда Канада командаһын еңеп донъя чемпиондары исемен яулай. Сергей Соин был турнирҙа ике гол керетә. Бынан һуң ул ҙурҙар Рәсәй йыйылма командаһында уйнай башлай. 2002/03 миҙгелендә ул Еврохоккейтурҙың өс этабы Балтика кубогы, Карьяла кубогы һәм Швеция хоккей уйындарында ҡатнаша һәм 11 уйында 3 тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. 2003 йылда Финляндияла үткән донъя чемпионатында ул 7 уйын үткәрә һәм 2 (0+2) мәрәй йыя, ә Рәсәй сирекфиналда Чехияла еңелә һәм миҙалдар өсөн көрәшә алмай. Киләһе тапҡыр ул Рәсәй йыйылма командаһына 2013 йылда ғына донъя чемпионатына әҙерләнер өсөн Чехия хоккей уйындарына Гагарин кубогын ике тапҡыр еңеүсе булараҡ саҡырыла<ref>{{cite web|author=«Динамо» Мәскәү рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/148376472.html|title=Соин һәм Кокарев йыйылма командаға саҡырылдылар|date=19 апрель 2013}}</ref><ref>{{cite web|author=РХФ рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/148712976.html|title=Соин дозаявлен в состав сборной на ЧМ-2013|date=4 май 2013}}</ref>. Ә [[Финляндия]] менән [[Швеция]]ла үткән донъя чемпионатында ул 8 уйын уҙғара һәм 4 (1+3) мәрәй йыя. Рәсәй командаһы сирекфиналда АҠШ командаһына 3:8 иҫәбе менән еңелә. 2013/14 миҙгеле — Ҡышҡы Олимпия уйындарының йылы була. Сергейҙың [[Сочи]]ҙа үтәсәк турнирҙа ҡатнашырға мөмкинселектәре бар ине. Шул ҡалала декабрҙә үткән Беренсе каналы кубогына саҡырыла. Әммә шунда бер уйын ғына уҙғара, башҡаларында ҡатнашмай — уға йәрәхәттәре ҡамасаулай<ref>{{cite web|author=РХФ рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/155257795.html|title=Соин йәрәхәтләнгән|date=19 декабрь 2013}}</ref>. [[Биләлетдинов Зинәтула Хәйҙәр улы|Зинәтула Биләлетдинов]] Олимпиадала ҡатнашасаҡ әйткән составта Соин да була. Әммә шул ярыштарға бер айҙан әҙерәк ҡалғанда ул тағы ла йәрәхәтләнә<ref>{{cite web|author=«Динамо» Мәскәү рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/155944999.html|title=Соин получил небольшое повреждение|date=17 ғинуар 2014}}</ref>. Ә 2014 йылдың 20 ғинуарында Сергейҙың Олимпиядала ҡатнаша алмауы билдәле була<ref>{{cite web|author=РХФ рәсми сайты|publisher=Sports.ru|url=https://m.sports.ru/hockey/156049094.html|title=Соин Олимпия уйындарында ҡатнаша алмай|date=20 ғинуар 2014}}</ref>. Шунан башҡа ул Рәсәй йыйылма командаһына саҡырылмай. == Статистика == :''Һуңғы яңыртыу: 2 август 2018 {{Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (ялан уйынсылары)}} === Клубта карьераһы === {| class="toccolours" style="text-align:center; width:65em" |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | colspan="3" bgcolor="#f9f9f9" | | rowspan="100" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="6" | Даими миҙгел | rowspan="100" bgcolor="#f9f9f9" | | colspan="6" | Плей-офф |-bgcolor="#e0e0e0" style="font-weight:bold;" | Миҙгел | Команда | Лига | У | Г | П | М | Штр | +/− | У | Г | П | М | Штр | +/− |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы 1997/1998|1997/98]] | Крылья Советов-2 | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы|БЛ]] | 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | — | — | — | — | — | — | — |- | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 1998/1999|1998/99]] | [[Крылья Советов (хоккей клубы)|Крылья Советов]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты|РСЛ]] | 20 | 1 | 2 | 3 | 6 | -4 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының юғары лигаһы 1999/2000|1999/00]] | Крылья Советов | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының Юғары лигаһы|ЮЛ]] | 32 | 8 | 8 | 16 | 28 | — | — | — | — | — | — | — |- | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы 1999/2000|1999/00]] | Крылья Советов-2 | БЛ | 8 | 2 | 3 | 5 | 12 | — | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының Юғары лигаһы|2000/01]] | Крылья Советов | ЮЛ | 19 | 6 | 3 | 9 | 8 | — | 11 | 2 | 2 | 4 | 2 | — |- | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2001/2002|2001/02]] | Крылья Советов | РСЛ | 40 | 5 | 7 | 12 | 8 | 2 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы 2001/2002|2001/02]] | Крылья Советов-2 | БЛ | 5 | 2 | 6 | 8 | 4 | — | — | — | — | — | — | — |- | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2002/2003|2002/03]] | Крылья Советов | РСЛ | 49 | 8 | 6 | 14 | 40 | -9 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы 2002/2003|2002/03]] | Крылья Советов-2 | БЛ | 4 | 2 | 0 | 2 | 2 | — | — | — | — | — | — | — |- | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2003/2004|2003/04]] | [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] | РСЛ | 49 | 1 | 6 | 7 | 32 | -10 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы 2003/2004|2003/04]] | ЦСКА-2 | БЛ | 12 | 8 | 6 | 14 | 6 | — | — | — | — | — | — | — |- | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2004/2005|2004/05]] | ЦСКА | РСЛ | 19 | 3 | 3 | 6 | 10 | 1 | — | — | — | — | — | — |-bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы 2004/2005|2004/05]] | ЦСКА-2 | БЛ | 11 | 7 | 4 | 11 | 10 | — | — | — | — | — | — | — |- | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2005/2006|2005/06]] | [[Северсталь (хоккей клубы)|Северсталь]] | РСЛ | 48 | 5 | 12 | 17 | 36 | 9 | 4 | 1 | 1 | 2 | 0 | 2 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2006/2007|2006/07]] | Северсталь | РСЛ | 52 | 12 | 12 | 24 | 78 | 9 | 5 | 2 | 2 | 4 | 0 | 2 |- | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпионаты 2007/2008|2007/08]] | Северсталь | РСЛ | 52 | 9 | 11 | 20 | 22 | 4 | 7 | 1 | 1 | 2 | 4 | 4 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2008/2009 йылдар миҙгелендә|2008/09]] | Северсталь | [[КХЛ]] | 51 | 7 | 19 | 26 | 38 | -5 | — | — | — | — | — | — |- | [[КХЛ 2009/2010 йылдар миҙгелендә|2009/10]] | Северсталь | КХЛ | 52 | 7 | 13 | 20 | 30 | -2 | — | — | — | — | — | — |- bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2010/2011 йылдар миҙгелендә|2010/11]] | Северсталь | КХЛ | 54 | 4 | 10 | 14 | 26 | -1 | 6 | 1 | 0 | 1 | 0 | -3 |- | [[КХЛ 2011/2012 йылдар миҙгелендә|2011/12]] | [[Динамо (хоккей клубы, Мәскәү)|Динамо М]] | КХЛ | 52 | 10 | 12 | 22 | 61 | 16 | 21 | 0 | 1 | 1 | 22 | -2 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]] | Динамо М | КХЛ | 35 | 5 | 4 | 9 | 10 | 5 | 21 | 4 | 7 | 11 | 26 | 7 |- | [[КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]] | Динамо М | КХЛ | 19 | 7 | 6 | 13 | 24 | 9 | 2 | 0 | 0 | 0 | 6 | 0 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]] | Динамо М | КХЛ | 40 | 3 | 6 | 9 | 30 | 2 | 11 | 3 | 2 | 5 | 8 | 3 |- | [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]] | [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]] | КХЛ | 47 | 5 | 7 | 12 | 51 | 4 | 18 | 3 | 2 | 5 | 33 | -2 |- bgcolor="#f0f0f0" | [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]] | Салауат Юлаев | КХЛ | 7 | 0 | 0 | 0 | 0 | -5 | — | — | — | — | — | — |- | [[КХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]] | [[Лада (хоккей клубы)|Лада]] | КХЛ | 26 | 1 | 4 | 5 | 8 | -7 | colspan="6"|''Команда плей-оффҡа эләкмәй'' |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" | Бөтәһе Беренсе лигала ! 42 ! 21 ! 19 ! 40 ! 34 ! — ! — ! — ! — ! — ! — ! — |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" | Бөтәһе Юғары лигала ! 51 ! 14 ! 11 ! 25 ! 36 ! — ! 11 ! 2 ! 2 ! 4 ! 2 ! — |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" | Бөтәһе РСЛ-да ! 329 ! 44 ! 59 ! 103 ! 232 ! 6 ! 16 ! 4 ! 3 ! 7 ! 4 ! 8 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="3" | Бөтәһе КХЛ-да ! 383 ! 49 ! 81 ! 130 ! 278 ! 15 ! 79 ! 11 ! 12 ! 23 ! 95 ! 3 |} === Халыҡ-ара карьераһы === {| BORDER="0" CELLPADDING="3" CELLSPACING="0" width=40% |- ALIGN="center" bgcolor="#e0e0e0" ! Йыл ! Йыйылма команда ! Ярыш ! Урын ! ALIGN="center" rowspan="99" bgcolor="#ffffff" | &nbsp; ! У ! Г ! П ! М ! Штр |- ALIGN="center" | [[Юниорҙар командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 1999|1999]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы|Рәсәй U18]] | [[Юниорҙар командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|ЮДЧ]] | '''6''' | 7 | 1 | 2 | 3 | 4 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[Юниорҙар командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2000|2000]] | Рәсәй U18 | ЮДЧ | align="center" |[[Файл:Silver medal icon.svg|16x16px]] | 6 | 0 | 1 | 1 | 6 |- ALIGN="center" | [[Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы|Рәсәй U20]] | [[Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|ЙДЧ]] | align="center" |[[Файл:Gold medal icon.svg|16x16px]] | 7 | 2 | 0 | 2 | 0 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" | Бөтәһе (юниор. һәм йәш.) ! 20 ! 3 ! 3 ! 6 ! 10 |- ALIGN="center" bgcolor="#f0f0f0" | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2003|2003]] | [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]] | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|ДЧ]] | '''5''' | 7 | 0 | 2 | 2 | 10 |- ALIGN="center" | [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2013|2013]] | Рәсәй | ЧМ | '''6''' | 8 | 1 | 3 | 4 | 2 |- bgcolor="#e0e0e0" ! colspan="4" | Бөтәһе (төп команда) ! 15 ! 1 ! 5 ! 6 ! 12 |} == Ҡаҙаныштар == * Юниорҙар араһында донъя чемпионатының көмөш миҙалсыһы — 2000. * Йәштәр араһында донъя чемпионы — 2002. * Ике тапҡыр Гагарин кубогын еңә — 2011/12 һәм 2012/13. * Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарының алтын миҙалдары — 2011/12 һәм 2012/13. * Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарының бронза миҙалы — 2015/16. * Хәрби берҙәмлек өсөн миҙал менән бүләкләнә — 2011. == Шәхси тормошо == Сергейҙың Александр исемле игеҙәк ағаһы бар. Ул әле КХЛ-да баш судья булып эшләй. Уның Ксения исемле ҡатыны бар. 2014 йылдың 27 октябрендә уларҙың ҡыҙҙары тыуа<ref>[https://www.sports.ru/hockey/1024547790.html У игроков «Динамо» Сергея Соина и Егора Дугина родились дочери]</ref>. Шулай уҡ уларҙа Влад исемле улдары бар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=661 R-hockey.ru сайтында профиле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113072244/http://r-hockey.ru/player.asp?TXT=661 |date=2017-11-13 }} * {{eliteprospects|9554|Сергей Соин}} * {{KHL|3692}} * [http://www.sport-express.ru/tags-sergey-soin-5998/ Спорт-Экспресс сайтында бите] * [https://m.sports.ru/tags/1048094/ Sports.ru сайтында профиле] * [https://www.championat.com/tags/20449-sergej-soin.html Чемпионат.com сайтында бите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161102112551/http://www.championat.com/tags/20449-sergej-soin.html |date=2016-11-02 }} {{Навигационный блок2 |заголовок = {{Флаг России}} <font color=#0039A6>Халыҡ-ара ярыштарҙа [[Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|<font color=#0039A6>шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы]]<font color=#0039A6> |стиль_заголовка = background:white; border:2px solid #D52B1E; |state = collapsed |1999 йылғы юниорҙар донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы |2000 йылғы юниорҙар донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы | — |2002 йылғы йәштәр донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы | — |2003 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы |2013 йылғы донъя чемпионатында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы }} [[Категория:Рәсәй хоккейсылары]] [[Категория:КХЛ хоккейсылары]] [[Категория:Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһының уйынсылары]] [[Категория:Хоккей һөжүмселәре]] [[Категория:«Крылья Советов» хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:«Северсталь» хоккейсылары]] [[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]] [[Категория:ЦСКА Мәскәү хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:Рәсәй хоккей һөжүмселәре]] [[Категория:Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй чемпиондары]] [[Категория:Гагарин кубогы еңеүселәре]] [[Категория:«Динамо» Мәскәү хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:«Лада» хоккей клубының уйынсылары]] [[Категория:Шайбалы хоккей буйынса йәштәр араһында донъя чемпиондары]] ftl4rfi40papfr4qb0tvq3bhoy5oyhy 0 118925 1302008 1276993 2026-08-07T21:36:30Z Shirshikay 48080 өҫтәмә 1302008 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Халыҡ|название=|расселение={{Флаг|Венгрия}} 9 416 000<br> {{Флаг|Финляндия}} 4 849 000<br> {{Флаг|Россия}} 3 146 000—3 712 000<br> {{Флаг|США}} 1 888 000<br> {{Флаг|Румыния}} 1 433 000<br> {{Флаг|Эстония}} 930 000<br> {{Флаг|Словакия}} 520 500<br> {{Флаг|Швеция}} 345 500<br> {{Флаг|Канада}} 315 500<br> {{Флаг|Сербия}} 293 300<br> {{Флаг|Украина}} 156 600<br> {{Флаг|Норвегия}} 40 000<br> {{Флаг|Латвия}} 250—400|численность=25 000 000 кеше|архкультура=Ананьино мәҙәниәте, Дьяково мәҙәниәте, Сарғат мәҙәниәте, Черкәскүл мәҙәниәте|язык=[[фин-уғыр телдәре]]|религия=католиклыҡ, лютеранлыҡ, православие, традицион инаныстар|раса=урал расаһы, аҡ диңгеҙ-балтик расаһы|Источник о расе=<ref>''Напольских В. В.'' Введение в историческую уралистику. Ижевск: УИИЯЛ УрО РАН, 1997. С. 168.</ref>}} '''Фин-уғыр халыҡтары''' ('''фин-уғырҙар''') — [[фин-уғыр телдәре]]ндә һөйләшкән, Көнбайыш Себерҙә, Үҙәк, Төньяҡ һәм Көнсығыш Европала йәшәгән [[Халыҡ|халыҡтарҙың]] [[Тел (лингвистика)|тел]] берлеге. == Һаны һәм классификацияһы == Фин-уғыр халыҡтары ике төркөмгә бүленә: фин һәм уғыр төркөмдәре. Фин-уғыр халыҡтарының дөйөм һаны — 25 миллион кеше. Уларҙың яҡынса 14 миллионы — венгрҙар, 5 миллионы — финдар, эстондар яҡынса 1 миллион самаһы, 843 меңе — мордвалар, удмурттар — 637 мең, мариҙар — 614 мең. === Фин-пермь төркөмө === ==== Балтик буйы-фин төркөмсәһе ==== * Финдар (суомиҙар) — 6 000 000: [[Финляндия]]ла — 4 800 000, [[Швеция]]ла — 300 000, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] — 300 000, Ҡаҙағстанда — 50 000. ** Ингерманландтар — 32 231: [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] — 20 300, [[Эстония]]ла — 10 639. ** Квендар [[Норвегия]]ла: 10 000 — 60 000. * Эстондар — 1 000 050: [[Эстония]]ла — 920 000 ([[2009 йыл|2009]]), 39 763 — [[Финляндия]]ла ([[2008 йыл|2012]]), 28 113 — Рәсәйҙә (2002), 25 509 — [[Швеция]]ла ([[2007 йыл|2007]]), 25 000 — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] ([[2000 йыл|2000]]). ** Выруҙар — 74 000 [[Эстония]]ла. ** Сетуҙар — 10 000: [[Эстония]]ла — 10 000, Рәсәйҙә — 214. (2010). * Карелдар — 120 000: Рәсәйҙә — 93 344 (2002), 20 000 — [[Финляндия]]ла. * Вепстар — 8 240 Рәсәйҙә (2002). * Ижоралар — 700: Рәсәйҙә — 327 (2002). * Ливтар — 250—400 ([[Латвия]]ла). * Водтар —100: Рәсәйҙә — 73 (2002). ==== Саам төркөмө ==== * Саамдар — 30 000—70 000: [[Норвегия]]ла — 40 000, [[Швеция]]ла — 20 000, [[Финляндия]]ла — 6 500, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] — 1,8 мең (2010). ==== Волга-фин төркөмсәһе ==== * [[Мордвалар]] Рәсәйҙә — 744 237 (2010) ** Муҡшылар Рәсәйҙә — 49 624 (2002) ** Эрзәләр Рәсәйҙә — 84 407 (2002) * [[Мариҙар]] Рәсәйҙә — 547 605 (2010) ==== Пермь төркөмсәһе ==== * [[Удмурттар]] Рәсәйҙә — 636 906 (2002). ** Бесермәндәр Рәсәйҙә — 3 122 (2002). * Коми-зыряндар Рәсәйҙә — 293 406 (2002) * Коми-ижмалар Рәсәйҙә — 15 607 (2002). * Коми-пермяктар Рәсәйҙә — 125 235 (2002). ** Комияздар Рәсәйҙә — 5 000. === Уғыр төркөмө === ==== Дунай төркөмсәһе ==== * [[Венгрҙар]] — 14 500 000: [[Венгрия]]ла — 9 416 015 ([[2001 йыл|2001]]), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-та]] — 1 563 081 ([[2006 йыл|2006]]), [[Румыния]]ла — 1 433 073 ([[2001 йыл|2001]]), [[Словакия]]ла — 520 528 ([[2001 йыл|2001]]), [[Канада]]ла — 315 510 ([[2006 йыл|2006]]), [[Сербия]]ла — 293 299 — ([[2002 йыл|2002]]), [[Украина]]ла — 156 600 ([[2001 йыл|2001]]). ** [[Секей халҡы|Секейҙар]] ** Чангоштар ** Мадъяраптар ** Ястар (Урта быуаттарҙа венгрҙар тарафынан ассимиляцияланған алан халҡы) ==== Обь төркөмсәһе ==== * Ханттар Рәсәйҙә — 28 678 (2002). * Мансиҙар Рәсәйҙә — 11 432 (2002). == Дәүләт-территориаль биләмәләрҙең классификацияһы == === Хәҙерге бойондороҡһоҙ фин-уғыр дәүләттәре === * {{Флаг|Венгрия}} '''[[Венгрия]]''' * {{Флаг|Финляндия}} '''[[Финляндия]]''' * {{Флаг|Эстония}} '''[[Эстония]]''' === Хәҙерге фин-уғыр милли автономиялары === ; {{Флаг|Румыния}} [[Румыния]] * [[Файл:Flag of Szekely Land.svg|25px]] '''Секей крайы (танылмаған)''' — яҡынса '' 61 %'' ([[венгрҙар]]) ; {{Флаг|Russia}} [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] * [[Файл:Flag_of_Mari_El.svg|граница|22x22пкс|флаг Марий Эл]] '''[[Марий Эл|Марий Эл Республикаһы]]''' — ''43,9 %'' * [[Файл:Flag_of_Mordovia.svg|граница|22x22пкс|Флаг Мордовии]] '''[[Мордва Республикаһы]]''' — ''40 %'' (муҡшылар һәм эрзәләр) * [[Файл:Flag_of_Udmurtia.svg|граница|22x22пкс|Флаг Удмуртии]] '''[[Удмурт Республикаһы]]''' — ''28 %'' * [[Файл:Flag_of_Komi.svg|граница|22x22пкс|флаг Республики Коми]] '''[[Коми Республикаһы]]''' — ''23,7 %'' * [[Файл:Flag_of_Karelia.svg|граница|22x22пкс|Флаг Карелии]] '''[[Карелия|Карелия Республикаһы]]''' — ''9,3 %'' (карелдар, финдар һәм вепстар) * [[Файл:Flag_of_Yugra.svg|граница|22x22пкс|Флаг Ханты-Мансийского автономного округа]] '''[[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Югра]]''' — ''1,9 %'' (ханттар һәм мансиҙар) * [[Файл:Flag_of_Yamal-Nenets_Autonomous_District.svg|граница|22x22пкс|Флаг Ямало-Ненецкого автономного округа]] '''[[Ямал-Ненец автономиялы округы]]''' — ''1,93 %'' (ханттар һәм мансиҙар) == Археология == * Черкәскүл мәҙәниәте — Уралдың көньяғындағы һәм Көнбайыш Себерҙәге бронза быуаты мәҙәниәте * Межовка мәҙәниәте — Урал аръяғындағы һәм Көнбайыш Себерҙәге бронза быуаты мәҙәниәте * Ананьино мәҙәниәте — Урта Волга буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте * Пьяный Бор мәҙәниәте — Волга буйындағы һәм Урал буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте * [[Бахмут мәҙәниәте]] — Көньяҡ Уралдағы һәм Кама буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте * Дьяково мәҙәниәте — Үҙәк Рәсәйҙәге тимер быуаты мәҙәниәте * Городец мәҙәниәте — Көньяҡ Рәсәйҙәге һәм Волга буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте * [[Ҡараяҡуп мәҙәниәте]] — Көньяҡ Уралдағы тимер быуаты мәҙәниәте * [[Кушнаренко мәҙәниәте]] — Көньяҡ Уралдағы тимер быуаты мәҙәниәте * [[Мазунин мәҙәниәте]] — Кама буйындағы һәм Ағиҙелдең түбән ағымындағы тимер быуаты мәҙәниәте * Сарғат мәҙәниәте — Көнбайыш Себерҙәге тимер быуаты мәҙәниәте == Тарихы == Тел ғилеме анализы һинд-иран төркөмө менән фин-уғыр тел төркөмө бәйләнеше булғанлығын күрһәтә.<ref name="Троицкая">Троицкая Т. Н., Новиков А. В. Археология Западно-Сибирской равнины: Учебное пособие. — Новосибирск, 2004.</ref> В. Н. Чернецов Көнбайыш Себерҙәге һуң осор уғыр халҡының (ханттар һәм мансиҙар) телендә, фольклорында һәм йолаларында иран һыҙаттары булыуын билдәләй.<ref>В. </ref> == Генетика == Өр-яңы генетик мәғлүмәттәргә ҡарағанда, N гаплотөркөмөн таратҡан ҡәбиләләр Көньяҡ Себерҙән миграциялаған<ref>{{Cite journal|year=2007|title=Y-chromosome [[Гаплогруппа N (Y-ДНК)|haplogroup N]] dispersals from south Siberia to Europe|journal=Journal of Human Genetics|volume=52|issue=9|pages=763|DOI=10.1007/s10038-007-0179-5|doi=10.1007/s10038-007-0179-5|pmid=17703276}}</ref>. Был гаплотөркөмдөң юғары проценты, атап әйткәндә, [[Ляохэ]]<ref>Yinqiu Cui, Hongjie Li, Chao Ning, Ye Zhang, Lu Chen, Xin Zhao, Erika Hagelberg and Hui Zhou (2013） [http://bmcevolbiol.biomedcentral.com/articles/10.1186/1471-2148-13-216 "Y Chromosome analysis of prehistoric human populations in the West Liao River Valley, Northeast China.]</ref> йылғаһы үҙәнендә неолитта йәшәгәндәргә хас, был Владимир Напольскихтың фин-уғыр халыҡтары ата-бабаларының төньяҡ-көнсығыш Азиянан сыҡҡаны тураһындағы күҙаллауҙарына тап килә.<ref>Напольских В. В. (Ижевск). [http://www.ruthenia.ru/folklore/napolskih3.pdf Миф о нырянии за землёй (А812) в Северной Евразии и Северной Америке: двадцать лет спустя]. //«Не любопытства ради, а познания для…» К 75-летию Юрия Борисовича Симченко. Ред. Н. А. Дубова, Ю. А. Квашнин. Москва, 2011 [cc. 215—272].</ref> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * ''Бонгард-Левин Г. М., Грантовский Э. А.'' От Скифии до Индии. М., 2000. * ''Бернштам Т. А.'' Христианизация в этнокультурных процессах финно-угорских народов Европейского Севера и Поволжья (сравнительное обобщение) // Современное финно-угроведение. Опыт и проблемы. Сборник научных трудов Гос. музея этнографии народов СССР. — Л., 1990. — С. 133—140. * Мировоззрение финно-угорских народов. М., 1990. * ''Напольских В. В.'' Введение в историческую уралистику. Ижевск: УдмИИЯЛ, 1997. * Народы Поволжья и Приуралья. Коми-зыряне. Коми-пермяки. Марийцы. Мордва. Удмурты. М., 2000. * ''Рябинин Е. А.'' Финно-угорские племена в составе Древней Руси. СПб.: Изд-во СПбГУ, 1997. * ''Хелимский Е. А.'' Компаративистика, уралистика: Лекции и статьи. М<span id="cxmwAR8" tabindex="0">.</span>: Языки русской культуры, 2000. * ''Федянович Т. Л.'' Семейные обычаи и обряды финно-угорских народов Поволжья. М., 1997. == Һылтанмалар == * [http://finno-ugric.net/ Народы России.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209090709/http://finno-ugric.net/ |date=2018-12-09 }} [http://finno-ugric.net/ Глубинка. Финно-угры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209090709/http://finno-ugric.net/ |date=2018-12-09 }} * [http://uralistica.ning.com/ Финно-угорская социальная сеть «Уралистика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426025641/http://uralistica.ning.com/ |date=2010-04-26 }} * [http://finnougoria.ru/ Финно-угорский культурный центр Российской Федерации] * [http://kominarod.ru/ Независимый финно-угорский портал] * [http://fucongress.org/ Международный консультативный комитет финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120408204227/http://www.fucongress.org/ |date=2012-04-08 }} * [http://fennougria.ee/?lang=ru «Учреждение Фенно-Угриа»] * [http://finugor.ru/ Информационный центр финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070624203120/http://finugor.ru/ |date=2007-06-24 }} * [http://finnougr.ru/ Финно-угорский мир]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.tomovl.ru/komi/Biarmia.html Страна Биармия.] [http://www.tomovl.ru/komi/Biarmia.html Карта расселения финно-угорских народов в настоящее время] [[Категория:Европа халыҡтары]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] [[Категория:Уғырҙар]] [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] 6roeg73sejdza18h883wotvrnv13tuq 0 121745 1302000 1282773 2026-08-07T20:09:25Z Shirshikay 48080 өҫтәмә 1302000 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Народ | название = | ширина = | подпись = | самоназвание = | численность = яҡынса 24 млн. кеше | расселение = * {{Флагификация|Алжир}}: 10 791 400<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/AG|title=Algeria - People Groups. Berber Shawiya, Berber Imazighen, Berber Menasser, Berber Southern, Chenoua, Berber Kabyle, Berber Northern Shilha, Berber Figig, Berber Mozabite, Berber Taznatit, Berber Tidikelt Tamzight, Berber Tougourt, Ouargla}}</ref><br> * {{Флагификация|Марокко}}: 9 229 000<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/MO|title=Morocco - People Groups. Berber Shawiya, Berber Atta, Berber Drawa, Berber Imazighen, Shilha Southern, Berber Tekna, Berber Uregu, Berber Warain, Berber Zekara, Izarguien, Berber Ghomara, Berber Senhaja, Berber Rifi, Berber Filala}}</ref><br> * {{Флагификация|Франция}}: 1 233 000<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/FR|title=France - People Groups. Berber Shawiya, Berber Imazighen, Berber Southern Shilha, Berber Kabyle, Berber Riffian, Berber Mozabite}}</ref><br> * {{Флагификация|Канарские острова}}: 941 000<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/people_groups/19772/SP|title=Berber Canary Islands in Spain}}</ref><br> * {{Флагификация|Ливия}}: 269 100<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/LY|title=Libya - People Groups. Zuwarah, Awjilah, Berber Jofra, Ghadames, Jabal Nafusah, Sawknah}}</ref><br> * {{Флагификация|Нидерланды}}: 158 000<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/people_groups/10803/NL|title=Berber Rifi in Netherlands}}</ref><br> * {{Флагификация|Западная Сахара}}: 144 000<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/WI|title=Western Sahara - People Groups. Berber Tekna, Izarguien}}</ref><br> * {{Флагификация|Тунис}}: 102 500<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/TS|title=Tunisia - People Groups. Berber Shawiya, Duwinna, Ghadames, Jerba, Matmata, Tamezret, Taoujjout Nafusi, Zawa}}</ref><br> * {{Флагификация|Бельгия}}: 91 000<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/BE|title=Belgium - People Groups. Berber Shawiya, Berber Kabyle}}</ref><br> * {{Флагификация|Италия}}: 39 000<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/people_groups/14899/IT|title=Berber Shawiya in Italy}}</ref><br> * {{Флагификация|Германия}}: 36 000<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/people_groups/14899/GM|title=Berber Shawiya in Germany}}</ref><br> * {{Флагификация|Египет}}: 34 000<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/people_groups/14958/EG|title=Berber Siwa in Egypt}}</ref><br> * {{Флагификация|Мавритания}}: 10 500<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/MR|title=Mauritania - People Groups. Duaish Idaouich, Masna}}</ref><br> * {{Флагификация|Канада}}: 10 000<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/people_groups/12399/CA|title=Berber Kabyle in Canada}}</ref><br> * {{Флагификация|Великобритания}}: 6 100<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/countries/UK|title=United Kingdom - People Groups. Berber Imazighen, Berber Kabyle}}</ref><br> * {{Флагификация|Сенегал}}: 2 800<ref>{{cite web|url=http://joshuaproject.net/people_groups/11621/SG|title=Duaish, Zenaga in Senegal}}</ref><br> | язык = [[Бербере телдәре|бербер]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Француз теле|француз]] | раса = [[Европеоид раса|европеоид]] | религия = [[ислам]] | родственные = [[ғәрәптәр]], [[сонгай]], [[фульбе]] }} '''Берберҙар''' ({{lang-el|βάρβαροι}}, {{lang-la|barbari}}; исем ''әмәзәғ'', ''амахаг'' — «ирекле ир<ref>{{Китап|автор=Народы мира. Люди, культуры, образы жизни.|часть=пер. с немецкого Л.Кайсарова|заглавие=«Die Volker der Erde»|место={{М}}|издательство=Аст, Kunth|год=2009|страницы=54|страниц=143|isbn=978-5-17-059220-3|тираж=3000}}</ref>»; {{lang-kab|Imaziɣen}}) — төньяҡ [[Африка]]ның [[VII быуат]]та [[ислам]] динен ҡабул иткән ерле халҡы. Улар йәшәгән биләмәләр көнсығышта [[Мысыр|Египетты]]ң көнбайыш сиктәренән (Сива оазисынан) башланып, көнбайышта [[Атлантик океан]]ға тиклем һуҙылһа, көньяҡта — [[Нигер (йылға)|Нигер йылғаһына]] саҡлы, төньяҡта иһәе [[Урта диңгеҙ]]гә тиклем территорияны алып тора. Афрозия макроғаиләһенең бербер-ливан телдәрендә һөйләшәләр. Дин буйынса — күпселеге сөннәтле мосолмандар. Төньяҡ Африканы мосолмандар баҫып алғандан һуң, [[Мәғриб]] халҡына ғәрәп мәҙәниәте ныҡ йоғонто яһай. Халыҡтың күпселеге мигриб — ғәрәп телен белә. Халыҡтың бер өлөшө XIX—XX быуаттарҙағы колониаль осорҙа таралған [[француз теле|француз]] һәм [[испан теле|испан]] телдәрен белә. Шулай уҡ берберҙарҙың ҙур ғына диаспораһы [[Франция]]ла бар. Был диаспоранан күренекле шәхестәр сыҡҡан. Берберҙар этник һәм лингвистик яҡтан бер төрлө түгел, улар ғәрәптәр менән аралашып йәшәйҙәр. Телдәрен аңламаған өсөн «бербер» тигән исемде европалылар, варвар һүҙенә оҡшатып биргән. Был атама экзоним булып тора, йәғни бербер халҡы үҙе был атаманы ҡулланмай. == Халыҡтар == Күп һанлы бербер халҡы араһында төп халыҡтар: # ''Амацирга'' — материктың төньяҡ-көнсығыш ярынан алып Атлас тауҙарына тиклем Телла провинцияһында йәшәгән [[Марокко]] халҡы. Диңгеҙ юлбаҫарҙары булараҡ Риф пираттары исеме менән билдәле халыҡ. # ''Шилла'' — Ум-эр-Ребиа һәм Тензифт тигеҙлегендә, Атлас тауҙарынан көньяҡҡа табан [[Атлантик океан|Атлантик океанға]] тиклем ерҙәрҙә йәшәгән [[Марокко]] халҡы. # ''Кабил'' — [[Алжир]]ҙа йәшәгән халыҡ. # ''Шауйя'' — [[Алжир]]ҙа йәшәгән халыҡ. # [[Сахара]] берберҙары — сүллектә йәшәгән, бик ҙур территориялар биләгән халыҡ. Иң билдәлеләре: туарегов, бени-мезаб, сокну, аудшилу, сива. [[Канар утрауҙары]]ның испандар тарафынан өлөшләтә ассимиляцияланған Гуанчи халҡының берберҙарға инеүе асыҡланмаған. {{Кратное изображение|изобр1=Wled Nayel Dress.jpg|изобр2=Nomadic Berber in Morocco.jpg|изобр3=Portrait de femme en tenue traditionnelle de Berbère Algérien.jpg|зона=center|направление=horizontal|ширина1=205|ширина2=218|ширина3=200|подпись1={{нп5|улед-наиль|||Ouled Naïl}} халынан бербер|подпись2=Мароккола күскенсе бербер|подпись3=Милли кейемдә бербер, Алжир}} == Тарихы == Египеттан көнбайышҡараҡ йәшәгән берберҙарҙың ливан ата-бабалары боронғо мысыр яҙмаларында телгә алына<ref>[http://books.google.com/books?id=LZFdppTjTiMC&pg=PA100&lpg=PA100&dq=берберы+раса&source=bl&ots=bNWj281NCw&sig=g6-wO1l2DHwjZMo_QzrNW_S_xw8&hl=ru&ei=IavZSpj9J4bmnAOlxP3fDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CBEQ6AEwAw#v=onepage&q=берберы%20раса&f=false Народы мира: энциклопедия, — М.: Olma Media Group, 2007, С. 100]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Бербер телдәре]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] [[Категория:Берберҙар]] 0upmo0yon0a5dwr0ztgp4rqkxr2uue1 0 125931 1302070 1187306 2026-08-08T08:23:00Z Баныу 28584 1302070 wikitext text/x-wiki {{фамилиялаш|Ҡушаев}} {{Ук}} '''Ҡушаева Таңһылыу (Динә) Хафиз ҡыҙы''' ({{lang-ru|Кушаева, Танслу Хафизовна}}; [[5 апрель]] [[1925 йыл]] — [[17 август]] [[1996 йыл]]) — [[башҡорт]] [[СССР|совет]] [[балет]] артисы, педагог, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1956). Уны шулай уҡ '''Динә''' тип тә белгәндәр һәм ҡәберендә уның ике исеме лә ҡуйылған<ref>Похороненные на Северном кладбище [З-О http://permnecropol.ucoz.ru/index/pokhoronennye_na_sk3/0-189]</ref> Балеринаның бейеүҙе башҡарыу оҫталығы теүәл академиклыҡ менән айырылып тора, еңел һәм көслө һикереүе бейеүҙе үҙенсәлекле итә. == Биографияһы == {{Внешнее изображение|image1=[http://enc.permculture.ru/getImage.do?object=1804252546&original=1&compatible=1 Ҡушаева Джульетта ролендә, 1956 йыл}} Таңһылыу Хафиз ҡыҙы Ҡушаева 1925 йылдың 5 апрелендә дәүләт эшмәкәре [[Хафиз Ҡушаев]] менән ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре [[Рабиға Ҡушаева]] ғаиләһендә [[Ленинград]]та тыуған. 1937 йылда атаһы һәм әсәһе сәйәси золом ҡорбаны була. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алдынан Ленинград хореография училищеһында (хәҙер А. Я. Ваганова исемендәге рус балеты академияһы) уҡый, һуғыш йылдарында улар [[Пермь|Пермгә]] эвакуацияна. 1945 йылда училищены тамамлағас, Н. А. Камкова һәм А. Я. Вагановала белем ала. 1945—1965 йылдарҙа Пермь опера һәм балет театры солисткаһы була. Борис Машковтың «Бэла» һәм «Грушенька» балеттарында төп ролдәрҙе тәүге башҡарыусы. Ҡушаеваның башҡа партиялары — Зарема («Баҡсаһарай фонтаны»), Тао-Хоа һәм Хрусталь («Ҡыҙыл мәк»), Китри («Дон Кихот»), Эсмеральда («Эсмеральда»), Джульетта («Ромео һәм Джульетта»), Лиза («Файҙаһыҙ һаҡлыҡ»), Флоренция, хазиналар Феяһы («Йоҡлаусы һылыуҡай»), Никия һәм Гамзатти («Баядерка»), Жизель («Жизель»). 1946—1975 йылдарҙа Пермь хореография училищеһында классик бейеү дәрестәренән уҡыта<ref>[http://dancelib.ru/baletenc/item/f00/s01/e0001502/index.shtml КУШАЕВА Танслу Хафизовна]</ref>. Таңһылыу Ҡушаеваға «20 быуат Пермь балетының күренекле эшмәкәре» исеме бирелә. (2000). 1989 йылдың 25 ғинуарынан Пермь ҡалаһындағы персональ пенсионерҙар йорт-интернатында йәшәй, 1996 йылдың 17 авгусында вафат була. Ул Пермь ҡалаһында Төньяҡ зыяратта ерләнгән<ref>Похороненные на Северном кладбище [З-О http://permnecropol.ucoz.ru/index/pokhoronennye_na_sk3/0-189]</ref> «Пермь крайы дәүләт архивында» Т. Х. Ҡушаеваға ҡағылышлы документтар һаҡлана<ref>[http://agarh.permkrai.ru/af/index.php?act=unit&fund=30848&opis=879385&unit=886935 ЛИЧНОЕ ДЕЛО ЗАСЛУЖЕННОЙ АРТИСТКИ РСФСР КУШАЕВОЙ ТАНСЛУ ХАФИЗОВНЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121174412/http://agarh.permkrai.ru/af/index.php?act=unit&fund=30848&opis=879385&unit=886935 |date=2016-11-21 }}</ref>. Ҡушаевтарҙың бик күп туғандары Күҙәш ауылында (Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) төпләнгән. Улар оҙаҡ йылдар Таңһылыу менән Ирек Ҡушаевтарҙы эҙләй, Таңһылыу Ҡушаеваның балаларын эҙләп табалар, тик Ирек Ҡушаевтың яҙмышы һаман да асыҡланмай ҡала. == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл: Ҡушаев.jpg|200px|thumb|Балеринаның атаһы - [[ Хафиз Ҡушаев]]]] |width="25%"|[[Файл:Кушаева Рабига.jpg|200px|thumb|Балеринаның әсәһе - [[Рабиға Ҡушаева ]]]] |width="25%"|[[Файл:Кушаев Ирек.jpg|200px|thumb|Балеринаның энеһе - Ирек Ҡушаев ]] |width="25%"|[[File:Perm Opera and Ballet Theatre, 2007.jpg|350px|thumb|Пермь Опера һәм балет театры. Ҡасандыр унда Таңһылыу Ҡушаева бейегән, шунан уҡыусылары сығыш яһаған]] |} == Әҙәбиәт == * Балет: энциклопедия. // Ю. Н. Григорович. — М.: Советская энциклопедия, 1981. * Театральная энциклопедия. М., 1964. 3-сө сығарылыш. * ''Субботин Е. П.'' Выдающиеся деятели Пермского балета ХХ столетия / Е. П. Субботин, М. И. Серов. Пермь, 2000. * Суриц Е. Всё о балете: слов.-справ. М.; Л., 1966. С. 239.; * Миронов С. А. Кушаева, Танслу Хафизовна // Театр. энцикл. М., 1964. Т. 3. Стб. 351; * Гинц С. Концерт хореографического училища // Звезда. 1943. 11 апр.; * Земскова Н. По ту сторону рампы // Звезда. 1996. 19 янв.; * Никольский Э. Блистательны, полувоздушны…: [о балеринах Перм. театра оперы и балета Т. Кушаевой и М. Подкиной] // Театрал. жизнь. 1959. № 16. С. 21-22.; == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803917356&viewMode=B_1803401803 Кушаева Танслу Хафизовна]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://plie.ru/?vpath=/news/data/ic_news/1094/ Кушаева Танслу Хафизовна] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] auc8dqlcosio0w5dntzar3yalqa8jeo 0 128205 1301994 1299861 2026-08-07T18:51:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301994 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нәсими ''' (ҡушаматы; ысын исеме '''Сәйед Имадеддин'''; {{lang-az|İmadəddin Nəsimi}}, {{lang-fa|عمادالدین نسیمی}}; яҡынса 1369—1417 йыл, Һалеб) — XIV—XV быуаттың мәшһүр шағиры һәм мистигы, [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Фарсы теле|фарсы]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәрендә ижад иткән<ref name="британскиеученые">Энциклопедия Британника. Статья: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409761/Seyid-Imadeddin-Nesimi Seyid İmadeddin Nesimi]: </ref>. Нәсими әзербайжан шиғриәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән<ref name="Iranica">[http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x Encyclopaedia Iranica. Azeri Literature in Iran.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x |date=2011-04-04 }}:</ref>, «Ираника» энциклопедияһы уны беренсе әзербайжан шағиры тип атай<ref name="Герхард">[http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii Encyclopaedia Iranica. Azeri Turkish]</ref>. [[Ғәзәл]], [[робағи]] һәм тойуғ жанрҙарында яҙа. Әҫәрҙәре [[Яҡын Көнсығыш]]та һәм Урта Азияла танылыу таба<ref name="БСЭ">БСЭ. Статья: [http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_53861 Несими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150120143302/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_53861 |date=2015-01-20 }}</ref>. [[Суфыйсылыҡ]]тың бер тармағы булған хәрефселек эйәрсәне була. == Сығышы == Нәсими 1369 йылда тыуған. Ҡайҙа тыуғанлығы аныҡ ҡына билдәле түгел: тыуған төйәге тип иҫәпләнгән урындар араһында [[Шәмәхә (Әзербайжан)|Шәмәхә]]<ref name="Шемаха">{{книга|автор=Inna Naroditskaya.|заглавие=Song from the land of fire: continuity and change in Azerbaijanian mugham|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Routledge|год=2002|том=|страниц=263|страницы=10|isbn=}} </ref><ref name="horufism">{{статья|автор=[[Альгар, Хамид|H. Algar]].|заглавие=HORUFISM|ссылка=http://www.iranicaonline.org/articles/horufism|язык=en|место=[[Encyclopædia Iranica]]|год=2004|том=XII|страницы=}} </ref>, [[Тәбриз]]<ref name="Ашурбейли">{{книга|автор=Сара Ашурбейли.|заглавие=История города Баку: период средневековья|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Азербайджанское государственное издательско-полиграфическое объединение|год=1992|том=|страниц=401|страницы=|isbn=}} </ref><ref name="Burrill">''Kathleen R. F. Burrill''. The quatrains of Nesimî, fourteenth-century Turkic Hurufi. — Columbia University publications: Near and Middle East studies, Series A, Volume 14. — Mouton, 1973 — p. 19 </ref>, Диярбаҡыр<span dir="ltr"><ref name="andrews211">{{cite book|last=Andrews|first=Walter G.|authorlink=|coauthors=Black, Najaat; Kalpakli, Mehmet|editor=|others=|title=Ottoman Lyric Poetry: An Anthology|origdate=|origyear=|origmonth=|url=|format=|accessdate=|edition=|series=|date=|year=1997|month=|publisher=University of Texas Press|location=|language=|isbn=0292704720|oclc=|doi=|id=|pages=211–212|chapter=|chapterurl=|quote=}}</ref>, Бурса<ref name="safarli">{{cite book|title=Imadəddin Nəsimi, Seçilmis Əsərləri|last=Safarli|first=Aliyar|authorlink=|coauthors=|year=1985|publisher=Maarif Publishing House|location=Baku|isbn=|pages=1-7}}</ref>, Һалеб<ref name="devellioglu824">{{cite book|last=Devellioğlu|first=Ferit|authorlink=|coauthors=|editor=|others=|title=Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat: eski ve yeni harflerle|origdate=|origyear=|origmonth=|url=|format=|accessdate=|edition=|series=|date=|year=1993|month=|publisher=|location=|language=|isbn=9757519022|oclc=|doi=|id=|pages=823–824|chapter=|chapterurl=|quote=}}</ref>, [[Бағдад]]<ref name="babinger">{{cite web|url=http://www.brillonline.nl/subscriber/entry?entry=islam_SIM-5892|title=Nesīmī, Seyyid ʿImād al-Dīn|accessdate=2008-09-01|author=|last=Babinger|first=Franz|authorlink=|coauthors=|date=|year=2008|month=|format=|work=Encyclopaedia of Islam|publisher=Brill Online|pages=|language=|doi=|archiveurl=https://www.webcitation.org/65incBKMf|archivedate=2012-02-25|quote=}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/65incBKMf?url=http://www.brillonline.nl/public/LOGIN?sessionid=9e48c95d2ac06a8aacef322fe2b5e652 |date=2012-02-25 }}</ref>һәм Шираз бар<ref name="ОттоЛирик">Walter G. Andrews, Najaat Black, Mehmet Kalpaklı «Ottoman lyric poetry: an anthology», стр. 211, University of Washington Press, 2006: </ref>. Нәсимиҙең ҡәрҙәше шағир Шаһандан (Шаһиҙә-һандан) Шәмәхәлә Шаһандан зыяратында ерләнгән, тип фараз ителә<ref name="Шахандан">{{статья|заглавие=Шахәндан|ответственный=Под ред. Дж. Кулиева|язык=az|место=Б.|издание=[[Азербайджанская советская энциклопедия]]|издательство=Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии|год=1987|том=X|страницы=472}}</ref><ref>{{книга|автор=Джидди Г. А.|заглавие=Средневековый город Шемаха (IX—XVII века)|место=Б.|издательство=Элм|год=1981|страниц=174|страницы=105}}</ref>. Әзербайжан тикшеренеүсеһе Сәлмән Мумтаз билдәләүенсә, Шәмәхәләге Шаһандан зыяраты Нәсимиҙең ҡәрҙәше Шаһандан исеме менән бәйле. Мумтаз, ошоға таянып, Нәсими Шәмәхәлә тыуғандыр, тип һығымта яһай<ref>{{статья|автор=Xeybər Göyyallı|заглавие=İnsanlıq mərtəbəsini ucaldan şair|ссылка=http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/medeniyyet_dekabr2009/100558.htm|язык=az|издание=Mədəniyyət|тип=газета|год=18 декабря 2009|страницы=6-7}}</ref>. Немец төркиәтсеһе Герхард Дёрфер фекеренсә, Нәсими сығышы менән Әзербайжандыҡы, ә Анатолия йә Хорасандыҡы түгел.</span> «Нәсими» тигән ҡушаматы [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һүҙе "нәсим"дән (еңелсә ел) яһалған. Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, Нәсими төркүмән сығышлы булған<ref name="ЭнцИс">Энциклопедия Ислама, том VIII, стр. 8, E. J. Brill: </ref><ref name="ЭнцСуф">N. Hanif «Biographical encyclopaedia of Sufis: Central Asia and Middle East», стр. 360, Sarup & Sons</ref>. Шағирҙың «сәйед» тигән титул йөрөтөүе уның [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] сығышлы булып, [[Мөхәммәд (пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] пәйғәмбәр ырыуына ҡарау ихтималлығына ишаралай, Нәсими үҙе лә ҡайһы бер шиғырҙарында ошо хаҡта әйтә<ref name="Lornejad">Siavash Lornejad, Ali Doostzadeh «On the Modern Politicization of the Persian Poet Nezami Ganjavi», стр. 18, Caucasian Centre for Iranian Studies: </ref>. Совет төркиәтсеһе Афрасияб Вәкилев раҫлауынса, әзербайжан теле Нәсимиҙең туған теле булған<ref>{{статья|автор=[[Векилов, Афрасияб Паша оглы|Векилов А. П.]]|заглавие=Насими. Биографическая справка|издание=Поэты Азербайджана. Малая серия. Издание третье.|место=Л.|издательство=Советский писатель|год=1970|ответственный=[[Орлов, Владимир Николаевич (литературовед)|В. Н. Орлов]] (главный редактор)|страницы=162}}</ref>. == Тормошо == Нәсими шиғырҙарын [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] телдәрендә яҙған. Нәсими әзербайжан диванына башланғыс һалған (15 меңләп юл)<ref>[http://www.idmedina.ru/medina/?4346 Медина аль-Ислам № 126 — Творчество выдающегося Насими в восприятии немецкого профессора]</ref>, бынан тыш ул фарсы телендә диван төҙөгән (5 меңләп юл). Нәсими әзербайжан шиғриәтенең тәүге шедерҙарын тыуҙырған, әзербайжан әҙәби теленә башланғыс һалған. Нәсими һөнәрселәр араһында үҫә; [[математика]], [[астрономия]], [[логика]] һәм теология өйрәнә. Ижадының башында Нәсими, остазы Наими кеүек үк, [[суфыйсылыҡ]] ҡараштарында тора һәм данлыҡлы суфый шәйехе Шиблиҙең эйәрсәне була. Ул шулай уҡ Х быуаттың иран суфыйы һәм шағиры Хөсәйен Халлаж Мансур ижадын бик ярата, Мансур: «Мин — Аллаһ!» тип әйтер булған, шулай итеп, ул һәр кемдә [[Хоҙай|Аллаһ]] йәшәүе, йәғни һәр кеше Аллаһтың бер өлөшө булыуы тураһындағы фекерҙе белдерә. Нәсими ҙә был фразаны шиғырҙарында ҡуллана. Шулай итеп, ул хәрефселек эйәрсәне булып китә. Нәсими әҫәрҙәрендә Жәләлетдин Руми, [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Әбүғәлисина]], Фәридәддин Аттар телгә алына. Шағирҙың ижадына фарсы әҙәбиәте классиктары Руми, [[Низами Гәнжәүи]] һәм Шәйех Аттарҙың йоғонтоһо көслө була. Шәмәхәлә Нәсими ғалимдар (мәжлис-үл-өләмә) һәм музыканттар (муғанниҙар) йәмғиәтен ойоштора, уларға талантлы кешеләр берләшә<ref>{{книга|автор=Научно-исследовательский институт общей педагогики (Академия педагогических наук СССР).|заглавие=Очерки истории школы и педагогической мысли народов СССР, с древнейших времен до конца XVII в|ссылка=|ответственный=|место=|издательство=Педагогика|год=1989|том=1|страниц=479|страницы=406|isbn=}} </ref>. Наими язалап үлтерелгәс, Нәсими Ширвандан китә һәм [[Бағдад]]ҡа килә, [[Ираҡ]], [[Төркиә]] ҡалаларында йөрөй, йөрөгән ерендә хәрефселек идеяларын тарата. Бының өсөн йыш ҡына йә ҡыуыла, йә зинданға ябыла. Нәсими Сүриәгә юллана һәм Һалеб ҡалаһында туҡтай. Дин әһелдәренең ғәйепләүҙәре буйынса ул язалап үлтерелергә тейеш була. Үлем көткәндә Нәсими «хабсиә» («төрмәлә)» тигән дөйөм баш аҫтында бер нисә шиғыр яҙа, уларҙа хакимдарҙың ғәҙелһеҙлеге, хөкөмдарҙарҙың һатлыҡлығы тураһында әрнеүле фекерҙәрен белдерә, фетнәсел ҡарашта ҡалыуын раҫлай. Мысыр солтаны Мөәйәд уның тиреһен һыҙырып алырға һәм кәүҙәһен Һалебта бөтә кеше күрерлек итеп элек ҡуйырға бойора. Шағир Һалебтағы зыяратҡа ерләнә. Нәсими ырыуы мәрхүмдәре лә шунда ҡуйыла. 1970-се йылдарҙа Нәсими ҡәберенә Әзербайжан ССР-ының Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары [[Алиев Гейдар Алирза улы|Гейдар Алиев]] килә<ref>{{статья|заглавие=Выступление Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева в Президентском дворце на заседании Государственной юбилейной комиссии в связи с 500-летним юбилеем гениального азербайджанского поэта Мухаммеда Физули - 1 августа 1994 года|ссылка=http://lib.aliyev-heritage.org/ru/5197265.html|язык=Переведено с азербайджанского языка|издание=Азербайджан|тип=газета|год=2 августа 1994 года}}</ref>. == Ижады == Нәсими әзербайжан әҙәбиәтендә әзербайжан телендә лирик мөхәббәт шиғырҙары — ғәзәлдәр — яҙған беренсе шағир була. Нәсими ижадының башы Әзербайжанда хәрефселек таралыу ваҡытына тап килә. Нәсими хәрефселектең башлығы булған Наими йоғонтоһона бирелә. Нәсими ижады һәм [[Кесе Азия|Анатолияла]] уның эйәрсәндәренең күп булыуы был төбәктә хәрефселектең киң таралыуына сәбәпсе була<ref name="SO">''Said Öztürk''. «Ottoman History: Misperceptions and Truths». — IUR Press, 2011 — p. 136 — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9090261087 ISBN 9090261087]</ref>. Лирикала Нәсими [[ғәзәл]], [[робағи]], тойуғ кеүек жанрҙар оҫтаһы булып таныла. Нәсимиҙең шиғри мираҫы уның ҡараштарының киңлеген һәм тәрәнлеген дәлилләгән лирик-философик шиғырҙарға бай. <blockquote class=""> <poem> Миңә ике донъя ла һыйыр, тик был донъяға мин һыймам. Мин — асыл, минең урыным юҡ, йәшәйешкә мин һыймам. Бөтә булған, бар һәм буласаҡ — һәммәһе лә миндә кәүҙәләнә. Һорама. Артымдан эйәр. Аңлатмаларға мин һыймам. </poem></blockquote>Шағирҙы тәбиғәт, тирә-йүндең күркәмлеге һоҡландыра һәм тормошто, йыһанды өйрәнеүгә илһамландыра. Һөйгәнен ул алиһәгә тиңләй, был үҙе үк дин әһелдәренә Аллаһты хурлау булып күренә. Нәсими ҡарашынса, хәҡиҡәттең ни икәненә төшөнөргә теләгән кеше кешене, уның матурлыҡҡа, изгелеккә ынтылыштарын аңларға тырышырға тейеш, сөнки Нәсими өсөн кеше — донъя үҙәге, йәшәйеш тажы.<blockquote class=""><poem> Эй һин, таштар һәм мәғдәндәр араһында хазина эҙләүсе, Кешенән дә зиннәтлерәк хазинаның булғаны юҡ әле! </poem> </blockquote>Нәсими гуманизмы кешенең бөйөк тәғәйенләнешен, сикһеҙ мөмкинлектәрен аңлау менән бәйләнгән. Нәсими ижадына фетнәселек кәйефтәре хас була, ул социаль ғәҙелһеҙлек, шәхесте ирекһеҙләү, хакимдарҙың ҡанһыҙлығы һәм тиранлығы менән көрәшкә әйҙәй. Уның шиғырҙары кеше матурлығын һәм аҡылын данлай, һәр төрлө ҡалыптарҙан, шартлылыҡтарҙан, дини догмаларҙан азат булырға саҡыра. == Әҫәрҙәренең ҡулъяҙмалары == [[Истанбул]]дағы Баязит китапханаһында 3353-сө һан һуғылған Имаметдин Нәсими диваны әҙиптең иң тулы ҡулъяҙмалар йыйынтығы һанала. Датаһы ҡуйылмаған был "Диван"да 1 мәснәүи, мөнәжәт, 582 ғәзәл, 4 мүстәзад, 3 тәрджибәнд, 302 тойуғ бар{{Sfn|Каграманов|1973|страницы=170|с=170}}. [[Баҡы]]ның Ҡулъяҙмалар институтында датаһы ҡуйылмаған «Диван-и Нәсими» һаҡлана (шифры М-227). Палеографик бирелмәләренә ҡарағанда ҡулъяҙма [[XVI быуат]]ҡа ҡарай{{Sfn|Каграманов|1973|страницы=170|с=170}}. Институтта тағы М-188 шифры аҫтындағы «Диван-и Нәсими» бар{{Sfn|Каграманов|1973|страницы=170|с=170}}. Нәсими әҫәрҙәре шулай уҡ Матенадаранда ([[Әрмәнстан]])<ref>{{Мәҡәлә|автор=Григорян С.|заглавие=Певец дружбы|издание=Имадеддин Насими|тип=сборник статей|место=Б.|год=1973|страницы=222}}</ref>, [[Үзбәкстан]] Фәндәр академияһы Көнсығышты өйрәнеү институтында (Р-1794 шифры) һаҡлана. == Хәтер == [[Файл:Nesimi_Film.jpg|мини|300x300пкс|«Нәсими» фильмынан күренеш. Нәсими (''илл.'') ролен Рәсим Балаев башҡара]] Нәсими исеме бирелгән: * Әзербайжан Фәндәр академияһы Нәсими исемендәге Тел белеме институты * Баҡы ҡалаһында Нәсими районы * Баҡыла Нәсими — метро станцияһы * Нәсими исемендәге 2-се ҡала урта мәктәбе (Балакен, [[Әзербайжан]])<ref>[http://www.agf.az/Article.aspx?id=52&lang=ru Федерация гимнастики Азербайджана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706130747/http://www.agf.az/Article.aspx?id=52&lang=ru |date=2011-07-06 }}</ref> * Ағжабедиҙа, Худатта һәм Баҡыла урам исемдәре * Әзербайжандың Сабирабад һәм Биләсүвәр райондарында Нәсими ауылдары, Саатлы районында Нәсимикенд ауылы. * Каспий Дәүләт диңгеҙ пароходсылығының «Нәсими» ҡоро йөк теплоходы. 1973 йылда Нәсимиҙең тыуыуына 600 йыл тулыу уңайынан әзербайжан режиссёры Хәсән Сәйетбейле «Нәсими» тигән фильм төшөрә. Төп ролде Рәсим Балаев башҡара. Шул уҡ йылды әзербайжан композиторы Фикрәт Әмиров «Нәсими хаҡында дастан» хореографик поэмаһын (балет) яҙа. 1980 йылда Баҡыла Нәсимигә һәйкәл ҡуйыла. Скульпторҙары — Т. Мәмәдов һәм И. Зәйнәлов; архитекторҙары — А. Гусейнов һәм Г. Мөхтәров (бронза, гранит)<ref>{{Китап|автор=[[Воронов, Никита Васильевич|Н. В. Воронов]].|заглавие=Советская монументальная скульптура, 1960-1980|место=М.|издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]]|год=1984|страницы=217|страниц=221}} </ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://deathweb.ru/index.php?name=Page&op=page&pid=426 Жизнь и смерть Имадеддина Насими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108214206/http://deathweb.ru/index.php?name=Page&op=page&pid=426 |date=2019-01-08 }} * [http://www.gender-az.org/index.shtml?id_doc=1718 Имадеддин Насими] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223150021/http://gender-az.org/index.shtml?id_doc=1718 |date=2011-12-23 }} * [http://82.146.59.108/classik/plots/?more=1&id=3087 Насими, Несими (Nəsimi) (псевдоним; настоящее имя Сеид Имадеддин)] * книга «Азербайджанская литература», Гасан Гулиев, 2005 год == Әҙәбиәт == * Каграманов Дж. В. Научные поиски наследия азербайджанского поэта XIV Сеййида Имадеддина Насими // Из истории средневековой восточной философии. Баку, 1989. С.139-147. * {{Мәҡәлә|автор=Каграманов Дж.|заглавие=Научно-критический текст произведений Насими|издание=Имадеддин Насими|тип=сборник статей|место=Б.|год=1973|ref=Каграманов}} [[Категория:Фарсы шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Төрки шағирҙар]] 5jhpr6o9f89k9gzdxejt4cw88swrpio 0 130482 1302084 1282092 2026-08-08T10:44:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302084 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Скейтбординг''' ({{lang-en|skateboarding}}) — скейтбордта шыуып, бер юлы төрлө трюктар эшләүҙе үҙ эсенә алған экстремаль спорт төрө, Скейтбординг менән шөғөлләнгән кешене ''скейтбордист'', йәки ''скейтер, тип атайҙар''. 2017 йылдан спорттың олимпия төрө. 2020 йылда Токио олимпия уйындары тарихында беренсе тапҡыр скейтбординг буйынса миҙалдар уйнатыласаҡ. == Скейтбординг тарихы == === 1940-1960-сы йылдар === [[Файл:Frontsiderock.jpg|справа|мини|250x250пкс|Скейтер лип-трюк ''FS Roll and rock'' эшләй. [[Веллингтон]], [[Яңы Зеландия]]]] Скейтбординг 1930-сы йылдар аҙағында — 1950 йылдар башында барлыҡҡа килә. Калифорнияның тулҡын булмағанда сёрфинг менән шөғөлләнә алмаған сёрферҙары мөхитендә тыуа ул. Тәгәрмәстәр беркетелгән йәшниктәр һәм таҡталар тәүге скейттар була ла инде. Һуңығараҡ йәшниктар урынына пресланған ағастан эшләнгән таҡталар ҡулланыла башлай. Әлеге ваҡытта шуларға оҡшаш таҡталар ҡулланыла. 1960-сы йылдар башында сёрфинг өсөн таҡталар етештереүселәр скейтбордтар сығарыуҙы юлға һала. Шул уҡ ваҡытта Skateboarder Magazine журналында баҫылған мәҡәләләр скейтбордингтың популярлығының артыуына булышлыҡ итә. 1965 йылда бер нисә чемпионат үткәрелә. Әммә 1966 йылға скейтбордингтың популярлығы кәмей төшә, һәм 1970-се йылдар башында ғына уның популярлығы күтәрелә<ref name="SBH">{{cite web|url=http://skateboard.about.com/cs/boardscience/a/brief_history.htm|title=Skateboarding: A Brief History (page 1)|accessdate=2010-10-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/65kUrTV8N|archivedate=2012-02-26}}</ref><ref name="SBH2">{{cite web|url=http://www.skatelog.com/skateboarding/skateboarding-history.htm|title=Skateboarding History|accessdate=2010-10-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/65kUrxxga|archivedate=2012-02-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219132259/http://www.skatelog.com/skateboarding/skateboarding-history.htm |date=2012-02-19 }}</ref>. Әммә 60-сы йылдар урталарында һәм 70-се йылдар башында скейтбордтар етештереүсе фирмалар ныҡлап үҫешә башлай, бөгөн улар иң ҙур популярлыҡҡа эйә (Vans). === 1970-се йылдар === 1970-се йылдар башында Фрэнк Нэсворти полиуретан тәгәрмәстәр уйлап таба. Материалдың еңел булыуы һәм юлға һәйбәт йәбешеүе кеүек сифаттары арҡаһында скейтбордингтың популярлығы ҡырҡа күтәрелә. Компаниялар скейтбординг өсөн махсус подвескалар сығара башлай. Таҡтаның (деканың) киңлеге лә 10 дюймға (25,4 см) етә. Һөҙөмтәлә скейтерға үҙе йөрөгән скейтҡа контролен арттырыу мөмкинлеге тыуа. Етештереүселәр декаларҙы эшләгәндә быяла сүс һәм алюминий кеүек яңы материалдарҙы ла ҡулланып ҡарай, әммә декаларҙың күбеһе [[саған]] фанераһынан эшләнә. Скейтерҙар яңы трюктар уйлап таба башлай. Калифорнияның араларында Ту Page, {{Тәржемәһеҙ 3|Bruce Logan|Bruce Logan|en|Bruce Logan}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Bruce Logan|баш.]], {{Тәржемәһеҙ 3|Bobby Piercy|Bobby Piercy|en|Bobby Piercy}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Bobby Piercy|баш.]], {{Тәржемәһеҙ 3|Kevin Reed|Kevin Reed|en|Kevin Reed}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Kevin Reed|баш.]], һәм Z-Boys командаһы булған скейтерҙары 1976 йылғы ҡоролоҡ осоронда һыу тултырылмаған бассейндарҙа скейтбордтарҙа шыуа башлай. Улар — беренселәрҙән булып верт стилендә скейтбордта шыуыусылар. Верт хәрәкәте һөҙөмтәһендә скейт-парктарҙың юғары яуаплылыҡ өсөн көрәше башлана, был үҙ сиратында парктарҙың ябылыуына килтерә. Быға яуап итеп, верт-скейтерҙер үҙҙәренең рампаларын төҙөй, ә фристайл-скейтерҙар флэтленд стилендә үҫеүен дауам итә. Шулай итеп, 1980-се йылдар башына скейтбордингтың популярлығы тағы кәмей. === 1980-се йылдар === [[Файл:Kickflip1.jpg|справа|мини|300x300пкс|Скейтер kickflip-ты үтәй]] 1976 йылда Алан Гелфандтың ҡулдар менән тотонмайынса һикереүҙе (аҙаҡ ул стиль ollie тип аталды) уйлап табыуы<ref name="sm">Snyder, Craig [http://www.skateboarding.com/skate/stories/article/0,23271,1116287,00.html Gasbag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217101629/http://www.skateboarding.com/skate/stories/article/0,23271,1116287,00.html |date=2007-12-17 }}, [//ru.wikipedia.org/wiki/Transworld_Skateboarding_Magazine Transworld Skateboarding Magazine] (октябрь 2005, стр. 44)</ref> һәм Джордж Ортон менән Тони Альваның грэб-трюктарҙы үҫтереүе скейтерҙарға вертикаль рампаларҙа трюктар эшләү мөмкинлеген бирҙе. Ләкин скейтерҙарҙың күбеһенең ул ваҡытта рампаларҙа шөғөлләнә алмауы һәм үҙҙәренең рампаларының булмауы сәбәпле, стрит-стиль популярлашып китә. Impossible һәм kickflip кеүек күп кенә хәҙерге заман трюктарын уйлап тапҡан Родни Маллен стрит стиленең тәүге пионерҙарының береһе була. 80-се йылдар урталарынан стрит стиленә фристайлдың йоғонто яһауы һиҙелә башлай, әммә мороно тар һәм йомшаҡ ҙур тәгәрмәсле киң декалар верт стиле өсөн тәғәйенләнгән булып ҡала. Шуға ҡарамаҫтан 80-се йылдар аҙағында скейтбординг тиҙ үҫешә. Скейт-парктарҙың аҙ булыуы сәбәпле, скейтерҙар сауҙа нөктәләрендә шыуа башлай. Был, үҙ сиратында, йәмғиәттә скейтбординга ҡарата кире ҡараш, суд дәғүәләре тыуҙыра һәм йәмәғәт урындарында шыуыу тыйыла. === 1990-се йылдар — хәҙерге ваҡыт === Хәҙерге ваҡытта күпселек скейтерҙар стрит стилендә шыуа, шуға күрә скейт үҙгәрештәр кисерҙе. Уның оҙонлоғо — 30 дюмдан (76,2 см) 32 дюймға тиклем (81,28 см), киңлеге — 7 дюмдан 8,6 дюймға тиклем. Әммә скейттар бер аҙ бәләкәйерәк йәки бер аҙ ҙурыраҡ булыуы ла ихтимал. Мәҫәлән, балалар өсөн киңлеге 6 дюймға тиң скейтбордтар сығарыла. Бынан тыш киңлеге 9 дюмға, хатта 9,5 дюмға тигеҙ булған круиз таҡталары ла етештерелә, әммә улар ғәҙәттәгесә «балыҡ» формаһында була. Был төр скейтбордтар пулала һәм рампаларҙа шыуғанда ҡулланыла, ләкин уларҙы стрит стилендә шыуғанда ҡулланған кешеләр ҙә осрай. Уларҙың тәгәрмәстәре бик ҡаты полиуретандан эшләнә (ҡатылығы яҡынса 99А), шул уҡ ваҡытта был тәгәрмәстәр ғәҙәттәгенән бәләкәйерәк була, шуға ла трюктар эшләү ҙә еңелләшә төшә. Скейтбордтың формаһы фристайл өсөн скейттар нигеҙендә формалаша һәм 1990-сы йылдар уртаһында стандарт булараҡ ҡабул ителә. Әлбиттә, башҡа формаларҙағы скейтбордтар бар, ҡағиҙә булараҡ, улар коллекция өсөн эшләнгән һәм шыуыу өсөн ҡулланылмай. === 2020 — олимпия спорт төрө === 2017 йылда Халыҡ-ара Олимпия комитеты скейтбордингты 2020 йылда Токиола үтәсәк йәйге Олимпия уйыны программаһына индерәсәк<ref>[https://www.olympic.org/news/ioc-approves-five-new-sports-for-olympic-games-tokyo-2020 IOC approves five new sports for Olympic Games Tokyo 2020 — Olympic News]</ref>. == Скейтборд төрҙәре һәм ҡоролошо == === Дека === Скейтборд таҡтаһы дека тип атала. Уның бөгөлөп торған ике осо ноуз тип атала ({{lang-en|nose}}) һәм тэйл ({{lang-en|tail}}) — алды һәм арты. Cаған ағасының бер нисә нәҙек кенә ҡатламы пресс аҫтында йәбештерелеп дека эшләнә, ул йыш ҡына 7 ҡатлы, һирәк кенә 9, тағы ла һирәгерәк 6 ҡатлы була. Ҡайһы бер декаға аҫтан өҫтәп пластик ҡатлам (слик) йәбештерелә, был иһә баҫҡыс яңдауҙары буйлап еңел шыуыуҙы тәьмин итә. Етештереүселәр елем сифатына ныҡ иғтибар бүлә. Деканың уртаса оҙонлоғо — 80 сантиметр, киңлеге 19-21 сантиметр тирәһе. Тар таҡтала трюктарҙы (флиптарҙы) башҡарыу еңелерәк. Әммә киң таҡта менән трюктан һуң ергә төшөү еңел. Дека ситтәренең бөгөлөүе конкейв ({{lang-en|concave}}concave) тип атала, флиптарҙы еңелерәк үтәү өсөн шулай эшләнә. Һәр таҡтаның үҙ үҙенсәлектәре була. Real, Zero, Toy Machine, Santa Cruz, Creature, Flip, Element, Baker, Plan B, Almost — скейтбордтарҙы етештереүсе иң популяр фирмалар. === Гриптэйп === Декаға тире — гриптэйп ({{lang-en|griptape}}griptape) йәбештерелә. Был — үҙенән-үҙе йәбешә торған ябай наждак ҡағыҙы. Ул кеданы таҡтала тоторға ярҙам итә. Jessup Griptape, Grizzly, M.O. B, Shake Junt, Mouse, Diamond, Lucky, Black Magi —гриптэйпты етештереүсе иң популяр фирмалар. === Подвескалар === Аҫтан декаға подвескалар беркетелә — трак ({{lang-en|trucks}}trucks). Скейтбордтың подвескаларына тәгәрмәстәр кейҙерелә. Подвескалар төрлө ауырлыҡта һәм төрлө ныҡлыҡта була. Уларҙы Krux, Independent, Thunder, Tensor фирмалары етештерә. === Тәгәрмәстәр === Улар диаметрҙары һәм ҡатылыҡтары менән бер-береһенән айырыла. Диаметры 62-99 мм булған тәгәрмәстәрҙә асфальттағы ярыҡтар, ҙур булмаған таштар аша ла үтергә була. Тәгәрмәстәрҙең ҡаты булғаны яҡшы, сөнки йомшаҡ тәгәрмәстәр юғары тиҙлектә шыуыуға ҡамасаулай. Ә шулай ҙа йомшаҡ тәгәрмәстәр урамда, паркта шыуыу, ә ҡатылары рампала һәм махсус тәғәйенләнгән майҙансыҡтарҙа шыуыу өсөн тап килә. Иң популяр брэнд: OJ Wheels, Ricta, Flip. === Подшипниктар === Тәгәрмәстең ике яғынан подшипниктар беркетелә. Скейтбордингта АВЕС подшипниктары ҡулланыла. Юғары сифатлы подшипниктар этенеп киткәндән һуң хәрәкәт инерцияһын оҙағыраҡ һаҡлай, шулай уҡ тиҙлек йыйыуҙы ла еңеләйтә. == Торош == Торош (ингл. stance — торош, урын) — трюктар үтәй торған торош. Төп торош һул/уң яҡ менән алға күсеүҙең һәм шыртлатып һикергәндә артҡа ҡуйылған аяҡты ҡулланыуҙың шәхси уңайлылығына бәйле. '''Төп тороштар:''' * goofy (ингл. жарг. — бәйләнешһеҙ, аңра) — был торошта һул аяҡ артҡа ҡуйыла (этәргес). * regular (ингл. — ғәҙәти, нормаль) — был торошта уң аяҡ артҡа ҡуйыла (этәргес). * монго — был торошта алға ҡуйылған аяҡ этәргес ролен үтәй, артҡа ҡуйылғаны шыртлатыу өсөн кәрәк була. * switch (ингл. — '' ''киреһенсә, йүнәлеште үҙгәртеү мәғәнәһендә) — был торошта алға ҡуйылған һәм этәргес аяҡ үҙ-ара урындарын алмаштыра. '''Трюк яһағанда ғына ҡулланыла:''' * nollie stance — аяҡтың береһе скейтбордтың моронона ҡуйылып, шыртлатыусы ролен үтәгән торош. * fakie — ғәҙәти торошта арҡа менән алға табан хәрәкәт итеү. == Трюктарҙың төрҙәре == === Ollie === '''Ollie — заманса скейтбординг мәктәбенең төп трюгы. Был трюкты эшләгәндә ҡул ярҙамынан башҡа таҡтаны һауаға күтәрергә кәрәк. Был трюкты эшләүҙең ни өсөн ауыр булыуын аңлау бик ҡыйын. Тик даими шөғөлләнеү генә үҙ һөҙөмтәләрен бирә. Ваҡыт үтеү менән тотороҡлолоҡ һәм оҫталыҡ та килә. <br /> ''' Nollie — шундай уҡ һикереү, әммә төп тороштан алға табан һикереп башҡарыла. === Флип === [[Файл:Skateboarding_1_(dtab).jpg|мини|225x225пкс|Флип-трюк миҫалы]] Флип ({{lang-en|flip}}flip — түңкәрелеш) — трюк, бер йәки бер нисә яҫылыҡта таҡта әйләнеп бара. === Грэб === Грэб ({{lang-en|grab}}grab — баҫып) — трюк төрө, скейтер скейтты ҡулдары менән тотоп алып башҡара. === Грайнд һәм Слайд === Слайд ({{lang-en|slide}}) һәм грайнда ({{lang-en|grind}} - размолоть) — трюк төрҙәре, скейтер ниндәй ҙә булһа предмет өҫтөнән шыуып бара. Грайндтар — подвескала, слайд — таҡтала шыуыу. === Мэнуал === Мэнуал (англ. manual) — скейтбордтың бер тәгәрмәсендә шыуыуға бәйле трюк. === Лип, стэлл, стэнд === Лип (ингл. lip), стэллы (ингл. stall), стэнды (ингл. stand) — трюк төрҙәре, скейтерҙың рампалар, бордюрҙар, рэйлдар ҡырҙарында бер аяғы йәки ҡулдары/ҡулы менән таҡтала торған килеш шыуыуы. == Шыуыу стиле == === Флэтленд === Флэтленд ({{lang-en|flatland}}flatland; flat — тигеҙ, land — ер) — ҡаршылыҡтары булмаған, өҫтө тигеҙ яҫылыҡта (асфальт, гранит плитә кеүек) трюк яһау стиле. === Стрит === Стрит ({{lang-en|street}}street) — был стилдә трюктар урамда яһала. Унда баҫҡыс, бордюр, кәрниз, таянғыстар кеүек ҡаршылыҡтар ҡулланыла. === Фристайл === Фристайл ({{lang-en|freestyle}}freestyle) — был стилдә трюктар тик яҫылыҡта ғына яһала. Ул 70-80-се йылдарҙа киң таралған була. === Верт === Верт ({{lang-en|vert}}vert, {{lang-en|vertical}}vertical — вертикаль) — бөтә трюктар ҙа рампала үтәлгән стиль. === Парк === Парк — трюктар махсус рәүештә төҙөлгән парктарҙа — рампаларҙа үтәлгән стиль. Скейт-паркта бордюр, баҫҡыс һәм башҡа ҡаршылыҡтар булыуы ихтимал. '''Лайт''' Лайт — (ингл. Light) — трюктар бик көсөргәнеш ҡулланмай яһалған стиль. == Музыка == Скейтбординг панк-роктың скейт-пан ({{lang-en|Skate punk}}Punk Skate) тип аталған жанрын тыуҙыра. == Видеоуйындар == * ''MTV Sports: Skateboarding'' (1999) * ''Thrasher: Skate and Destroy'' (1999) * ''Tony Hawk’s Pro Skater'' (1999) * ''Tony Hawk’s Pro Skater 2'' (2000) * ''Tony Hawk’s Pro Skater 3'' (2001) * ''Tony Hawk’s Pro Skater 4'' (2002) * ''Tony Hawk’s Underground'' (2003) * ''Tony Hawk’s Underground 2'' (2004) * ''Tony Hawk’s Underground 2 Remix'' (2005) * ''Tony Hawk’s American Wasteland'' (2005) * ''Tony Hawk’s Project 8'' (2006) * ''Tony Hawk’s Downhill Jam'' (2006) * ''Tony Hawk’s Proving Ground'' (2007) * ''Skate'' (2007) * ''Skate 2'' (2009) * ''Skate 3'' (2010) * ''Shaun White Skateboarding'' (2010) * ''Tony Hawk’s Pro Skater HD'' (2012) * OlliOlli (2014) * OlliOlli2: Welcome to Olliwood (2015) * Tony Hawk’s Pro Skater 5 (2015) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Халыҡ-ара скейтбординг көнө == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == Скейтбординг тураһында берҙән-бер портал: * Skateboarding[http://dmoztools.net/Sports/Skateboarding/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228141318/http://dmoztools.net/Sports/Skateboarding/ |date=2017-12-28 }} * [http://www.skateboarding.ru/ Skateboarding.ru]{{Ref-ru}}(рус.) * [http://www.skater.ru/ Skater.ru]{{Ref-ru}}(рус.) * [http://www.proskaters.ru/ Proskaters.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419144238/https://proskaters.ru/ |date=2018-04-19 }}{{Ref-ru}}(рус.) * [http://www.freestylesk8.in.ua/ FreestyleSK8.in.ua — Украина, Рәсәй һәм сит илдәр территорияларында фристайл скейтбордингты үҫтереү тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808055256/http://www.freestylesk8.in.ua/ |date=2014-08-08 }} Рәсәй федерацияһы скейтбордингы: * Рәсәйҙә экстремаль спорт буйынса эре халыҡ-ара ярыштар сайты[http://www.adrenalingames.ru/  — Adrenalin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115143302/http://www.adrenalingames.ru/ |date=2018-01-15 }}{{Ref-ru}}(рус.)Games {{олимпия спорт төрҙәре}} [[Категория:Шәхси спорт төрҙәре]] [[Категория:Спорт инвентары]] [[Категория:Спорттың экстремаль төрҙәре]] 0c2pr1slpvov6bp20q3bstyrmgfzr1y 0 130876 1302032 1282856 2026-08-08T04:25:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302032 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''СССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһы''' — [[1977 йыл]]дың [[7 октябрь|7 октябрендә]] СССР-ҙың Юғары Советы тарафынан ҡабул ителә. Тәүге редакция дәүләт ҡоролошон һиҙелерлек рәүештә үҙгәртмәй — КПСС, ВЛКСМ, ВЦСПС, [[Колхоз|ВСК]], ВЦСПО, КСЖ, ижади союздар менән бер рәттән легаль йәмәғәт ойошмалары хеҙмәт коллективтары итеп таныла, уларға депутатлыҡҡа кандидаттар күрһәтеүгә формаль хоҡуҡ бирелә. Шулай уҡ хеҙмәтсәндәрҙең депутаттары Советтары халыҡ депутаттары Советтары итеп үҙгәртелә һәм Юғары Советының вәкәләттәр срогын 5 йылға, ә халыҡ депутаттары Советтарының вәкәләттәр срогын 2 йылдан 2,5 йылға тиклем арттырыла. Конституция бер партиялы сәйәси системаһын нығытып ҡуя (6-сы статья). Тарихҡа «үҫешкән социализм конституцияһы» булараҡ инә. 1988 йылғы конституция редакцияһы СССР-ҙа ғәмәлдә булған дәүләт власы органдары системаһына үҙгәрештәр индерә: СССР-ҙың дәүләт власының юғары органы итеп Юғары Совет урынына халыҡ депутаттары Съезы иғлан ителә. Күрһәтелгән кандидаттарҙың һаны сикләнмәй; халыҡ депутаттары съездары араһында даими ғәмәлдә булған закондар сығарыусы һәм тикшереүсе орган эшләй, был орган «СССР-ҙың Юғары Советы» исемен ала һәм ике палатанан тора — Милләт Советы һәм Союз Советы. Юғары Советтың ойоштороусы органы уның Президиумы була, ә элекке Юғары Советы Президиумы вәкәләттеренең күпселеге ошо уҡ төҙәтмәләр менән индерелгән Юғары Советтың Рәйесе вазифаһына күсә. Ошо уҡ төҙәтмәләр менән СССР-ҙың конституцион надзор Комитеты булдырыла. Иң мөһим төҙәтмәләр конституцияға 1990 йылғы редакцияһында индерелә. Ысынбарлыҡта улар ижтимағи һәм иҡтисади ҡоролоштоң үҙгәрештәрен раҫлай. КПСС-тың етәкләүсе һәм йүнәлтеүсе роле тураһында телгә алыныу юҡҡа сыға, шәхси милекселек тергеҙелә, СССР-ҙың Президенты вазифаһы ғәмәлгә индерелә. == Тарихы == [[Файл:1977_CPA_4774.jpg|мини|350x350пкс|Яңы конституция ҡабул итеүгә бағышлаған почта блогы. СССР Почтаһы, 1977 йыл.]] Яңы конституция өҫтөндә эш [[1962 йыл]]да уҡ башлана<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%83%D0%BA%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Лукьянов А. И.] [http://www.constitution.garant.ru/DOC_3001.htm Хронологический перечень мероприятий, связанных с разработкой и принятием Конституции СССР 1977 г.]</ref>, шул йылдың [[25 апрель|25 апрелендә]] СССР-ҙың Юғары Советы СССР Конституция проектын әҙерләү буйынса ҡарар сығара һәм 97 кешенән торған Конституция комиссияһын булдыра. Конституция комиссияһының рәйесе итеп Н. С. Хрущев тәғәйенләнә. 1962 йылдың 15 июнендә Конституция комиссияһы ултырышында Яңы конституцияның проектын әҙерләү буйынса төп бурыстар тикшерелә һәм 9 подкомиссия ойошторола. [[1964 йыл]]дың авгусында Конституция комиссияһы СССР Конституцияһының проекты һәм уға ҡарата аңлатма тексы буйынса эштәрҙе тамамлай<ref>Лукьянов А. И. Разработка и принятие Конституции СССР 1977 года (1962—1977 гг.). Хронологический перечень мероприятий, связанных с разработкой и принятием Конституции СССР 1977 г.</ref>. Проект 276 статьянан ғибәрәт була, әммә артабан ул бик етди эшкәртеүгә дусар була һәм баштағы вариантта раҫланмай. [[1964 йыл]]дың 11декабрендә Конституцион комиссияның рәйесе итеп [[Брежнев Леонид Ильич|Л. И. Брежнев]] тәғәйенләнә. [[1966 йыл]]дың 19 декабрендә Юғары Совет ҡарарына ярашлы, Конституция комиссияһы составына исемлектән төшөп ҡалғандар урынына 33 яңы депутат индерелә. Конституцияһы проектын әҙерләү буйынса эш төркөмөн 1962 йылдан — Л. Ф. Ильичев, [[1968 йыл]]дан — А. Н. Яковлев, [[1973 йыл]]дан — Б. Н. Пономарев етәкләнеләр. [[1977 йыл]]дың 4-6 октябрендә Юғары Советы палаталары ултырыштарында Коституцияның тыңлауҙары үтә. Конституция юғары палатаһы советы ултырышында тыңлауҙары үтте. [[7 октябрь|7 октябрҙә]] СССР-ҙың Юғары Советы палаталарының берлектәге ултырышы үтә, унда тәүҙә киҫәктәр буйынса, ә һуңынан Конституция тулыһынса ҡабул ителә. Шул уҡ көндө СССР-ҙың Юғары Советы палаталары айырым тауыш биреү аша Конституцияны (Төп Закон) ҡабул һәм иғлан итеү тураһында СССР-ҙың Юғары Советы Декларацияһы ҡабул итәләр. Декларацияға шулай уҡ СССР Конституцияһын (Төп Закон) ҡабул иткән көнөн халыҡ байрамы итеп иғлан итеү тураһында һәм СССР Конституцияһын (Төп Закон) ғәмәлгә индереү тәртибе тураһында СССР закондары инә. [[8 октябрь|8 октябрҙә]] СССР-ҙың яңы Конституцияһы илдең бөтә гәзиттәрендә баҫыла. == Конституция Структураһы == 1977 йылда ҡабул ителгән конституцияла 9 киҫәк, 21 бүлек һәм 174 статья була. Конституцияның структураһы ҡабул итеү ваҡыты (1977 йылдың 7 октябре: * Преамбулаһы * '''1 киҫәк. СССР-ҙың сәйәсәте һәм ижтимағи ҡоролошо нигеҙҙәре''': : 1 бүлек. Сәйәси системаһы : 2 бүлек. Иҡтисади системаһы : 3 бүлек. Мәҙәниәт һәм социаль үҫеш : 4 бүлек. Тышҡы сәйәсәте : 5 бүлек. Социалистик ватанды яҡлауға * '''2 киҫәк. Дәүләт һәм шәхес''' : 6 бүлек. Ссср граждандары. Граждандарҙың тиң : 7 бүлек. Төп хоҡуҡтарын, азатлығын һәм ссср граждандарының бурысы * '''3 киҫәк. СССР-ҙың милли-дәүләт ҡоролошо''': : 8 бүлек. СССР-ҘЫҢ — союздаш дәүләте : 9 бүлек. Союз Совет Социалистик Республикаһы : 10 бүлек. Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы : 11 бүлек. Автономиялы өлкәләр һәм автономиялы округы * '''4 киҫәк. Халыҡ Депутаттары Советтары һәм уларҙың һайлау тәртибе''': : 12 бүлек. Халыҡ Депутаттары Советтарының системаһы һәм эшмәкәрлек принциптары : 13 бүлек. Һайлау системаһы : 14 бүлек. Халыҡ депутаты * '''5 киҫәк. СССР-ҙың юғары дәүләт власы һәм идара итеү органдары''': : 15 бүлек. СССР-ҙың Юғары Советы : 16 бүлек. СССР-ҙың Министрҙар Советы * '''6 киҫәк. Союздаш республикаларҙа дәүәлт власы һәм идара итеү органдарының төҙөү нигеҙҙәре''': : 17 бүлек. Союздаш республикаларҙың юғары дәүләт власы һәм идара итеү органдары : 18 бүлек. Автономиялы республиканың юғары дәүләт власы һәм идара итеү органдары : 19 бүлек. Дәүләт власы һәм урындағы идара итеү органдары * '''7 киҫәк. Суд, арбитраж һәм прокурор күҙәтеүе''': : 20 бүлек. Суд һәм арбитраж : 21 бүлек. Прокуратура * '''8 киҫәк. СССР-ҙың гербы, флагы һәм баш ҡалаһы''' * '''9 киҫәк. СССР Конституцияһының ғәмәлдә булыуы һәм уны үҙгәртеү тәртибе ''' === Преамбулаһы === Конституцияның преамбулаһында, дөйөм алғанда, [[Октябрь революцияһы]]нан һуңғы 60 йыл эсендә совет йәмғиәте үткән тарихи юлға баһа бирелә. «Коммунизмға барған юлда ҡануни этабы, үҫешкән социалистик йәмғиәт» булараҡ совет йәмғиәтенә характеристика бирелә. Шулай уҡ преамбулала, Конституция элекке Конституцияларҙың принциптарын һаҡлай тип әйтелә һәм Совет власы бик тәрән социаль-иҡтисади үҙгәрештәр булдырыуын, мәңгегә кеше тарафынан кешене иҙеүҙе бөтөрөүен, синфи антагонизмдар һәм милли дошманлыҡҡа сик ҡуйыуын раҫлай. 1977 йылғы Конституцияла преамбула тексы [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]] преамбулаһынан яҡынса 20 тапҡырға артыҡ. 1990 йылдың 14 мартында преамбуланан йәмғиәт үҫеше барышында «бөтә халыҡ авангарды — коммунистар партияһының етәксе роле» артты тигән һүҙҙәр алып ташлана. === Сәйәси система === Конституцияның беренсе киҫәге социалистик йәмғиәт ҡоролошоноң дөйөм принциптарын һәм үҫешкән социалистик йәмғиәттең төп һыҙаттарын нығыта. '''1-се статья ''' билдәләүенсә, СССР — «эшселәрҙең, крәҫтиәндәрҙең, интеллигенцияның, илдең бөтөн милләт халыҡтарының ихтыярын һәм мәнфәғәттәрен сағылдырыусы социалистик бөтә халыҡ дәүләте». '''6-сы статьяла '''закон рәүешендә СССР-ҙың сәйәси системаһының ядроһы булған КПСС-тың етәкләүсе һәм йүнәлтеүсе ролен нығытып ҡуя. Законға ярашлы сәйәси системала профсоюздарҙың, комсомолдың һәм башҡа массауи йәмәғәт ойошмаларының элекке Конституцияларҙан айырмалы рәүештә мөһим роле нығытыла: [[СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы]]нда ВКП(б) «бөтә хеҙмәтсәндәр ойошмаларының етәксе ядроһы»булһа (126 статья), ә [[1924 йылғы Конституция]]ла бөтөнләй телгә алынмай<ref>По утверждению [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Ф. М. Бурлацкого], пассаж о руководящей роли партии был прописан [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 А. Бовиным] по указанию [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%B5%D0%B2 Брежнева] [http://www.rg.ru/2009/04/27/knigi.html].</ref>. Башҡа партиялар булыу мөмкинлеге тураһында Конституцияла бер нәмә лә әйтелмәй; Конституция граждандарҙың «йәмәғәт ойошмаларында берләшеүенә» конституцион хоҡуҡтарын ғына таный (51-се статьяһы). 1990 йылда 1977 йылғы Конституцияға шаҡтай ҙур төҙәтмәләр ҡабул ителә, мәҫәлән, күп фирҡәле сәйәси система индерелә<ref>[http://www.constitution.garant.ru/DOC_1449448.htm Конституция (Основной закон) Союза Советских Социалистических Республик (принята на внеочередной седьмой сессии Верховного Совета СССР девятого созыва 7 октября 1977 г.) (в редакции от 14 марта 1990 г.)]</ref>. Шуның менән бергә 6-сы статьяның яңы редакцияһы КПСС тураһында иҫкә алыуҙы ҡалдыра, был урынлаштырылған сәйәси ҡоролошто өҫтөнлөклө партия система тип һүрәтләргә мөмкинлек бирә. === Иҡтисади система === 2-се бүлектең '''10-сы статьяһында ''' СССР-ҙың иҡтисади системаһының нигеҙен етештереү сараларына социалистик милекселек тәшкил итә тип теркәлә, ул ике формала ғәмәлдә була: дәүләт (дөйөм) һәм колхоз-кооператив. 1990 йылдың 14 мартында 10 статья яңы редакцияла бирелә, уға ярашлы СССР-ҙың иҡтисади системаһының нигеҙ итеп совет граждандарының милке һәм дәүләт милке иғлан ителә. '''16-сы статья''' дәүләт иҡтисад планлаштырыу принцибын нығыта, шуның менән бергә хужалыҡ үҙаллығы һәм предприятиелар инициативаһы менән үҙәкләштергән идаралыҡтың ойоштормаһын, хужалыҡ иҫәп-хисаптың, табыш, үҙҡиммәт һәм башҡа иҡтисади рычагтар һәм стимулдарҙың ҡулланыуын фаразлай. === Власть органдары === Яңы Конституцияла яңы ''' IV киҫәк''' — «Халыҡ депутаттары Советтары һәм уларҙы һайлау тәртибе» — индерелә, унда Советтарҙың бөтә булған системаһы нығытыла, Юғары Советтарҙың вәкәләттәр срогы — 4 йылдан 5 йылға тиклем, урындағы Советтарҙың — — 2,5 йылдан 2,5 йылға тиклем арттырыла. Һуңынан (1988 йылда) бөтә Советтар өсөн берҙәм срок билдәләнә — 5 йыл. Шулай уҡ элекке Конституцияла ғәмәлдә булған дөйөм, тиң, йәшерен һайлауҙарҙа туранан-тура һайлау хоҡуғы принцибы нығытыла. Шул уҡ ваҡытта 96-се статьяға ярашлы Советтарға пассив һайлау хоҡуғы 18 йәшкә тиклем кәметелә, СССР-ҙың Юғары Советына — 21 йәшкә тиклем (элегерәк — 23 йәшкә тиклем булған). ''' V киҫәк ''' юғары дәүләт власы органдары — СССР-ҙың Юғары Советы һәм Министрҙар Советы тураһында положениеларҙы нығыта.''' VI киҫәктә''' союздаш һәм автономиялы республикаларҙың власть органдары билдәләнә, унда юғары дәүләт власть органдары булып Юғары Советтар һәм Министрҙар Советтары тора. === Дәүләт ҡоролошо === '''III киҫәк''' СССР-ҙың милли һәм дәүләт ҡоролошо билдәләй, шулай уҡ , элекке СССР Конституциялары һымаҡ, Союз республикаларының СССР составынан ирекле сығыуына хоҡуғын нығыта. Был положение [[СССР тарҡалыуы|1991 йылда]] [[СССР тарҡалыуы|СССР-ҙың тарҡалыуында]] мөһим роль уйнай. == Конституцияның эволюцияһы == Конституция ғәмәлдә булған ваҡытта уға алты тапҡыр төҙәтмәләр индерелә. [[1981 йыл]]дың [[24 июнь|24 июнендә]] 132-се статьяға төҙәтмәләр индерелә, уларға ярашлы СССР-ҙың Министрҙар Советы Президиумы составына СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары буйынса СССР хөкүмәтенең башҡа ағзалары ла инә ала<ref>[http://pravo.levonevsky.org/baza/soviet/sssr3487.htm ЗАКОН СССР ОТ 24.06.1981 N 5154-X О ВНЕСЕНИИ ДОПОЛНЕНИЯ В СТАТЬЮ 132 КОНСТИТУЦИИ (ОСНОВНОГО ЗАКОНА) СССР]</ref>. [[1988 йыл]]дың [[1 декабрь|1 декабрендә]] төҙәтмәләр бер ыңғай һайлау системаһына ҡағышылы булған һәм халыҡ депутаттары Советтарын булдырған өс бүлеккә индерелә<ref>[http://constitution.garant.ru/DOC_85466.htm Закон СССР от 1 декабря 1988 г. N 9853-XI «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) СССР»]</ref>. [[1989 йыл]]дың 20 декабрендә төҙәтмәләр халыҡ депутаттары Советтарына ҡағылышы булған '''10-се, 110-сы, 111-се, 121-се, 122-се''' һәм '''130-сы статьяларға ''' индерелә<ref>[http://constitution.garant.ru/DOC_85462.htm Закон СССР от 20 декабря 1989 г. N 961-I «Об уточнении некоторых положений Конституции (Основного Закона) СССР по вопросам порядка деятельности Съезда народных депутатов СССР, Верховного Совета СССР и их органов»]</ref>. Шул уҡ йылдың [[23 декабрь|23 декабрендә]] төҙәтмәләр конституцион надзорға ҡағылышлы ''' 125 статьяға '''индерелә<ref>[http://constitution.garant.ru/DOC_1492892.htm Закон СССР от 23 декабря 1989 г. N 974-I «Об изменениях и дополнениях статьи 125 Конституции (Основного Закона) СССР»]</ref>. [[1990 йыл]]дың 14 мартында Конституцияға иң ҙур төҙәтмәләр индерелә, уларға ярашлы бер фирҡәлек һәм КПСС-тың етәксе роле бөтөрөлә, СССР ПРезиденты посы булдырыла, шәхси милек институты индерелә («совет граждандары милке»)<ref>[http://constitution.garant.ru/DOC_85465.htm Закон СССР от 14 марта 1990 г. N 1360-I «Об учреждении поста Президента СССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) СССР»]</ref>. 1990 йылдың [[26 декабрь|26 декабрендә]] Конституцияға дәүләт идаралығы системаһына ҡағылышлы аҙаҡҡы төҙәтмәләр индерелә<ref>[http://constitution.garant.ru/DOC_85464.htm Закон СССР от 26 декабря 1990 г. N 1861-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) СССР в связи с совершенствованием системы государственного управления»]</ref>,өс көн үтеүгә уларҙы ғәмәлгә индереү тураһында закон ҡабул ителә<ref>[http://constitution.garant.ru/DOC_85463.htm Закон СССР от 26 декабря 1990 г. N 1862-I «О введении в действие Закона СССР „Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) СССР в связи с совершенствованием системы государственного управления“»]</ref>. [[1991 йыл]]дың [[5 сентябрь|5 сентябрендә]], шул уҡ йылдың 19-21 август ваҡиғаларынан һуң, СССР-ҙың халыҡ депутаттары Съезы «Дәүләт власы органдары һәм күсеү дәүерендәге ССР Союзы идаралығы тураһында»<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Закон%20СССР%20от%2005.09.1991%20№%202392-I Закон СССР «Об органах государственной власти и управления Союза ССР в переходный период»]</ref>конституцион законы көсөнә, әһәмиәтенә һәм үҙенсәлегенә эйә булған Законды ҡабул итә, әммә Конституцияның үҙенә төҙәтмәләр индерелмәй. Был законға ярашлы, СССР-ҙың Юғары Советының формалашыуы һәм структураһы үҙгәрә, СССР Вице-президенты вазифаһы бөтөрөлә, СССР-ҙың Дәүләт советы һәм башҡа дәүләт һәм идара итеү органдары ойошторола. СССР Конституцияһы ошо законға тура килгән өлөштәрендә генә ғәмәлдә булыуын дауам итә. == Ғәмәлдән сығарылыуы == [[1991 йыл]]дың 8 декабрендә Брест тирәһендәге Вискулдәрҙә (Беларусь Республикаһы) РСФСР һәм [[Украина]] президенттары [[Ельцин Борис Николаевич| Борис Ельцин]] һәм Леонид Кравчук, шулай уҡ Белоруссияның Юғары Советы рәйесе Станислав Шушкевич тарафынан "[[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]] ойошторолоуы тураһында Килешеү"гә ҡул ҡуйыла (матбуғатта Беловеж килешеүе исеме аҫтында билдәле). Преамбуланан һәм 14 статьянан торған документта ССР Союзының халыҡ-ара хоҡуҡ субъекты һәм геополитик реаллеге булараҡ ғәмәлдән сығарылыуын иҫбатлана. Халыҡтарҙың тарихи уртаҡлығын, улар араһындағы бәйләнештәрҙе, ике яҡлы килешеүҙәрҙе, демократик хоҡуҡи дәүләткә ынтылышты, дәүләт суверенлығын таныу һәм хөрмәт итеү нигеҙендә үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү ниәтен иҫәпкә алып, яҡтар [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]н төҙөргә һүҙ ҡуйышалар<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Соглашение%20о%20создании%20Содружества%20Независимых%20Государств%20(1991) Соглашение о создании Содружества Независимых Государств (1991)]</ref>. 10 декабрҙә [[Украина]] һәм [[Белоруссия]]]ның Юғары Советтары БДБ-ны булдырыу тураһында килешеүҙе ратификациялайҙар<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление%20ВС%20Украины%20от%2010.12.1991%20№%201958-XII Постановление Верховного Совета Украины от 10 декабря 1991 года № 1958-XII «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»]</ref><ref>[http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqenl.htm Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 10 декабря 1991 г. № 1296-XII О ратификации Соглашения об образовании Содружества Независимых Государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203014136/http://www.busel.org/texts/cat1er/id5ewqenl.htm |date=2013-12-03 }}</ref>. [[12 декабрь|12 декабрҙә]] килешеү РСФСР-ҙың Юғары Советы тарафынан ратификациялана<ref>[http://www.rusarchives.ru/statehood/10-03-postanovlenie-ratifikaciya-sng.shtml Постановление Верховного Совета РСФСР от 12 декабря 1991 года № 2014-I «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106165023/http://www.rusarchives.ru/statehood/10-03-postanovlenie-ratifikaciya-sng.shtml |date=2014-01-06 }}</ref>. Был ратификацияның законлығы рәсәй парламентының ҡайһы бер ағзаларында шик тыуҙыра, сөнки РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһына ярашлы бындай документтың ҡаралыуы РСФСР-ҙың Халыҡ депутаттары Съезының махсус ҡарамағында булырға тейеш була<ref>[http://sssr.net.ru/denons.html ''Прибыловский В., Точкин Гр.'' Кто и как упразднил СССР]</ref><ref>[http://comstol.info/docs/stenogramma.pdf Стенограмма 21 заседания 4 сессии Верховного Совета РСФСР 12 декабря 1991]</ref>. [[1991 йыл]]дың 21 декабрендә [[Алматы|Алма-Атала]] ([[Ҡаҙағстан]]) республикалар башлыҡтары осрашыуында БДБ-ға тағы ла 8 республика ҡушыла: [[Әзербайжан]], [[Әрмәнстан]], [[Ҡаҙағстан]], [[Ҡырғыҙстан]], [[Молдова]], [[Тажикстан]], [[Төркмәнстан]], [[Үзбәкстан]], Алма-Ата декларацияһы һәм БДБ төҙөлөүе тураһында беловеж килешеүе протоколи протоколына ҡул ҡуйыла<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Протокол%20к%20Соглашению%20о%20создании%20Содружества%20Независимых%20Государств%20от%2021%20декабря%201991 s:Протокол к Соглашению о создании Содружества Независимых Государств от 21 декабря 1991]</ref>. 23 декабрҙә Ҡаҙаҡ ССР-ның Юғары Советы Алма-ата протоколы менән бергә Беловеж килешеүен ратификациялай<ref>[http://www.epravo.kz/urist/detail.php?ELEMENT_ID=785 Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 23 декабря 1991 года № 1026-XII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109042514/http://www.epravo.kz/urist/detail.php?ELEMENT_ID=785|date=2013-11-09}}</ref>. Ҡаҙағстан СССР-ҙың союздаш республикаһы тигән һүҙҙәр Ҡаҙаҡ ССР-ның 1978 йылғы Конституцияһында (7 бүлек. Ҡаҙаҡ ССР-ы — СССР составындағы Союздаш Республика, 68-75-се ст.) 1993 йылдың 28 ғинуарына, Ҡаҙағстан Республикаһының Конституцияһы үҙ көсөнә ингәнгә тиклем, ҡалды<ref>[http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1027292&show_di=1 Справка о внесенных изменениях в Конституцию Казахской ССР 1978 года]</ref><ref>Закон Республики Казахстан от 24 декабря 1991 года № 1059-XII О внесении дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР</ref><ref>[http://all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6088.000 Закон Республики Казахстан от 18 января 1992 года № 1167-XII О внесении дополнений в статьи 97 и 114-3 Конституции (Основного Закона) Казахской ССР]</ref><ref>[http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года № 1491-XII О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&vi1=6096.000 |date=2015-05-29 }}</ref>. [[25 декабрь|25 декабрендә]] Михаил Горбачев СССР Президенты посында үҙенең эшмәкәрлеген туҡтатыуы тураһында иғлан итә. Ошо уҡ көндә БДБ-ның төҙөлөүе тураһында килешеү Тажикстандың Юғары Советы тарафынан ратификациялана<ref>[http://parlament.tj/ru/images/stories/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.doc Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 25 декабря 1991 г. № 462 О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1991 йылдың 26 декабрендә СССР-ҙың Юғары Советының Республикалар Советы БДБ төҙөлөүе сәбәпле СССР-ҙың ғәмәлдән сығыуы тураһында декларация ҡабул итә<ref>[[s:Декларация Совета Республик ВС СССР от 26.12.1991 № 142-Н]]</ref>. 1992 йылдың апрелендә Рәсәй Федерацияһының халыҡ депутаттарының Съезы өс тапҡыр Беловеж килешеүен ратификациялауҙан һәм РСФСР Конституцияһынан СССР-ҙың конституцияһы һәм закондары тураһында телгә алыуҙы бөтөрөүҙән баш тарта<ref>[http://leftinmsu.narod.ru/polit_files/books/Lukyanova_gos.htm Е. А. Лукьянова РОССИЙСКАЯ ГОСУДАРСТВЕННОСТЬ И КОНСТИТУЦИОННОЕ ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО В РОССИИ /1917-1993/]</ref>, һуңынан халыҡ депутаттары Съезының президент Ельцин менән ҡара-ҡаршы тороуға сәбәптәрҙең береһе була һәм артабан 1993 йылдың октябрендә Съезды көс ҡулланып таратыуға килтерә<ref>[http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=587134 Беловежское предательство] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630154913/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=587134|date=2015-06-30}} // «Советская Россия», 16 декабря 2010</ref><ref>[http://www.zlev.ru/index.php?p=article&nomer=41&article=2411 Съезд народных депутатов РСФСР: триумф или падение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225180208/http://www.zlev.ru/index.php?p=article&nomer=41&article=2411 |date=2021-02-25 }}</ref>. СССР конституцияһы һәм СССР закондары Рәсәй Федерацияһы — Рәсәйҙең (РСФСР) 1978 йылғы Конституцияһында 4-се һәм 102-се статьяларҙа [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы|Рәсәй Федерацияһының Конституцияһының]] проекты бөтә халыҡ тауыш биреүҙә ҡабул ителгәнгә, 1993 йылдың 25 декабренә тиклем, телгә алына<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Российской%20Федерации%20-%20России%201978%20года%20(в%20редакции%2010%20декабря%201992%20года) Конституция Российской Федерации (РСФСР) 1978 года в редакциях от 9, 10 декабря 1992 года]</ref>. 1992 йылдың 19 июнендә Украина президенты Леонид Кравчук Украинаның 1978 йылғы Конституцияһынан СССР тураһында (шул иҫәптән СССР конституцияһы тураһында ла) телгә алыу бөтөрөлөүе хаҡында законға ҡул ҡуя<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Закон%20Украины%20от%2019.06.1992%20№%202480-XII Закон Украины от 19.06.1992 № 2480-XII]</ref>. == Конституция мәғариф тураһында == 45-се статья белем биерүҙең бөтә төрҙәре лә бушлай булыуын раҫлай — ситтән тороп һәм киске белем алыуҙы үҫтереү, уҡыусыларға һәм талиптарға дәүләт стипендияларын һәм льготаларҙы биреү, бушлай мәктәп дәреслектәре менән тәьмин итеү, үҙаллы белем алыу өсөн шарттар тыуҙырыу (1936 йылғы конституцияла быларҙың барыһы ла булмай). Шул уҡ ваҡытта 1936 йылғы конституцияла «мәктәптә туған телде уҡытыу» (121 статья), 1977 йылғы конституцияла «мәктәптәрҙә туған телдә уҡыу мөмкинлеге» булыуы тураһында (45-се статья) әйтелә — был статьялар күп кенә ата-әсәләрҙең балаларын милли мәктәптәргә түгел, ә рус телле мәктәптәренә биреү киң таралған практикаһын сағылдыра. == Башҡа яңылыҡтар == 1936 йылғы конституция менән сағыштырғанда, атап әйткәндә, ошондай статьялар барлыҡҡа килә: * '''42 статья'''. СССР граждандарының һаулыҡ һаҡлауға хоҡуғы бар. * '''44 статья'''. СССР граждандары торлаҡ хоҡуғына эйә. * '''46 статья'''. СССР граждандары мәҙәниәт ҡаҙаныштарын файҙаланыу хоҡуғына эйә. * '''47 статья'''. СССР граждандарына … фәнни, художестволы һәм техник ижад азатлығы гарантиялана. Авторҙар, уйлап табыусылар һәм рационализаторҙарҙың хоҡуҡтары дәүләт тарафынан һаҡлана. * '''66 статья'''. СССР граждандары балаларының тәрбиәһе тураһында хәстәрлек күрергә бурыслы. * '''67 статья'''. СССР граждандары тәбиғәтте, уның байлығын һаҡлатейеш. * '''68 статья'''. Тарихи ҡомартҡыһы һәм башҡа мәҙәни ҡиммәттәрҙе һаҡлау — СССР граждандарының бурысы. * '''69 статья'''. СССР гражданының интернациональ бурысы — башҡа илдәрҙең халыҡтары менән дуҫлыҡ һәм теләктәшлек үҫешенә, бөтә донъя тыныслығын нығытыуға булышлыҡ итеү<ref>[http://constitution.garant.ru/DOC_1449448.htm#sub_para_N_700 Глава 7. Основные права, свободы и обязанности граждан СССР]</ref>. == Брежнев конституцияһын тәнҡитләү == Брежнев конституцияһының проекты фекер алышыу стадияһында етди тәнҡиткә дусар була<ref>В книге «Заступница», Сборник статьи об адвокате [[Каллистратова, Софья Васильевна|С. В. Каллистратовой]]. М., Звенья, 2003 http://www.memo.ru/library/books/sw/chapt43.htm</ref>, әммә торғонлоҡ осоронда рәсми матбуғатта закон проектын яҡлаған фекерҙәр генә баҫылып сыға, ә тәнҡитле төҙәтмәләр цензураһыҙ баҫмаларҙа ғына күренә. == Ҡыҙыҡлы факттар == * 1976 йылға тиклем СССР-ҙың Конституция көнө 5 декабрҙә билдәләнә. Яңы Конституция 1977 йылдың 7 октябрендә ҡабул ителә, әммә был көн әле байрам көнө тип иғлан итееп өлгөрмәй, ә артабанғы 1978 һәм 1979 йылдырҙа 7 октябрь көнө ял көндәренә тап килә. Хеҙмәт тураһында закондар йыйылмаһында ул ваҡытта ял көндәренә тап килеүе сәбәпле байрам көндәрен артабанғы эш көнөнә күсереү ҡаралмаған була. шулай итеп, 1977, 1978, 1979 йылдырҙа Көнституция көнө байрам көнө булараҡ билдәләнмәй<ref>[http://vz.ru/culture/2008/9/30/213473.html «У вас была великая эпоха»]</ref>. * 1992—1993 йылдарҙа, Советтар Союзы ғәмәлдән сыҡҡандан һуң, Рәсәйҙә Конституция Көнө 12 апрелдә түгел (РСФСР-ҙың 1978 Конституцияһын ҡабул иткән көн), ә 7 октябрҙә байрам ителде. Шулай итеп, ике йыл дауамында ғәмлдән сығарылған дәүләттең Конституция көнө билдәләнде. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]] * [[РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы]] * [[СССР-ҙың 1924 йылғы Конституцияһы]] * [[СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы]] * Конституция майҙаны [[Санкт-Петербург]]та == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://tapemark.narod.ru/kommunizm/077.html Научный коммунизм: Словарь (1983) / Конституция развитого социализма] * [http://док.история.рф/20/konstitutsiya-sssr-1977-goda/ Конституция СССР 1977 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722180728/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/konstitutsiya-sssr-1977-goda/ |date=2017-07-22 }}. 07.10.1977. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». [[Категория:1977 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:СССР Конституциялары]] 73dwfx8wuby7ix4lxnhwrn81gz9hucl 0 136754 1301966 1184517 2026-08-07T13:49:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301966 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Архиепископ Муса Панти Филибус''' ([[1960 йыл]]да тыуған) — [[Нигерия]] лютеран дин әһеле. Нигерияның Мәсихи Лютеран Сиркәүенең (Lutheran Church of Christ in Nigeria, LCCN) архиепискобы, 2017 йылдың 13 май (һабанай) көнөндә Бөтә Донъя Лютеран Федерацияһының (БДЛФ, WLF) Президенты итеп һайланды<ref>[https://www.lwfassembly.org/de/news/press-releases/nigerianischer-erzbischof-filibus-ist-neuer-lwb-praesident ''Nigerianischer Erzbischof Filibus ist neuer LWB-Präsident''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825111221/https://www.lwfassembly.org/de/news/press-releases/nigerianischer-erzbischof-filibus-ist-neuer-lwb-praesident |date=2018-08-25 }}, Meldung des LWB vom 13. MAi 2017, abgerufen am 16. Mai 2017</ref>. == Биографияһы == Муса Панти Филибус, [[Нигерия]] һәм [[АҠШ]] илдәрендә лютеран теологияһын өйрәнгәндән һуң, 1994 йылда рухани (пастор) булып ординацияланған. 1998 йылда ул ELCA-ның лютеран семинарияһында (Сент-Пол ҡалаһы, Миннесота) пасторлыҡ теологияһы өлкәһендә доктор (PhD) дәрәжәһен алған<ref>[https://www.luthersem.edu/story/default.aspx?article_id=391&issue_id=39 ''Two international alums appointed to new leadership positions for LWF''], Bericht des Luther Seminary von 2011, abgerufen am 16. Mai 2017</ref>. 2002 йылдан 2010 йылғаса [[Женева]]ла БДЛФ төбәк сәркәтибе булып эшләй, [[Африка]]лағы лютеран миссияһы өсөн яуап тота. 2010 йылда миссияларҙы үҫтереү департаменты директоры итеп тәғәйенләнә, 2012 йылда иһә генераль секретары урынбаҫары булып китә<ref>[https://de.lutheranworld.org/de/content/nigeria-lwb-ame-direktor-musa-filibus-wird-di%C3%B6zesanbischof-21 Nigeria: LWB-AME-Direktor Musa Filibus wird Diözesanbischof], lutheranworld.org, Artikel vom 31. </ref>. 2013 йылда Мейо-Белва епархияһының (Нигерияның Адамава штаты) епискобы булып китә, 2016 йылда иһә уның Архиепискобы итеп һайлана. 2017 йылдың май (һабанайҙың) 13 көнөндә БДЛФ-тың Дөйөм Йыйылышында ([[Намибия]]ның [[Виндхук]] ҡалаһында) уның Президенты итеп һайланды<ref>[http://www.idea.de/frei-kirchen/detail/lutherischer-weltbund-ein-afrikaner-an-die-spitze-gewaehlt-100977.html Lutherischer Weltbund: Ein Afrikaner an die Spitze gewählt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181201010552/https://www.idea.de/frei-kirchen/detail/lutherischer-weltbund-ein-afrikaner-an-die-spitze-gewaehlt-100977.html |date=2018-12-01 }}, idea.de, Meldung vom 14.</ref>. Ҡатыны — пастор Рут Филибус, өс үҫмер балаһы бар. == Баҫма хеҙмәттәре == * ''So the poor have hope, and injustice shuts its mouth: poverty and the mission of the Church in Africa'' (авторҙашы — Karen L. Bloomquist), The Lutheran World Federation, Geneva 2007, ISBN 978-3-90567654-9. == Тышҡы һылтанмалар == <references /> [[Категория:1960 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ирҙәр]] [[Категория:Нигерия шәхестәре]] j6a34hxeqwf9v6wxh44nk5z1yfjhmx2 0 139307 1301961 1137386 2026-08-07T12:16:59Z Makenzis 21282 1301961 wikitext text/x-wiki {{Карточка ФК | название = {{флаг|Шотландия}} Рейнджерс | логотип = Rangers FC.svg | полное название = Rangers Football Club | прозвища = The Gers, The Teddy Bears, The Light Blues | основан = Март [[1872]] | стадион = [[Айброкс]], [[Глазго]], [[Шотландия]] | вместимость = 50 817 | президент = {{флаг|Шотландия}} [[Дейв Кинг]] | ген. директор = | тренер = {{Флаг Англии}} [[Стивен Джеррард]] | капитан = {{флаг|Шотландия}} [[Ли Уоллес]] | рейтинг = | спонсор = | сайт = [https://rangers.co.uk/ Официаль сайт] | соревнование = [[Футбол буйынса Шотландия чемпионаты]] | сезон = [[Футбол буйынса Шотландия чемпионаты 2025/2026|2025/26]] | место = 3. урын <!-- Төп форма --> | pattern_la1 = _rangers1920h | pattern_b1 = _rangers1920h | pattern_ra1 = _rangers1920h | pattern_sh1 = _rangers1920h | pattern_so1 = _rangers1819h | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 000000 <!-- Ҡунаҡ формаһы --> | pattern_la2 = _rangers1920a | pattern_b2 = _rangers1920a | pattern_ra2 = _rangers1920a | pattern_sh2 = _rangers1920a | pattern_so2 = _rangers1920a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 <!-- Резервbr>форма --> | pattern_la3 = _rangers1920t | pattern_b3 = _rangers1920t | pattern_ra3 = _rangers1920t | pattern_sh3 = _rangers1920t | pattern_so3 = _rangers1920t | leftarm3 = FF0000 | body3 = FF0000 | rightarm3 = FF0000 | shorts3 = BB0011 | socks3 = FFFFFF }} '''«Рейнджерс» футбол клубы ''' ({{{lang2|en|sco|Rangers Football Club}}, {{lang-gd|Club Ball-coise Rangers}}) — [[Глазго]] ҡалаһының футбол буйынса Шотландия чемпионатында сығыш яһаусы профессиональ футбол клубы. [[1872]] йылда нигеҙләнгән клуб бөгөнгө көндә Шотландияның иң уңышлы професссиональ футбол командаһы булып тора. 3suse7cvs8sctoigxg776rh6g0qupti 1301962 1301961 2026-08-07T12:17:51Z Makenzis 21282 1301962 wikitext text/x-wiki {{Карточка ФК | название = {{флаг|Шотландия}} Рейнджерс | логотип = | полное название = Rangers Football Club | прозвища = The Gers, The Teddy Bears, The Light Blues | основан = Март [[1872]] | стадион = [[Айброкс]], [[Глазго]], [[Шотландия]] | вместимость = 50 817 | президент = {{флаг|Шотландия}} [[Дейв Кинг]] | ген. директор = | тренер = {{Флаг Англии}} [[Стивен Джеррард]] | капитан = {{флаг|Шотландия}} [[Ли Уоллес]] | рейтинг = | спонсор = | сайт = [https://rangers.co.uk/ Официаль сайт] | соревнование = [[Футбол буйынса Шотландия чемпионаты]] | сезон = [[Футбол буйынса Шотландия чемпионаты 2025/2026|2025/26]] | место = 3. урын <!-- Төп форма --> | pattern_la1 = _rangers1920h | pattern_b1 = _rangers1920h | pattern_ra1 = _rangers1920h | pattern_sh1 = _rangers1920h | pattern_so1 = _rangers1819h | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 000000 <!-- Ҡунаҡ формаһы --> | pattern_la2 = _rangers1920a | pattern_b2 = _rangers1920a | pattern_ra2 = _rangers1920a | pattern_sh2 = _rangers1920a | pattern_so2 = _rangers1920a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 <!-- Резервbr>форма --> | pattern_la3 = _rangers1920t | pattern_b3 = _rangers1920t | pattern_ra3 = _rangers1920t | pattern_sh3 = _rangers1920t | pattern_so3 = _rangers1920t | leftarm3 = FF0000 | body3 = FF0000 | rightarm3 = FF0000 | shorts3 = BB0011 | socks3 = FFFFFF }} '''«Рейнджерс» футбол клубы ''' ({{{lang2|en|sco|Rangers Football Club}}, {{lang-gd|Club Ball-coise Rangers}}) — [[Глазго]] ҡалаһының футбол буйынса Шотландия чемпионатында сығыш яһаусы профессиональ футбол клубы. [[1872]] йылда нигеҙләнгән клуб бөгөнгө көндә Шотландияның иң уңышлы професссиональ футбол командаһы булып тора. lnll8kolh29w46qpp7iidkwgzzwysyn 1301963 1301962 2026-08-07T12:18:07Z Makenzis 21282 1301963 wikitext text/x-wiki {{Карточка ФК | название = {{флаг|Шотландия}} Рейнджерс | логотип = | полное название = Rangers Football Club | прозвища = The Gers, The Teddy Bears, The Light Blues | основан = Март [[1872]] | стадион = [[Айброкс]], [[Глазго]], [[Шотландия]] | вместимость = 50 817 | президент = {{флаг|Шотландия}} [[Дейв Кинг]] | ген. директор = | тренер = {{Флаг Англии}} ? | капитан = {{флаг|Шотландия}} [[Ли Уоллес]] | рейтинг = | спонсор = | сайт = [https://rangers.co.uk/ Официаль сайт] | соревнование = [[Футбол буйынса Шотландия чемпионаты]] | сезон = [[Футбол буйынса Шотландия чемпионаты 2025/2026|2025/26]] | место = 3. урын <!-- Төп форма --> | pattern_la1 = _rangers1920h | pattern_b1 = _rangers1920h | pattern_ra1 = _rangers1920h | pattern_sh1 = _rangers1920h | pattern_so1 = _rangers1819h | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 000000 <!-- Ҡунаҡ формаһы --> | pattern_la2 = _rangers1920a | pattern_b2 = _rangers1920a | pattern_ra2 = _rangers1920a | pattern_sh2 = _rangers1920a | pattern_so2 = _rangers1920a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 <!-- Резервbr>форма --> | pattern_la3 = _rangers1920t | pattern_b3 = _rangers1920t | pattern_ra3 = _rangers1920t | pattern_sh3 = _rangers1920t | pattern_so3 = _rangers1920t | leftarm3 = FF0000 | body3 = FF0000 | rightarm3 = FF0000 | shorts3 = BB0011 | socks3 = FFFFFF }} '''«Рейнджерс» футбол клубы ''' ({{{lang2|en|sco|Rangers Football Club}}, {{lang-gd|Club Ball-coise Rangers}}) — [[Глазго]] ҡалаһының футбол буйынса Шотландия чемпионатында сығыш яһаусы профессиональ футбол клубы. [[1872]] йылда нигеҙләнгән клуб бөгөнгө көндә Шотландияның иң уңышлы професссиональ футбол командаһы булып тора. 6lx01kjng4bneh9381iso0rhzyk1aqf 0 143124 1301974 1256423 2026-08-07T15:13:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301974 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Мәүлитов}} {{Ук}} '''Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы''' ([[16 октябрь]] [[1979 йыл]]) — спортсы. [[Ауыр атлетика]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). == Биографияһы == Регина Салауат ҡыҙы Мәүлитова 1979 йылдың 16 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. [[2001 йыл]]да Урал физик культура академияһын тамамлай. Спорт менән 15-се Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә шөғөлләнә (тренеры [[Вагин Владимир Геннадьевич|В. Г. Вагин]]). [[1995 йыл]]да Рәсәй йыйылма командаһына инә. 53 кг тиклемге ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай. Әлеге ваҡытта Өфөлә «Аврора» фитнес үҙәгендә инструктор булып эшләй. == Ҡаҙаныштары == * Рәсәй чемпионы һәм Рәсәй кубогы эйәһе (2003); * Рәсәй чемпионатының (1995, 2000, 2002, 2006) һәм Рәсәй Кубогының (2002, 2004) көмөш призеры; * Рәсәй чемпионатының ике төр ярышта бронза призеры (2001, 2004, 2007-08); * Ырғымда һәм күтәреүҙә Рәсәй Кубогының еңеүсеһе (2003; 2004) һәм бронза призеры (2004-06); * Үҫмер спортсылар араһында Рәсәй чемпионы (1995, 1997); * 53 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһындағы ҡатын-ҡыҙҙар араһында ырғымда һәм ике төр ярышта Рәсәй рекордсыһы (2003)<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Mavlyutova_Regina_Salavatovna/t/8245 Мавлютова Регина Салаватовна]</ref><ref>[http://www.aksport.ru/old/2005/n0508/058-level.php?text=s19 Мужчины ворочали «железо», а женщины били рекорды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129070202/http://www.aksport.ru/old/2005/n0508/058-level.php?text=s19 |date=2014-11-29 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8675-m-litova-regina-salauat-y-y}} {{V|4|12|2018}} [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан спортсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]] mx4os8iewcyruie46io1l03dksqtx1i 0 144900 1301970 1286558 2026-08-07T14:23:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301970 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Мәрсин''' ({{lang-tr|Mersin}}) —  [[Төркиә]]нең көньяҡ-көнсығыш яр буйында (Мәрсин ҡултығы) урынлашҡан [[ҡала]], халҡы  яҡынса  850 000&nbsp;кеше<ref>[http://tuikrapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnks=&report=turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=33&p_kod=1&desformat=html&ENVID=adnksEnv Институт статистики Турции от 7.12.2008]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-tr}}(тур.)</ref>. [[Мәрсин (провинция)|Мәрсин]] [[Төркиәнең административ бүленеше|ил]]енең (провинцияһының) административ үҙәге.  Ҡала яр буйҙарындағы пальмалы бульварҙары,  парктары, заманса отелдәре, сауҙа үҙәктәре һәм ирекле сауҙа зонаһы менән билдәле.    == Тарихы == Беҙҙең эраға тиклем 7 меңенсе йылдарҙа уҡ бында кешеләр төйәкләнә башлаған. Йүмүктепе ({{lang-tr|Yümüktepe}}) ҡалҡыулығында  [[Археология|археологик]] ҡаҙыныуҙар үткәргәндә  инглиз археологы Джон Гарстанг  23  ҡатлам барлығын асыҡлай, иң төпкөлдәгеһе беҙҙең эраға тиклем 6300 йылдарға ҡарай.  Ҡала нығытмалары беҙҙең эраға тиклем  4500 йылда төҙөлгән, ләкин төп төҙөлөш  беҙҙең эраға тиклем 3200 һәм 1200 йылдар араһына тап килә. Ҡаланы күп [[Антик|антик]] авторҙар телгә ала. [[Боронғо Греция]] осоронда ул Зефирион ({{lang-grc|Ζεφύριον}}) тип аталған. Боронғо грек географы Страбон баш ҡалаһы Тарсус (<span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Ταρσός</span>) булған  Киликия өлкәһен телгә ала, ә Мәрсин порты  Киликияның «төп ҡапҡаһы» була.   [[Константинополь]] сәскә атҡас, сауҙа шул яҡҡа күсә, Мәрсин иһә әһәмиәтен юғалта. Ҡаланың атамаһы латинлаша (Зефириум), һуңыраҡ ул император Адриан хөрмәтенә Адрианополис тигән атама ала. [[Урта быуаттар]]ҙа ҡалала башлыса әрмәндәр йәшәй, һәм ул  Киликия [[Әрмәнстан]]ы составына  инә. Әрмәндәр ҡаланы «Зепьюр» тип йөрөтә. Йүмүктепелә табылған  [[ҡылыс]]<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3088812&cid=2161 Русские в Анталье: на юге Турции археологи нашли 1000-летний варяжский меч], 27 ноября 2018</ref> эргәһендә  Константин X Дука менән Евдокияның баҡыр тәңкәләре лә була (1059—1067). Урта быуаттар ҡылысы [[Норвегия]] археологы Ян Петерсен типологияһы буйынса H төркөмөнә ҡарай<ref>Fedir Androshchuk (Фёдор Андрощук) [https://www.academia.edu/26862387/A_Viking_sword-bearing_resident_of_southern_Asia_Minor A Viking sword-bearing resident of southern Asia Minor]</ref>. [[1909 йыл]]да Төркиә тотош Киликияла, шул иҫәптән Мәрсиндә лә, этник таҙартыу үткәреп, [[Христианлыҡ|христиан]]дарҙы ҡыра. Был ваҡиға  «Киликия һуйышы» тигән атама менән тарихта ҡала. Парламент  комиссияһына ваҡиғаны тикшерергә ҡушыла, уның ағзаһы Акоп Бабигян хәбәр итеүенсә,  21 000 кеше үлтерелгән, улар араһында 19 479 әрмән, 850 [[Сүриә|сүриә]], 422 халдей һәм 250 грек була<ref name="The Armenian People from Ancient to Modern Times. 230-233">{{Книга:Richard G. Hovannisian:The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=2|pages=230—233}}</ref><ref name="Bloxham 60-62">{{книга|автор=Bloxham D.|заглавие=The great game of genocide : imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians|место=Oxford|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2005|pages=60—62|isbn=0199273561}}</ref>. 1909 йылғы һуйыштан һуң  Мәрсингә бик күп [[мосолман]] күсенә, уларға үлтерелгән христиандарҙың торлағын бирәләр. Христиандар һаны бик ныҡ кәмей,  [[1912 йыл]]да әрмәндәр ҡала халҡының 21 процентын ғына тәшкил итә. Улар 1915—1921 йылдарҙағы геноцид осоронда ҡырып бөтөрөлә<ref name="autogenerated1">[http://anitour.am/ru/destinations.php?mersin О депортации армян из гор. Мерсина]</ref>. == Административ-территориаль бүленеше == Мәрсин ҡалаһы дүрт районға бүленә: * Аҡдениз * Мәзитли * Торослар * Енишеһир == Транспорты == Мәрсингә яҡын  аэропорт — халыҡ-ара Адана аэропорты (69&nbsp;км). Тарсус ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 45 километрҙа яңы Чукурова ({{lang-tr|Çukurova Bölgesel Havaalanı}}Çukurova Bölgesel Havaalanı)<ref>[http://www.tarsus.gov.tr/default_B1.aspx?content=1037 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101123735/http://www.tarsus.gov.tr/default_B1.aspx?content=1037 |date=2011-11-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101123735/http://www.tarsus.gov.tr/default_B1.aspx?content=1037 |date=2011-11-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101123735/http://www.tarsus.gov.tr/default_B1.aspx?content=1037 |date=2011-11-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101123735/http://www.tarsus.gov.tr/default_B1.aspx?content=1037 |date=2011-11-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101123735/http://www.tarsus.gov.tr/default_B1.aspx?content=1037 |date=2011-11-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101123735/http://www.tarsus.gov.tr/default_B1.aspx?content=1037 |date=2011-11-01 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101123735/http://www.tarsus.gov.tr/default_B1.aspx?content=1037 |date=2011-11-01 }} Tarsus Kaymakamlığı Hoşgeldiniz{{ref-tr}}(тур.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101123735/http://www.tarsus.gov.tr/default_B1.aspx?content=1037 |date=2011-11-01 }}</ref> аэропорты төҙөлә. Чукурова аэропортын асҡас, Мәрсин менән ышаныслы аэробәйләнеш урынлаштырыласаҡ һәм Төркиәнең был төбәгенә килеүсе туристар һаны ла артасаҡ.    Мәрсин менән күрше территориялар араһында  тимер юл һәм  автомобиль юлы бәйләнеше һәйбәт үҫешкән. Тимер юл  1866 йылда төҙөлә һәм башлыса портҡа мамыҡ ташыу өсөн хеҙмәт итә  ([[АҠШ]]-та көньяҡ менән төньяҡ штаттар араһында граждандар һуғышы барғанда һәм Көньяҡ блокадала ҡалғанда, Мәрсин мамығы ҙур әһәмиәт ала). Тиҙ йөрөшлө автомагистралдәр  Мәрсинде Төркиәнең бөтә провинциялары менән бәйләй.   Мәрсин [[Төркиә]]нең  мөһим порттарының береһе һанала  (Мәрсин порты — {{lang-tr|Mersin Limani}}) — 23-тән ашыу пирс һәм  786 000&nbsp;м² майҙанлы порт хасил итә, уның үткәреү һәләте —  3800&nbsp;судно. [[Мәрсин порты]]  100-ҙән ашыу халыҡ-ара порт менән бәйләнеш тәьмин итә.   == Иҡтисады == [[Файл:126_Mersin.07.2006_resize.JPG|мини|Mertim Tower ]] Ҡалала [[балыҡсылыҡ]],   [[нефть]], цемент, аҙыҡ-түлек һәм туҡыу сәнәғәте  алға киткән. Мәрсин төбәгендәге ҙур порт ҡаланың иҡтисади үҫеше өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Мәрсин ҡалаһы  курортлы ҡалаға әүерелгән, ә бер нисә йыл элек кенә унда сит ил туристарын осратыу мөмкин дә булмай. Хәҙер иһә [[туризм]] ҡалаға ла, төбәкә кә табыш килтергән тармаҡ булып тора.    Ир-аттарҙың — 60 проценты, ҡатын-ҡыҙҙарҙың  16 проценты эшле,  балаларҙың үлем күрһәткесе  — 0,48 процент. [[2018 йыл]]да ҡаланан 310 километрҙа [[Рәсәй]] менән берлектә  Аҡҡую атом электр станцияһы төҙөлөшө башланған.  Ул Төркиәне һәм күрше илдәрҙе электр менән тәьмин итеү өсөн хеҙмәт итәсәк<ref>https://www.rbc.ru/economics/03/04/2018/5ac387ee9a79472a4f288a66</ref>. АЭС-ты 2023 йыл файҙаланыуға тапшырыу планлаштырылған<ref>https://ria.ru/atomtec/20161205/1482857631.html</ref>. == Мәҙәниәте == Мәрсиндә  университет (Mersin Üniversitesi) эшләй, ул 1992 йылдың 3 июлендә нигеҙләнгән,  11 факультеттан тора, уларҙа бөтәһе 100-ҙән ашыу профессор эшләй һәм 18 мең студент уҡый.  Ҡалала шулай уҡ [[Анкара]] университетының океанография факультеты эшләй.  2013 йылдың июнендә  Мәрсиндә [[Урта диңгеҙ]] уйындары үтә.  Сараның рәсми сайты — [https://web.archive.org/web/20131223142900/http://www.mersin2013.gov.tr/ www.mersin2013.gov.tr]. == Иҫтәлекле урындары == * Ҡаланың көнбайыш ситендә хет ҡәлғәһенең харабалары  бар  (беҙҙең эраға тиклем XIII—XIV быуаттар) * Мәрсиндән 11 километр көньяҡ-көнбайышта Соли тигән антик ҡаланың ({{lang-grc|Σόλοι}}, {{lang-la|Soli}}) харабалары бар. Был ҡала  Помпейополь ({{lang-grc|Πομπηϊούπολις}}, {{lang-la|Pompeiopolis}}) тигән атама ла йөрөткән,  ул, хеттар дәүерендә төҙөлөп,  528 йылда ер тетрәү һөҙөмтәһендә емерелгән. Театр, гавань колонналары һаҡланып ҡалған. * Тарсус, Мәрсин провинцияһындағы иң ҙур ҡалаларҙың береһе, — [[апостол Павел]] тыуған урын.   * Мәрсин провинцияһы йәнә шуның  менән билдәле:  Марк Антоний Мәрсин менән [[Аланья]] араһындағы ерҙәрҙе туй бүләге итеп [[Клеопатра VII|Клеопатраға]] тапшыра.  * Mertim (сокр. от Mersin Ticaret Merkezi — «Мәрсин сауҙа үҙәге») — ҡалалағы иң бейек бина һәм Төркиәләге иң бейек биналарҙың береһе   (177&nbsp;м). Илле ике ҡатлы бина [[1987 йыл]]да төҙөлә. * Эски мәсет (Eski) — [[Ғосман империяһы|Ғосман]] дәүерендәге архитектураның мөһим ҡомартҡыһы (1870), бер нисә тапҡыр реставрациялана.  * [[Боронғо Рим|Рим]]  термалары нәзәкәтле   мозаика менән биҙәлгән. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Мәрсин порты]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://antalyatoday.ru/news/antalya-1260.html АЭС в Аккую будет абсолютно безопасной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208111314/http://antalyatoday.ru/news/antalya-1260.html |date=2019-02-08 }} * [http://www.atominfo.ru/news5/e0703.htm Турецкая АЭС выдержит девятибалльное землетрясение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718071826/http://www.atominfo.ru/news5/e0703.htm |date=2021-07-18 }} * [http://www.turkishclass.com Turkish Language Class] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813002904/http://www.turkishclass.com/ |date=2007-08-13 }} * [http://www.krugosvet.ru Энциклопедия «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813200639/http://www.krugosvet.ru/ |date=2009-08-13 }} * [http://www.rubricon.com Рубрикон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414170258/http://www.rubricon.com/ |date=2006-04-14 }} == Һылтанмалар == * [http://www.mersin.gov.tr Официальный сайт города Мерсин] * [http://mersin.edu.tr/ Университет Мерсин] * [http://www.anatolia.luwo.be/index.htm?Mersin.htm&1 Фотографии современного города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026124319/http://www.anatolia.luwo.be/index.htm?Mersin.htm&1 |date=2020-10-26 }} [[Категория:Төркиә ҡалалары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] oph13n9uj3huodz1mhweudihpwcogt9 0 145828 1302007 1297105 2026-08-07T21:26:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302007 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Перуджа''' ({{Lang-it|Perugia}}, {{Lang-la|Perusia}}) — [[Италия|Италияның Умбрия]] төбәгендәге тарихи баш ҡалаһы. Шул уҡ исемдәге провинцияның административ үҙәге. Ҡала бер нисә убала һуҙылып ята, унан Тибр йылғаһы үҙәненең һәм Тразимен күленең бик матур күренештәрен күрергә мөмкин. == Тарих == Ҡалаға нигеҙҙе һалыусылар умбрҙар була. Беренсе тапҡыр барлыҡҡа килеүе тарих биттәрендә 12 союздаш Этрурия ҡалаларының береһе булараҡ ҡалған. Б. э. тиклемге 310 йылда — римдең '''Перузия колонияһы'''. Б. э. т. 41-40 йылдарҙағы перузин һуғышы ваҡытында, [[Октавиан Август|Октавиан]] һәм Марк Антоний һуғышҡан саҡта, ҡала яндырыла. 592 йылда лангобард кенәзлегенең үҙәге була. [[Урта быуаттар|Урта быуаттарҙа]] Перуджа бик күп һуғыштарҙы үткәрә. Формаль ирекле булған ҡала папа яҡлы була (ҡарағыҙ гвельфтар). XIII быуат барышында папалар был ҡаланың стеналары артында үҙҙәренә ҡотолоу тапҡан; бында биш конклав үтә. [[Яңырыу|Ренессанс]] дәүерендә ҡала рәссамдары менән дан тота, улар араһында Перуджино һәм [[Рафаэль Санти]] була. 1540 йылда Пьерлуиджи Фарнезе Бальониҙағы хакимды еңә, артабан ҡала Папа өлкәһенә инә. [[1797 йыл]]дың февралендә француздар ҡыҫҡа ғына ваҡыт Перуджаны Тиберий республикаһының баш ҡалаһы итәләр. XIX быуатта ҡала бер нисә тапҡыр ер тетрәүҙән зыян күргән. Ҡаланың ҡурсалаусыһы итеп Перуджанан изге Констанция, Геркулафл ({{Lang-it|Ercolano di Perugia}}) һәм Лаврентий һанала. == Иҫтәлекле урындары == Ҡала үҙәге майҙаны булып 4 ноябрҙән алып Маджоре фонтаны тора (1275-78), ул төрлө мифологик темаларға рельефлап биҙәлгән. Майҙанға урта быуат ратушаһы ал яғы менән сығып тора (1293-97), хәҙер ул сәнғәт музейы өсөн яраҡлаштырылған, шулай уҡ изге Лаврентий соборы (1345—1430) бар, бында Дева Марияның никахлашҡан балдағы һаҡлана. Ҡала боронғо ҡорамдарға бик бай ҡала, ундағы сиркәүҙәр: * Сан-Анджело сиркәүе (барып тоташа V—VI бб.) — иң боронғо ғибәҙәтхананан килтерелгән колонналар менән биҙәлгән түңәрәк формала төҙөлгән ҡорам. * Сан-Доменико сиркәүе (1305 йылда төҙөлгән, 1632 йылда яңыртылған) унда Бенедикт XI папаның ҡупшы кәшәнәһе тора. * Сан-Пьетро сиркәүе. * Сан-Северо капеллаһы — уның фрескаларын Рафаэль һәм Перуджино сиратлап эшләгән. * Сан-Бевиньяте сиркәүе (1250 тирәһе) — ҡаты бәғерле тамплиерҙар ҡорамы. * Колледжо-дель-Камбио (1452-57) Перуджиноның һәм уның уҡыусыларының монументаль фрескалары. Перуджа — донъяла иң бәләкәй бер ҡала, унда метро бар. Перуджиҙың миниметроһы [[2008 йыл]]дың ғинуарында төҙөлгән һәм уның бар оҙонлоғо 4 км тәшкил итә<gallery perrow="5"> Файл:Perugia - chiesa di San Bevignate - facciata - 02.jpg|Тамплиерҙар ҡорамы Файл:Fontana Maggiore Perugia.jpg|Маджоре фонтаны (1278) Файл:Perugia 023.JPG|Нотариустар йыйылышы өсөн урта быуат йыйылыштар залы Файл:Perugia 095.JPG|Сан-Бернардино сиркәүе Файл:Perugia Università degli stranieri.jpg|Галленганың барокко палаццоһы </gallery> == Туғанлашҡан ҡалалары == * {{Флаг США|20px}} Гранд-Рапидс ([[Английский язык|англ.]] <span lang="en" style="font-style:italic;">Grand Rapids</span>), шт. Мичиган, [[Америка Ҡушма Штаттары|США]] * {{Флаг Словакии|20px}} [[Братислава]] ({{Lang-sk|Bratislava}}), [[Словакия]] * {{Флаг Германии|20px}} Потсдам ({{Lang-de|Potsdam}}), [[Германия]] * {{Флаг США|20px}} [[Сиэтл]] ([[Английский язык|англ.]] <span lang="en" style="font-style:italic;">Seattle</span>), [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]], [[Америка Ҡушма Штаттары|США]] * {{Флаг Германии|20px}} Тюбинген ({{Lang-de|Tübingen}}), [[Германия]] * {{Флаг Франции|20px}} Экс-ан-Прованс ({{Lang-fr|Aix-en-Provence}}), [[Франция]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://prehome.comune.perugia.it/ Официальный сайт Перуджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630155818/http://prehome.comune.perugia.it/ |date=2018-06-30 }}{{ref-it}} * [http://turismo.comune.perugia.it/ Туризм и культура Перуджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723003652/http://turismo.comune.perugia.it/ |date=2018-07-23 }}{{ref-it}}{{ref-en}}{{ref-zh}}{{ref-ru}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Италия ҡалалары]] 5akx606ih2md298lyq67sn1vmiimvbv 0 153989 1302030 1107741 2026-08-08T04:05:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302030 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәхмәтуллин Шамил Сәйет улы''' ([[7 сентябрь]] [[1920 йыл]] — [[1 октябрь]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, кавалерия дивизияһының артиллерия-миномёт полкы командиры, гвардия капитаны. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). == Биографияһы == Шамил Сәйет улы Рәхмәтулин 1920 йылдың 7 сентябрендә [[Томск]] ҡалаһында тыуған. Урта мәктәптең 10 класын тамамлай. [[1939 йыл]]дың авгусында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. [[1941 йыл]]да 1-се Мәскәү артиллерия училищеһын тамамлай. Шул уҡ йылдан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша<ref name="wh">{{Warheroes|id=4469}}</ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?first_name=%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&last_name=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210617225928/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?first_name=%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C&middle_name=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&last_name=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD |date=2021-06-17 }}</ref>. 1943 йылдың сентябренән гвардия капитаны Шамил Рәхмәтулин — Үҙәк фронттың 61-се армияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы 14-се гвардия кавалерия дивизияһы 146-сы гвардия артиллерия-миномёт полкы командиры. Днепр өсөн һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. 1943 йылдың [[30 сентябрь|30 сентябрендә]] Рәхмәтулин полкы [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|Белорус ССР-ы]] [[Гомель өлкәһе]] Лоев ҡасабаһы эргәһендә [[Днепр]] йылғаһы аша сығып, уның көнбайыш ярында плацдарм яулай, немецтарҙың бик күп контратакаларын кире ҡаға. 1943 йылдың [[1 октябрь|1 октябрендә]] бер алышта Шамил Рәхмәтулин батырҙарса һәләк булған. [[Чернигов]] паркында Валдағы туғандаш ҡәберлегендә ерләнгән<ref name="wh">{{Warheroes|id=4469}}</ref>. [[СССР Юғары Советы]] Президиумының 1944 йылдың 9 февраль Указы менән «командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» гвардия капитаны Шамил Рәхмәтулин үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була.<ref>[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_011.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза офицерскому и сержантскому составу артиллерии Красной Армии» от 9 февраля 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 24 февраля (№ 11 (271)). — С. 1</ref> Яугир шулай уҡ [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]]<ref name="wh">{{Warheroes|id=4469}}</ref> ордендары менән бүләкләнә. [[Ҡазан]] һәм Чернигов ҡалаларында урам һәм тыҡрыҡ Шамил Рәхмәтулиндың исемен йөрөтә<ref name="wh">{{Warheroes|id=4469}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Книга:Герои Советского Союза|2}} * Ахмадиев Т. Х. Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999. * Герои Советского Союза — наши земляки. Книга 2. Казань, 1984. * Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005. * Ханин Л. Герои Советского Союза — сыны Татарии. Казань, 1969. [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]] [[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Лоев районында вафат булғандар]] [[Категория:1943 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1920 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] oq6akfu3d6nhjx9wu8akwngrtv0v5iu 0 154432 1302065 1286762 2026-08-08T08:14:13Z Баныу 28584 1302065 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вики-өләсәйҙәр''' ({{lang-ru|Вики-бабушки}}) — Викимедиа проекттары үҫеше менән ҡыҙыҡһынған, төрлө телдәрҙә эшләгән ҡатнашыусылар төркөмө. [[Башҡорт Википедияһы]]нда эшләгән оло йәштәге ҡатын-ҡыҙҙар миҫалында, оло йәштәге кешеләрҙе вики-проекттарға йәлеп итеүҙе маҡсат итеп ҡуйған төркөм. == Тарихы == 2015 йылда әүҙем википедиясы, йәмәғәт эшмәкәре [[Гүзәл Ситдиҡова]] «Бәйләнештә» социаль селтәрендәге «Башҡорт ҡатын-ҡыҙы» төркөмөндә башҡорт википедияһы өсөн мәҡәләләр яҙырға саҡырҙы. «Рөстәм менән Зөфәргә Башҡорт Википедияһын төҙөргә ярҙам итегеҙ» тип ул яҙып сыҡты. Ул саҡта проектҡа буш ваҡыты булған пенсия йәшендәге кешеләр ҡушылды. Һуңыраҡ уларҙы вики-өләсәйҙәр тип атанылар. Вики-өләсәйҙәр тип атау идеяһы [[2016 йыл]]да [[Ижевск]]иҙа үткән Вики-Урал төбәк семинарына юлланғанда тыуҙы. [[Удмурт Республикаһы]]ның Евровидениела сығыш яһап, донъяны шаулатҡан «[[Буран ауылы өләсәйҙәре]]» өлгөһөндә оло йәштәгеләрҙең [[Интернет]] киңлегендә лә үҙен таба алыуын раҫлауҙы маҡсат итеп ҡуя. Төп составын «Бәйләнештә» социаль селтәренең «Башҡорт ҡатын-ҡыҙы» төркөмөнә ингән гүзәл заттар тәшкил итә<ref>[http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/24122-bashorttar-ala.html Башҡорттар, АЛҒА!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703101410/http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/24122-bashorttar-ala.html |date=2019-07-03 }}</ref>. [[2016 йыл]]да [[Санкт-Петербург]]та үткән халыҡ-ара конференцияла башҡа тел бүлектәре ирекмәндәре һорауы буйынса вики-өләсәйҙәр тураһында мәғлүмәт киң аудиторияға сығарыла<ref>[http://bash.bashgazet.ru/bashkir/24401-yrgn-tash-shymara.html Йөрөгән таш шымара…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210718163644/http://bash.bashgazet.ru/bashkir/24401-yrgn-tash-shymara.html |date=2021-07-18 }}</ref>. [[2016 йыл]]да Украин Википедияһының халыҡ-ара конференцияһында вики-өләсәйҙәр менән {{u|Мухамадеева}} таныштыра. [[2017 йыл]]да [[Берлин]]да үткән конференцияла Башҡорт Википедияһы ирекмәне {{u|З. ӘЙЛЕ}} һәм украин википедисы, Башҡорт юзер-төркөмөн ойоштороуҙа ҙур ярҙам күрһәтеүсе {{u|visem}} «вики-өләсәйҙәр» тураһында презентация менән сығыш яһап, уларҙы донъяның вики-ирекмәндәренә таныта<ref>[http://bash.bashgazet.ru/bashkir/26185-berlindy-la-aldy-be.html Берлинды ла алдыҡ беҙ…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703143717/http://bash.bashgazet.ru/bashkir/26185-berlindy-la-aldy-be.html |date=2019-07-03 }}</ref>. [[2017 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә үткән халыҡ-ара конференцияла Башҡортостандан ҙур делегация, шул иҫәптән 6 вики-өләсәй ҡатнашып, махсус секцияла үҙҙәренең эшмәкәрлеге менән таныштыра<ref>[https://kazanfirst.ru/articles/455082 Татарский раздел «Википедии»: споры вокруг «России» и всемирная слава башкирских бабушек]</ref>. [[2018 йыл]]да [[Кейптаун]]да үткән Викимания сараһында ҡатнашыусыларҙы Рәсәй телдәре бүлектәре ирекмәндәре, шул иҫәптән вики-өләсәйҙәр исеменән Банат Вәлиева-Яубаҫарова сәләмләй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nCPv5Fq74A0 Кейптаунда үткән Викимания-2018 конференцияһында ҡатнашыусыларҙы сәләмләү]</ref>. [[2019 йыл]]да [[Швеция]]ның баш ҡалаһы [[Стокгольм]]да үткән Викиманияны ябыу тантанаһында Викимедиа Фондының башҡарма директоры Кэтрин Маэр: «Бигерәк тә миң башҡорт өләсәйҙәренең — оло йәштәге, Рәсәйҙең Башҡортостан тип аталған төбәгенәдәге ауыл райондарынан булған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлгөһө оҡшай. Улар 2016 йылдан ContentTranslation ҡоралы ярҙамында рус теленән башҡортсаға мәҡәләләр тәржемә итә һәм бөгөн башҡорт бүлеге ошондай тәржемәләр буйынса донъяның алдынғы 20 бүлеге иҫәбенә инә. Әйҙәгеҙ, өләсәйҙәрҙе билдәләп китәйек!» — тип белдерҙе. [[2019 йыл]]дың 28-29 сентябрендә Мәскәүҙә үткән халыҡ-ара конференцияла Рәшиҙә Ғизәтуллина ҡатнашып, Бөрйән вики-клубының муниципаль властар менән хеҙмәттәшлеге, Әделмәмбәт мәктәбендә ойошторолған уҡыусыларҙың вики-клубы эшмәкәрлеге менән таныштырҙы. [[2019 йыл]]дың 11-13 октябрендә [[Сербия]]ның баш ҡалаһы [[Белград]]та үткән Үҙәк һәм Көнсығыш Европа викимедистарының халыҡ-ара конференцияһында ҡатнашып, [[Гүзәл Ситдиҡова]] вики-өләсәйҙәр төркөмө эшмәкәрлеге, ирекмәндәрҙе википедияға социаль селтәрҙәр аша йәлеп итеү ысулы менән таныштырҙы<ref>[http://www.bashinform.ru/news/1366529-v-serbii-prezentovali-dvizhenie-vikibabushki-iz-bashkortostana/ В Сербии презентовали движение «Викибабушки» из Башкортостана]</ref>. == Ҡатнашыусылар == Төркөмдөң иң тәжрибәле, ҙур стажлы ҡатнашыусыһы — [[Гүзәл Ситдиҡова]]. Шулай уҡ оҙаҡ йылдар матбуғат ситемаһында эшләгән [[Әлфиә Аҡбутина]] ла тәржемә өлкәһендә иң оҫталарҙың береһе. Иң оло ирекмән — Банат Вәлиева-Яубаҫарова. Уға 2018 йылда 70 йәш тулды. [[Бөрйән районы]] википедистары — [[Ҡатнашыусы:Һәҙиә|Көнһылыу Ҡотлобаева]], [[Ҡатнашыусы:Рәшиҙә Ғизәтуллина|Рәшиҙә Ғизәтуллина]], [[Ҡатнашыусы:Юлдашева Луиза|Луиза Юлдашева]], [[Ҡатнашыусы:Таңһылыу|Таңһылыу Ҡыуандыҡова]] иң беренсе булып ололар араһында ла, мәктәп уҡыусылары араһында ла вики-клуб төҙөүселәр. [[Белорет]] ҡалаһынан башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2019» республика конкурсы лауреаты [[Ҡатнашыусы:Сәриә62|Сәриә Ҡаһарманова]], [[Ишембай]] ҡалаһынан [[Ҡатнашыусы:Хаят Йосопова1|Хаят Йосопова]], [[Өфө районы]]нан [[Ҡатнашыусы:Аҡҡашҡа|Миңһылыу Абдуллина]], [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан башҡорт ғәскәрҙәре һәм театр темалары буйынса йөҙөп йөрөп эшләүсе [[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Гөлшат Сөләймәнова]] бөгөн — тәжрибәле ирекмәндәр. == Наградалары == * Мәскәүҙә Милләттәр эше буйынса федераль агентлыҡ менән «Комсомольская правда» гәзите ойошторған һәм өсөнсө тапҡыр үткәрелгән «Ключевое слово» Бөтә Рәсәй конкурсында 713 дәғүәсе араһынан Башҡорт Википедияһының «[[Вики-өләсәйҙәр]]» проекты (авторы — {{u|З. ӘЙЛЕ}}) ете номинация буйынса билдәләнгән 9 еңеүсе араһында «Иң яҡшы социаль инициатива» номинацияһында еңеү яуланы (25 октябрь 2019)<ref>[https://www.kp.ru/daily/27047.7/4112605/ Найдено «Ключевое слово»]</ref>. * Филантропияны үҫтереү хәйриә фонды (БФ «КАФ») «#ЩедрыйВторник-2019 в России» проекты сиктәрендә үткәргән «Щедрая история» конкурсында Вики-өләсәйҙәр тарихы еңеүсе булып, «Изгелек» Мәрхәмәтлек фондына 100 мең һум аҡса күсерҙе<ref>[https://www.givingtuesday.ru/my-giving-story-best #ЩедрыйВторник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716011348/https://www.givingtuesday.ru/my-giving-story-best |date=2021-07-16 }}</ref><ref>[https://proufu.ru/news/society/87799-viki_babushki_bashkirii_podarili_100_tysyach_rubley_bf_izgelek/ «Вики-бабушки» Башкирии подарили 100 тысяч рублей БФ «Изгелек»]</ref>. {{Commonscat|Bashkir wikigrandmothers}} == Галерея == <gallery> 20 май. Вики-осрашыу 01.jpg|Вики-осрашыу Вики семинар. Зәйтүнә апай.jpg|Ижевскиҙа үткән вики-семинарҙа вики-өләсәйҙәр тураһында иң беренсе сығыш Wiki -Yäyläü 2016 Şülgäntaş 08.jpg|Вики-йәйләү Wiki-conf-2017 Moscow First day 17.jpg|Вики-өләсәйҙәр Мәскәүҙә вики-конференцияла 2016.02.20 WikiMeeting Ufa.jpg|Өфөлә вики-семинар Бөрйәндә вики-семинар 01.jpg|Бөрйәндә вики-семинар Moscow Wiki-Conference 2019 (2019-09-29) 15.jpg|Вики-конференция. Мәскәү. 2019 Белград. Участники Викимедиа-2019 из России (Мордовия и Башкортостан).jpg|thumb|Белград. Викимедиа-2019. Эрзә һәм башҡорт ирекмәндәре. File:Выступление Г. Ситдыковой в Белграде . Викимедия-2019.jpg|Белградта Гүзәл һәм Илдус Ситдиҡовтарҙың сығышы </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{refbegin|2}} * [https://web.archive.org/web/20190306194809/http://gosvopros.ru/non-job/antistress/wiki-p/ Как привлечь пенсионеров к написанию энциклопедии? Вики-бабушки шлют привет!] * [https://web.archive.org/web/20190114200026/http://gosvopros.ru/job/qualification/wiki-age/ Зачем и как привлекать пожилых к работе над «Википедией»?] * [https://vk.com/id117113815?z=video117113815_456239139%2Fcba7a99654b001546a%2Fpl_wall_117113815 Кэтрин Маэр сығышы] * [https://www.youtube.com/watch?v=DMLY-ppA1Mw Банат-Валеева Яубасарова] * [https://www.youtube.com/watch?v=DhyXTN_KWgQ Кунсылу Кутлубаева] * [https://www.youtube.com/watch?v=HwzTu3r-i1s Рашида Гизатуллина] * [https://www.youtube.com/watch?v=y3SLjJQTqwM Минсулу Абдуллина] * [https://www.youtube.com/watch?v=oH1Nt-ATJfk Зайтуна Нигаматьянова] * [https://www.youtube.com/watch?v=A8nISWN2Gqs Круглый стол. Рашида Гизатуллина] * [https://www.facebook.com/frhdkazan/videos/10218131782900484/ Homemade live English channel of Russian WikiConference 2019. Day 2 (Sept.29). Round table] * [https://www.idelreal.org/a/29806834.html?fbclid=IwAR3QXKWoHHzItbXdflAs7IUxRvQLnHBcnXgLN7W_oWadWoTZ2zpW01DhM7c Языковой активизм заставил нейронную сеть овладеть башкирским языком] * [https://www.youtube.com/watch?v=fxiO5wZpy40&feature=youtu.be Гүзәл Ситдиҡованың Белградтағы сығышын 6:22:40 минуттан ҡарарға] {{refend}} {{Двуязычность|ru=Проект:Двуязычность/ Вики-бабушки}} [[Категория:Википедия:Башҡорт Википедияһы]] [[Категория:Вики-өләсәйҙәр]] [[Категория:Ирекмәнлек]] [[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]] mtq585ttz2dv063kws78kr23b5b7ge6 0 154566 1302022 1177069 2026-08-08T01:34:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302022 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ян Эрнестович Рудзутак''' ({{Lang-lv|Jānis Rudzutaks}}; [[15 август]] [[1887 йыл]] — [[29 июль]] [[1938 йыл]]) — революционер, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] дәүләт, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм профсоюз эшмәкәре. СССР-ҙың 1-7 саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1920—1937), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы(1926—1932), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы (1923—1926, 1934—1937), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу комитеты ағзаһылығына кандидат (1921—1922, 1923—1924), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу комитеты ағзалығына кандидат (1921, 1922—1923), ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары (1923—1924). == Биографияһы == {{Внешнее изображение}} 1887 йылдың 3 (15) авгусында крәҫтиән батрактар Эрнест Рудзутак һәм Эльке ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса латыш. Тыуыу тураһындағы таныҡлыҡта «Jahnis Rudsutaks» тип яҙылған<ref>LVVA. Ф. 235, Оп. 6, Д. 598, Л. 12.</ref>. 14 йәшенә тиклем көтөүсе булып эшләй, 15 йәшенән ер хужаһында — батрак, баҡсасы ярҙамсыһы, йөк ташыусы һәм заводта ҡыҙҙырыусы булып эшләй<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01008915262#?page=70 Картина художника И. И. Бродского «Коллективный вождь ВКП(б)» (за единство партии): биография членов Политбюро ЦК ВКП(б): Н. И. Бухарина, К. Е. Ворошилова, М. И. Калинина, В. М. Молотова, А. И. Рыкова, Я. И. Рудзутака, И. В. Сталина, М. П. Томского. — Ленинград : Издание авт. картины худож. И. И. Бродского, 1927 (Гос. тип. им. Ивана Федорова). — 67, 2 с.; 18 см.]</ref>. Приход мәктәбенең 2 класын тамамлай. 1905 йылдан — РСДРП ағзаһы, большевиктар яҡлы була, 1906 йылдан — РСДРП-ның Рига комитеты ағзаһы. 1907 йылдан Виндава партия ойошмаһын етәкләй, ҡулға алына. 1909 йылда хәрби суды тарафынан 15 йыл каторгаға хөкөм ителә (бәлиғ булмау сәбәпле срогы 10 йылға тиклем ҡыҫҡартыла), [[Рига]] централында һәм Мәскәү төрмәһендә ултыра. Иреккә сығарылғандан һуң, Февраль революцияһы осоронда — Бөтә Рәсәй туҡымасылар профсоюзының үҙәк советы секретары, Мәскәү профсоюздар Советы Президиумы ағзаһы. Бөйөк Октябрь социалистик революцияһынан һуң Рудзутак В. И. Лениндың ярҙамсыларының береһе була. 1921 йылда Рудзутак Ленин тәҡдиме буйынса профсоюздар тураһында тезистар әҙерләй, әлеге тезистар троцкистарға ҡаршы көрәш буйынса Ленин платформаһы нигеҙенә инәләр. Бөтә оппозицияларға һәм партияға ҡаршы төркөмдәр менән көрәшеп, Рудзутак һәр ваҡыт партияның генераль курсын әүҙем яҡлай. Ул күп тапҡыр партияның Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана, 17-се съездан һуң Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат итеп һайлана һәм ҡулға алыу алдынан СССР Совнаркомы Рәйесе урынбаҫары булып эшләй. [[Октябрь революцияһы]]нан [[1917 йыл|1917]]—[[1920 йыл]]дарҙа Мәскәү совнархозы рәйесе, ВСНХ Президиумы ағзаһы, Центротекстиль рәйесе, Транспорт эшселәре профсоюзының Үҙәк Комитеты рәйесе ВЦИК-тың Төркөстан комиссияһының һәм РКП(б)-ның төркөстан бюроһы рәйесе , Президиум ағзаһы һәм ВЦСПС-тың генераль секретары. 1921 йылда «Профсоюздар тураһында дискуссиялар»ҙа ҡатнаша, унда ул Л. Д. Троцкийға һәм [[Бухарин Николай Иванович|Н. И. Бухаринға]] ҡаршы [[В. И. Ленин|В. И. Лениндың]] платформаһын яҡлай. [[1922 йыл|1922]]—[[1924 йыл|1924]] — ВКП(б) Үҙәк Комитетының Урта Азия бюроһы секретары. [[1924 йыл|1924]]—[[1930 йыл|1930]] — СССР юлдары наркомы. [[1926 йыл|1926]]—[[1937 йыл|1937]] — Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм СССР-ҙың Хеҙмәт һәм оборона Советы рәйесенең урынбаҫары. [[1931 йыл]]дан — ВКП(б) Үҙәк Контроль Комитеты рәйесе һәм СССР Эшсе-Крәҫтиән инспекцияһы наркомы. 1930 йылдың 1 ғинуарынан [[И. В. Сталин]] Я. Э. Рудзутакка СССР НКПС наркомы вазифаһын бушатырға һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм СССР-ҙың Хеҙмәт һәм оборона Советы рәйесенең урынбаҫары булып ҡалырға тәҡдим итә<ref>[http://sovdoc.rusarchives.ru/#showunit&id=41194 РГАСПИ. Ф. 558. Оп. 11. Д. 152. Л. 8-14 Документ 3. Записки Сталина И. В. Рудзутаку Я. Э.- 01.01.1930]</ref> [[1937 йыл]]дың [[25 май]]ында Рудзутак СССР НКВД-һы тарафынан советтарға ҡаршы милләтсел латыш ойошмаһын етәкләүҙә, ҡоротҡослоҡ менән шөғөлләнеүҙә һәм сит ил разведкалары шпионы булыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына. Хәрби Коллегия ултырышында үҙен ғәйепле тип танымай. сул ултырышы протоколында секретарь Рудзутактың белдереүен яҙып ҡалдырған: {{Цитата башы}}… уның судҡа берҙән-бер үтенесе — ВКП(б) Үҙәк Комитетына НКВД органдарында бер ниндәй ҙә ғәйебе булмаған кешеләрҙе үҙҙәрен ғәйепле итеп танырға мәжбүр итеп, яһалма рәүештә эштәрҙе булдырған әлегә тиклем ҡуптарып сығарылмаған эрен үҙәге барлығын еткереү. Ғәйепләүҙең булыу-булмауын тикшереү үткәрелмәй һәм теге йәки был кешеләрҙең күрһәтмәләренә ҡатнашлығы булмау тураһында бер ниндәй мөмкинлек бирелмәүе тураһында. Тикшереү ысулдары шундай: бер нәмәлә лә ғәйепле булмаған кешеләр, тикшерелеүсенең үҙе тураһында һүҙ ҙә юҡ, үҙ-үҙҙәре өҫтөнән ялған мәғлүмәттәр бирергә мәжбүр ителә. Судтан ошоларҙың барыһы тураһында ВКП(б)-ға яҙырға мөмкинлек биреүҙе үтенә. Шәхсән уның бер ҡасан да беҙҙең партияға ҡаршы бер ниндәй насар уйы булмаған, сөнки ул һәр саҡ бөтә хужалыҡ һәм мәҙәни өлкәләрендә партия үткәргән сәйәсәтте тулыһынса уртаҡлашҡан, тип ышандыра. Тағы ла бер тапҡыр судтан иң ентекле рәүештә уға билдәле булған тикшереү ысулдары хаҡында партия Үҙәк Комитетына еткереү өсөн мөмкинлек биреүҙе һорай.{{Цитата аҙағы|источник=Рудзутак эше, т.1, л. д.}} [[1938 йыл]]дың 29 июлендә атып үлтерелә. [[1955 йыл]]да, ентекле тикшереүҙән һуң, Рудзутактың эше фальсификацияланған һәм ялған мәғлүмәттәр буйынса хөкөм ителгән икәне раҫлана. Рудзутак үлгәндән һуң реабилитациялана һәм партияла тергеҙелә. Серго Микоян, атаһының һүҙҙәренә һылтанып, Ленин [[Сталин]] урынына Рудзутактың кандидатураһын Генераль секретары вазифаһына тәғәйенләү буйынса фекер йөрөтөүе тураһында яҙа<ref>[http://www.vestnik.com/issues/97/0624/win/mikoyan.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604005122/http://www.vestnik.com/issues/97/0624/win/mikoyan.htm |date=2013-06-04 }}.</ref>. Ошо уҡ фекерҙе Ольга Шатуновская яҡлай<ref>[http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pagesf635.html?Key=20744&page=47 Об ушедшем веке. Рассказывает Ольга Шатуновская]</ref><ref>[http://levi.ru/guests/guests.php?id_catalog=28&id_position=364 Следствие ведёт каторжанка (история жизни и дела Ольги Григорьевны Шатуновской)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205175829/http://levi.ru/guests/guests.php?id_catalog=28&id_position=364 |date=2011-02-05 }}</ref>. [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотов]], күп йылдар үткәндән һуң, Рудзутак тураһында ошолай тип яҙа: «Ял итергә яратты. Айырыуса әүҙемлек һәм эшкә һәләтлеге менән айырылманы»..<ref>{{Публикация|книга|автор=Феликс Чуев|заглавие=140 бесед с Молотовым. Второй после Сталина|место=Москва|издательство=Родина|год=2019|страницы=422|страниц=656|isbn=978-5-907149-23-6}}</ref> == Ғаиләһе == [[Мәскәү]]ҙә Дон зыяратында (17-се колумбарий, 21-се секция) Варвара Сергеевна Андреева ҡәбере бар (1907—1959), унда ул —Я. Э. Рудзутактың ҡатыны тип яҙылған<ref>[http://bozaboza.ru/people/andreeva-varvara-sergeevna-1907-1959/ Захоронение В. С. Андреевой]</ref>. == Хәтер == [[Файл:ZnaK_SHUKS_OPS_1931.jpg|мини|204x204пкс|ШУКС выпускнигының түш билдәһе. 1931 йыл. Репрессияланғандан һуң Рудзутактың фамилияһы юйылған.]] • Рудзутактың исемен йөрөттөләр: * Омск паровоздар ремонтлау заводы; * НКПС-тың юлдар һағының Командирҙар составын камиллаштырыу мәктәбе (ШУКС) (1926—1937); * Ленинград Тимер юлы транспорты инженерҙары[1]; * Даугавпилс локомотивтар ремонтлау заводы; * Пассажир пароходы. • «Лива» ({{Lang-lv|Līvi}}) латыш рок-төркөмө йыры «Янис Рудзутак иҫтәлегенә» ({{Lang-lv| Dzelzsgriezējs}}, 1987). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{БРЭ|статья=Рудзутак, Ян Эрнестович|id=3518116|автор=[[Аксютин, Юрий Васильевич|Аксютин Ю. В.]]|том=28|страницы=746|ref=Аксютин}} * ''Кассиль Л.'' Сын латышского батрака // Партия шагает в революцию. — 2-е изд. — М., 1969. * ''Трукан Г. А.'' Я. Рудзутак. — М.: Госполитиздат, 1963.; * Герои Октября. — М., 1967. * Рудзутак Ян Эрнестович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. {{СССР Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы наркомдары}} {{Навигационная полоса |имя = СССР Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы наркомдары |заглавие = СССР Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы халыҡ комиссарҙары |содержание = * [[Куйбышев Валериан Владимирович|В. Куйбышев]]&nbsp;(1923—1926) * [[Серго Орджоникидзе |Г. Орджоникидзе]]&nbsp;(1926—1930) * [[Андреев Андрей Андреевич|А. Андреев]]&nbsp;(1930—1931) * [[Рудзутак Ян Эрнестович|Я. Рудзутак]]&nbsp;(1931—1934) }}<noinclude> [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1938 йылда вафат булғандар]] [[Категория:29 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1887 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 августа тыуғандар]] 9qqyixx5vtkaayeszcnj8bblygddzn3 0 155229 1302073 1273200 2026-08-08T08:46:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302073 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Селиванов Игорь Андреевич''' ([[16 ноябрь]] [[1938 йыл]] — [[13 ноябрь]] [[2012 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор. Металлургия производствоһында автоматлаштырылған системалар өлкәһе белгесе. == Биографияһы == [[1938 йыл]]дың 16 ноябрендә [[Кемерово]] өлкәһенең Анжеро-Судженск ҡалаһында тыуа. === Белеме === [[1961 йыл]]да «Прокат производствоһын автоматлаштырыу» һөнәре буйынса Магнитогорск тау-металлургия институтын (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) тамалай. [[1968 йыл]]да Мәскәү энергетика институтында — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. [[1988 йыл]]да ошо уҡ юғары уҡыу йортонда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1989 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. === Эшмәкәрлеге === МТМИ тамамлағандан һуң, [[1961 йыл]]дан алып, шул уҡ юғары уҡыу йортонда ассистент була, һуңынан «Теоретик һәм дөйөм электротехника» ([[1971 йыл]]) секцияһын етәкләй; [[1976]]—[[2012 йыл]]дарҙа «Дөйөм һәм махсус электромеханика» кафедраһы мөдире ([[1987 йыл]]да кафедра «Электротехника һәм сәнәғәт электроникаһы» итеп үҙгәртелә, хәҙер — «Электроника һәм микроэлектроника кафедраһы»). [[1988 йыл]]дан Игорь Андреевич — энергетика факультеты деканы, [[1990 йыл]]дан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, [[1995]]—[[2005 йыл]]дарҙа беренсе проректор була. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе кәңәшсеһе. Ғалимдың һәм ул етәкләгән ижади төркөмдөң тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре Магнитогорск металлургия комбинаты (ММК) һәм илдең башҡа иң эре металлургия предприятиеларына индерелә. [[1988 йыл]]да ул МТМИ яңы һөнәр белгестәре — «Сәнәғәт электроникаһы» инженерҙарын әҙерләп сығара. [[1996 йыл]]да Селиванов ММК АСУ үҙәге менән МДТУ араһында телекоммуникация сараларын модернизациялау өлкәһендә хеҙмәттәшлек программаһын етәкләй. [[2003 йыл]]да уның етәкселегендә «Электротехник комплекстар һәм системалар» ғилми һөнәре буйынса кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау советы асыла. Уның етәкселегендә 20-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана. Шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — төбәк-ара «Ватан фәнен тергеҙеү өсөн» йәмәғәт хәрәкәтенең Магнитогорск бүлексәһен (МагОтд ДЗВОН), [[Магнитогорск]]<nowiki/>ийҙа Мәғлүмәт йәмғиәтен үҫтереү өсөн хеҙмәттәшлекте (ПРИОРА-Магнит) ойоштороуҙа һәм уларҙың эшендә ҡатнаша<ref>[http://www.za-nauku.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=6573 Магнитогорское научное сообщество понесло тяжелую утрату]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2012 йыл]]дың 13 ноябрендә [[Магнитогорск]] ҡалаһында вафат була<ref name="magmetall">[http://magmetall.ru/contribution/13179.htm Магнитогорское научное сообщество понесло тяжелую утрату]</ref><ref>[http://magnitogorsk.bezformata.com/listnews/igor-andreevich-selivanov/7808212/ Игорь Андреевич Селиванов]</ref>. Ҡаланың һул яҡ ярындағы зыяратта ҡатыны эргәһендә ерләнә<ref>[http://skorbim.com/%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB/%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C_%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_828650.html Селиванов Игорь Андреевич]</ref>. == Ғилми эшмәкәрлеге == 260-тан ашыу фәнни эш, шулай уҡ 35 уйлап табыу таныҡлығы һәм Германияла, Бельгияла, Японияла бирелгән 5 патент авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/1005070 Изобретатель СЕЛИВАНОВ ИГОРЬ АНДРЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112161448/https://patentdb.ru/author/1005070 |date=2019-11-12 }}</ref><ref>[https://findpatent.ru/byauthors/1005070/ Патенты автора СЕЛИВАНОВ ИГОРЬ АНДРЕЕВИЧ]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы. * «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме. Игорь Андреевич Селиванов йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған<ref>[https://wikimapia.org/33576641/ru/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%97%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D0%98-%D0%90-%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 Памятная доска «Здесь жил И. А. Селиванов» (Магнитогорск)]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова] * [http://www.magnitka.org/node/2258 Магнитогорцы увековечили память о земляках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191112160359/http://www.magnitka.org/node/2258 |date=2019-11-12 }} * [https://cyberleninka.ru/article/v/selivanov-igor-andreevich-1938-2012 Памяти учителя] * [https://famous-scientists.ru/10086 Селиванов Игорь Андреевич] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2012 йылда вафат булғандар]] [[Категория:13 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1938 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 ноябрҙә тыуғандар]] ih63byxikd2vua37fhp1kxzp2p6yp2a 0 155288 1302045 1210144 2026-08-08T06:09:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302045 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Салганик Виктор Матвеевич''' ([[25 ғинуар]] [[1942 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор, РФ Сифат проблемалары академияһы академигы<ref name="bezformata">[http://magnitogorsk.bezformata.com/listnews/pochetnij-salganik/2650256/ Почетный Салганик]</ref>. Прокат производствоһының теорияһы, техникаһы һәм технологияһы өлкәһендә алдынғы белгестәрҙең береһе. == Биографияһы == Виктор Матвеевич Салганик 1942 йылдың 25 ғинуарында Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында тыуа. Ата-әсәһе Одессала йәшәгән һәм уҡыған була. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, атаһы фронтҡа китә, әсәһе [[Магнитогорск]]ийға эвакуациялана. === Белеме === Магнитогорскийҙың 8-се мәктәбен отличие менән бөтөп, Магнитогорск тау-металлургия институтына (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) уҡырға инә һәм 1965 йылда уны уңышлы тамамлай. 1971 йылда ошо уҡ юғары уҡыу йортонда аспирантура тамамлап, кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1995 йылда ошонда уҡ докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1996 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. В. М. Салганиктың уҡытыусылары булған техник фәндәр докторҙары, профессорҙар [[Мельцер-Шафран Виктор Владимирович|В.]] [[Мельцер-Шафран Виктор Владимирович|В. Мельцер-Шафран]] һәм [[Бояршинов Михаил Иванович|М.]] [[Бояршинов Михаил Иванович|И. Бояршинов]] була. === Эшмәкәрлеге === 1990—2013 йылдарҙа В. М. Салганик Магнитогорск дәүләт техник университетының технология һәм сифаты факультеты деканы булһа, 1992 йылдан — металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы мөдире лә. Хәҙерге ваҡытта стандартизация, химия һәм биотехнология факультеты деканаты составына инә<ref>[https://www.magtu.ru/component/phocagallery/category/51-dekanat.html?Itemid=2754 Факультет стандартизации, химии и биотехнологии > Деканат]</ref>. 1994 йылда Виктор Матвеевич Нью-Йорк Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. Рәсәй инженер академияһының Көньяҡ Урал бүлексәһе эшмәкәрлегендә ҡатнаша<ref>[https://famous-scientists.ru/10084/ Салганик Виктор Матвеевич]</ref>. Виктор Матвеевич Салганик — юғары сифатлы һөҙөмтәле прокат етештереүҙең һөҙөмтәле процестарының математик моделен һәм техника үҫеше һәм технологиялар фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Уның ғәмәли фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлеге Магнитогорск металлургия комбинатын (ММК) реконструкциялау һәм үҫтереү проблемалары менән бәйле. Эксперт һәм консультант булараҡ ММК-ны үҫтереү мәсьәләләрендә ҡатнаша. В. М. Салганиктың ғилми етәкселегендә ике тиҫтәнән ашыу кандидатлыҡ һәм алты докторлыҡ диссертацияһы яҡлана. Уның уҡыусылары араһында ММК директорҙар советы рәйесе Виктор Рашников та бар<ref name="bezformata"/>. 500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 10 монография, шулай уҡ 50-нән ашыу уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/332053 Изобретатель Салганик Виктор Матвеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113071426/https://patentdb.ru/author/332053 |date=2019-11-13 }}</ref><ref>[https://patentdb.ru/author/937487 Изобретатель САЛГАНИК ВИКТОР МАТВЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113071426/https://patentdb.ru/author/937487 |date=2019-11-13 }}</ref>. == Ҡаҙаныштары == * «Рәсәй федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» (1997) * «Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» (2008) * «Почетлы металлург» (2010) * II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы ватан (2002) * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (2002).<ref name="bezformata"/> * Силәбе өлкәһе губернаторы премияһы лауреаты (2005). * Магнитогорск ҡалаһының почетлы гражданы (2002). * В. М. Салганиктың биографияһы «Бөтә Рәсәй — XXI быуат» энциклопедик һүҙлегенә индерелгән<ref>[http://magnitogorsk.bezformata.com/listnews/iz-sozvezdiya-uchyonih/54334622/ Из созвездия учёных]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова] * [https://www.mr-info.ru/3395-nauka-eto-put-v-buduschee.html НАУКА — ЭТО ПУТЬ В БУДУЩЕЕ] * [http://magmetall.ru/contribution/10855.htm Ученый и музыкант, любитель быстрой езды и анекдотов, почетный горожанин и металлург — Виктор Салганик] * [https://www.magtu.ru/component/phocagallery/239-sotrudniki/detail/1513-salganik_v_m.html Салганик Виктор Матвеевич] * [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Салганик Виктор Матвеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200105194843/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-01-05 }} [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1942 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар]] 4ftcwsbkvu94p7bgcqf5bd8zgp7tw26 0 155831 1302025 1291529 2026-08-08T03:03:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302025 wikitext text/x-wiki {{мөхәррирләү|1=Тутыйғош|2=26 ноябрь 2019}}. {{Ук}} '''Рәсәй флагы''' (''Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы'') — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның, герб һәм гимн менән бер рәттән, рәсми дәүләт символдарының береһе. Өс бер тигеҙ горизонталь һыҙаттан торған дүртмөйөш туҡыма: үргеһе — [[аҡ]], уртаһы — [[күк]] һәм түбәнгеһе — [[Ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл]] төҫтә. Флагтың оҙонлоғо киңлегенә ҡарата 2:3 нисбәтендә. == Тәҡдим ителгән флаг төҫтәре == [[Файл:Flag_of_the_Russia_(Construction).svg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй флагы пропорциялары]] Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы федераль конституцион законы төҫтәрҙең төрҙәрен билдәләмәй. ''Р 51130-98 ГОСТ-ҡа ярашлы'' һәр һыҙаттың төҫө ВЦАМлегпром Атласы (каталогы) йәки Pantone Атласы (каталогы) төҫтәре номерына тап килергә тейеш<ref name="ГОСТ Р 51130-98">[http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=132602 ГОСТ Р 51130-98. Флаг Государственный Российской Федерации. Общие технические условия]. — Введ. 1999-01-01. — М. : Госстандарт России, 1998. — 4 с.</ref>. Ҡайһы бер Рәсәй дәүләт органдары Рәсә дәүләт флагының туҡымаһына заказ биргән осраҡта pantone-ның түбәндәге төҫтәрҙе күрһәтәләр: аҡ (өҫтәмә төҫмөрһөҙ), күк (286С pantone) (solid coated), ҡыҙыл (485С pantone) (solid coated)<ref>[http://gostorgi.ru/2010/91/2010-03-13/91-2745.xml Страница тендера МО РФ от 12 марта 2010 на сайте Госторги.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331204716/http://gostorgi.ru/2010/91/2010-03-13/91-2745.xml |date=2019-03-31 }}</ref>. {| class="wikitable" ! width="150" |Төҫө !Аҡ !Күк !Ҡыҙыл |- align="center" |Pantone |White |286C |485C |- align="center" |RGB |255-255-255 (#ffffff) |0-57-166 (#0039a6)<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=5958 Pantone 286 C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208080027/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=5958 |date=2015-12-08 }}</ref> |213-43-30 (#d52b1e)<ref>[http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=7890 Pantone 485 C] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208082338/http://www.pantone.com/pages/pantone/colorfinder.aspx?c_id=7890 |date=2015-12-08 }}</ref> |- align="center" |HTML |#FFFFFF |#0039A6 |#D52B1E |} Рәсәй Федерацияһы Дәүләт флагы төҫтәре нормалары эталон буйынса ҡуйыла (Р 50577-93 ГОСТ-ына Г ҡушымтаһы). Франция Диңгеҙ флотының Гидрографик һәм океанографик хеҙмәте сығарған милли флагтар альбомында Пантон төҫ моделдәрендә артабанғы төҫмөрҙәр килтерелә<ref>{{Китап|автор=Service Hydrographique et Oceanographique de la Marine.|часть=|заглавие=Альбом национальных флагов|оригинал=Album des pavillons : pavillons et marques distinctives|ссылка=http://www.librairie-maritime.com/article.cfm?art=8186|ответственный=|издание=Edition 2000 - Correction n°5 - 2010|место=Marselle, France|издательство=Librairie Maritime Outremer|год=2010|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}} </ref>: {| class="wikitable" ! width="150" |Төҫө ! style="background-color:white;width:150px" |Аҡ ! style="background-color:#0051BA;width:150px" |<font color="#ffffff">Күк</font> ! style="background-color:#D52B1E;width:150px" |<font color="#ffffff">Ҡыҙыл</font> |- align="center" |Pantone |White |293C |485C |} == Рәсәй флагы тарихы == «Дәүләт хәрби байраҡ төҫө боронғо әләмдәрҙә, хоругвь-штандарттарҙа һәм дәүләт грамоталарындағы мисәттәрҙә һәм гербтарҙа күҙәтелә»<ref name="Самоквасов">''[[Самоквасов, Дмитрий Яковлевич|Самоквасов Д. Я.]]'' [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003772750#?page=3 К вопросу о государственных цветах древней России] — М.: тип. Саблина, 1910. — 16 с.</ref>. Урыҫ археологы һәм тарихсыһы Дмитрий Самоквасов, урыҫ дәүләт төҫө мәсьәләһе тураһында тикшеренеүҙәр нигеҙендә, монгол ханы хакимлығы ваҡытында урыҫ бөйөк кенәз грамоталары ҡара төҫтә булған, шулай уҡ ҡара төҫтә Мәскәү бөйөк кенәзлегенең хәрби әләме лә булған, шул уҡ ваҡытта баҫҡынсы юғары хакимдарының хан грамота-ярлыҡтары ал төҫтә булған, тип раҫлай. Орда менән мөнәсәбәттәр юҡҡа сыҡҡандан һәм Иван III Васильевич осоронда хакимлыҡ Мәскәү юғары кенәзлегенә күскәндән һуң Мәскәү бөйөк кенәзлегенең ҡара төҫө Мәскәү дәүләтенең ҡыҙыл төҫөнә алмаштырыла<ref name="Самоквасов"/>. Бөйөк Мәскәү кенәзлеге байрағының төҫө ҡара түгел, ә ҡарағусҡыл ҡыҙыл («чермный») булған тигән фараз бар. «Чермный» һүҙе, йәнәһе, күсереп яҙыусылар тарафынан үҙгәртелгән. Лингвист Владимир Колесов боронғо урыҫ телендәге төҫтәргә ҡарата 1230 йылғы йылъяҙманан ошондай цитата килтерә (сығанаҡҡа һылтанмаһы юҡ)<ref name="Колесов">''[[Колесов, Владимир Викторович|Колесов В. В.]]'' [http://tayny-yazyka.ru/content_files/user/knigi/Istoria_russkogo_yazyka_v_rasskazakh.%20Kolesov%20V.V.%201982.pdf История русского языка в рассказах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126144325/http://tayny-yazyka.ru/content_files/user/knigi/Istoria_russkogo_yazyka_v_rasskazakh.%20Kolesov%20V.V.%201982.pdf |date=2019-11-26 }} — М.: Просв., 1982. — С. 30 — 31</ref>: {{Цитата башы}} ''явились на оба пол'' (на обе стороны от) ''солнца столпы — черлены и желты, зелены, голубы, сини, черны,…'' {{Цитата аҙағы}} Йәйғор спектры ошо рәүештә тасуирлана : [[ҡыҙыл төҫ|ҡыҙыл]] — ? — [[һары]] — [[йәшел төҫ|йәшел]] — [[зәңгәр төҫ|зәңгәр]] — [[күк төҫ|күк]] — [[ҡара төҫ|ҡара]]. Ҡара төҫ бында [[шәмәхә]] төҫө урынына килтерелә. {{Цитата башы}} Ҡыҙыл төҫтө боронғо славяндар бер нисә һүҙ менән билдәләгән, улар араһынан төп һүҙҙәр ''червен'' һәм ''багрян''. Ысынында улар күберәк, сөнкт уларҙың варианттары булған: ''червен, черлен, червлен, чермен'' йәки ''багр, багор, багрян, багрен''. Улар бөтәһе лә ҡыҙыл төҫтө аңлатҡан, алһыу ҙа ул, ҡанлы ла, ерән дә, ал да, ҡып-ҡыҙыл да. Бына ''багряный'' ғына ''чермныйҙан'' саҡ ҡына ҡарараҡ, ул хәҙер беҙгә билдәле булған спектрҙың икенсе (шәмәхә) яғында урынлашҡан;… Бында ҡара төҫ ҡыҙыл төҫкә аныҡ рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйылыуы мөһим, сөнки ҡара төҫтө билдәләү өсөн боронғо славяндар башҡа һүҙҙе белмәгән<ref name="Колесов" />. {{Цитата аҙағы}} === XVI—XVII быуаттарҙағы байраҡтар === [[Файл:Banner of the Most Merciful Savior, 1552.svg|мини|Иван Грозныйҙың «Рәхимле Спас» әләме, 1552 (һүрәтләнеш)]] [[Файл:Great_banner_of_Ivan_IV_of_Russia.jpg|мини|Иван Грозныйҙың Бөйөк әләме. 1560 (һүрәтләнеш)]] 1552 йылда урыҫ полктары Ҡаҙанды штурмлауға «Рәхимле Спас» әләме аҫтында баралар. Ҡаҙанды ҡамау тураһындағы йылъяҙмала шулай тип әйтелә: «и велел государь херугви христианские развертити, сиречь знамя, на них [[:ru:Спас Нерукотворный|образ Господа нашего Иисуса Христа Нерукотворенный]], и наверх водружён животворящий крест, иже бе у прародителя его, государя нашего, достохвалного великаго князя Дмитриа на Дону». Иван Грозныйҙың байрағы быуат ярым рус армияһын оҙата килә. Батшабикә Софья Алекссевна осоронда байраҡ Ҡырым походтарында алып йөрөтөлә, Петр I заманында — шведтар менән һуғышта һәм Аҙау походында. Ҡаҙан походында йөрөтөлгән [[Иван Грозный]] байрағының һүрәте йылъяҙма йыйынтығында урынлаштырылған. Был байраҡ аҡ төҫтә, унда — Спас һүрәте һәм уның өҫтөндә һигеҙ осло тәре. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, байраҡтың төҫө ҡыҙыл булған. Әлеге байраҡтың күп тапҡыр реставрацияланған күсермәһе Кремль Ҡоралдар палататаһында һаҡлана. Шулай уҡ Иван Грозныйҙың «Бөйөк әләм» тип исемләнгән байрағы киң билдәле. Туҡымаһы трапеция формаһында, һабы янында зәңгәр-һыу төҫтә һыбайлы архангел (христиан динендә юғары дәрәжәләге фәрештә) Михаил төшөрөлгән. «Шәкәр» төҫөндәге һөҙәк яғында [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Мәсих]] һүрәтләнгән. 1612 йылда [[Түбәнге Новгород]]тан [[Мәскәү]]гә табан йүнәлгән ополчение Дмитрий Пожарский байрағы менән бара. Ул сағыу ал төҫтә була, байраҡтың бер яғында Спастың һүрәте, икенсе яғында — архангел Михаилдың һүрәте. Кенәз Пожарскийҙың байрағы сиркәүгә урынлаштырыла һәм иконалар менән рәттән хөрмәт ителә. [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Наполеон яуы осоронда]] Пожарский байрағынан теүәл күсермәһе эшләнә һәм Түбәнге Новгород ополчениеһына тапшырыла. Дини сюжеттар башҡа батша байраҡтарында ла һүрәтләнә. === 1669 һәм 1696 йылдарҙағы Герб байрағы === [[Файл:Гербовое_знамя_1696.png|мини|1696 йылғы Герб байрағы]] 1669 йылда батша Алексей Михайлович тарафынан саҡырылған поляк рәссамдары Станислав Лопуцкий Иван Мировский Коломна батша һарайы өсөн батша гербтарын төшөрәләр.<ref>{{Cite web|url=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|title=Государственная символика|accessdate=2013-06-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HlmRUDIo?url=http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204|archivedate=2013-06-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402151346/http://his.1september.ru/article.php?ID=200100204 |date=2015-04-02 }}</ref>. [[Пётр I]]-нең Герб байрағы 1696 йылда булдырыла. Ул ҡыҙыл төҫтәге тафтанан эшләнә, ситтәре аҡ төҫ менән ҡаймаланған, уртаһында — диңгеҙ өҫтөндә талпынған алтын бөркөт, бөркөттөң түшендә — Ҡотҡарыусы, эргәһендә — Изге Рух һәм изге апостолдар Петр һәм Павел{{Sfn|Соболева, Артамонов|1993|с=107}}. === «Бөркөт» карабы флагы тураһындағы гипотезалар === XVII быуаттың икенсе яртыһына тиклем Рәсәй флагтары тураһында, «Фредерик» карабы һүрәтенән тыш, бер ниндәй мәғлүмәт юҡ. «Фредерик» карабында 1636 йылда урыҫ илсеһе Алексей Савин Романчуков Голштин илселеге менән берлектә Иранға юллана<ref>Адам Олеарий. Описание путешествия в Московию. [http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Olearij/pred.phtml?id=1025 Введение]. — М. Русич. 2003</ref>. Флаг варианттарының барлыҡҡа килеүен батша Алексей Михайлович осоронан ғына күҙәтеп була, нәҡ шул ваҡытта, 1668 йылда, «Бөркөт» исемле беренсе урыҫ карабы төҙөлә. 1997 йылдың йәйендә карап төҙөүҙә ҡатнашҡан голланд сауҙагәре Иоганн ван Сведен батшаға флагтар эшләү өсөн туҡымалар һорап хат яҙа<ref>''Висковатов А.'' Краткий исторический обзор морских походов русских и мореходства их вообще до исхода XVII столетия. — М.: 1946. — С. 82, цит. по: ''Басов А. Н.'' История военно-морских флагов. — М.: АСТ; СПб «Полигон», 2004. — С. 41. — ISBN 5-17-022747-7.</ref><ref>''Иванов К. А. ''Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 38.</ref> (башҡа сығанаҡтар буйынса, карап капитаны Давыд Бутлер<ref>''Соловьёв С. М.'' История России с древнейших времён. Кн. VI. Т. 12. — М.: АСТ; Харьков: Фолио, 2001. — С. 747. — ISBN 5-17-002539-4.</ref> Ошо хәл айҡанлы батша Алексей Михайлович өсөн флагтар тураһында тикшеренеү үткәрелә һәм миҫал өсөн шул ваҡыттағы диңгеҙ державалары [[Бөйөк Британия|Англия, Шотландия]], [[Дания]], [[Швеция]] һәм [[Нидерланд]]) флагтарының һүрәттәре килтерелә<ref>Успенский А. И. Писание о зачинании знак и знамен или прапоров. — М.: Императорское общество истории и древностей Российских. — 1904.</ref>.<gallery style="text-align: center;"> Файл:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|Англия һәм Шотландия диңгеҙ флагы шәхси унияла (1606—1707), Бөйөк Британия флагы (1707—1801) Файл:Flag of the Netherlands.svg|Нидерланд флагы (1648 йылдан) Файл:Flag of Sweden.svg|Швеция Флагы Файл:Flag of Denmark.svg|Дания Флагы </gallery> [[Файл:Coenraad_Decker_Ville_Astracan.jpg|мини| Конраад Деккер. Әстерхан ҡалаһы һәм «Бөркөт» фрегаты менән флотилия күренеше. XVII быуат.]] [[Файл:Olearius_Friedrich.jpeg|мини|«Фредерик» карабы [[Түбәнге Новгород]] тирәһендә 1636 йылда. Адам Олеарияның «Московияға сәйәхәттең һәм Московия аша Персияға әм кире яҡҡа сәйәхәттең тасуирламаһы» китабынан графюра.]] Батша Алексей Михаловичтың флагтарға ҡағылышы булған ике указының береһе 1669 йылдың 24 апрелендә яҙылған һәм унда карапҡа Бөркөт исеме бирелеүе һәм унда байраҡтар ҡуйыу тураһында әйтелә<ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: АСТ; СПб «Полигон», 2004. — С. 41—42. — ISBN 5-17-022747-7</ref><ref>Иванов К. А. Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 38—39.</ref>. Әлеге ике указдарҙан башҡа «Бөркөт» карабы флагтары тураһында мәғлүмәттәр һаҡланмаған. Әлеге указда флагтарҙы эшләү өсөн ҡыҙыл, аҡ һәм күк төҫтәге туҡыма ебәрелеүе һәм әҙерләнгән флагтарҙың уртаһында бөркөт һүрәте кәрәклеге тураһында бәйән ителә.<gallery style="text-align: center;" caption="«Бөркөт» карабы флагтарының күҙалланған күренеше:"> Файл:Pan-Slavic flag.svg| Файл:Flag of the Netherlands.svg| Файл:Flag of Russia (1668).svg| Файл:Flag of Oryol (variant).svg| </gallery> Төрлө фараздарҙы һәм һаҡланып ҡалған документтарҙы тикшергәндән һуң Н. А. Соболева һаҡлыҡ менән «Бөркөт» карабында ике башлы бөркөтлө флаг күтәрелеүен күҙаллай<ref>{{Китап|автор=Соболева Н. А.|заглавие=Очерки истории российской символики: От тамги до символов государственного суверенитета|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Языки славянских культур; Знак|год=2006|том=|страниц=488|страницы=312|isbn=5-9551-0150-0}}</ref>.<gallery> Файл:Flag of the Tsar of Moscow 1693.jpg|Мәскәү батшаһы флагы фотографияһы (1693). Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы Файл:Flag of Tzar of Muscovia.svg|Мәскәү батшаһы флагы, хәҙерге һүрәтләнеше </gallery> 1674—1676 йылда уҡ аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ғәмәлдә булыу ихтималлығын вексиллолог П И. Белавенец да билдәләй: "[[Нарва]]ла юғалтылған алтын ике башлы бөркөт менән аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра (бындай байраҡтарҙы эшләү тураһында Ҡоралдар палатаһы архивында күрһәтмә бар, улар Алексей Михайлович осоронда [[Пётр I|Петр Алексеевич]]ҡа уйнау өсөн эшләнелгән «)<ref>Белавенец П. И. Артиллерийский исторический музей. Знамённый отдел. — Л., 1927, цит. по: Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004. — С. 44. — ISBN 5-17-022747-7</ref>. === Мәскәү батшаһы флагы (1693) === 1693 йылдың 6 (16) авгусында<ref>П. И. Белавенец. Материалы по истории русского флота. М. — Л., 1940, стр. 7</ref>, [[Пётр I|Петр I]] 12 пушкалы „Изге Петр“ яхтаһында хәрби караптар менән [[Аҡ диңгеҙ]]гә тәүге тапҡыр сыҡҡанда<ref>Центральный военно-морской музей. Список экспонатов музея. [http://www.museum.ru/C788 Флаг царя Московского].</ref> «Мәскәү батшаһы флагы» тип исемләнгән байраҡ күтәрелә, ул ''флагдуктан'' тегелә<ref>Белавенец П. И. Флаг Царя Московского, хранившийся в кафедральном соборе города Архангельска с 1693 года / Бюллетень Управления геральдики Государственной архивной службы Российской Федерации. Вып. № 1, октябрь 1993 г., — С. 3</ref>, туҡыма күләме — 4,6 × 4,9 м, өс горизонталь аҡ, күк һәм ҡыҙыл төҫтәге буйҙан тора, уртаһында — алтын ике башлы бөркөт һүрәте. Әлеге Рәсәй флагтарының иң боронғо нөсхәләре [[Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейы]]нда һаҡлана ([[Санкт-Петербург]], инвентар номеры −10556). === Рус батшалығы флагтары === 1693 йылда Франц Тиммерман Архангельскиҙа сауҙа караптарын төҙөүҙө һәм Европа меннән төҙөлгән караптарҙа сауҙа ойоштороуҙа өҫтөнлөк ала. Уға бирелгән грамотала карап гербы тураһында ентекле күрһәтмәләр бирелә: {{Цитата башы}} На всяком судне на кормах герб вообразить Его Царского Величества Российского царствия, подобием распростёртого крылами двоеглавого орла с тремя над ним венцами, а на персях у того орла воина на коне, с копьём, в сбрую воинскую устроенного, в челюсти змеиные прободающего, а в ногах у того ж орла, в правой скиптр, а в левой яблоко с крестом, да и на знаменах и на прапорах на тех кораблях, на щоглах и на носу и на корме, нашить ему, Францу, такие ж его Царского Величества гербы, что на корме, по тафте белой, на обе стороны, в середине чёрною тафтою, или иною материею того ж цвета. {{Цитата аҙағы}} Ошондай уҡ грамота 1696 йылда Двина өйәҙе Вавчуга ауылында караптар төҙөүсе Осип һәм Федор Бажениндарға ла бирелә, улар ҙа диңгеҙгә герб төшөрөлгән аҡ флагтар менән сығырға тейеш була, тик бында йылан һүрәте телгә алынмай<ref name="Elagin1863">Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, № 10 — С. 231</ref>. [[Файл:Jerusalem_cross_flag_of_Russia_1693.jpg|справа|мини|200x200пкс|Иерусалим тәреһе менән байраҡ. 1693 йыл]] [[Файл:Practice_fight_of_the_Dutch_Fleet_in_the_honour_of_Tzar_Peter_the_Great,_1_Sept_1697_by_Abrakham_Storck_(fragment_1).JPG|справа|мини|200x200пкс|Сторк Абрахам. 1697 йылдың 1 сентябрендәге Петр I хөрмәтенә Эй йылғаһындағы алыш. Яҡынса 1700 йыл]] Д. М. Поссельт «Адмирал русского флота Франц Яковлевич Лефорт или начало русского флота» исемле китабында 1693 йылдағы Петр I-нең Аҡ диңгеҙҙә йөрөүен ошолай тасуирлай: {{Цитата башы}} …карап мачтаһында „төрлө флагтар“ булыуына ҡарамаҫтан… улар араһында берәүһе, ҙурырағы, урыҫ герблы була, ә икенсеһе, тегелгән гербтар менән, Иерусалимдан, һәм Пётр ошо флагтарҙы бот менән бергә Архангельск архиепископына бүләк итте; әммә, һис шикһеҙ, уға икеһенең береһе лә оҡшамай ине һәм 1694 йылда асыҡ диңгеҙҙә йөрөү өсөн уларҙы һайлай алмаҫ ине. {{Цитата аҙағы}} 1694 йылдың 13 (23) июнендә аҡ-күк-ҡыҙыл флаг аҫтында [[Амстердам]] рейдында Рәсәй тарафынан һатып алынған 44-пушкалы фрегат торған, уны [[Роттердам]]да төҙөгәндәр, һуңғараҡ [[Архангельск]]ҙа уны [[Пётр I]] „Изге күрәҙәселек“ тип атай<ref>Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, ISBN 5-17-022747-7, С.46</ref>. 1695 йылда [[Амстердам]]да было издано сочинение Карл Алярдтың әҫәре нәшер ителә [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10 „Новое голландское корабельное строение“]<ref>{{cite web|title= Nieuwe Hollandse scheeps-bouw, Amsteldam: C. Allard, 1695 |url= https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n10|website=[[Архив Интернета]], [[Королевская национальная библиотека Нидерландов]] }}</ref>, унда ул ваҡыттағы диңгеҙ державаларының карап флагтары күрһәтелгән, шул иҫәптән өс Мәскәү флагы. По повелению [[Пётр I]]-нең ҡушыуы буйынса 1705 йылда голланд баҫмаһында сыҡҡан әҫәр урыҫ теленә тәржемә ителә һәм Мәскәүҙә 1709 йылда. Флагтар ошолай тасуирлана<ref>Матеріалы ѵ Книга о флагахъ Сочиненіе Карла Алярда изданная въ Амстердамѣ въ 1705 г. и въ Москвѣ въ 1709 г./С-Петербургъ Сенатская типографія 1911. — С. 53 — 54</ref>: {{Цитата башы}} [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n230 ФЛАГЪ Его ЦАРСКОГО ВЕЛІЧЕСТВА МОСКОВСКОГО], раsдѣленъ на трое, верхняя полоса бѣлая, средняя сіняя, ніжняя красная. На сінеi полосѣ sолотоi съ царскою каруною вѣнчанъ двоеглавоi орелъ, iмѣющеi въ сердцѣ красное клеімо, съ серебрянымъ святымъ Георгіемъ беsъ sмія. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n232 Второi Флагъ отъ ЕГО ЦАРСКОГО ВЕЛІЧЕСТВА МОСКОВСКОГО], на трое раздѣленъ, въ верху полоса бѣлая, по средѣ сіняя, въ нisу красная, тотъ флагъ сінiмъ святаго Андрея крестомъ прорѣзанъ. [https://archive.org/details/ned-kbn-all-00007555-001/page/n234 Еще МОСКОВСКОI ФЛАГЪ], опредѣленъ сінiмъ крестомъ, Первоi i Четвертоi квартіеръ бѣлоi, второi i третеi красноi. {{Цитата аҙағы}} Ошоға оҡшаш флаг „Кроншлот төҙөлөүенә“ тигән миҙалда төшөрөлгән — [[Кронштадт]]та 1704 йылда Кроншлот фортын төҙөү иҫтәлегенә. [[Файл:CronSchloss.jpg|справа|мини|262x262пкс| Филипп Генрих Мюллер. „Кроншлот төҙөлөүенә“. 1704]] [[Файл:Capture_of_Azov.jpg|слева|мини|200x200пкс| А. Шхонебек гравюраһы. Азов ҡәлғәһен яулап алыу. 1696 йыл]] [[Файл:Абрахам_Сторк_-_Показательный_бой_на_реке_Эй_в_честь_Петра_I_1_сентября_1697_года_-_1.jpg|слева|мини|200x200пкс|Абрахам Сторк (Шторкк). Петр I хөрмәтенә Эй йылғаһы буйында 1697 йылдың 1 (11) сентябрендәге алыш. 1697—1700. ''Амстердам музейы''<ref>[http://collectie.amsterdammuseum.nl/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceCollect&search=priref=38888 Het Spiegelgevecht op het IJ ter ere van het Moskovisch gezantschap (1 september 1697), 1697—1700]</ref>]] 1696 йылда [[Дон]] тамағына Рәсәй ишкәкле ҡораллы караптар флотилияһы [[Ғосман империяһы|ғосман]] [[Аҙау]] ҡәлғәһен тәьмин итеүҙән туҡтатыу өсөн сыға. Рәссам А. Шхонебектың гравюраһында Аҙау ҡәлғәһен яулап алыу һүрәтләнә. Флотилия караптары флагштоктрында — тура мөйөшлө флагтар, уларҙың геральдик штрихлауы флагтарҙың бер өлөшө тура ҡыҙыл тәреле күк ерлектә булыуын күрһәтә, ҡалғандары —аҡ ерлектәге тура ҡыҙыл тәреле флагтар. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, әлеге ваҡиғаларға шаһит булмаған А. Шхонебектың гравюраһы тарихи дөрөҫлөккә тап килмәй, тип һанай<ref name="Olenin2006">Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб.: „Шатон“, 2006. — С. 54</ref>. 1697 йылда Петр I Бөйөк илселеккә биргән инструкцияла ошолай яҙыла: „Гарусу на знамёна, на вымпелы, на флюгели, белого, синего, красного аршин 1000 или 900, всякого цвета поровну“<ref>Корнаков П. К. Вексиллологическая терминология// Геральдика. Материалы и исследования. — Л.: 1983, цит. по: Басов А. Н. История военно-морских флагов. — М.: Аст, СПб.: Полигон, 2004, ISBN 5-17-022747-7, С.47</ref>. Аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге флагтар Абраһам Сторктың картиналарында ла һүрәтләнгән. [[Файл:Проекты_флагов.jpg|слева|мини|294x294пкс|[[Пётр I|Петр I]] эшләгән флаг һүрәттәре. 1699 йыл]] 1699 йылдың октябрь айында [[Пётр I]] [[Истанбул]дағы урыҫ илсеһе Емельян Украинцевҡа инструкциялар менән бергә өс буйлы аҡ-күк-ҡыҙыл флагтың эскизын төшөргән<ref>Устрялов Н. Г. История царствования Петра Великого. Т. IV. — СПб., 1863. Карты, планы и схемы. — С. 15 (копия листа с приложения № 14)</ref>. Ә 1699 йылдың 10 декабрендә Австрия илсеһе Плейер [[Изге Рим империяһы]] императоры Леопольд I-гә яғҙан хатында Аҙау флотилияһы караптарында күргән ҡоралдың һәм флагтарҙың исемлеген биргән : {{Цитата башы}} # Беренсе һәм иң ҙур ''St. Peter'' яхтаһында, руль өҫтөндә, Ҙур флаг, мачтала Ҙур вымпел һәм башҡа урындарҙа аҡ-күк-ҡыҙыл төҫтәге өс бәләкәй флаг; төрлө төҫтә менән буталған 2 ҡыҙыл — аҡ полк байраҡтары, 12 еҙ пушка. # Икенсе ''S. Boris'' яхтаһында шул уҡ төҫтәге 1 ҙурыраҡ һәм 3 бәләкәйерәк флагтар, 10 сөгөн пушка… {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Штандарт_Петра_I.JPG|справа|мини|225x225пкс|1700 йылда шведтар Нарва тирәһендә тартып алған Петр I-нең ҡоро ер штандартыI<ref name="Milanov">{{Cite web|url=http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm|title=Миланов В., Семенович Н., Пленённое знамя Петра I// Наука и жизнь № 7, 2000, CC. 44-45|accessdate=2010-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100303111136/http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm|archivedate=2010-03-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303111136/http://nauka.relis.ru/10/0007/10007044.htm |date=2010-03-03 }}</ref> йәки полк байрағы<ref name="Bel2">П. И. Белавенец. Краткая записка о старых русских знамёнах. — СПб, 1911. С.33</ref>. Риддарсхольм кирхаһында һаҡлана.]] === Рәсәй хәрби-диңгеҙ флагтары === Юғарыла күрһәтелгән аҡ-күк-ҡыҙыл флагтан тыш Петр I үҙ ҡулы менән төшөргән тағы ла бер флаг билдәле — зәңгәр ҡыя Андрей тәреһе менән, был һүрәт 1699 йылда эшләнгән тип фаразлана һәм флагта Андрей тәреһенең беренсе һүрәтләнеше тип һанала. Бынан алда, 1699 йылдың мартында, Петр I Изге Апостол Андрей Первозванныйҙың орденын булдыра. <gallery> Файл:Flag of Scotland.svg|[[Флаг Шотландии|Шотландия Байрағы]] Файл:Naval_Ensign_of_Russia.svg|[[Военно-морской флаг России|Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флагы]] (1720-1918, 1992 — хәҙерге ваҡыт) Flag vspomogateljnych sudov pod kom oficera.png|1870 йылда офицер етәкселегендә Рәсәй император флотының ярҙамсы караптары флагы<ref>Приказ генерал-адмирала от 24 марта 1870 года № 46</ref><ref name="ReferenceA">Высочайше утверждён 11 июня 1907 года Приказом по Морскому ведомству от 14.06.1907</ref><ref> 1914 йылдың 24 декабренән алып бөтә ведомстволарҙың хөкүмәт караптарына (хәрби командаһы менән) бирелгән</ref>{{sfn|Токарь Л. Н., Разыграев М. В.|2007}} </gallery> XVIII быуат башында века Пётр I тағы ла бер флаг булдыра: кейзер-флаг йәки Цесарь флагы, шулай итеп ул ҡайһы берҙә 1720 йылғы Диңгеҙ уставында исемләнә<ref>Книга Устав Морской. Репринтное издание 1763 года. М., „Новатор“, 1993.</ref>. 1700 йылдың 8 сентябрендәге капитан Андрей Грот командаһы аҫтында Аҙауҙа үткәрелгән галиот мөлкәте исемлегендә иҫәптә тора {{Цитата башы}} ҙур ҡыҙыл буйлы байраҡ, буйҙары арҡыс-торҡос күк һәм аҡ {{Цитата аҙағы}} <gallery> Файл:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|Шәхси униялағы Англия һәм Шотландияныңдинңгеҙ флагы (1606—1707), Бөйөк Британия флагы (1707—1801) Файл:Naval_Jack_of_Russia.svg|Кейзер-флаг, Рәсәй флоты гюйсы (1720—1924), 1992 йылдан — гюйс һәм Рәсәйҙең крепостной флагы </gallery> === Рәсәй сауҙа флагы === [[Файл:Flag_of_Russia.svg|мини|200x200пкс|1709 йылда телгә алынған сауҙа караптарының флагы<ref name="Belavenets1910">{{Китап|автор=Белавенец П. И.|заглавие=Цвета Русского Государственного национального флага: Записка Члена Особого Совещ., Кап.-Лейт. П.И. Белавенец|ответственный=Выс. учрежд. при М-ве юст. Особое совещ. для выяснения вопроса о рус. гос. нац. цветах|место=СПб.|год=1910|страницы=24|ссылка=http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=7955}}</ref>, утверждённый Морским уставом {{OldStyleDate3|13.1.1720}} года]] Елагин<ref name="Elagin1863">Елагин С. Наши флаги. / Морской сборник, т. LXVIII, 1863, № 10 — С. 231</ref>, Шерерға һылтанып<ref>Scherer H. [http://www.knigafund.ru/books/97589 Allgemeine Geschichte des Welthandels. Bd. 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053949/http://www.knigafund.ru/books/97589 |date=2016-03-04 }} — Leipzig: Schultze,1853 — 770 c.</ref>, шулай уҡ Хьюм<ref>Hulme F. E. [[iarchive:flagsofworldthei00hulmiala|The Flags of the World: their history, blazonry and associations.]] — London: Frederick Warne & Co, 1890 — P. 104</ref> беренсе Рәсәй сауҙа диңгеҙ флагы күк-аҡ-ҡыҙыл триколор булған, тип һанайҙар. Шулай уҡ Хьюм байраҡтың аҡ ерлегендә күк төҫтәге бәләкәй Андрей тәреһе булған варианты тураһында хәбәр итә. Петр I-нең даталары билдәләнмәгән ҡағыҙҙарында тарихсы С. И. Елагин тарафынан 1720 йылғы Диңгеҙ уставы булдырыу ваҡытына тура килгән киләһе тасуирлама табылған<ref name="Elagin1863" />: {{Цитата башы}} Сауҙа флагы үрҙә тасуирланған өс колорҙан булдырылған, йәғни, аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} 1700 йылдың 13 ғинуарында Петр I раҫлаған Диңгеҙ уставының 6-сы артиклендә ошолайтып әйтелгән: {{Цитата башы}} 6. Рәсәй сауҙа караптарының ниндәй флагы бар. — Рәсәй сауҙа караптарының флагы буйлы өс колерлы булырға тейеш: аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Триколор_в_Морском_Уставе_РИ_1885_года.jpg|граница|справа|мини|284x284пкс|Рәсәй империяһы Диңгеҙ уставының 1142-се статьяһы (1885 йылғы) ҡара-аҡ флаг һүрәтләнеше менән]] 1885 йылда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг император Александр III тарафынан коммерция караптары флагы булараҡ раҫлана: {{Цитата башы}} 1142. Коммерция караптарының флагы өс горизонталь буйҙан тора, өҫтән аҫҡа аҡ, күк, ҡыҙыл. {{Цитата аҙағы}} [[Файл:Flag_of_the_Russian-American_Company_1835.jpg|слева|мини|200x200пкс|Рәсәй-Америка компанияһы флагы ([[1806 йыл]])]] === Дипломатик вәкиллектәре флагтары === === Батша штандарты === XVIII быуат башында [[Пётр I|Петр I]] тағы ла бер байраҡты раҫлай — һары ерлектә Аҡ, Каспий ҙәм Аҙау диңгеҙҙәре карталарын тотҡан ике башлы ҡара бөркөт һүрәте<ref>Иванов К. А. Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971, С.40</ref>. 1703 йылдың 1 (12) майында Ниеншац швед ҡәлғәһе яуланғас, Петр I Фин ҡултығын да батша штандартына индереү кәрәклеге тураһында әйтә. Шулай итеп, дүртенсе диңгеҙ картаһы өҫтәлә<ref>''Соболева Н. А.'' Российская государственная символика: история и современность — М.: Гуманит. изд. центр „ВЛАДОС“, 2003</ref>. Петр I, штандартты тасуирлағанда, 1699—1700 йылдарҙан билдәле булған кейзер-флагын күҙ уңыңда тотоуы бар, тигән фараздар ҙа бар (әлеге флагта зәңгәр Андрей тәреһе төшөрөлгән)<ref>Оленин Р. М., Карманов В. В. От первого корабля до первого Устава. История морских флагов России (1669—1725 гг.). — СПб.: „Шатон“, 2006. — С. 131</ref>. === Рәсәй империяһының дәүләт байрағы === 1742 йылда тәхеткә Елизавета Петровнаның тәхеткә ултырыу уңайы менән элекке дәүләт регалиялары иҫәбенә (таж, скипетр, держава) яңы символдар өҫтәлә: дәүләт байрағы, ҡылыс һәм мисәт<ref>{{Мәҡәлә|автор=Голованова М. П.|заглавие=«Потребно иметь быть знамя» (к истории государственного знамени 1742 года)|ссылка=http://www.kreml.ru/ru/science/conferences/2009/power/thesis/Golovanova/|язык=|издание=Верховная власть, элита и общество в России XIV - первой половины XIX века. Российская монархия в контексте европейских и азиатских монархий и империй. // Вторая международная научная конференция 24—26 июня 2009 года|тип=Тезисы докладов|год=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}}</ref>. Бының өсөн яңы Рәсәй империяһы дәүләт байрағы булдырыла: һары төҫтәге туҡыманың ике яғында ла ҡара төҫтәге ике башлы бөркөт һүрәте төшөрөлгән, бөркөттө 31 герблы ҡалҡан уратып алған (император титулярлығындағы батшалыҡтар, кенәзлектәр һәм ерҙәр). Ике башлы бөркөттөң ул ваҡытта әле ҡанаттарында территориаль гербтар булмай. Дәүләт флагының авторы — рәссам Иван Яковлевич Вишняков. Икенсе дәүләт байрағы геральдист Б. В. Кёне тарафынан [[Александр II]]нең тәхеткә ултырыу тантанаһына эшләнә (1856 йылдың 26 августы (7 сентябре). Дәүләт байрағы Рәсәй империяһының ҙур, урта һәм бәләкәй гербтары, Романовтар йорто гербы һәм Рәсәй территориаль гербтарының геральдик реформаһы менән тығыҙ бәйләнештә үтә. Төп идея, [[Австрия империяһы]]да һәм Пруссия короллегендә ҡабул ителгән кеүек, Рәсәй байраҡтарында, флагтарында, байрам драпировкаларында, хәрби кейемдә герб төҫтәрен билдәләү. Б. В. Кёне был илдәрҙең геральдикаһы һәм вексиколлогияһы менән бик яҡшы таныш була һәм геральдика ҡағиҙәләре буйынса Рәсәй империяһының герб төҫтәре ҡара, алтын һәм көмөш төҫтәрҙә булырға тейеш, тип һанай. Александр II-не тәхеткә ултырыу тантанаһына флаг ошо төҫтәрҙә эшләнә<ref>{{Китап|автор=А. Ф. Вельтман|заглавие=Московская оружейная палата|ссылка=|место=М.|год=1860|страницы=227|ответственный=|издание=|издательство=|страниц=|isbn=}}</ref>. Өсөнсө дәүләт байрағы 1883 йылда Александр III-нең тәхеткә ултырыу тантанаһына булдырыла. Уны рәссам Белашев эшләй, әммә глазет урынына иҫкертелгән алтын төҫөндәге ебәк туҡыма алына<ref>{{Cite news|title=Венчание Русских Государей на царство. Начиная с царя Михаила Федоровича до Императора Александра III|date=1883|publisher=СПб.|pages=88–89|accessdate=2013-06-29}}</ref>. Дүртенсе дәүләт байрағы 1896 йылда Николай II-нең тәхеткә ултырыуына эшләнә. Әлеге байраҡ алтын туҡыманан эшләнә, әммә унда рәсем төшөрөлмәй, ә ебәк менән сигелә<ref>{{Китап|автор=А. Левенсон|заглавие=Дни Священного Коронования|место=М.|год=1896|pages=156}}</ref>. === Рәсәй империяһы гербының төҫтәре һәм милли флагы === [[Файл:Cocarde_Russie_1855.jpg|мини|Граждан чиновнигы эшләпәһендәге Рәсәй кокардаһы]] Беренсе тапҡыр Рәсәйҙә герб төҫтәре [[Анна Иоанновна]] хакимлығы ваҡытында билдәләнә. Сенаттың 1731 йылдың 17 (28) авгусындағы раҫлауы буйынса, аҡ кокарда «Рәсәй ерлек билдәһе» тип таныла, ә драгун һәм пехота полктарында шарфтарҙы «Рәсәй гербы өлгөһөндә» алтынлы ҡара ебәктән эшләргә бойорола<ref name="Voronec1899">''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Должный ответ на статью „О происхождении флагов и их значении“. — М.: Университетская типография, 1899. — С. 11</ref>. [[Николай I]] осоронда Урыҫ дәүләтенең айырмалы билдәһе булараҡ ҡара-ҡуйы һары-аҡ кокарда армия һәм флот офицерҙарына ғына түгел, хатта граждан чиновниктарына ҡағыла<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=170&root=2/9/1/ Полное собрание законов Российской империи том IX (1834), № 6860 п.21 — С. 170]</ref>. Символик-тантаналы ҡара-ҡуйы һары-аҡ флагтарҙы Рәсәйҙә [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң (1815 йылдан һуң), байрам көндәрендә йорттарға элә башлайҙар<ref name="Voronec1899">''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Должный ответ на статью „О происхождении флагов и их значении“. — М.: Университетская типография, 1899. — С. 11</ref>. [[Файл:Известие_о_взятии_Карса.jpg|мини|Васнецов В. М. «Карсты яулау тураһында хәбәр алыу» 1878 йыл. ''А. Н. Радищев исемендәге Һарытау художество музейы '']] [[Файл:Alexander's_II_Order(Ukase)_11_june_1858_-_flag.jpg|граница|слева|мини|318x318пкс|Александр II указының ҡушымтаһында Рәсәй империяһының герб төҫтәрен биҙәү өсөн флаг һүрәте. 1858 йылдың 11 июне.]] Указ Рәсәй империяһы Хакимлыҡ иткән Сенаты тарафынан император һарайы министры, граф В. Ф. Адлерберг доклады буйынса раҫлана<ref>Полное собрание законов Российской империи, т. XXXIII, № 33.289.</ref>. 1865 йылдың 1 (13) ғинуарындағы батша указында бөтә ҡатлам кешеләре өсөн «1863-1864 йылдарҙағы поляк фетнәһен баҫтырған өсөн» миҙалындағы ҡара, ҡуйы һары һәм аҡ төҫтәр дәүләт төҫтәре булараҡ исемләнә<ref>[http://www.nlr.ru/e-res/law_r/show_page.php?page=464&root=2/39/2/ Полное собрание законов Российской империи том XXXIX, 1864, № 41551 — С. 464]</ref>. Шуға күрә замандаштарҙа<ref>''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' О цветах русского флага. / Санкт-Петербургские Ведомости, 1896, № 75</ref>, шулай уҡ артабанғы тикшеренеүселәрҙә „1858 йылда урыҫ флагы үҙгәргән“, „Рәсәйҙең милли төҫтәре билдәләнде“, шулай уҡ „1858-1883 йылдарҙа Рәсәйҙең дәүләт флагы“ булған тигән фекер нығына»<ref name="autogenerated1">[http://sovet.geraldika.ru/article/13143 Пчелов Е. В. Создатель герба Российской империи (Барон Б. В. Кёне: штрихи к портрету)//Российский государственный герб: композиция, стилистика и семантика в историческом аспекте. (Библиотека Русской Антропологической Школы, выпуск 1).- М.:РГГУ, 2005. С. 80-86]</ref><ref>Иванов К. А. Флаги государств мира.- М.:Транспорт, 1971, СС.40-41</ref>. Рәсәй Федерацияһы Президенты янындағы геральдик совет та әлеге флаг дәүләт функцияларын аңлатҡан, тип иҫәпләй<ref name="rossimvolika">{{Cite web|url=http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/|title=''Подробный очерк истории российского флага'' на интернет-портале «Российская символика»|accessdate=2012-08-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100130130107/http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/|archivedate=2010-01-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100130130107/http://www.rossimvolika.ru/gos-simv/gos-flag/istoriya/pod-ocherk/page/2/ |date=2010-01-30 }}</ref>. Алтын һәм көмөш төҫтәр территориаль гербтарҙы булдырыуҙа ҡулланына: мәҫәлән, Бессарабия губернаһы гербында ҡалҡан ҡаймаһы ошо төҫтәрҙән торған (1878 йыл). Александр III-нең тәхеткә ултырыу тантанаһы алдынан 1883 йылдың 28 апрелендә Эске эштәр министры тарафынан тантаналы осраҡтарҙа флагтарҙы ҡулланыу буйынса Ғали йәнәптәре фарманы баҫтырыла<ref>Собрание Узаконений 1883 г. Мая 7, ст. 441</ref>, фарманда биналарҙы биҙәү өсөн тик аҡ-күк-ҡыҙыл флаг ҡулланыуы рөхсәт ителә һәм тантаналы осраҡтарҙа сит ил флагтарын биналарҙы биҙәү өсөн ҡулланыу тыйыла. 1883 йылдың 28 апрелендәге фарман буйынса Посьет етәкселегендәге Кәңәшмә яҙып ҡалдырған: {{Цитата башы}} Что касается закона 1883 года об украшении зданий исключительно бело-сине-красным флагом, то из письменного Всеподданнейшего доклада, находящегося в деле, Совещанием усмотрено, что Министр Внутренних дел Статс-Секретарь граф Толстой представлял к Высочайшему утверждению два флага: чёрно-оранжево-белый и бело-сине-красный, первый — как национальный и второй — как торговый и что Государь Император избрал из них последний флаг, назвав его исключительно русским и тем, казалось бы, окончательно разрешил вопрос о единстве нашего государственного народного флага. {{Цитата аҙағы}} Ҡара-ҡуйы һары-аҡ төҫлө флагтар Александр III-нең тәхеткә ултырған көндәрҙә лә<ref>Каразин Н. Н. Коронационные торжества в Москве. Праздник на Ходынском поле. / Барковец О., Крылов-Толстикович А. Неизвестный Александр III: Очерки о жизни, любви и смерти. — М.: Рипол Классик, 2002. — 272 с. — ISBN 5-7905-1412-X</ref><ref>[http://www.raruss.ru/ceremonies/587-alexiii-coronation.html Описание священного коронования Их Императорских Величеств Государя Императора Александра III-го и Государыни Императрицы Марии Феодоровны Всея России.] — СПб., 1883. — 65 с.</ref>, һуңынан да ҡулланыла<ref>''[[Воронец, Евстафий Николаевич|Воронец Е. Н.]]'' Какие цвета установлены историею и русскими законами для отличительно русского всесословного и государственного флага? Историко-юридическое исследование. — Харьков, Типо-Литография М. Гордона, 1892 — 28 с. — С. 22</ref>. 1885 йылда ошондай флагтар милли сифатында Александр III һәм Австрия императоры [[Франц Иосиф I]] Кремзирға килгән саҡта күтәрелә. 1887 йылдың 16 (28) февралендә Хәрби ведомство буйынса ҡара-ҡуйы һары-аҡ төҫтәрҙе милли төҫтәр булараҡ раҫлаусы Указ сыға<ref name="Patin1907">''Патин К. А.'' Справочник полный и подробный алфавитный указатель всех действующих приказов по военному ведомству… с 1859 по 1907 год. Том 2. — Тамбов, 1908. — 1473 с. — С. 1198</ref>:{{Кратное изображение|зона=right|направление=vertical|заголовок=|зона_заголовка=center|фон_заголовка=|подпись=|зона_подписи=center|фон_подписи=lightgreen|ширина=150|изобр1=Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|подпись1=«Гербовый народный флаг» образца 1858 года<br>Национальный флаг (1887—1896)|изобр2=Flag of Russia.svg|подпись2=«Русский флаг» образца 1883 года<br>Национальный флаг (1896—1917)}} [[Файл:Imperial_Russian_Aviation_Roundel.svg|слева|мини|100x100пкс|Император хәрби-һауа флоты эмблемаһы]] Аҡ-зәңгәр-ҡыҙыл урыҫ милли флагы [[1918 йыл]]ға тиклем ҡулланышта була. Ҡара, алтын (һары) һәм көмөш (аҡ) төҫтәр империяның дәүләт төҫтәре статусын һаҡлап ҡалалар, улар хәрби һәм граждандар урыҫ кокардаларында һәм миҙал таҫмаларында ҡала килә. Шуға ҡарамаҫтан, 1913 йылдың авгусында Рәсәй хәрби осоу аппараттарҙың таныу билдәләрен булдырған саҡта аҡ-күк-ҡыҙыл символика ҡабул ителә (ҡара-һары-аҡ түгел)<ref>[http://crimso.msk.ru/Site/Arts/Art2343.htm ''В.Кондратьев, М.Хайрулин''. Одесские «французы» в русской авиации]</ref>. Рәсәй хәрби-һауа көстәре эмблемаһы 1914 йылдың ноябрендә барлыҡҡа килә. === Ваҡытлы хөкүмәт осорондағы флаг === [[Файл:Flag_of_Russia.svg|граница|мини|200x200пкс| [[Рәсәй республикаһы]] флагы]] 1917 йылдың февраль революцияһынан һуң император Николай II үҙенең ҡустыһы Михаил Александрович файҙаһына тәхеттән баш тарта, ул, үҙ сиратында, власты Ваҡытлы хөкүмәткә тапшыра. 1917 йылдың 1 (14) сентябрендә Рәсәй республика тип иғлан ителә. Революция ваҡытында ҡыҙыл флаг киң ҡулланыла, 1917 йылдың 25 апрелендә (8 май) юридик кәңәшмә милли флаг булараҡ аҡ-күк-ҡыҙыл флагты ҡалдырырға тәҡдим итә. Дәүләт гербы һәм милли флаг тураһында мәсьәлә Ваҡытлы хөкүмәттең ултырышында бәхәсләшкәндән һуң Ойоштороу йыйылышына тиклем ҡалдырылып тора. Аҡ-күк-ҡыҙыл флаг 1917 йылдың [[Октябрь революцияһы]]на тиклем Рәсәй дәүләт символы булыуын дауам итә (де-юре — 1918 йылдың 13 апреленә тиклем), ә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] символы булып тора. === РСФСР флагы === [[Файл:Flag_the_Russian_SFSR_(1918).svg|справа|мини|200x200пкс|[[1918 йыл]]ғы РСФСР флагы (варианттарҙың береһе — өс юллыҡ яҙыу менән)]] [[Файл:Flag_RSFSR_1918.svg|мини|200x200пкс|РСФСР дәүләт флагы (1919 йылдың 17 июне — 1937 йылдың 21 ғинуары)]] [[1918 йыл]]дың [[8 апрель|8 апрелендә]] РСФСР флагы мәсьәләһе [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]нда тикшерелә. ХКС ҡарарында Бөтә Рәсәй башҡарма комитетына (ВЦИК-ка) дәүләт флагы итеп «П. В. С.» хәрефтәре менән (йәғни, Пролетарии всех стран, соединяйтесь!) ҡыҙыл флагты тәҡдим итә. Әммә был тәҡдим ҡабул ителмәй. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1918 йылдың 13 апрелендәге декретына ярашлы Рәсәй Республикаһының флагы итеп «Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы» яҙыулы ҡыҙыл байраҡ раҫлана. 1918 йылдың 17 июнендә ВЦИК РСФСР флагы һүрәтt өлгөһөн раҫлай, уны рәссам Сергей Васильевич Чехонин эшләй. Флаг ҡыҙыл тура мөйөшлө яҫылыҡтан ғибәрәт, үрҙә флагтың һабы эргәһендә алтын хәрефтәр менән «РСФСР» тип яҙылған, яҙыу яҫылыҡтың ҡалған өлөшөнән ике яҡтан дүртмөйөш яһаған алтын буйҙар менән айырыла. [[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|мини|200x200пкс|СССР флагы (1924 йылдың 18 апреле — 1991 йылдың 25 декабре)]] 1922 йылдың 30 декабрендә РСФСР [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] һәм ЗСФСР менән берләшеп союз дәүләте — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙы]] булдыра. СССР-ҙың дәүләт флагы һүрәтләнеше 1923 йылғы СССР Конституцияһында ошолай тасуирлана: ҡыҙыл йәки алһыу төҫтәге тура мөйөшлө 1:2 нисбәтендәге яҫылыҡ, флаг һабы эргәһендә үрҙә — алтын ураҡ һәм сүкеш, уларҙың өҫтөндә алтын ҡайма менән уратылған биш осло ҡыҙыл йондоҙ урынлаштырылған. Флаг 1924 йылдың 18 апрелендә раҫлана. Бөтә СССР караптары, СССР-ҙың [[Дипломатия|дипломатик]] вәкиллектәре СССР флагын ҡулланған. СССР дәүләт флагының ҡулланыу сфераһы шулай ҙа бик тар була. СССР Үҙәк Башҡарма комитеты Президиумы ҡарарына ярашлы һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1924 йылдың 29 авгусындағы СССР Ҡарарына ярашлы СССР порттарына беркетелгән сауҙа һәм пассажирҙар караптарҙың корм флагы сифатында ҡулланыуҙан тыш даими рәүештә тик ике бинала күтәрелә — СССР Үҙәк Башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы биналарында. Бөтә Союз байрамдары көндәрендә СССР дәүләт флагы үҙәк һәм урындағы СССР Халыҡ Комиссариаттары һәм башҡа СССР органдары биналары өҫтөндә генә күтәрелә (ундай органдар бик аҙ була). Киреһенсә, ВЦИК-тың 1925 йылдың 23 мартындағы РСФСР дәүләт флагын ҡулланыу тәртибе тураһында ҡарарына ярашлы, РСФСР дәүләт флагы даими рәүештә ВЦИК һәм СССР ХКС биналары өҫтөндә генә түгел, бөтә башҡарма советтарҙың, шул иҫәптән ауыл советтары һәм ҡала район советтары биналары өҫтөндә күтәрелә. Бөтә Союз, республика һәм урындағы байрамдар һәм тантаналар ваҡытында РСФСР дәүләт флагы бөтә республика ҡарамағындағы дәүләт предприятиелары биналарында күтәрелә. Ҡалған дәүләт, кооператив һәм башҡа йәмәғәт учреждениелары биналарында (мәктәптәр, хәстәханалар, колхоз идаралыҡтары, совхоз дирекциялары, төрлө конторалар, магазиндар, фабрикалар һәм заводтар) бер ниндәй яҙыуһыҙ һәм билдәһеҙ ҡыҙыл флагтар ҡуйылыу ҡаралған була<ref>Собрание узаконений и распоряжений правительства РСФСР. — 1925, № 20, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А. — М.: МГИУ, 2002, ISBN 5-276-00240-1, СС.487-488</ref>. Яҙыуһыҙ һәм бер ниндәй билдәһеҙ ҡыҙыл туҡыманан флагтар СССР-ҙа һәм РСФСР-ҙа 1955 йылға тиклем иң таралған флаг төрө була. [[Файл:Flag_of_the_Russian_SFSR_1937-1954.svg|мини|200x200пкс|РСФСР-ҙың Дәүләт флагы (1937 йылдың 21 ғинуары — 1954 йылдың 8 ғинуары)]] 1937 йылдың 21 ғинуарында Ғәҙәттән тыш Бөтә Рәсәй XVII Советтар съезында РСФСР-ҙың яңы Конституцияһы ҡабул ителә, унда әйтелә:{{Цитата башы}}Статья 149. Рәсәй Совет Федератив Социалитик Республикаһының Дәүләт флагы ҡыҙыл туҡыманан эшләнә, уның һул мөйөшөндә, флаг һабы эргәһендә үрҙә Галтын хәрефтәр менән «РСФСР» яҙыуы урынлаштырыла.<ref>Конституция (Основной Закон) РСФСР, М., 1937, СС.30—31, цит. по: Вексиллологический справочник по флагам Российской Империи и СССР, Т.1/сост. Соколов В. А. — М.: МГИУ, 2002, ISBN 5-276-00240-1, С.489</ref>{{Цитата аҙағы}} 1937 йылдың 1 апрелендәге ВЦИК Пезидиумы ҡарары менән яңы дәүләт флагы раҫлана (рәссамы А. Н. Милькин). Элекке флагтан айырмалы рәүештә яңы флагта алтын һыҙаттар булмай, республика исеме ябай шрифт менән яҙыла. [[Файл:Flag_of_Russian_SFSR.svg|мини|200x200пкс| РСФСР-ҙың Дәүләт флагы (1954 йылдың 9 ғинуары — 1991 йылдың 1 ноябре)]] === Рәсәй триколорын 1917 йылдан һуң ҡулланыу === ==== Граждандар һуғышы һәм Аҡ эмиграция ==== [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡ-күк-ҡыҙыл флаг [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] һәм аҡтар хәрәкәте тарафынан ҡулланыла, ә һуңынан уны сит илдәрҙә эмигрант ойошмалары ҡуллана. <gallery style="text-align:center;"> Файл:За единую Россію.jpg|Аҡ хәрәкәттең пропагандистик плакатында Рәсәйҙең аҡ-күк-ҡыҙыл флагы. 1919 йыл Файл:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|«Часовой" журналығының тышлыҡ бите<ref>{{Cite web |url=http://www.elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |title=Двухнедѣльный военный и военно-морской журналъ «Часовой»: органъ связи русскаго воинства за рубежомъ подъ ред. В. В. Орѣхова и Евгенія Тарусскаго, — Paris, 1 мая 1932. — № 79. |accessdate=2014-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101217052020/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |archivedate=2010-12-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217052020/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Periodika/chasovoy/1932/79.pdf |date=2010-12-17 }}</ref> Рәсәй флагы һүрәте менән. 1932 йыл Файл:Denikin poster.jpg|Ирекле армияның пропагандистик плакатында ең шевронында Рәсәй милли флагы төҫтәре </gallery>Импер бөркөтлө "Яңы милли урыҫ флагы"н 1936—1939 йылдарҙа Испаниялағы Граждандар һуғышында генерал Франко яғында һуғышҡан урыҫ доброволецтары ҡуллана<ref>[http://kaminec.livejournal.com/4620.html 18 дней в Испании. Дневник Русского Добровольца]</ref>. ==== Бөйөк Ватан һуғышы ==== [[Файл:First_Russian_National_Army.jpg|справа|мини|195x195пкс|Еңгә бер варианты Дивизияһы «Руссланд», 1943 йыл]] 1941—1945 йылдарҙағы һуғыш осоронда Рәсәй тарихи флагтары — Андрей һәм аҡ-күк-ҡыҙыл, шулай уҡ уларҙың нигеҙендә эмблемаларҙы нацистик Германия яғында һуғышҡан ҡайһы бер урыҫ хәрби берләшмәләре ҡуллана, атап әйткәндә, Рәсәй Азатлыҡ армияһы (РОА). ==== СССР-ҙағы үҙгәртеп ҡороу осоро ==== [[1987 йыл]]да аҡ-күк-ҡыҙыл флагты милли-патриотик ойошмалар ҡуллана башлай<ref name="NacInteresy">''Шарапов В. Е.'' [http://www.ni-journal.ru/archive/2000/n_5_6_2000/2fa5a9e0/e74c6382/ Традиции русской геральдики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223192035/http://www.ni-journal.ru/archive/2000/n_5_6_2000/2fa5a9e0/e74c6382/ |date=2014-02-23 }} // Национальные интересы, № 5-6, 2000.</ref> (атап әйткәндә — «Хәтер» йәмғиәте). 1988 йылдан әлеге флаг демократик хәрәкәттә ҡулланыла башлай<ref name="Posev1998">{{Cite web|url=http://www.posev.ru/files/articles/4.htm|title=«Посев», 1.2.1998. «Коммунисты — в беспамятстве»|accessdate=2009-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002020320/http://www.posev.ru/files/articles/4.htm|archivedate=2011-10-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002020320/http://www.posev.ru/files/articles/4.htm |date=2011-10-02 }}</ref>). 1990 йылда формаль рәүештә СССР исеменән сығыш яһаған шахмат буйынса донъя чемпионы [[Каспаров Гарри Кимович|Гарри Каспаров]] демократик символы — аҡ-күк-ҡыҙыл флагы аҫтында сығыш яһай. Уның дәғүәсеһе — Анатолий Карпов ҡыҙыл байраҡ аҫтында<ref>{{Cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/108582.html|title=Без СССР: Каспаров и Карпов играли под разными флагами|accessdate=2014-02-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6OSmp22D8|archivedate=2014-03-30}}</ref>. 1954 йылғы СССР һәм РСФСР флагтары, өс буйлы дәүләт флагы раҫланғандан һуң да (1991), урам манифестацияларында һәм митингыларҙа Рәсәй коммунистик хәрәкәттәре вәкилдәре тарафынан ҡуллана. === 1991 йылдан алып Рәсәй Федерацияһы флагы === 1990 йылдың мартында РСФСР халыҡ депутаттары һайлауҙарынан һуң «Демократик Рәсәй» хәрәкәте «Конституцион комиссияһын» булдыра, комиссия өсөн Республика дәүләт суверенитеты тураһында Декларация проекттары һәм конституцион төҙәтмәләр буйынса тәҡдимдәр әҙерләнә<ref name="IISK_T1">{{Китап|заглавие=Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=1RauSzkb_kEC&pg=PA38|ответственный=Под общ. ред. О. Г. Румянцева|место=М.|издательство=Волтерс Клувер|год=2007|том=1: 1990 год|страницы=38—50|страниц=936|isbn=978-5-466-00305-5}}</ref>. РСФСР дәүләт флагын үҙгәртеү — Конституцияға индерергә кәрәкле тип табылған тәүге сираттағы үҙгәртеү булараҡ тәҡдим ителә: 181-се статьяның яңы редакцияһына ярашлы «РСФСР Дәүләт флагы өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» тип раҫларға тәҡдим ителә. Әммә I Съезда 1954 йылда раҫланған флаг үҙгәртелмәй, улай ғына түгел, 1990 йылдың 23 майында<ref>{{Китап|заглавие=Первый Съезд народных депутатов РСФСР, 16 мая — 22 июня 1990 года: стенографический отчёт: в 6 т.|ссылка=http://sten.snd.rsfsr-rf.ru/I/II.pdf|ответственный=Ответственный за выпуск Т. В. Лазарева|место=М.|издательство=[[Республика (издательство)|Республика]]|год=1993|том=2|страницы=17|страниц=640|isbn=5—250—02320—7}}</ref> депутаттар тауыш күпселеге менән аҡ-күк-ҡыҙыл флагтарҙы алып ташлау буйынса ҡарар сығарыла (улар ҡайһы РСФСР халыҡ депутаттары алдындағы өҫтәлдәрҙә ҡуйылған була), ә матбуғатта уларҙы «батша символикаһы» тип атайҙар. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектында (1990 йылдың 12 октябре ҡабул ителә) күпкә һаҡ мөғәмәләлә бирелгән формула ла («Рәсәй Федерацияһының айырмалы билдәләре — герб һәм флаг — Рәсәй дәүләтселегенең тарихи символдарын сағылдыра») ҡаты тәнҡиткә дусар ителә.<ref>См. напр. статью к.ю.н. В. Воробьёва «Верю глазам своим» (Советская Россия, 1991, № 11, с. 4): «…Проект предусматривает, что теперь в России будет править Государственная Дума, а „официальные отличительные знаки Российской Федерации (герб и флаг) воплощают исторические символы российской государственности.“ Какие символы? Царский флаг вместо красного революционного и двуглавый орёл вместо советского герба России?». {{Китап|заглавие=Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т.|ссылка=|ответственный=Под общ. ред. О. Г. Румянцева|место=М.|издательство=|год=2009|том=5: Альтернативные проекты Конституции Российской Федерации|страницы=554|страниц=1120|isbn=978-5-9901889-1-4}}</ref> һәм артабанғы проект варианттарында (12 ноября 1990 йылдың 12 ноябре — яҡынса 1991 йылдың 27 июле) ул да алып ташлана һәм законға һылтанма биреү менән алыштырыла. 1990 йылдың 5 ноябрендә РСФСР-ҙың Министрҙар Советы РСФСР дәүләт флагы һәм гербын буйынса эште ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә һәм Министрҙар Советы янындағы Архивтар эше буйынса комитетҡа (Мәҙәниәт министрлығы менән берлектә) яңы дәүләт символдарын концепцияһын булдырыу эшен йөкмәтә<ref name="VexRu-RSFSR">[http://www.vexillographia.ru/russia/RSFSR.htm Сайт «Вексиллография»: Флаг РСФСР]</ref>. Һөҙөмтәлә Комитет аҡ-күк-ҡыҙыл флагын тергеҙергә тәҡдим итә, әммә РСФСР-ҙың Юғары Советына тейешле закон проекттарын ҡабул итеү РСФСР Президентын һайлауҙар (1991) үткәнгә тиклем кисектерелеп тора. Шулай итеп, 1991 йылдың июль-август дауамында Конституция проектына Рәсәй Федерацияһының яңы Дәүләт флагының тасуирламаһы индерелә — аҡ-зәңгәрһыу-алһыу төҫтәрҙә<ref name="Flag-KRF-Aug91" />. «Август путчы» ваҡытында аҡ-күк-ҡыҙыл флаг ГКЧП-ға ҡаршы торған көстәр тарафынан киң ҡулланыла. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектының тейешле положениеһы нигеҙендә әҙерләнгән 1991 йылдың 22 авгусындағы РСФСР Юғары Советы Президиумының ҡарарында урын таба<ref name="Flag-KRF-Aug91">{{книга |заглавие = Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т. |ссылка = |ответственный = Под общ. ред. О. Г. Румянцева |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2008 |том = 2: 1991 год |страницы = 43 |страниц = 1120 |isbn = 978-5-466-00323-9 }}. Косвенным подтверждением может служить и текстуальное сходство описания национального флага из постановления Верховного Совета с частью (1) статьи 160 [http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/16091991.pdf проекта от 16.09.1991 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110085727/http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/16091991.pdf |date=2014-01-10 }}, устанавливающей, что «Государственным флагом РФ является полотнище из трёх равновеликих продольных белой, лазоревой и алой полос». В [http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/24101991.pdf проекте от 24.10.1991 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110090053/http://rumiantsev.ru/toadmin/upload/24101991.pdf |date=2014-01-10 }} формулировка была дополнена соотношением сторон (длины к ширине): «Государственным флагом Российской Федерации является полотнище с соотношением сторон 2:1, состоящее из трёх равновеликих продольных белой, лазоревой и алой полос», ст. 139 (1). Наконец, в проекте от 2 марта 1992 года было воспроизведено (с незначительными правками) описание, данное V Съездом народных депутатов РСФСР (Статья 136 (1): «Государственным флагом Российской Федерации является прямоугольное полотнище из трёх равновеликих горизонтальных полос: верхней — белого цвета, средней — лазоревого цвета и нижней — алого цвета. Отношение ширины флага к его длине — 1:2». См. {{книга |заглавие = Из истории создания Конституции Российской Федерации. Конституционная комиссия: стенограммы, материалы, документы (1990—1993 гг.): в 6 т. |ссылка = https://books.google.ru/books?id=YhbqltvyX3cC&pg=PA115#v=onepage&q&f=false |ответственный = Под общ. ред. О. Г. Румянцева |место = М. |издательство = Волтерс Клувер |год = 2008 |том = 3: 1992 год. Книга первая (январь — июнь 1992 года) |страницы = 115 |страниц = 1120 |isbn = 978-5-466-00341-3 }})</ref>, Рәсәй тарихи флагы Рәсәй Федерацияһының рәсми Милли флагы булараҡ таныла: {{Цитата башы}} РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарар сығара: Рәсәй Федерацияһының яңы дәүләт символикаһын махсус закон менән урынлаштырыуға тиклем Рәсәй тарихи флагын — бер тигеҙ горизонталь аҡ, зәңгәрһыу һәм алһыу буйлы яҫылыҡ —Рәсәй Федерацияһының рәсми Милли флагы тип һанарға. {{Цитата аҙағы}} 1991 йылдың 25 декабрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарары буйынса «РСФСР» дәүләт атамаһы законға ярашлы «Рәсәй Федерацияһы (Рәсәй)» атамаһына алыштырыла. 19 сәғәт 35 минутта Кремль өҫтөндәге СССР флагы Рәсәй флагына алмаштырыла<ref>{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/other/38561141-gde-hranitsya-posledniy-flag-sssr/|title=Где хранится последний флаг СССР|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|accessdate=2019-10-02}}</ref>. Рәсәй Федерацияһы халыҡ депуттары съезы [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон%20РФ%20от%2021.04.1992%20№%202708-]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 1992 йылдың 21 апрелендә [[РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһы]]на тейешле үҙгәрештәр индерә: республиканың исеме телгә алынған бөтә статьяларҙа, шул иҫәптән Дәүләт флагын тасуирлаған 181-се статьяла, ул «Рәсәй Федерацияһы» атамаһына алыштырыла. Төҙәтмәләр нәшер ителгән мәлдән, 1992 йылдың 16 майынан, үҙ көсөнә инделәр. Конституцион комиссия тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы (Төп Закон) проектының аҙаҡҡы вариантында «РСФСР Дәүләт флагы өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» икәнлеген раҫларға тәҡдим ителә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй Федерацияһы Президенты тәҡдим иткән проекттарҙа (1993 йылдың 29 апрелендәге проекты, 1993 йылдың 12 июлендәге Конституцион кәңәшмәнең проекты) һәм хәҙерге Конституцияның нигеҙен тәшкил иткән Рәсәй Федерацияһының дәүләт символарын федераль конституцион закондар менән билдәләү ҡарала. [[Файл:Flag_of_Russia.svg|справа|мини|200x200пкс|Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы (1993)]] 1993 йылдың 11 декабрендә яңы [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]]н ҡабул итеү алдынан [[Рәсәй Президенты]] [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н. Ельцин]] «Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагы тураһында» 2126-һанлы Указға ҡул ҡуя, шуның менән Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы Положение раҫлана һәм 1955 йылдың 23 декабрендәге РСФСР Юғары Советы Президиумының РСФСР дүәләт флагы тураһындағы Положение ғәмәлдән сығарылған тип таныла. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы Положениеның 1-се статьяһында ул «өс төҫлө тура мөйөшлө ҙурлығы буйынса тигеҙ горизонталь буйлы яылыҡтан ғибәрәт: өҫкө өлөшө — аҡ, уртансы — зәңгәр, аҫҡы — алһыу төҫтә. Флагтың киңлеге оҙонлоғона ҡарата — 1:2» булараҡ тасуирлана. Төҫ сағылыштары билдәнмәгән. == Рәсәй флагының ҡулланышы == «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһында»ғы Федераль конституцион закон ҡабул ителгәндән һуң баштағы редакцияларға ярашлы<ref>Федеральный конституционный закон от [[25 декабря]] [[2000 год]]а № 1-ФКЗ «О Государственном флаге Российской Федерации» в ред. № 3-ФКЗ от 09.07.2002, № 4-ФКЗ от 09.07.2002, № 2-ФКЗ от 30.06.2003, № 1-ФКЗ от 07.03.2005.</ref> Рәсәй флагының ҡулланышы ҡаты регламентлана. Уны тик Рәсәй Федерацияһының дәүләт власы органдары, дипломатик илселектәр һәм сит илдәге Рәсәй рәсми вәкиллектәре, Рәсәй караптары реестрҙарына индерелгән суднолар һәм шулай хәрби караптар һәм суднолар ҡуллана алған. Вафат булған кешегә хәрби ҙурлау биргән саҡта һәм башҡа махсус алдан һөйләшелгән осраҡтарҙа шәхси кешеләр тарафынан Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын ҡулланыу рөхсәте — әлеге закондың үҙенсәлеге булып тора. Әлеге федераль конституцион законға ярашлы ҡағиҙәләрҙе боҙоп Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын ҡулланыу Административ тәртип боҙоуҙар тураһында кодексының «Рәсәй Федерацияһы дәүләт символдарына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр» (әлеге статьяға 2008 йылдың 8 ноябрендә үҙгәрештәр индерелә<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=81356 Федеральный закон от 8 ноября 2008 года № 197-ФЗ «О внесении изменения в статью 17.10 Кодекса Российской Федерации об административных правонарушениях»] // [[Российская газета]]. № 232. [[11 ноября]] [[2008 год]]а.</ref>)) тигән 17.10 статьяһына ярашлы административ яҙыҡлыҡ тип һанала һәм юридик яуаплылыҡты талап итә. [[Файл:Russia flag federal constitutional law.png|thumb|right|200px|2000 йылдың 25 декабрендәге Федераль конституцион законға ҡушымта]] [[2008 йыл]]дың көҙөндә был ҡапма-ҡаршылыҡ юҡҡа сығарыла: [[Дәүләт Думаһы]] дәүләттеке булмаған ойошмаларға һәм шәхси кешеләргә Рәсәй Дәүләт флагын ихтирам менән ҡулланыуҙы рөхсәт иткән закон проектын хуплай<ref>[http://top.rbc.ru/politics/15/10/2008/253033.shtml РБК: Дума разрешила неофициальное использование Государственного флага РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018110457/http://top.rbc.ru/politics/15/10/2008/253033.shtml |date=2008-10-18 }}</ref>. «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһында» исемле законға яңы положение индерелә<ref>Федеральный конституционный закон от [[8 ноября]] 2008 года № 4-ФКЗ [http://base.garant.ru/194223/ «О внесении изменения в Федеральный конституционный закон „О государственном флаге Российской Федерации“»] // [[Российская газета]]. № 232. [[11 ноября]] [[2008 год]]а. (Вступил в силу через 10 дней после опубликования).</ref>: {{Начало цитаты}} Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын, шулай уҡ уның һүрәтен, граждандар, йәмәғәт берләшмәре, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар, әгәр бындай ҡулланыш Рәсәй федерацияһы Дәүләт флагынан мыҫҡыл итеү булмаһа, ҡуллана ала. {{Конец цитаты}} [[Файл:Yeltsin tomb.jpg|мини|Памятник на могиле [[Ельцин, Борис Николаевич|Бориса Ельцина]] выполнен в виде триколора]] Флаг мачтала (флагштокта), һабта йәки һабһыҙ эленә ала. Яҫылыҡ вертикаль рәүештә эленгән саҡта аҡ буй һулдан булырға тейеш<ref name="fivej">{{книга |автор = Фивейская М. Г., Чернышёва О. Н. |часть = |заглавие = Российская государственная и региональная символика |оригинал = |ссылка = |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = Издательство РАГС |год = 2010 |том = |страницы = 123—124 |страниц = 134 |isbn = 978-5-7729-0478-7 }}</ref>. Рәсәй флагын тейешенсә ҡулланмау өсөн яуаплылыҡ Админитратив закон боҙоу Кодексының «Рәсәй Федерацияһының дәүләт символдарына ҡарата законһыҙ ғәмәлдәр» тигән 17.10 статьяһында билдәләнгән<ref>{{КоАП РФ}}</ref> һәм граждандар өсөн (өс МРОТ-тан биш МРОТ-ҡа тиклем) һәм вазифа биләгән кешеләр өсөн (биш МРОТ-тан ун МРОТ-ҡа тиклем) штраф һалыу ҡаралған. === Рәсәй флагын мыҫҡыл итеү өсөн яуаплылыҡ === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыллау енәйәт тип һанала. Мыҫҡыллау 16 йәше тулған кешеләрҙең флагҡа ҡарата ихтирамһыҙ мөнәсәбәтен күмәк кеше алдында күрһәтеү өсөн төрлө әүҙем ғәмәлдәр башҡарыу, мәҫәлән, уны юҡҡа сығарыу, йыртыу, әшәке һүрәттәр йәки яҙыуҙар эшләү. Рәсәй Енәйәт Кодексының «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербын һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын мыҫҡыл итеү» исемле 329-сы статьяһына ярашлы<ref>{{УК РФ}}</ref>, мыҫҡыллаусы ике йылға тиклем срокка иректән сикләү йәки өс айҙан алты айға тиклем ҡулға алыу йәки бер йылға тиклем иректән мәхрүм итеү язаһына тарттырыла. Ысынында шартлы яза бирелә<ref>[http://pro.novayagazeta.ru/news/180057.html Тюмень. Местный житель получил 6 месяцев условно за надругательство над флагом России]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Новая газета]]. [[19 ноября]] [[2007 год]]а.</ref><ref>[http://www.novayagazeta.ru/news/180979.html Житель Саратовской области растоптал флаг назло чиновникам] // [[Новая газета]]. [[21 ноября]] [[2007 год]]а.</ref>. === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы Көнө === Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы Көнө йыл һайын [[22 августа]] билдәләнә. Ул [[1994 йыл]]да [http://www.rusflag.ru/docm/ukazdgf.htm указом] [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] указы менән раҫлана<ref>[http://www.rusflag.ru/docm/ukazdgf.htm Сайт «Флаг России» — Документы — «О Дне Государственного Флага Российской Федерации» — Указ Президента РФ]</ref>. === Президент штандарты === [[Файл:Standard_of_the_President_of_the_Russian_Federation.svg|слева|мини|150x150пкс|Рәсәй Федерацияһы Президентының штандарты (1994)]] 1994 йылдың 15 февралендәге Рәсәй Федерацияһы Президенты Б. Н. Ельциндың 319-се һанлы «Рәсәй Федерацияһы Президенты штандарты (флагы) тураһында» Указаны ярашлы махсус флаг ҡабул ителә — [Рәсәй Федерацияһы Президенты штандарты]]. Уның төҫтәре Рәсәй Дәүләт флагының төҫтәрен ҡабатлай; айырмаһы флагтың нисбәтендә — 1:1 — һәм штандарттың уртаһында геральдик ҡалҡанһыҙ Рәсәй гербы урынлашыуында. Штандарт оригиналы Рәсәй Президенты рәсми символдарының береһе булып тора. Уның яҫылығы алтын суҡ менән ҡаймаланған, ә һабынтотҡа беркетелгән, унда Рәсәй федерацияһы Президентының фамилияһы, исеме һәм атаһының исеме һәм әлеге вазифала булыу даталары яҙылған. Штандарт һабы һөңгө рәүешендә тимер менән ослап ҡуйылған<ref>{{Cite web |url=http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |title=Информационно-правовое издание Legis : Законы : УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ О ШТАНДАРТЕ (ФЛАГЕ) ПРЕЗИДЕНТА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2010-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203164404/http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |archivedate=2010-12-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203164404/http://www.legis.ru/misc/doc/1727/ |date=2010-12-03 }}</ref>. === Еңеү Байрағы === Федераль законға ярашлы, 2007 йылдың 7 майында рәсәй федерацияһы 68 N-ФЗ еңеү байрағы булып [[еңеү көнө]] — [[9 май|9 майҙа]], ә бина вывешиваться, күтәреп мачталарҙа, флагштоктарҙа, рәсәй федерацияһы Дәүләт флагы менән бер рәттән<ref>[http://www.rg.ru/2007/05/08/znamya.html Федеральный закон Российской Федерации от 7 мая 2007 г. N 68-ФЗ «О Знамени Победы»]</ref>. [[Файл:Soviet_Znamya_Pobedy.svg|мини|Еңеү Байрағы]] == Флаг төҫтәренең мәғәнәһе == Рәсәй флагы төҫтәренә бик күп символик мәғәнә бирелә, әммә Рәсәй федерацияһының Дәүләт флагының төҫтәре буйынса рәсми рәүештә аңлатыуҙар юҡ. Иң популяр аңлатмалар ошолар:<ref>[http://pkc.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85 Государственный флаг России. Статья на сайте Политического консультативного центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103115513/http://pkc.ru//index.php?option=com_content&task=view&id=97&Itemid=85 |date=2011-11-03 }}{{архивировано|http://archive.li/ZpTx|2012-07-18}}</ref>: * {{color box|#FFFFFF}} Аҡ төҫ '''юғары намыҫлылыҡ һәм асыҡлыҡ'''; * {{color box|#0039A6}} Күк төҫ — '''тоғролоҡ, тел тейҙермәҫлек булыу һәм сафлыҡ'''; * {{color box|#D52B1E}} Ҡыҙыл төҫ '''ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ, киң күңеллелек һәм мөхәббәт''' == Оҡшаш флагтар == Рәсәй флагын аҫта күрһәтелгән флагтар менән бутарға ярамай: <gallery style="text-align:center"> Файл:Flag of Azania.svg|[[Азания (Сомали)|Азания]] ([[Сомали]]) флагы Файл:Flag of Krain.svg|Крайна герцоглығы флагы (1918 йылға тиклем) Файл:Flag of the Slovene Nation.svg|Словенецтарҙың милли флагы Файл:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|[[Словакия]] флагы (1945 йылға тиклем һәм 1990—1992 йылдарҙа) </gallery> == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар {{Иҫкәрмәләр}} ; Сығанаҡтар {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * ''Белавенец П. И.'' [http://runivers.ru/lib/book4697/ Краткая записка о старых русских знамёнах]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — {{СПб}}: Сенатская Типография, 1911.— 77 с. на сайте [[Руниверс]] * ''[[Белинский, Владимир Ефимович|Белинский В. Е.]]'' [http://dlib.rsl.ru/01002928416 Русский национальный флаг и его реформа]. — {{СПб}}: Сенатская типография, 1911. — 37 с. * ''Винклер П. П., фон'' Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. — {{М.}}: Планета, 1991. — 226 с. — ISBN 5-85250-429-7 * {{Книга:Откуда и что на флоте пошло|1}} * Морской энциклопедический словарь / Под редакцией В. В. Дмитриева. — {{Л.}}: Судостроение, 1991. — Т. 1. — ISBN 5-7355-0280-8 * Полное собрание законов Российской империи, т. XXXIII, № 33.289. * Высочайше учреждённое при Министерстве Юстиции Особое Совещание для выяснения вопроса о русских государственных национальных цветах. Материалы. IV. Докладная записка Члена Особого Совещания Князя М. С. Путятина, поданная {{OldStyleDate3|29.3.1896}} г. в Высочайше утверждённое Совещание под председательством Генерал-Адъютанта Посьета. — {{СПб}}: Сенатская типография. — 1911. * {{Китап|автор=Соболева Н. А., Артамонов В. А.|ссылка=|заглавие=Символы России. Очерки истории государственной символики России|место=М.|издательство=Панорама|год=1993|страниц=208|isbn=5-85220-155-3|ref=Соболева, Артамонов}} * ''Соболева Н. А., Казакевич А. Н.'' Символы и святыни Российской державы. — {{М.}}: Олма Медиа Групп, ОЛМА-ПРЕСС Звёздный мир, 2006. — 224 с. — ISBN 5-373-00604-1, ISBN 5-94850-315-1 * {{Мәҡәлә|автор=Стацевич А.|заглавие=О последнем Русском Национальном Флаге|ссылка=http://ia700402.us.archive.org/9/items/kadetskaiaperekl32838800/kadetskaiaperekl32838800.pdf|язык=|издание=Кадетская перекличка|тип=|год=февраль 1983|том=|номер=32|страницы=58—61|doi=|issn=}} * {{Китап|автор=Токарь {{comment|Л. Н.|Леонид Николаевич}}, Разыграев {{comment|М. В.|Михаил Васильевич}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=Судовые флаги, вымпелы и флюгарки. 1700 - 2006 гг.|оригинал=Ship Flags, Pendants and Badges 1700-2006|ссылка=http://www.vedomstva-uniforma.ru/flugarki.html|викитека=|ответственный=Пер.: Ожогин Евгений; Худож.: Токарь Л. Н., Бутрин Г.|издание=|место=|издательство=[[d:Q28460533|Фонд «Русские витязи»]]|год=2007|том=|страницы=|столбцы=|страниц=579|серия=|isbn=978-5-903389-02-5|тираж=500|ref=Токарь Л. Н., Разыграев М. В.}} * {{Мәҡәлә|автор=Томич В.|заглавие=Русские флаги (прил. цветн. иллюстрации)|ссылка=https://archive.org/download/kadetskaiaperekl54948800/kadetskaiaperekl54948800.pdf|язык=|издание=Кадетская перекличка|тип=|год=сентябрь 1994|том=|номер=54|страницы=41—70|doi=|issn=}} * [https://web.archive.org/web/20140107114803/http://russian-family.ru/downloads/geralyodika/alyard_k._-_kniga_o_flagah_1911.pdf Книга о флагах: сочинение Карла Алярда, изданная в Амстердаме в 1705 году и в Москве в 1709 году]. — {{СПб}}: Сенатская типография, 1911, PDF * [https://www.runivers.ru/bookreader/book403617 Рисунки к изданию «Русские старинные знамёна» С. Лукиана Яковлева (Древности Российского государства, изданные по высочайшему повелению)] — {{М.}}: Хромолитография В. Бахман, 1865 {{Refend}} == Һылтанмалар == * [http://flag.kremlin.ru/ Государственная символика Российской Федерации] * [http://project.rsl.ru/index.php?doc=209 Государственные символы. Флаг Российской империи. Литература] * [http://russkoe-znamya.narod.ru/film4.html «Российский флаг», документальный фильм режиссёра Владимира Фонарёва, 1993] * [http://sovet.geraldika.ru/page/4754 Особое совещание при Министерстве юстиции для выяснения вопроса о русских государственных цветах]{{OldStyleDate3|10.5.1910}} — {{OldStyleDate3|9.5.1912}} [[Категория:Дәүләттәр флагтары]] [[Категория:Рәсәй дәүләт символдары]] [[Категория:Рәсәй флагтары]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 9lwmcspcoaebdc59zmbj9mmlcnqee2x 0 156243 1302002 1301590 2026-08-07T20:21:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302002 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Осташев Аркадий Ильич''' ({{Тыуған көнө|30|9|1925}} — {{Үлгән көнө|12|7|1998}}) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-механик, [[Ер]]ҙең беренсе яһалма юлдашын һәм [[Гагарин Юрий Алексеевич|беренсе космонавты]] осороуҙа ҡатнашыусы, техник фәндәр кандидаты, доцент, Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты, ракеталарҙы һәм ОКБ-1 ракета-космос комплекстарын төп һынаусы, Королев Сергей Павловичтың уҡыусыһы һәм фекерҙәше. == Биографияһы == 1925 йылдың 30 сентябрендә [[Мәскәү]] өлкәһенең Ногинский районы Малое Васильево ауылында тыуған. Әсәһе — Осташева Серафима Васильевна] (ҡыҙ фамилияһы Гирусова), [[1888 йыл]]да тыуған. Атаһы — Илья Васильевич Осташев], [[1881 йыл]]да тыуған. Аркадий өлкән [[Туғанлыҡ төшөнсәләре|ағаһы]] Евгений менән бергә мәктәп йылдарында «Белем — көс» журналы етәкселегендә 10 тапҡыр ҙурайтыусы, кәрәкле станинаһы һәм ике яҫылыҡта боролош механизмдары булған [[телескоп]] төҙөй, окуляр һәм объектив өсөн линзаларҙы журнал редакцияһы бушлай ебәрә. Унан [[Ай (юлдаш)|Айҙы]] күҙәтәләр, [[Ҡояш системаһы]] планеталарына осоу тураһында хыялланалар. Евгений Аркадийға икенсе класта немец телен өйрәтә башлай. Был Аркадийға алдынғы фәнни-техник әҙәбиәтте өйрәнеүгә ғүмер буйы ярҙам итә. А. И. Осташев [[1942 йыл]]да Мәскәү өлкәһенең Ногинский районы Электроугли ҡалаһында 32-се урта мәктәптең 9 класын тамамлағас, С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институты янындағы әҙерлек курстарында 2,5 ай уҡый һәм 10 класс программаһы буйынса имтихандар тапшыра һәм шуның һөҙөмтәләре буйынса С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институтына уҡырға инә. Институттың дүртенсе курсында уҡығанда А. И. Осташевҡа ракета техникаһы буйынса немец документтары менән танышыу форсаты тейә. Уны ил етәкселеге ебәргән белгестәр төркөмө [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң [[Германия]]нан алып сыға. Немец белгестәре ракета эшләүҙә өлгәшкәндәрҙе ентекле тикшергәндән һуң, А. И Осташев диплом проекты темаһын тулыһынса билдәләй: «Составная ракета с крылатой последней ступенью, со спецчастью — устойчивость движения крылатой ступени». Әммә диплом проектының темаһы консультант һайлау менән ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Темаһы яңы булғанлыҡтан консультациянан баш тарталар: <br> * МАИ-ның 2-се факультеты деканы, [[Фән докторы|техник фәндәр докторы]], профессор, генерал-майор Владимир Михайлович Мясищев; * ЛИИ начальнигы урынбаҫары, техник фәндәр докторы, профессор Иван Васильевич Остославский; * Н. Н. Поликарповтың урынбаҫары, истребителдәр өсөн шыйыҡ яғыулыҡта эшләүсе ракета двигателдәре тиҙләткестәренең баш конструкторы [http://www.airwar.ru/enc/fww2/i21.html Михаил Михайлович Пашинин]. Декан ярҙамсыһы Гапоненко Михаил Прокопьевич уға Сергей Павлович Королевҡа мөрәжәғәт итергә тәҡдим итә. Шулай итеп, [[1947 йыл]]да А. И. Осташев С. П. Королёв менән таныша. Һәм 1947 йылдан алып 1948 йылда МАИ-ны тамамлағанға тиклем А. И. Осташев оборона сәнәғәте министрлығының ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙең студенттар конструкторлыҡ бюроһы-3-тә өлкән техник булып эшләй, Сергей Павлович Королев етәкселеге аҫтында диплом яҡлауға әҙерләнә. [[1948 йыл|1948]] -[[1951 йыл]]дарҙа ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙә оборона конструкторҙары бюроһында (ОКБ-1) инженер һәм өлкән инженер булып эшләй. [[1951 йыл|1951]] — [[1953 йыл]]дарҙа НИИ-88 ОКБ-1 5-се бүлек төркөмө начальнигы булып эшләй. [[1952 йыл]]да Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты янындағы Юғары инженерҙар курсын тамамлай. Шулай уҡ был йылда Мкрксизм-Ленинием университетын (ВУМЛ) тамамлай. [[1953 йыл|1953]] -[[1959 йыл]]дарҙа — ОКБ-1 19-сы бүлек начальнигы урынбаҫары. [[1956 йыл]]да [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] сафына инә. [[1959 йыл|1959]] — [[1969 йыл]]дарҙа — ОКБ-1 721-се бүлек начальнигы. [[1969 йыл|1969]] — [[1973 йыл]]дарҙа — ЦКБЭМ МОМ һынау буйынса баш конструкторҙың ғилми консультанты. [[1973 йыл|1973]]-[[1980 йыл]]дарҙа— ЦКБЭМ МОМ 7-се комплекс (ракеталар һынау һәм КА) урынбаҫары һәм етәксеһе (1974 йылдан [[:ru:Энергия (РКК)|НПО «Энергия»]] МОМ 10-сы комплексы). [[1975 йыл]]да А. И. Осташев Байконур космодромы техник комплексында Рәсәй-Америка [[:ru:Союз — Аполлон|«ЭПАС»]] программаһы буйынса техник етәксе урынбаҫары сифатында һынау етәксеһе була. [[1980 йыл|1980]] -[[1986 йыл]]дарҙа — 102-се бүлектең һынау буйынса ғилми консультанты һәм НПО «Энергия» МОМ баш конструкторы. [[1986 йыл]]дан 382-се бүлектең һынау буйынса ғилми консультанты һәм НПО «Энергия» МОМ баш конструкторы (1994 йылдан — П. С. Королев исемендәге РКК «Энергия»). [[1947 йыл]]дан алып А. И. Осташевтың бөтә ғилми-инженерлыҡ эшмәкәрлеге ракеталарҙы һәм ракета-космос комплексын һынау системаһын эшләү һәм әйләнешкә индереү менән бәйле. А. И. Осташев етәкселегендә тулыһынса ракеталарҙы һынауға бағышланған том № 14] төҙөлгән. Аркадий Ильич 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, мәҡәләләр һәм уйлап табыуҙар авторы һәм авторҙашы. [[Файл:Аттестат_доцента.JPG|мини|300x300пкс|доцент А. И. Осташевтың аттестаты.]] А. И. Осташев инженерлыҡ һәм ғилми эштән тыш уҡытыу эшмәкәрлеге лә алып бара. [[1964 йыл]]дан С. Орджоникидзе исемендәге МАИ («Комплексные системы измерений летательных аппаратов» кафедраһы) доценты, 308-се кафедрала лекциялар уҡый. Предприятие хеҙмәткәрҙәре өсөн «ракета-космос техникаһын һынау» курсы буйынса лекциялар уҡый. Предприятиеның һәм [[Рәсәйҙең космос сәнәғәте|космос тармағының]] үҫеш тарихын яҙыуҙа ҡатнаша. Королев һәм Гагарин фәнни уҡыуҙарында әүҙем ҡатнаша. А. И. Осташев 1998 йылдың 12 июлендә Мәскәү ҡалаһында вафат була. Аркадий Ильич Осташевтың шәхси васыяты буйынса өлкән ағайы Аркадий Ильич Осташевтың ҡәберендә ерләү өсөн кремациялана. 1998 йылдың декабрендә, [[Ҡаҙағстан]] етәкселегенән тейешле рөхсәт һәм ризалыҡ алғандан һуң, А. И. Осташевтың көлөн ҡатыны һәм улы [[Байҡоңыр (ҡала)|Байконур]] ҡалаһына алып баралар һәм бында 1960 йылдың 24 октябрендә Байконур космодромының 41 майҙансығында континент-ара ракета Р-16-ны осороуға әҙерлек барған саҡта һәләк булған уның өлкән ағаһы Осташев Евгений Ильич ерләнгән туғандар ҡәберендә ерләйҙәр. == Ғаиләһе == Ҡатыны — Осташева (кейәүгә сыҡҡанға тиклем Васильева) Людмила Васильевна (1924—2003 й.й..). Ҡыҙы — Ольга Аркадьевна Осташева (1951 йылда тыуған). Улы — Михаил Аркадьевич Осташев (1956 йылда тыуған). Ейәне — Осташев Никита Олегович (1977 йылда тыуған). Ейәнсәре — Осташева Юлия Михайловна (1979 йылда тыуған). Ейәнсәре — Осташева Анна Михайловна (1982 йылда тыуған). Ейәне — Осташев Илья Олегович (1984 йылда тыуған). Бүләсәре — Алена (2007 йылда тыуған). Бүләсәре — Александра (2009 йылда тыуған). Бүләһе — Никита (2014 йылда тыуған). Бүләһе — Александер Лиам (2018 йыл тыуған). Бүләсәре — Миа Джулиана (2020 йылда тыуған). == Наградалары == [[Файл:Благодарность_Президента.JPG|мини|Рәсәй Федерацияһы Президентының ватан космонавтикаһы үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн рәхмәт хаты.]] Профессиональ эшмәкәрлегендә өлгәшкән һөҙөмтәләре өсөн А. И. Осташев бүләкләнә: * «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы — 1945 й. * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] — ракета техникаһын үҙләштереүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн һәм ОКБ-1-ҙең 10-йыллығы менән бәйле — 1956 г. * [[Ленин ордены]] — Ерҙең беренсе юлдашын осорған өсөн — 1957 йыл. * СССР Фәндәр академияһының миҙалы, беренсе юлдаш өсөн. * [[Ленин премияһы]] — [[Ер|Ерҙең]] тышҡы радиация бүлкәттәрен асыуҙа һәм тикшереүҙә һәм Ер менән Айҙың магнит ҡырын тикшереүҙә ҡатнашҡаны өсөн — 1960 й. * Ленин ордены — Ерҙең [[Гагарин Юрий Алексеевич|беренсе космонавт]]ы осҡан өсөн— 1961 й. * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены — беренсе берлектәге халыҡ-ара осош СОЮЗ-АПОЛЛОН-ды осоуға әҙерләгән һәм тормошҡа ашырған өсөн — 1976 йыл * Дәүләт премияһы — космос тикшеренеү өлкәһендә эштәре өсөн ("Прогресс" йөк карабын һынау методикаһын булдырыған һәм ғәмәлгә ндерегән өсөн) — 1979 й. * [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]]. * «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн (хәрби ҡыйыулыҡ өсөн) юбилей миҙалы. Владимир Ильич Лениндың тыуыуының 100 йыллығы хөрмәтенә». * Башҡа миҙалдар. * Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты ([[9 апрель|9 апрель,]] [[1996 йыл]]) — ватан космонавтикаһы үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн<ref>[http://kremlin.ru/acts/bank/9156 Распоряжение Президента Российской Федерации от 9 апреля 1996 года № 174-рп «О поощрении ветеранов ракетно-космической отрасли, внёсших большой вклад в развитие отечественной космонавтики»]</ref>. 1959 йылда А. И. Осташевҡа техник фәндәр кандидаты ғилми исем бирелә. Профессиональ эшмәкәрлегендә өлгәшкән һөҙөмтәләре өсөн А. И. Осташевҡа Республика әһәмиәтендәге персональ пенсия тәғәйенләнә ([http://vystavki.rgantd.ru/ostashev/razdel1/foto_01_01.jpg персональ пенсия тәғәйенләү өсөн характеристика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412063051/http://vystavki.rgantd.ru/ostashev/razdel1/foto_01_01.jpg |date=2019-04-12 }}). Үлсәү йондоҙлоғонда йондоҙ А. И. Осташев исеме менән атала (Аркадий). == Хәтер == [[Файл:В_музее_площадки_№_2_космодрома_Байконур.jpg|мини|300x300пкс|Байконур космодромында 2-се майҙансыҡ музейы]] * Байконур космодромының 2-се майҙансыҡ музейында А. И. Осташевҡа бағышланған экспозиция ойошторолған. * Мәскәү өлкәһенең Ногинский районы Электроугли ҡалаһындағы крайҙы өйрәнеү музейында ағалы-ҡустылы Осташевтарға бағышланған стенд бар. Малое Васильево ауылында Осташевтар бала сағында йәшәгән 17-се йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. * Мәскәү ҡалаһындағы космонавтика Мемориаль музейында А. И. Осташевтың шәхси архивынан документтар һаҡлана. * А. И. Осташев 50-нән ашыу йыл эшләгән предприятие музейында (РКК «Энергия»), уға арналған материал бар. * 1993 йылда РГАНТД-ла А. И. Осташевтың шәхси архив документтары ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Королева Н. С.'' «С. П. Королев Атаһы» — {{М.}}: «Фән», 2007. — ISBN 5-02-034428-1. * ''Е. б чертка''[http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html кеше һәм ракета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260717031037/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html |date=2026-07-17 }} — {{М.}}.: «Машина», 1999. — ISBN 5-217-02942-0. * ''В. п мишина'' «Записки ракетчик» ясй — полиграфия компанияһы «Лаватер», 2013. — ISBN 978-5-904341-26-8. * ''Николай Каманин. П.'' [http://www.books.sh/blib_108577.html «йыһан Йәшереп»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201004222347/http://www.books.sh/blib_108577.html |date=2020-10-04 }} — {{М.}}.: «Инфортекс-ИФ», 1995. * ''В. к. Герчик'' [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ziv/1991/5/proryv.html «йыһан Прорыв»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191119202625/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ziv/1991/5/proryv.html |date=2019-11-19 }} — {{М.}}.: АЛАТАУ «Велес», 1994. — ISBN 5-87955-001-X; * {{Китап|автор=Голованов Я. К.|заглавие=Королёв: Факты и мифы|ссылка=http://testpilot.ru/review/golovanov/korolev/index.htm|место=М.|издательство=«Наука»|год=1994|страниц=798|isbn=5-02-000822-2}} Архивная копия 1 февраль 2014 н Wayback Machine * {{Китап|автор=Белоглазова Е. Т.|заглавие=Совершенно секретный генерал|место=М.|издательство=«Герои Отечества»|год=2005|страниц=344|isbn=5-98698-012-3|тираж=1500}} * {{Китап|автор=[[Позамантир, Раиса Дмитриевна|Позамантир Р. Д.]], Бондаренко Л. К.|заглавие=Калининград-Королев: к космическим высотам - из глубины веков|издание=2-е|место=М.|издательство=«Московский журнал»|год=1998|страниц=301}} * {{Китап|автор=Туль А. А.|заглавие=В зоне риска|место=[[Калуга]]|издательство=«Золотая аллея»|год=2001|страниц=464|isbn=5-7111-0333-1}} * [http://kik-sssr.ru/CNII-50-1.htm ''Ер Ануфриенко А.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415040955/http://www.kik-sssr.ru/CNII-50-1.htm |date=2014-04-15 }} [http://kik-sssr.ru/CNII-50-1.htm «Минең беренсе тормош»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415040955/http://www.kik-sssr.ru/CNII-50-1.htm |date=2014-04-15 }}; * ''С. а. Лоскутов'' «ОКБ Телеметрия-1»; * {{Китап|автор=Корешков А. А.|заглавие=За стеной секрета: записки испытателя|место=Владимир|издательство=«Собор»|год=2010|страниц=287|isbn=5-904418-74-4}} * {{Китап|автор=Harford, James|заглавие=Korolev: How One Man Masterminded the Soviet Drive to Beat America to the Moon|ссылка=http://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=16350571791&searchurl=isbn%3D0471148539|место=[[Нью-Йорк|New York]]|издательство=[[John Wiley & Sons]]|год=1997|allpages=392|isbn=0-471-14853-9|ref=Harford J.}} * ''А. а. Шмелев'' «бурыстары һәм намыҫлы кеше» — {{М.}}.: «Борисом пастернаком», 1996. — ISBN [[Категория:Википедия:В источниках используется некорректный ISBN]] 5-86568-133-3 (ошибоч.<span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default" title="Хотя данный ISBN-номер не соответствует стандарту, именно в таком виде он указан в источнике.">)</span><span> </span>; [[Категория:Википедия:В источниках используется некорректный ISBN]] * {{Китап|автор=Шмелёв А. А|заглавие=Люди долга и чести. — Кн. 2-я|место=М.|издательство=Изд-во «Московский журнал»|год=1998}} * {{Китап|автор=Сковорода-Лузин В. И.|заглавие=Телеметрия. Глаза и уши главного конструктора|место=М.|издательство=«Оверлей»|год=2009|страниц=320|isbn=978-5-85493-134-2}} * {{Китап|автор=Марков Ю.|заглавие=Космонавтика с веселым лицом: полувековая история космонавтики в парадоксах и курьезах, шутках и анекдотах|издательство=«Маска»|год=2011|страниц=473|isbn=978-5-91146-550-6}} * {{Китап|заглавие=Неизвестный Байконур: сборник воспоминаний ветеранов Байконура|ответственный=под ред. Б. И. Посысаева|место=М.|издательство=«Глобус»|год=2001|страниц=528|isbn=5-8155-0051-8}} * {{Китап|автор=Порошков В. В.|заглавие=Ракетно-космический подвиг Байконура|место=М.|издательство=«Патриот»|год=2007|страниц=291|isbn=5-7030-0969-3|тираж=1000}} * {{Китап|заглавие=Берег Вселенной: воспоминания ветеранов космодрома Байконур|ответственный=под общ. ред. А. С. Болтенко|место=К.|издательство=Феникс|год=2014|страниц=537|isbn=978-966-136-169-9}} * {{Китап|заглавие=С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества|ответственный=под ред. [[Лопота, Виталий Александрович|В. А. Лопота]]|издательство=РКК «Энергия» им. С. П. Королёва|год=2014|страниц=704|тираж=5000|isbn=978-5-906674-04-3}} * {{Китап|автор=Осташев А. И.|заглавие=Испытания ракетно-космической техники — дело моей жизни: события и факты|место=Королёв|год=2005|страниц=284|ref=Осташев А. И.}} * {{Китап|автор=Осташев А. И.|заглавие=Сергей Павлович Королев − гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королеве|место=М.|издательство=Изд-во Московского гос. ун-та леса|год=2010|страниц=128|isbn=978-5-8135-0510-2|ref=Осташев А. И.}} * {{Китап|автор=[[Лебедев, Валентин Витальевич|Лебедв В.В.]]|заглавие=«Устоять на дороге в космос»|место=М.|издательство=ИТРК|год=2016|страниц=400|isbn=978-5-88010-400-0}} * {{Китап|автор=Елисеев В.И.|заглавие=«Мы в Байконур вросли сердцами»|место=М.|издательство=ОАОМПК|год=2018|страниц=766|isbn=978-5-8493-0415-1}} * {{Китап|автор=[[Позамантир, Раиса Дмитриевна|Позамантир Р. Д.]]|заглавие=«Ракетно-космический наукоград Королёв»|место=М.|издательство=ИП Струченевская О.В.|год=2018|страниц=260|isbn=978-5-905234-12-5}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=http://sm.evg-rumjantsev.ru/|title=Сайт «Космический мемориал» (sm.evg-rumjantsev.ru)|accessdate=2016-02-24}} ** [http://sm.evg-rumjantsev.ru/des3/ostashev-arkadij-iljich.htm Осташев А. И.] на сайте «Космический мемориал». * {{Cite web|url=http://vystavki.rgantd.ru/ostashev/index.htm|title=«Осташев Аркадий Ильич». Интернет-выставка из серии «Архив и личность: сотрудничество для истории»|accessdate=2015-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222035456/http://vystavki.rgantd.ru/ostashev/index.htm |date=2014-02-22 }} * [http://www.gazetakoroleva.ru/?number=2010111&&st=248 Гвардеец королёвской школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221230447/http://www.gazetakoroleva.ru/?number=2010111&&st=248 |date=2014-02-21 }} // ''«Калининградская правда»'' * [http://www.mosoblpress.ru/regions/18/mass_media/3/93/item26457/ Братья Осташевы из Электроуглей] // ''Агентство новостей Подмосковья'' * [http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/thisday/index.shtml?09-30.html Календарь энциклопедии космонавтики] // А. Железняков. * [http://cosmosinter.ru/data/witness/detail.php?ID=1715 Об испытаниях ракеты Р-7 вспоминает известный испытатель фирмы С. П. Королёва, Лауреат Ленинской и Государственной премий Аркадий Ильич Осташев] // ''Социально-просветительный портал «Труженики космоса»'' * [http://www.gazetakoroleva.ru/index.php?arhivyear=2011&month=7&number=2010070&st=142 Ещё одна встреча с Королёвым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221230444/http://www.gazetakoroleva.ru/index.php?arhivyear=2011&month=7&number=2010070&st=142 |date=2014-02-21 }} // ''«Калининградская правда»'' * [http://projects.rusarchives.ru/12april/pages/02_53.php Заметки ведущего испытателя ОКБ-1 А. И. Осташева «Незабываемые дни» о днях перед стартом Ю. А. Гагарина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204152750/http://projects.rusarchives.ru/12april/pages/02_53.php |date=2019-12-04 }} // ''Федеральное архивное агентство'' * [http://www.lawmix.ru/pprf/109532 Распоряжение Президента РФ от 09.04.1996 г.] * {{Китап|автор=Осташев А. И.|часть=Раздел 3. Конструктор|ссылка часть=http://www.korolev-s-p.ru/tpk/tp217.htm|заглавие=С. П. Королёв. Учёный. Инженер. Человек. Творческий портрет по воспоминаниям современников: Сб. статей|ссылка=|ответственный=|место=М.|издательство=«Наука»|год=1986|страниц=519|isbn=|тираж=|ref=Осташев А. И.}} * {{Китап|автор=Осташев А. И.|год=1986|тираж=|isbn=|серия=|страниц=519|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Наука|часть=Раздел 4. С. П. Королёв — организатор|место=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=С. П. Королёв. Учёный. Инженер. Человек. Творческий портрет по воспоминаниям современников: Сб. статей|ссылка часть=http://www.korolev-s-p.ru/tpk/tp311.htm|ref=}} * {{Мәҡәлә|автор=Осташев А. И.|заглавие=Дело моей жизни|ссылка=http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/9712.php|издание=«Наше Наследие»|тип=журнал|год=2011|номер=97|страницы=|doi=|issn=}} * [https://www.youtube.com/watch?v=dqT90VmYgEU День, когда не стартуют ракеты. Часть первая] * [https://www.youtube.com/watch?v=pvHfdDrenaA День, когда не стартуют ракеты. Часть вторая] * [https://www.youtube.com/watch?v=qqBa_uxs6v8 Открытый космос. 1 серия] * [http://users.livejournal.com/___lin___/250471.html История РКК «Энергия» с 1946 по 2011 год. Три тома в электронном виде.] * [http://astronaut.ru/bookcase/books/chert2/text/43.htm?reload_coolmenus Фото покорителей космоса] * [http://www.famhist.ru/famhist/chertok/003802ba.htm#002a97e4.htm Осташев Аркадий Ильич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141214141051/http://www.famhist.ru/famhist/chertok/003802ba.htm#002a97e4.htm |date=2014-12-14 }} // ''Семейные истории'' * [http://nature.web.ru:8001/db/msg.html?mid=1171376 Российский общеобразовательный портал РОО «Мир Науки и Культуры». ISSN 1684-9876 Космический календарь. 30 сентября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421050633/http://nature.web.ru:8001/db/msg.html?mid=1171376 |date=2014-04-21 }} * [http://tripulacion.narod.ru/ Воспоминания ветерана ракетно-космической корпорации «Энергия», соратника С. П. Королёва, инженера-испытателя ракетно-космических комплексов, лауреата Ленинской и Государственной премий СССР Аркадия Ильича Осташева] * [http://pomnipro.ru/memorypage67799/biography Осташев А. И. на электронном мемориале памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204152539/http://pomnipro.ru/memorypage67799/biography |date=2019-12-04 }} * Эдуард Щербаков [https://soyuzveteranov.ru/content/gazeta-raketno-kosmicheskoy-korporacii-energiya-za-novuyu-tehniku-pishet-o-veterane-raketno «Из когорты первопроходцев»] * [http://www.mk.ru/incident/2015/10/29/katastrofa-na-baykonure-pochemu-pogibli-124-cheloveka-vo-glave-s-marshalom.html ''Сажнева Е.'' Катастрофа на Байконуре: почему погибли 124 человека во главе с маршалом. <small>«Что я скажу Никите Сергегевичу?!»</small> // Сайт газеты «Московский комсомолец» (www.mk.ru) 29 октября 2015], опубликовано:<br><br>''Сажнева Е.'' «Причин не раскрывать, а если спросят — взорвался бензовоз…» // Газета «Московский комсомолец», 30 октября 2015. — № 26951. * [http://www.r-kosmos.ru/issue/118/ Племя титанов // Научно-популярный журнал «Российский Космос» — 2015. — № 10. — С. 46.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004185834/http://www.r-kosmos.ru/issue/118/ |date=2015-10-04 }} * [http://www.soyuzveteranov.ru/?q=content/zhurnal-rossiyskiy-kosmos-no-10-za-2015-goda-ob-arkadii-iliche-ostasheve Общероссийская общественная организация ветеранов «Российский совет ветеранов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009053253/https://soyuzveteranov.ru/?q=content%2Fzhurnal-rossiyskiy-kosmos-no-10-za-2015-goda-ob-arkadii-iliche-ostasheve |date=2019-10-09 }} ** [https://soyuzveteranov.ru/content/delegaciya-rossiyskogo-soyuza-veteranov-pochtila-pamyat-ispytateley-pogibshih-pri-ispolnenii День Памяти и уважения // Российский Союз Ветеранов]. * [https://web.archive.org/web/20170406021710/http://www.elugli.info/gazeta/articles.php?ELEMENT_ID=9410 Космический подвиг Евгения Осташева//Газета «ЭЛЕКТРОУГЛИ ДЕНЬ ЗА ДНЕМ» 12/04/2011] * [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/press-byulleten-gagarin/press_bull_3-2011.pdf К 50-летию полёта Ю. А. Гагарина //Пресс-бюллетень № 3 |Январь — апрель| 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619212214/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/press-byulleten-gagarin/press_bull_3-2011.pdf |date=2018-06-19 }}. * [https://aboutspacejornal.net/2017/09/30/30-сентября-1925-года-родился-осташев-аркад/ Журнал «Всё о космосе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804045424/https://aboutspacejornal.net/2017/09/30/30-%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F-1925-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%8F-%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2-%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4/ |date=2020-08-04 }}. * {{Китап|автор=|заглавие=Военный энциклопедический словарь ракетных войск стратегического назначения|ответственный=Министерство обороны РФ; Гл. ред.: [[Сергеев, Игорь Дмитриевич|И. Д. Сергеев]], [[Яковлев, Владимир Николаевич (военачальник)|В. Н. Яковлев]], [[Соловцов, Николай Евгеньевич|Н. Е. Соловцов]]|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год=1999|страниц=632|isbn=5-85270-315-X|тираж=8500}}. [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]] [[Категория:СССР ғалимдары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт авиация институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт авиация институты уҡытыусылары]] [[Категория:СССР инженерҙары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1998 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 сентябрҙә тыуғандар]] twguqsnohk5cws51bslep8yu5ymx5yg 0 158603 1302013 1291915 2026-08-07T22:16:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302013 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Майя Михайловна Плисецкая''' ([[20 ноябрь]] [[1925 йыл]], [[Мәскәү]], [[СССР]] — [[2 май]] [[2015 йыл]], [[Мюнхен]], [[Германия]]) — СССР һәм Рәсәй балеринаһы, балетмейстер, хореограф, актриса. Мессерер-Плисецкийҙар театры династияһы вәкиле, 1948—1990 йылдарҙа СССР [[Ҙур театр]]ының прима-балеринаһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985). СССР-ҙың халыҡ артисы (1959)<ref name="bse21">Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 20. Плата — Проб. 1975. 608 стр., илл.; 21 л. илл. и карт.</ref>. «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының тулы кавалеры. [[Ленин премияһы]] лауреаты (1964){{Переход|#Звания и награды|}}. Өс [[Ленин ордены]] кавалеры (1967, 1976, 1985). [[XX быуат]]тың бөйөк балериналарының береһе тип һанала<ref>{{Cite web|url=http://www.classica.fm/2015/05/06/mayya-pliseckaya-byla-odnoy-iz-velichayshikh-balerin-xx-veka-zarubezhnaya-pressa/|title=«Майя Плисецкая была одной из величайших балерин XX века» – зарубежная пресса {{!}} Classica.FM<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2016-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160401094653/http://www.classica.fm/2015/05/06/mayya-pliseckaya-byla-odnoy-iz-velichayshikh-balerin-xx-veka-zarubezhnaya-pressa/|archivedate=2016-04-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401094653/http://www.classica.fm/2015/05/06/mayya-pliseckaya-byla-odnoy-iz-velichayshikh-balerin-xx-veka-zarubezhnaya-pressa/ |date=2016-04-01 }}</ref>. == Биографияһы == [[Файл:Майя_Плисецкая_в_детстве.jpg|слева|мини|225x225пкс|{{Center|Бәләкәй Майя}}]] Майя Плисецкая [[1925 йыл]]дың [[20 ноябрь|20 ноябрендә]] Мәскәүҙә, совет хужалығы эшмәкәре Михаил Эммануилович Плисецкий (1899—1938)<ref name="maya">Плисецкая М. М. Я, Майя Плисецкая…— М.: АСТ Москва, 2008. — 490 с.</ref> һәм тауышһыҙ кино актрисаһы Рахиль Михайловна Мессер-Плисецкая (1902—1993) ғаиләһендә тыуған. Өс баланың иң өлкәне була. 1932 йылдан 1936 йылға тиклем Шпицбергенда йәшәй, унда атаһы тәүҙә «Арктикуголь» предприятиеһының беренсе етәксмеһе була, артабан — СССР-ҙың генераль консулы. [[Оло террор]] ваҡытында [[1937 йыл]]дың 30 апреленән 1 майына ҡарай төндә уны ҡулға алалар һәм 1938 йылдың ғинуарында аталар (Хрущев ваҡытында аҡлана)<ref name="maya"/>. Әсәһен 1938 йылдың март башында ҡулға алалар һәм уны күкрәк балаһы Азарий менән [[Ҡаҙағстан]]ға Тыуған илдең хыянатсылары ҡатындарының Аҡмулла лагерына ебәрәләр (1941 йылдың яҙында Мәскәүгә ҡайта). Майяны хыянатсы балалары йортона алмаһындар өсөн, уны әсәһе яғынан инәһе, Ҙур театр йырсыһы Суламифь Мессерер аҫрауға ала (ҡустыһы Александрҙы ағаһы Асаф Мессерер ала). Суламифь Мессерер туғанын «Ҡыҙыл башлыҡ» спектакленә алып барып, балет менән таныштыра, ундағы ролдәрҙең береһен үҙе башҡара. Майяны балет ҡыҙыҡһындыра: өйгә ҡайтҡас, төрлө персонаждарҙың балет партияларын күрһәтә башлай. Майяға 7 йәш тә 8 ай тулғас, инәһе уны хореография училищеһына алып килә, унда сираттағы төркөмдө үтә<ref name="Неумирающий лебедь Майи Плисецкой">[http://www.newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=8120 Неумирающий лебедь Майи Плисецкой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814113800/http://newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=8120 |date=2020-08-14 }}</ref>. Ҡағиҙә буйынса, баланы балет класына ҡабул итеү өсөн, 8 йәш булырға тейеш, әммә инәһе комиссия ағзаларын Майяға уның таланты һәм тәбиғи һәләте арҡаһында бейергә өйрәнергә мөмкинлек биреүҙәренә күндерә ала<ref name="Суламифь. Фрагменты воспоминаний. Авторы: Суламифь Мессерер">Суламифь. Фрагменты воспоминаний. Авторы: Суламифь Мессерер</ref>. 1941 йылдың сентябренән 1942 йылдың сентябрендә тиклем Майя ғаиләһе менән [[Екатеринбург|Свердловск]] ҡалаһында эвакуацияла була. Ҡалала балет менән шөғөлләнеү өсөн даими мөмкинлек булмай, әммә «Умирающий лебедь» номеры менән беренсе сығышы (Суламифь Мессерер мәхәррирләүендә [[Фокин Михаил Михайлович|Михаил Фокин]] хореографияһы) нәҡ бында ойошторола<ref>{{Cite web|url=http://rg-rb.de/index.php?option=com_rg&task=item&id=3309&Itemid=0|author=Виктор Фишман.|title=Вечно живой «Умирающий лебедь»|publisher=Еженедельная независимая газета «[[Русская Германия]]», № 2, 2008|date=2008-01-14|accessdate=2013-06-29|lang=|description=Связь времён|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HoPFTogK|archivedate=2013-07-02}}</ref>. Майяның ҡулдарының һығылмалығы һәм матурлығы күренһен өсөн, инәһе номерҙы уның иң яҡшы техник яҡтарын күрһәтә алырлыҡ итеп төҙөргә тырыша, ул шулай уҡ балеринаның тамашасыға арты менән сығыуын уйлап сығара<ref name="Суламифь. Фрагменты воспоминаний. Авторы: Суламифь Мессерер"/>. 1943 йылда Майя Плисецкая Елизавета Гердт һәм Мария Леонтьевала уҡып Мәскәү хореография училищеһын тамамлағас<ref name="bse21"/>, [[Ҙур театр]] труппаһына ҡабул ителә. Тиҙҙән яңғыҙ партияларға күсә һәм прима-балерина статусын ала. Ҙур уңыш менән [[Англия]] (1950, 1963), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] (1959, 1962), [[Франция]] (1961, 1964), [[Италия]] (1964) һәм башҡа илдәрҙә сығыш яһай. 1966 йылда Иосиф Сталиндың реабилитацияһына ҡаршы 25 фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең хатына ҡул ҡуя<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm Письма деятелей науки и культуры против реабилитации Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116084139/http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm |date=2012-11-16 }}</ref>. 1990 йылда [[Григорович Юрий Николаевич|Юрий Григорович]] уны Екатерина Максимова, Владимир Васильев һәм башҡа ҡайһы бер артистар менән Ҙур тетарҙан эштән бушата, был ҙур ижтимағи резонанс тыуҙыра. [[СССР тарҡалыуы]]нан һуң [[Мюнхен]]дә ([[Германия]]) йәшәй, ваҡыт ваҡыты менән ире менән бергә Мәскәүгә һәм [[Санкт-Петербург]]ҡа килә. Шулай уҡ Литва гражданлығына эйә була (ул һәм уның ире Щедрин Родион рәсәйлеләрҙән беренсе булып Литва паспортын ала<ref>[http://www.svoboda.org/content/transcript/24545756.html Радио Свобода, передача «Литовский паспорт»]</ref>) һәм Тракай һарайынан алыҫ түгел дачаһына йөрөй. Майя Михайловна Плисецкая [[2015 йыл]]дың [[2 май]]ында Мюнхенда 90-йсы йәшендә [[миокард инфаркты]]нан вафат була<ref>[http://www.kp.ru/daily/26372.7/3255471/ ''Ефимович Н.'' Плисецкая так мечтала ещё раз выйти на сцену Большого // Комсомольская правда. — 02.05.2015.]</ref>. === Шәхси тормошо === [[Файл:Scedrin-Plisecka1.JPG|мини|250x250пкс|{{Center|Майя Плисецкая һәм Родион Щедрин, 2009 йыл}}]] * Атаһы — Плисецкий Михаил Эммануилович (1899—1938), хужалыҡ эшмәкәре, дипломат. * Әсәһе — Рахиль Михайловна Мессерер-Плисецкая (1902—1993), телһеҙ кино актрисаһы. * Ҡустыһы — Плисецкий Александр Михайлович (1931—1985), балетмейстер, Ҙур театры балет солисы. * Ҡустыһы — Плисецкий Азариц Михайлович (1937), балет артисы, педагог һәм хореограф. * Инәһе — Мессерер Суламифь Михайловна (1908—2004), совет балеринаһы һәм балетмейстеры. * Олатаһы — Мессерер Асаф Михайлович (1903—1992), совет балет артисы, хореограф һәм балетмейстер. Үҙненең мемуарҙарында балерина балет солистары Голубин Вячеслав (1923—1953) һәм Кашани менән романы тураһында яҙа<ref name="kariera">[http://www.kariera.orc.ru/04-00/Lovek094.html Танец маленьких лебедей, «Карьера», № 4, 2000.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618012339/http://www.kariera.orc.ru/04-00/Lovek094.html |date=2015-06-18 }}</ref>. 1956 йылда балет солисы Марис Лиепаға кейәүгә сыға (1936—1989), әммә өс айҙан һуң улар айырылыша<ref name="kariera"/>. 1958 йылда композитор Щедрин Родионға кейәүгә сыға (1932). Уларҙың балалары булмай<ref>[http://www.aif.ru/culture/person/21833 Майя Плисецкая: «После „Лебединого озера“ я была просто вывернута наизнанку».] // «Аргументы и Факты» № 46, 17.11.2010.</ref>. Ирле-ҡатынлы Щедрин һәм Плисецкая икеһе лә СССР халыҡ артисы булған бик һирәк ғаиләләр иҫәбендә. 1999 йылдың 28 ғинуарында «Московский комсомолец» гәзите «һаумыһығыҙ, мин Майя Плисецкаяның ҡыҙы» тигән мәҡәлә баҫтырып сығара, унда Плисецкаяның КГБ агенты Борис Глаговский менән бәйләнешенән никахтан тыш тыуған ҡыҙы Юлия Глаговская тураһында әйтелә<ref name=":0">[http://www.kommersant.ru/doc/223074 Голос крови.] // «Коммерсант», 04.08.1999.</ref>. Балеринаның адвокаттары Мәскәүҙең Пресня район судына уның намыҫын яҡлау буйынса дәғүә ғаризаһы бирә, суд балеринаның бер ниндәй ҙә ҡыҙы юҡ тип шул уҡ йылдың май айында артистканың дәғүәһен ҡәнәғәтләндерә. 2001 йылда Мәскәү ҡала суды ҡарарҙы үҙ көсөндә ҡалдыра<ref>[http://www.newsru.com/russia/15nov2001/mk.html «МК» всё же заплатит Майе Плисецкой.] // NEWSru.com, 15.11.2001.</ref>. 2002 йылдың 3 декабрендәү «Московский комсомолец» гәзитенең баш мәхәррире Павел Гусев ҡултамғаһы аҫтында элек баҫылып сыҡҡан мәҡәләгә кире ҡағыу сыға, унда «гәзит хеҙмәткәре иҫбатлауҙарҙың ышанысһыҙлығына, юридик һәм биологик грамотаһыҙлығына иғтибар итмәгән» тип белдерелә<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/editions/daily/article/2002/12/03/130138-maye-plisetskoy-ot-mk.html|title=МАЙЕ ПЛИСЕЦКОЙ — ОТ “МК”|publisher=www.mk.ru|lang=ru|accessdate=2019-12-25}}</ref>. == Ижады == [[Файл:Maya_Plisetskaya-Romeo_and_Juliet-1961.jpg|мини|213x213пкс|{{Center|Майя Плисецкая «Ромео и Джульетта» балетында, 1961 йыл}}]] Майя Плисецкая — матур пластика, феноменаль һикереү, һығылмалы арҡа, еңел аҙымдар һәм юғары музыкаллеккә эйә була. Ул беренсе булып балет лексикаһына "ҡулса"тип аталған һикереүҙе индерә. Балерина нескәлек, ишараның, позаның тамамланғанлығы һәм үткерлеге менән айырылған үҙ стилен булдыра<ref name="Гаевский">[[Гаевский, Вадим Моисеевич|В. М. Гаевский]]. Статья в энциклопедии «Балет».</ref>. Уның пластикаһында бейеү сәнғәте юғары гармонияға өлгәшә<ref name="bse21"/>. Һәр яңылыҡҡа ҡыҙыҡһыныу менән ҡараған актриса сәхнә эксперименттарынан ҡурҡмай. Шулай уҡ үҙенең ижади феноменаль оҙон ғүмерле булыуы билдәле. Ҙур театр репертуарындағы партиялары: «Дон Кихот» балетында ''Китри'', «Аҡҡош күле» балетында ''Одетта'' һәм ''Одиллия'', «Ромео һәм Джульеттала» ''Джульетта'', «Шүрәле» балетында ''Сөйөмбикә'', бер үк исемле балетта Раймонда, «Конь-Горбунок» балетында ''батша ҡыҙы'', «Спящая красавица» балетында ''прирнцесса Аврора'', «Таш сәскә» балетында ''Баҡыр тауы хужабикәһе'', «Мөхәббәт тураһында легенда» балетында Мэхмэне баныу, «Спартакта» ''Эгина'' һәм ''Фригия''. 1960 йылда сәхнәнән Галина Уланова киткәндән һуң Ҙур театрҙың прима-балеринаһы була. 1967 йылдарҙа режиссёр Александр Зархиҙың «Анна Каренина» фильмында ''Бетси'' Тверская ролен башҡара. Бер нисә йыл үткәс балетмейстер дебюты өсөн «Анна Каренинаны» һайлай һәм сәхнәгә төп ролдә үҙе сығабалетмейстер. [[Файл:Maya_Plisetskaya_-_1974.jpg|слева|мини|193x193пкс|{{Center|[[Кармен (балет)|«Кармен»]], 1974 йыл}}]] Ҙур театрҙа Родион Щедриндың «Анна Каренина» (Наталья Рыженко һәм Виктор Смирнов-Голованов менән берлектә) «Чайка» (1980) һәм «Дама с собачкой» (1985) балеттарын ҡуйып, уларҙа төп ҡатын-ҡыҙҙар партияларын башҡарып, балетмейстер сифатында сығыш яһай. [[Файл:Maïa_Plissetskaïa_en_2000_(1).jpg|справа|мини|200x200пкс|{{Center|Майя Плисецкая Киев вокзалы майҙанында гастролдәрҙән һуң<br>2000 йыл}}]] 1980-се йылдарҙа күп ваҡытын сит илдә үткәрә, Рим опера һәм балет театры етәксеһе булып эшләй (1983—1984), ә аҙаҡ — Мадридта Испания милли балетында эшләй (1988—1990), «Кармен-сюита» һәм «Мария Стюарт» спектаклдәрендә сығыш яһай. [[Рим]]дә Опера театрында Александр Глазуновтың «Раймонда» классик балетын ҡуя (1984). 1987 йылда [[Нью-Йорк]]та [[Нуриев Рудольф Хәмит улы|Рудольф Нуриев]] һәм Михаил Барышников менән бергә Марта Грэм хөрмәтенә гала-концертта ҡатнаша, уның репертуарына Рут Сен-Дениҙың «Фимиам» номеры өҫтәлә (1906)<ref>[https://www.nytimes.com/1987/10/07/arts/dance-graham-with-baryshnikov-nureyev-and-plisetskaya.html Anna Kisselgoff. Dance: Graham With Baryshnikov, Nureyev and Plisetskaya] // ''New York Times'', 7 октября 1987.</ref>. 1990 йылдарҙа театрҙан эштән бушатылғандан һуң сәхнәне ҡалдырмай, концерттарҙа ҡатнашыуын дауам итә, мастер-класстар күрһәтә. Үҙенең 70-йыллығына уның өсөн Морис Бежар тарафынан ҡуйылған «Майя Ава» номерында беренсе тапҡыр сығыш яһай<ref name="Аве Майя">{{Cite web|url=http://polit.ru/article/2015/05/03/pliseckaya/|title=Аве Майя|date=2015-05-03|publisher=Полит.ру|accessdate=2015-05-05}}</ref>. 1994 йылдан башлап йыл һайын күпмелер ваҡыт Санкт-Петербургта үткәрелгән «Майя» халыҡ-ара балет конкурсы рәйесе була. === Репертуар === (*) — партияларҙы тәүге башҡарыусы. (**) — Ҙур театрҙа партияны тәүге башҡарыусы. ; Ҙур театр ** 1943 — ''Па-де-труа "''Лебединое озеро, П. Чайковский ** 1943 — ''Мазурка'', «Шопениана» Ф. Шопен музыкаһына ** 1944 — ''Маша'', П.Чайковский «Щелкунчик» ** 1944 — ''Фея Сирени, Фея Фиолант'', П.Чайковский «Спящая красавица» ** 1944 — ''Повелительница дриад'', Л. Минкус «Дон Кихот» ** 1944 — ''Жизель'', А.Адан «Жизель» ** 1945 — ''Раймонда'', «Раймонда», А. Глазунов— ''Фея Осени''*, «Золушка», [[Прокофьев Сергей Сергеевич|С. Прокофьев]], балетмейстер Р. Захаров * 1947 — ''Одетта-Одиллия'', П.Чайковскийҙың «Лебединое озеро» * 1948 — ''Зарема'', Б. Асафьевтың «Бахчисарайский фонтан» балеты * 1948 — ''Волшебная дева'' «Руслан и Людмила» операһында, М. Глинка * 1949 — ''Уличная танцовщица'', «Дон Кихот», Л. Минкус * {{Год в театре|1949}} — ''Царь-девица'', «Конёк-Горбунок», Р. Щедрин * {{Год в театре|1950}} — ''Персидка'' в опере «Хованщина», М. Мусоргский * 1950 — ''Вакханка'', «Вальпургиева ночь» «Фауст» операһынан, Ш. Гуно, балетмейстер Л. Лавровский * 1952 — ''Аврора'', «Спящая красавица», П. Чайковский * 1954 — ''Хозяйка медной горы'', «Сказ о каменном цветке», [[Прокофьев Сергей Сергеевич]], балетмейстер Л. Лавровский * 29 января {{Год в театре|1955}} (филиал сәхнәһендә) — ''Сөйөмбикә''**, «Шурале», Ф. Яруллин, балетмейстер Л. Якобсон (''Батыр'' — Ю. Кондратов) * 1956 — ''Лауренсия'', «Лауренсия», А. А. Крейн, балетмейстер В. Чабукиани * 1958 — ''Эгина'', «Спартак», [[Хачатурян Арам Ильич]], балетмейстер И. Моисеев * 1959 — ''Хозяйка медной горы'', «Каменный цветок», [[Прокофьев Сергей Сергеевич]], балетмейстер Григорович Юрий Николаевич (''Данила'' — Н. Фадеечев) * {{Год в театре|1960}} — ''Царь-девица'', «Конёк-Горбунок» Р. Щедрин, балетмейстер А. Радунский (''Иванушка'' — В. Васильев, ''Царь'' — ''А. Радунский'') * 1961 — ''Джульетта'', «Ромео и Джульетта» [[Прокофьев Сергей Сергеевич]] * 1962 — ''Фригия'', «Спартак» А. Хачатурян, балетмейстер Л. Якобсон * 1963 — ''Аврора'', «Спящая красавица», П. Чайковский * {{Год в театре|1964}} {{Асыҡларға}} — ''Жар-птица'', «Жар-птица» [[Стравинский Игорь Фёдорович|И. Стравинский]], балетмейстерҙар С. К. Власов һәм Н. Р. Симачёва) * 30 март {{Год в театре|1965}} — ''Мехменэ Бану''**, «Легенда о любви», А. Меликов, балетмейстер Ю.Григорович (''Ферхад'' — М. Лиепа, ''Визирь'' — А. Лавренюк, ''Ширин'' — Н. Бессмертнова) * 1967 — ''Солистка'', «Прелюдии и фуги»* [[Йоһанн Себастьян Бах]] музыкаһына, балетмейстер Н. Касаткина * 20 апреля {{Год в театре|1967}} — ''Кармен''*, «Кармен-сюита» Кармен Жорж Бизе операһы нигеҙендә, хореограф А. Алонсо (''Хозе'' — Н. Фадеечев, ''Тореро'' — С. Радченко, ''Рок'' — Н. Касаткина) * 1971 — ''Эгина'', «Спартак», А.Хачатурян * 13 июня {{Год в театре|1972}} — ''Анна Каренина''*, «Анна Каренина», Р. Щедрин, М. Плисецкаяның Н. Рыженко һәм В. Смирнов-Голованов менән берлектәге постановкаһы, (''Вронский'' — М. Лиепа, ''Каренин'' — Н. Фадеечев) * 27 мая {{Год в театре|1980}} — ''Чайка, Нина Заречная''*, «Чайка», Р. Щедрин, (''Треплев'' — А. Богатырёв) * 20 ноябрь {{Год в театре|1985}} — ''Анна Сергеевна''*, «Дама с собачкой» Р. Щедрина, рәссамы В. Левенталь, М. Плисецкая өсөн костюмдар П. Кардендыҡы (''Гуров'' — Б. Ефимов) ; Ролдәре * {{Год в театре|1973}} — ''Роза'', «Гибель розы»* Г. Малерҙың «Адажиетто» музыкаһына, балетмейстер Р. Пети, Марсель милли балеты * {{Год в театре|1974}} — ''Анна Каренина'', «Анна Каренина» Р. Щедрин, [[Алишер Навои исемендәге Ҙур театр]] ([[Ташкент]]), (1974, [[Новосибирск]]; 1975, [[Вильнюс]]; 1976, [[Одесса]]; 1978, [[Екатеринбург|Свердловск]]) * {{Год в театре|1974}} — «Пруст, или Перебои сердца» йыйылма музыкаға, балетмейстер Р. Пети * 28 декабря {{Год в театре|1976}} — ''Айседора'', «Айседора»* йыйылма музыкаға, балетмейстер М.Бежар, «XX быуат балеты», Опера Монте-Карло * {{Год в театре|1978}} — «Болеро» М. Равель музыкаһына, балетмейстер М. Бежар, «Балет XX века», «Ла Монне» театры ([[Брюссель]]) * 19 декабря {{Год в театре|1978}} — ''Леда'', «Леда»* (партнёр — Х. Донн), балетмейстер М. Бежар, «XX быуат балеты», «Ла Монне» театры * {{Год в театре|1983}} — ''Чайка, Нина Заречная''*, «Чайка» Р. Щедрин, Театр «Пергола» ([[Флоренция]]), (1985, Муниципальный театр, [[Гётеборг]]) * {{Год в театре|1984}} — ''Федра'', «Федра» Ж. Орик музыкаһына, С.Лифарь хореографияһы, «Балет Нанси», «Одеон» театры (1985, Париж), Рим операһы (1985) * {{Год в театре|1990}} — «Эль Ренидеро», балетмейстер Х. Лопес, «Колон» театры ([[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]) * {{Год в театре|1991}} — «Астурия» И. Альбениса музыкаһына; «Мария Стюарт» Э. де Диего музыкаһына, хореография Х. Гранеро * {{Год в театре|1992}} — ''главная партия'', «Безумная из Шайо»* Р. Щедрин музыкаһына, хореограф Ж. Качуляну, театр «Эспас-Карден», [[Париж]] * {{Год в театре|1995}} — «Курозука», 1988 йылғы балеттың яңы версияһы, балетмейстер М. Бежар, Шайо Һарайы, Париж (партнёр — П. Дюпон) === Фильмографияһы === {{Колонки}} * 1951 — Ҙур концерт — ''Одетта'' («Лебединое озеро» балетынан) * 1953 — Мастера русского балета (фильм-балет) — ''Зарема'' («Бахчисарайский фонтан», ''Мария'' — Г. Уланова, ''хан Гирей'' — [[Гусев, Пётр Андреевич|П. Гусев]] балеттарынан күренештәр) * 1957 — Лебединое озеро (фильм-балет) — ''Одетта-Одилия''<ref>[http://www.shchedrin.de/index.php?id=29&L=2 Роли в фильмах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518091726/http://www.shchedrin.de/index.php?id=29&L=2 |date=2015-05-18 }}</ref> * 1959 — Хованщина (фильм-опера) — ''пленная персиянка'' * 1961 — Сказка о Коньке-Горбунке (фильм-балет) — ''Царь-девица * 1964 — Голубой огонек-1963 (фильм-концерт) * 1964 — Соберите Венеру (музыкаль фильм) * 1965 — Новогодний календарь (музыкаль фильм) * 1967 — Анна Каренина, режиссёр А. Зархи — ''Бетси Тверская'' * 1969 — Самая высокая… (музыкаль фильм) * 1969 — Балерина (фильм-спектакль) — ''төп роль'' * 1969 — Новогоднее похищение (фильм-концерт) — ''балерина Плисецкая * 1969 — Чайковский, сценарист һәм режиссёр И. Таланкин — ''Дезире Арто * 1974 — Анна Каренина (фильм-балет) — ''Анна Каренина * 1976 — Фантазия (фильм-балет), режиссёр А. Эфрос — ''Полозова'' (''Санин'' — А. Бердышев) * 1977 — Поэзия танца («Болеро», М.Бежар «Айседора») (фильм-балет) — ''төп роль * 1978 — Кармен-сюита (фильм-балет), режиссёр Ф. Слидовкер — ''Кармен * 1980 — Большой балет (фильм-концерт) * 1982 — Чайка (фильм-спектакль) — ''төп роль'' * 1985 — Зодиак (телефильм) — ''Муза'' * 1986 — Дама с собачкой (фильм-спектакль) — ''Анна Сергеевна'' ;Фильмдарҙа ҡатнашыуы * 1959 — Балет Большого театра в Америке (документаль) * 1961 — СССР с открытым сердцем (документаль) * 1964 — Майя Плисецкая (документаль) (режиссёр В. Катанян) * 1970 — Композитор Родион Щедрин (документаль) * 1985 — Урок тьмы (документальный фильм, режиссёр Д. Делуш) * 1986 — Агриппина Ваганова (документаль) * 1987 — Майя Плисецкая — знакомая и незнакомая (документаль) (режиссёр Б. Галантер) * 1991 — Откровения балетмейстера Федора Лопухова (документаль) * 1999 — Майя Плисецкая. Танцуя музыку (документаль) * 2000 — Maйя (документаль фильм, режиссёр Д. Делуш) * 2002 — Майя Плисецкая («Портреты эпохи» циклынан) (документаль) * 2005 — Александр Годунов. Побег в никуда (документаль) * 2007 — Нериюс (Литва, документаль) * 2008 — Евгений Светланов. Воспоминание… (документаль) * 2008 — Формула счастья Саулюса Сондецкиса (документаль) * 2009 — Агриппина Ваганова. Великая и ужасная (документаль) * 2010 — Екатерина III (документаль) * 2011 — Аристократ балета (Литва, документаль) * 2012 — Андрис Лиепа. Трудно быть Принцем (документаль) ;Архив кадрҙары * 1971 — Адажио (документаль) * 2005 — Ave Майя (документаль фильм) (режиссёры Н. Тихонов) * 2005 — Стихия по имени Майя (документаль) (режиссёры Н. Тихонов) * 2012 — Отражения Юрия Роста (документаль) * 2016 — Большой {{Конец кол}} === Мемуарҙары === Майя Плисецкая — бер нисә мемуарҙың авторы. * {{Китап|автор=Плисецкая М.|заглавие=Я, Майя Плисецкая|место=М.|издательство=Новости|год=1994|страниц=496|isbn=5-7020-0903-7|тираж=50000}} * {{Китап|автор=Плисецкая М.|заглавие=Тринадцать лет спустя: Сердитые заметки в тринадцати главах|место=М.|издательство=АСТ, АСТ Москва, Новости|год=2007|страниц=250|isbn=978-5-17-045344-3|тираж=10000}}<ref>Татьяна Ъ-Кузнецова [http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=810050 «Майя Плисецкая: комета должна оставить хвост»] [[Коммерсантъ (газета)|Газета «КоммерсантЪ»]], [http://www.kommersant.ru/daily.aspx?date=20071002 № 179(3755) от 02.10.2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312010100/http://www.kommersant.ru/daily.aspx?date=20071002 |date=2008-03-12 }}</ref> * {{Китап|автор=Плисецкая М.|заглавие=Читая жизнь свою...|место=М.|издательство=АСТ, Астрель|год=2010|страниц=752|isbn=978-5-17-068256-0|тираж=5000}} == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1985) — ''совет хореография сәнғәте үҫешендә оло ҡаҙанышы өсөн.'' * [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1951) * РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1956) * СССР-ҙың халыҡ артисы (1959) * [[Ленин премияһы]] (1964) — Дәүләт академик балет театры сәхнәһендә совет һәм классик репертуарының балет спектаклдәрендә партиялар башҡарыуы өсөн * «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының тулы кавалеры ** «I дәрәжә Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (20 ноябрь 2005) — ''ватан һәм донъя хореография сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, күп йыллыҡ ижади эшмәкәрлеге өсөн''<ref>{{Cite web|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;847675|title=Указ Президента Российской Федерации от 20 ноября 2005 г. № 1344 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Плисецкой М. М.»|accessdate=2010-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416165831/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;847675|archivedate=2015-04-16}}</ref> ** «II дәрәжә Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (18 ноябрь 2000) — ''хореография сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''<ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/16278|title=Указ Президента Российской Федерации от 18 ноября 2000 года № 1880 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Плисецкой М. М.»|accessdate=2016-07-20}}</ref> ** «III дәрәжә Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1995 21 ноябрь) — ''ватан мәҙәниәтендә ҙур ҡаҙаныштары һәм хәҙерге заман хореография сәнғәтенә индергән өлөшө өсөн''<ref>{{Cite web|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1154482|title=Указ Президента Российской Федерации от 21 ноября 1995 г. № 1168 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Плисецкой М. М.»|accessdate=2010-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416164929/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1154482|archivedate=2015-04-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416164929/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1154482 |date=2015-04-16 }}</ref> ** «IV дәрәжә Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (9 ноябрь, 2010) — ''ватан мәҙәниәтен һәм хореография сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ ижади эшмәкәрлеге өсөн''<ref>{{Cite web|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1527069|title=Указ Президента Российской Федерации от 9 ноября 2010 г. № 1393 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ IV степени Плисецкой М. М.»|accessdate=2010-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416162616/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1527069|archivedate=2015-04-16}}</ref><ref>[http://news.kremlin.ru/news/9565 Поздравление артистке балета Майе Плисецкой с Днём рождения] // Сайт Kremlin.ru</ref> * Өс [[Ленин ордены]] (1967, 1976, 1985) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1981) * Маҡтаулы хеҙмәте өсөн «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн. В. И.Л ениндың тыуыуына 100 йыллыҡ айҡанлы» * Париждың Алтын миҙалы (1977) * Почётлы легион ордены(Франция) ** орден кавалеры (1986) ** орден офицеры (2012)<ref>{{Cite web|url=http://www.izvestia.ru/news/516394|title=Майя Плисецкая стала офицером Ордена почётного легиона|accessdate=2012-02-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/688miWnQ1|archivedate=2012-06-03}}</ref> * Сәнғәт һәм әҙәбиәт ордены командоры (Франция, 1984) * «Литва алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2003) орденының Ҙур Командор Тәреһе * Католик Изабелла ордены ([[Испания]], 1991) * Литва Бөйөк кенәзе Гядиминас ордены командоры ([[Литва]]) * Барбора Радвилайте ордены ([[Литва]], 2005) * III дәрәжә Ҡояш иле ордены ([[Япония]], 2011) * «Gloria Artis мәҙәниәтендә ҡаҙаныштары өсөн» алтын мигҙалы (Польша) * Лев Финляндия орденының «Финляндия өсөн» миҙалы (башҡа сығанаҡтар буйынса — Лев Финляндия ордендары<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10738 Герой Социалистического Труда Плисецкая Майя Михайловна :: Герои страны]</ref>) (1968) * «Нәфис сәнғәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн» алтын мигҙалы (Испания, 1990) * ЮНЕСКО-ның Моцарт ордены (2005)<ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Гафин, Александр Дмитриевич|Гафин А. Д.]]|заглавие=Майя Плисецкая|ссылка=http://www.unesco.ru/media/2009/11/special_2005.pdf|издание=Вестник ЮНЕСКО (специальный выпуск)|издательство=Комиссия РФ по делам ЮНЕСКО|год=2005|страницы=48}}</ref> * Будепештта йәштәр һәм студенттарҙың II бөтә донъя фестивалендә балет артистары конкурсының беренсе премияһы һәм алтын миҙалы (1949) * [[Павлова Анна Павловна|Павлова Анна]] исемендәге Париж бейеү академияһы премияһы (1962) * «Бик шәп-1986» премияһы (Париж мэрияһының йылдың иң элегантлы ҡатын-ҡыҙына) * «Триумф» премияһы(2000) * Премия «Рәсәйҙең Милли Олимпы» премияһы (2000) * Премия «Рәсәйҙең Милли ғорурлығы» премияһы (2003) * Принцесса Астурийская премияһы (2005, Испания) * Японияның Халыҡ-ара Император премияһы (2006) * Витторио де Сика исемендәге премия (Италия) «Бейеү өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары һәм карьераһы өсөн» (2009) * «Легенда» номинацияһында «Балет» журналының «Бейеү дәрте» премияһы (2009) * «А. П. Чеховтың 150-йыллығына иҫтәлекле миҙалы» (2010)<ref>[http://www.rg.ru/2010/10/28/premii.html Чайки в городе. В МХТ вручены чеховские медали] // Российская газета. — 28 октября 2010.</ref> * РАО Почетлы премияһы «фән, мәҙәниәт һәм сәнғәт үҫешенә индергән өлөшө өсөн»<ref>{{Cite web|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/news/2008/12/1604.html|title=Почетная премия РАО «За вклад в развитие науки, культуры и искусства»|accessdate=2013-03-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FHIRiwsk|archivedate=2013-03-21}}</ref> * Балтик илдәре төбәгендә халыҡ-ара гуманитар бәйләнештәрҙе үҫтереүе һәм нығытыуы өсөн «Балтик йондоҙ» премияһы (РФ киң коммуникациялар һәм мәҙәниәт министрлығы, РФ Театр эшмәкәрҙәре союзы, Санкт-Петербург хөкүмәтенең мәҙәниәт буйынса комитеты, 2013)<ref>[http://www.wwclub.spb.ru/rus/sobyitiya/2013/sostoyalas-czeremoniya-vrucheniya-premii-baltijskaya-zvezda Состоялась церемония вручения премии «Балтийская звезда»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925184720/https://www.wwclub.spb.ru/rus/sobyitiya/2013/sostoyalas-czeremoniya-vrucheniya-premii-baltijskaya-zvezda |date=2020-09-25 }} // Всемирный клуб петербуржцев</ref> * Театрҙың «Алтын битлек» премияһы (Мәскәү, 2015) — ''театр сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн'' * [[Сорбонна]] докторы (1985) * [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның почетлы профессоры (1993) * Фән, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә «йәмәғәт фекере» ойошмаһы үткәргән һорауҙарҙа «Йыл кешеһе» фекеренсә өсөнсө урын (2000)<ref>{{Cite web|url=http://bd.fom.ru/report/cat/art_art/of005109|title=«Человек года» в науке и культуре — Жорес Алфёров|accessdate=2015-06-23}}</ref> * Венгр бейеүе академияһының почётлы докторы (Будапешт, 2008)<ref>[http://plisetskaya.de/plisetskaya_index_auszeichnungen_r.htm International Maya Plisetskaya and Rodion Shchedrin Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118232801/http://plisetskaya.de/plisetskaya_index_auszeichnungen_r.htm |date=2021-01-18 }}</ref> * Испанияның почётлы гражданы<ref>{{Cite web|url=http://upravda.com.ua/lib/14177554/|title=Lenta.ru: : Плисецкая, Майя<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2012-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130422040705/http://upravda.com.ua/lib/14177554/|archivedate=2013-04-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130422040705/http://upravda.com.ua/lib/14177554/ |date=2013-04-22 }}</ref> == Хәтер == === Плисецкая хөрмәтенә аталған === [[Файл:Paeonia_'Maya_Plisetskaya'_04.jpg|мини|200x200пкс|«Майя Плисецкая» сортлы пион]] * 1963 йылда сығарылған пиондар сорты. * Плисецкая астероиды (4626), 1984 йылдың 23 декабрендә Ҡырым астрофизик обсерваторияһының астрономы Лена Карачкина аса<ref>{{Cite web|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=4626+Plisetskaya|title=4626 Plisetskaya (1984 YU1)|publisher=JPL Solar System Dynamics|date=2003-08-29|accessdate=2013-11-20|lang=en|description=JPL Small-Body Database Browser}}</ref> (Шул уҡ астроном тарафынан 1982 йылда асылған 4625 астероидына (4625) Щедрин исеме бирелә<ref>{{Cite web|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=4625+Shchedrin|title=4625 Shchedrin (1982 UG6)|publisher=JPL Solar System Dynamics|date=2003-08-29|accessdate=2013-11-20|lang=en|description=JPL Small-Body Database Browser}}</ref>). * 2000 йылдан Тольятти ҡалаһындағы хореография мәктәбе менән тольятти ҡалаһы исемен йөрөтә. 2013 йылдың октябрь айында Бразилия рәссам Э. Кобра ''([[:pt:Eduardo Kobra|Kobra Eduardo]]{{ref-pt}})'' һәм А. Брито ''(Brito Agnaldo)'' балеринаға үҙ эштәренең береһен бағышлай. 18 метр киңлектәге һәм 16 м бейеклектәге аҡҡош образындағы балерина һүрәтен үҙ эсенә алған граффити Мәскәүҙең Ҙур Дмитровка урамындағы 16-сы йорттоң стенаһына ҡуйыла<ref name="ВМ">{{Cite web|url=http://www.vmdaily.ru/news/2013/10/11/znamenitij-hudozhnik-eduardo-kobra-narisoval-na-bolshoj-dmitrovke-majyu-plisetskuyu-217855.html|author=Анатолий Симоненко.|title=Знаменитый художник Эдуардо Кобра нарисовал на Большой Дмитровке Майю Плисецкую|publisher=Газета «[[Вечерняя Москва]]»|date=2013-10-11|accessdate=2013-11-16|description=Город}} <small>[http://vm.ru/moscow/480107 (действующая ссылка на статью с совпадающим заголовком)]</small></ref><ref name="In">{{Cite web|url=http://www.interviewrussia.ru/art/2707|author=Анна Нистратова.|title=Стрит-артист Кобра: «Теперь у меня есть карточка читателя Библиотеки искусств на Дмитровке»|publisher=Журнал «[[Interview (журнал)|Interview]]»|date=2013-10-24|accessdate=2013-11-16|description=Интервью}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131128063318/http://www.interviewrussia.ru/art/2707 |date=2013-11-28 }}</ref>. 2015 йылдың 4 майында Марина театры труппаһы Майя Плисецкаяға «Шүрәле» спектаклен арнай<ref>[http://www.mariinsky.ru/playbill/playbill/2015/5/4/1_1400/ Посвящается Майе Плисецкой]</ref>. Төрлө ҡалаларҙа балерина иҫтәлегенә арналған хәтер кисәләре<ref>[http://www.belta.by/interview/view/genialnost-maji-plisetskoj-v-iskrennosti-i-glubine-prozhivanija-kazhdogo-miga-na-stsene-7060/ «Гениальность Майи Плисецкой — в искренности и глубине проживания каждого мига на сцене»] (интервью с [[Лиепа, Андрис Марисович|А. Лиепой]] перед гала-концертом проекта «Автографы и имиджи» в [[Большой театр оперы и балета Республики Беларусь|Большом театре Беларуси]], [[БелТА]], 18.10.2019).</ref> һәм симфоник концерттар<ref>[http://smolnarod.ru/sn/v-smolenske-prozvuchala-karmen-syuita/ «В Смоленске прозвучала „Кармен-сюита“»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101232300/http://smolnarod.ru/sn/v-smolenske-prozvuchala-karmen-syuita/ |date=2019-11-01 }}(о концерте памяти великой балерины Майи Плисецкой, Смоленская народная газета, 28.10.2019).</ref> үтеүен дауам итә. 2015 йылдың 15 майында Люцернала «Цауберзее — Рус музыкаһы көндәре» фестивалендә планлаштырылаған премия тапшырыу тантанаһы урынына Люцерн ҡалаһында Плисецкаяға кисә-бағышлама үткәрелә<ref>[http://www.schott-music.com/news/archive/show,11665.html In memoriam Maya Plisetskaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924095156/http://www.schott-music.com/news/archive/show,11665.html |date=2015-09-24 }}</ref><ref>[https://www.kkl-luzern.ch/shop/en/extrakonzert-maya-plisetskaya-3073?performance=1577 In memoriam Maya Plisetskaya]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 2015 йылдың 20 ноябрҙә юбилей кисәһенә әҙерләнеү урынына, юбилей концерт — Ҙур театрҙа Майя Плисецкаяның хәтер кисәһе үтә<ref>[http://tass.ru/kultura/1946456 Большой театр проведет вечер памяти Майи Плисецкой]</ref>. Шул уҡ көндә Майя Плисецкаяның исеме Ҙур Дмитровкалағы скверға бирелә. Сквер атамаһы менән таҡта һәм уның тураһында мәғлүмәт йорттоң уң яҡ стенаһына — рәссамдар Эдуардо Кобра һәм Агенальдо Бритоның граффитиһы урынлашҡан яҡҡа ҡуйыла<ref>Просмотр {{cite web|url=http://tass.ru/kultura/2457422|title=В Москве открылся сквер Майи Плисецкой|publisher=ТАСС|date=20.11.2015|accessdate=20 November 2016}}</ref>. 2016 йылдың 20 ноябрендә скверҙа балерина һәйкәле асыла<ref>В Москве открыли памятник Майе Плисецкой. Официальный сайт Министерства культуры РФ (20.11.2016). <small>Дата обращения 20 ноября 2016.</small></ref><ref>Просмотр {{cite web|url=http://tass.ru/kultura/3798455|title=Щедрин: сквер Майи Плисецкой в Москве должен стать местом встречи влюбленных пар|publisher=ТАСС|date=20.11.2016|accessdate=20 November 2016}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Л. Жданов.|часть=|заглавие=Майя Плисецкая|оригинал=фотоальбом|ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/5436940/|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Искусство|год=1965|том=|страницы=|страниц=200|серия=|isbn=|тираж=30000}} * {{Китап|автор=Б. А. Львов-Анохин.|часть=Майя Плисецкая|заглавие=Труд актёра|оригинал=|ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/5384206/|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Советская Россия|год=1966|том=|страницы=|страниц=78|серия=|isbn=|тираж=70000}} * {{Китап|автор=Н. Рославлева.|часть=|заглавие=Майя Плисецкая|оригинал=|ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/1950366/|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Искусство|год=1968|том=|страницы=|страниц=164|серия=|isbn=|тираж=75000}} * {{Китап|автор=[[Аркина, Наталья Ефимовна|Nataliia Arkina]]|часть=|заглавие=Maja Plissezkaja: Mit einem Poem v. Andrej Wosnessenski|оригинал=|ссылка=http://www.booklooker.de/app/detail.php?id=906040002&setMediaType=0&&sortOrder=|ответственный=|издание=|место=Berlin|издательство=Henschelverlag|год=1969|том=|страницы=|страниц=48|серия=|isbn=|тираж=}} * {{Китап|автор=Л. Жданов.|часть=|заглавие=Майя Плисецкая|оригинал=фотоальбом|ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/4052026/|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Планета|год=1980|том=|страницы=|страниц=174|серия=|isbn=|тираж=20000}} * {{Мәҡәлә|автор=Шадрина Н. И.|заглавие=Плисецкая Майя Михайловна|ссылка=http://biograph.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=934:plisetskayamm&catid=19:balet&Itemid=29|автор издания=Ассоциация «Международный Объединённый Биографический Центр»|издание=Кто есть кто в современной культуре: Эксклюзивные биографии|место=М|издательство=Международный Объединённый Биографический Центр; ЗАО «МК-Периодика»|год=2006|выпуск=1|страницы=5—43|isbn=5-93696-007-3}} == Һылтанмалар == {{Warheroes|id=10738|star=Labor}} * [http://gallery-mt.narod.ru/pages-b/plisetskaya.html Фотогалерея Майи Плисецкой на сайте «Мастера музыкального театра»] * [http://levi.ru/article.php?id_catalog=0&id_position=75 Вспышка Терпсихоры, легкие мысли Майи Плисецкой] // запись беседы Марии Леви с балериной. * [http://leninka-ru.livejournal.com/97108.html Обзор литературы, посвящённой Майе Плисецкой.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021184154/https://leninka-ru.livejournal.com/97108.html |date=2020-10-21 }} Составлен в РГБ. * [https://www.colady.ru/majya-pliseckaya-tajny-znamenitoj-baleriny.html Майя Плисецкая — тайны знаменитой балерины] Женский ресурс Colady.ru ; Аудио * [http://www.krugozor-kolobok.ru/64/9/64_09_09.html Перо Жар-птицы. Звуковая страница — рассказывает Майя Плисецкая.] // «Кругозор» № 9, 1964 ; Видео * [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/27883/episode_id/1195910/video_id/1170143 «Стихия по имени Майя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190926115454/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/27883/episode_id/1195910/video_id/1170143 |date=2019-09-26 }} (документальный фильм, 2005) * [https://tvkultura.ru/video/show/brand_id/31940/episode_id/1252488/video_id/1411103/ «Я, Майя Плисецкая»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908094307/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/31940/episode_id/1252488/video_id/1411103/ |date=2019-09-08 }} (документальный фильм, телеканал «Культура») [[Категория:«Алтын битлек» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Япония император премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:Финляндия арыҫланы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Сәнғәт һәм әҙәбиәт француз ордены командорҙары]] [[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион ордены офицерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:Рәсәй актрисалары]] [[Категория:СССР актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:XX быуат балетмейстерҙары]] [[Категория:Рәсәй балетмейстерҙары]] [[Категория:СССР балетмейстерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса балетмейстерҙар]] [[Категория:XX быуат балет артистары]] [[Категория:Рәсәй балет артистары]] [[Категория:СССР балет артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса балет артистары]] [[Категория:Мюнхендә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2015 йылда вафат булғандар]] [[Категория:2 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:20 ноябрҙә тыуғандар]] en1cj4tfpf4l0mjwyw0x7fxsjo3vkiu 0 162204 1302021 1229300 2026-08-08T01:02:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302021 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рокоссовский Константин Константинович ''' ({{Lang-pl|Konstanty Rokossowski}}; [[9 декабрь|9 (21) декабрь]] [[1896 йыл]], [[Варшава]], [[Рәсәй империяһы]] — [[3 август]] [[1968 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[СССР]] һәм [[Польша]]ның хәрби эшмәкәре, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, 1945). [[«Еңеү» ордены]] (1945) кавалеры. СССР тарихында берҙән-бер ике ил: [[Советтар Союзы Маршалы|Советтар Союзы]] (1944) һәм Польша маршалы (1949). 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Еңеү Парады менән командалыҡ итә. [[Икенсе донъя һуғышы]]ның мәшһүр полководецтарының береһе<ref>Юрий Лубченков. 100 великих полководцев Второй мировой.</ref>. == Сығышы == Константин Константинович (Ксавериевич) Рокоссовский [[Варшава]]ла тыуа. Поляк<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=357 Биография К. К. Рокоссовского на сайте «Герои страны».]</ref>. Б. В. Соколов мәғлүмәттәре буйынса<ref>''Соколов Б. В.'' Рокоссовский. — {{М.}}: Молодая гвардия, 2010. — С. 17—20.</ref>, К. К. Рокоссовский 1894 йылда тыуған, әммә тора [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ла булғанда (1919 йылдан да һуң түгел) тыуыу датаһын 1896 йыл тип күрһәтә һәм атаһының исемен «Константин» тип үҙгәртә. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы исеме бирелгәндән һуң тыуған ере тип үҙенә бюст ҡуйылған Великие Лукиҙы күрһәтә башлай<ref name="bbc_2b">[http://www.bbc.com/russian/features-38003261 «Два богатыря: Георгий Жуков и Константин Рокоссовский»], Би-Би-Си, 1 декабря 2016</ref>. 1945 йылдың 27 декабрендә яҙған ҡыҫҡаса автобиографияһына ярашлы<ref>''Рокоссовский К. К.'' Солдатский долг. — {{М.}}: Воениздат, 1997. — 497 с., ил. — (Полководцы Великой Отечественной) — С. 473.</ref>, Великие Луки ҡалаһында тыуған (1920 йылдың 22 апрелендәге анкетаһы буйынса — Варшавала<ref>[[:pl:Plik:Rokossowski-ankieta.personalna.jpg|Кандидатская карточка К. Рокоссовского]].</ref>). Атаһы — поляк Ксаверий Юзеф Рокоссовский (1853—1902), Шляхтаның Рокоссовскийҙар ырыуынан сыҡҡан эшсе, Варшава тимер юлы ревизоры. 1940 йылдың апрелендә яҙған автобиография ярашлы, атаһы — Рига-Орел, ә һуңынан — Варшава-Вена тимер юлының эшсн-машинисы. 1905 йылда вафат була. Рокоссовскийҙың ата-бабаларының ҙур Рокоссово (хәҙер Понец гминаһы) ауылы була. Ауыл атамаһынан ырыу фамилияһы барлыҡҡа кил<ref>W. Białkowski «Rokossowski — na ile Polak?», ISBN 83-7001-755-X</ref>. Рокоссовскийҙыр 1863 йылдағы поляк ихтилалы шляхетлыҡтарын юғалта<ref>[http://antikclub.ru/load/club_collektors/peapl/26-1-0-86 Солдатский долг маршала Рокоссовского. «Ant&K Club» Клуб Антиквариев и Коллекционеров]</ref>. Олатаһы — Рокоссовский Юзеф, [[1812 йылғы Ватан һуғышы|1812 йылда рус кампанияһы]]нда ҡатнашыусы, Варшава герцоглығының 2-се улан полкы подпоручигы<ref>{{Cite web|author=[[Рокоссовская, Ариадна Константиновна|Ариадна Рокоссовская]]|date=2013-12-20|url=http://www.rg.ru/2013/12/20/rokossovsky-site.html|title=8 малоизвестных фактов о Константине Рокоссовском|work=|publisher=[[Российская газета]]|accessdate=2015-09-28|lang=}}</ref><ref>{{Cite web|author=|date=2013-12-24|url=http://www.sb.by/luchshee-iz-interneta-vybor-redaktsii-portala/article/8-maloizvestnykh-faktov-o-konstantine-rokossovskom.html|title=8 малоизвестных фактов о Константине Рокоссовском|work=|publisher=[[Советская Белоруссия (газета)|СБ. Беларусь Сегодня]]|accessdate=2015-09-28|lang=}}</ref>. Әсәһе — Антонина (Атонида) Овсянников (?-1911), белорус, [[уҡытыусы]], Телеханда тыуған (хәҙерге [[Беларусь|Белоруссия]]). Атаһы уны Антон Лагунаның түләүле техник училищеһына уҡырға ебәрә, әммә 1902 йылдың 4 (17) октябрендә вафат була (Рокоссовскийҙың анкетаһына ярашлы, уға был ваҡытта 6 йәш була). Константин кондитер, аҙаҡ [[Стоматология|теш табибы]]ярҙамсыһы булып эшләй, ә 1909—1914 йылдарҙа — Варшавала Софья апаһының ире Стефан Выцоскийҙың таш ҡырҡыу оҫтаханаһында, ә һуңынан Варшаванан 35 километр көньяҡ-көнбайыштағы Груецта эшләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Константин Рокоссовский |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Константин Константинович Рокоссовский |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викигид = |Викиданные = |Метавики = |Проект = }} * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=12109257@cmsArticle Маршал Советского Союза Константин Константинович Рокоссовский] на сайте Минобороны России * [https://www.net-film.ru/found-page-1/?search=q%d0%a0%d0%be%d0%ba%d0%be%d1%81%d1%81%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%b8%d0%b9 Хроника с участием Константина Рокоссовского // Архив кинохроники и документальных фильмов Net-Film] * {{Warheroes|id=357}} * [http://www.rokossowski.com/ Сайт, посвящённый памяти К. К. Рокоссовского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512012602/http://www.rokossowski.com/ |date=2015-05-12 }}. * [http://www.hrono.ru/biograf/rokosovski.html Биография на сайте Хроно. Ру]. * [http://www.hrono.ru/dokum/1943rokosov.html Письмо главному редактору «Военно-исторического журнала» В. А. Мацуленко]. * [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/ROCK.HTM «Советский Багратион» — Маршал К. К. Рокоссовский]. * [http://militera.lib.ru/memo/russian/rokossovsky/index.html К. К. Рокоссовский «Солдатский долг»] (издательство «Олма-пресс», [[2002]] г., ISBN 5-94850-001-2). <!-- * [http://www.1918.borda.ru/?1-3-0-00000001-000-30-0 Кого зарубил Рокоссовский?] --> * [http://www.proza.ru/2012/01/21/23 Маршал Рокоссовский: гений в тени победы (Ф. Лавалье)]. * {{cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/rokossovskiy-konstantin-konstantinovich/|title=Рокоссовский Константин Константинович|author=Никифоров Ю. А.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HZ9zdU7e?url=http://100.histrf.ru/commanders/rokossovskiy-konstantin-konstantinovich/#|archivedate=2013-06-22|accessdate=2013-06-20|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619233338/http://100.histrf.ru/commanders/rokossovskiy-konstantin-konstantinovich/ |date=2013-06-19 }} * {{статья |автор= Ариадна Рокоссовская|заглавие=8 малоизвестных фактов о Константине Рокоссовском |ссылка=http://www.rg.ru/2013/12/20/rokossovsky-site.html |язык= |издание=Российская газета |тип= |год=2013-12-20 |том= |номер= |страницы= |doi= |issn=}} * [http://militera.lib.ru/bio/kardashov/02.html Биография] на портале интернет-сайта «Военная литература». * [https://marshal-sssr.ru/биография-маршала-рокоссовского/ Биография на сайте Маршалы СССР]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://pamyat-naroda.ru/commander/1032/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A0%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%26first_name%3D%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%26middle_name%3D%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 Рокоссовский К. К. на сайте «Память народа 1941—1945»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123222209/https://pamyat-naroda.ru/commander/1032/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A0%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%26first_name%3D%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%26middle_name%3D%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2020-11-23 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]] [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Еңеү Парадында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Кёнигсбергты штурмлауҙа ҡатнашыусылар]] [[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]] [[Категория:Сталинград алышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Курск алышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Совет Союзы маршалдары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)]] [[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Ҡытай-СССР дуҫлығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Почёт легионы» ордены кавалерҙары (баш командующийҙар)]] [[Категория:Хәрби тәре 1939—1945 менән наградланыусылар (Франция)]] [[Категория:«Одра, Ниса, Балтика өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Варшава өсөн 1939-1945» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (Польша)]] [[Категория:Virtuti Militari орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Георгий миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Изге Георгий ордены билдәһе кавалерҙары]] [[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:I дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Еңеү» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаусылар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1968 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 августа вафат булғандар]] [[Категория:Варшавала тыуғандар]] [[Категория:1896 йылда тыуғандар]] [[Категория:21 декабрҙә тыуғандар]] 2x4jvi724nv9avxtjdfkrt5ezctjwid 0 162724 1301979 1287487 2026-08-07T16:51:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301979 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Митрофан Иванович Неделин''' ([[27 октябрь]] ([[9 ноябрь]]) [[1902 йыл]] — [[24 октябрь]] [[1960 йыл]], Байконур) — СССР хәрби етәксеһе. СССР-ҙың ракета ғәскәрҙәренең тәүге баш командующийы, (1959—1960), Совет Армияһы Артиллерияһы командующийы (1950—1952). СССР-ҙың стратегик тиәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрен (РВСН) булдырыуға, ракета-ядро ҡоралын эшләү, һынау һәм ҡоралланыуға индереүгә ҙур өлөш индерә. Артиллерияның баш маршалы (1959 йыл 8 май). [[Советтар Союзы Геройы]] (1945 йыл 28 апрель). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1952—1960). [[СССР Юғары Советы]]ның IV һәм V саҡырылыш депутаты. == Биографияһы == === Бөйөк Ватан һуғышына тиклем === Неделиндар дворян нәҫеленән<ref>''[[Ляпин, Денис Александрович|Ляпин Д. А.]]'' Дворянство Елецкого уезда в конце XVI—XVII вв. — Елец: [[Елецкий государственный университет имени И. А. Бунина|Елецкий гос. ун-т]], 2009. — С. 325—328. — ISBN 978-5-94809-331-4</ref> (башҡа фараз буйынса, эшсе ғаиләһендә тыуған, 1909—1913 йылдарҙа башланғыс-мәхәллә мәктәбендә уҡыуы ла шуның менән аңлатыла). 1917 йылға тиклем [[Липецк]] реаль училищеһында уҡый (күрәһең, тамамлай алмай, сөнки һуңынан киске мәктәптә уҡый), артабан тимер юл оҫтаханаһында эшләй. [[1920 йыл]]дың мартынан [[1923 йыл]]ға тиклем [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-ла]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнаша, ҡыҙылармеец. 1924 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|РКП(б)]] ағзаһы. 1924 йылдна йәнә [[Ҡыҙыл армия]]ға саҡырыла. Комсоставты камиллаштырыу артиллерия курстарын (1934, 1929) һәм Комсоставты камиллаштырыу академия курстарын тамамлай (1941). [[1937]]—[[1939 йыл]]дарҙа Испаниялағы граждандар һуғышында республика хөкүмәте яғында ҡатнаша. 1939 йылдың сентябренән 1940 йылға тиклем 1-се мотоуҡсылар дивизияһының 13-сө артиллерия полкы менән командалыҡ итә, һуңынан 160-сы-уҡсылар дивизияһы артиллерияһы начальнигы була. [[1939 йыл|1939]]—[[1940 йыл]]дарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнаша. === Бөйөк Ватан һуғышы === Һуғыш башланыр алдынан 1941 йылдың 30 апрелендә Украинала формалаштырылған 4-се танкыға ҡаршы артиллерия бригадаһы командиры итеп тәғәйенләнә. 1941 йылдың сентябрендә Көньяҡ һәм Төньяҡ Кавказ фронттарында (1941—1943) армияның артиллерияһының начальник урынбаҫары, начальнигы; Төньяҡ Кавказ фронты артиллерияһы командующийы урынбаҫары һәм артиллерия корпусы командиры (1943); Көньяҡ-Көнбайыш һәм [[3-сө Украин фронты|3-сө Украина фронттарында]] артиллерия командующийы була (1943—1945). 1945 йылда [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://structure.mil.ru/structure/forces/strategic_rocket/history.htm История РВСН на сайте Минобороны России]. * ''[[Толубко, Владимир Фёдорович|Владимир Толубко]].'' [http://zzl.lib.ru/catalog/13_n.shtml Неделин.] ([[ЖЗЛ]]). * [https://web.archive.org/web/20120106131018/http://tvroscosmos.ru/frm/kinoarhiv/Nedelin.php Документальный фильм «День, когда не стартуют ракеты». Студия Роскосмоса, КЦ «Южный»]. * [http://www.toge.ru Союз ветеранов кораблей измерительного комплекса] * [[Корабли измерительного комплекса проекта 1914]] * [http://www.famhist.ru/famhist/chertok/00417bee.htm#003508d4.htm Неделин Митрофан Иванович] // Семейные истории * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details_rvsn.htm?id=13650@morfDictionary Неделин Митрофан Иванович] // Сайт Министерства обороны РФ * [http://www.mk.ru/incident/2015/10/29/katastrofa-na-baykonure-pochemu-pogibli-124-cheloveka-vo-glave-s-marshalom.html Катастрофа на Байконуре] // [[Московский комсомолец]] * [http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=all/news&ID=4004 Байконурцы почтили память погибших испытателей ракетно-космической техники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110354/http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=all%2Fnews&ID=4004 |date=2016-03-04 }} // Официальный сайт администрации города Байконур * [http://soyuzveteranov.ru/?q=content/delegaciya-rossiyskogo-soyuza-veteranov-pochtila-pamyat-ispytateley-pogibshih-pri-ispolnenii День Памяти и уважения] // Российский Союз Ветеранов * [http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 Почётные граждане города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043952/http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 |date=2016-03-04 }} // Официальный сайт администрации г. Байконур * [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/press-byulleten-gagarin/press_bull_3-2011.pdf К 50-летию полёта Ю. А. Гагарина //Пресс-бюллетень № 3 |Январь — апрель| 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619212214/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/press-byulleten-gagarin/press_bull_3-2011.pdf |date=2018-06-19 }}. * {{cite web |url=http://nvo.ng.ru/realty/2019-12-06/1_1073_education.html |title=Ракетная школа России |work=Ракетная школа России |publisher= «Независимое военное обозрение» |accessdate=2019-12-20| ref = Ракетная школа России}} * {{cite web |url=http://www.interfax-russia.ru/Center/citynews.asp?id=1091830 |title=Сквер имени главного маршала артиллерии Неделина появится в Серпухове |work=Новости Подмосковья |publisher= Новости Подмосковья |accessdate=2019-12-20| ref = Сквер имени главного маршала артиллерии Неделина в Серпухове}} * {{cite web |url=http://sm.evg-rumjantsev.ru/24.10.1960/pervyj-glavkom-rvsn/nedelin-mitrofan-ivanovich.htm |title=Космический мемориал |accessdate=2020-01-06| ref = Космический мемориал}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]] [[Категория:Шәхестәр:Һалҡын һуғыш]] [[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Ҡытай-СССР дуҫлығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Венаны алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Будапештты алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Батырлыҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1960 йылда вафат булғандар]] [[Категория:24 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1902 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 ноябрҙә тыуғандар]] nmorjgr6gabmfgnlh4zfxn2jambsgad 0 164758 1302018 1239000 2026-08-07T23:48:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302018 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пятяри Иван Викторович ''' ([[4 март]] [[1921 йыл]] — [[5 июнь]] [[1949 йыл]]) — 3-сө Белоруссия фронты 1-се һауа армияһы 1-се гвардия штурмлау авиация дивизияһының 136-сы гвардия штурм авиацияһы полкының командир ярҙамсыһы, гвардия майоры, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). == Биографияһы == Иван Викторович Пятяри [[1921 йыл]]дың 4 мартында Енисей губернаһы Минусинск өйәҙе Енисейск ауылында (хәҙерге Хакасияның Яңы Михайловка волосы Яңы Енисейка ауылы булыуы ихтимал<ref name="as">{{Мәҡәлә|заглавие=Бесстрашный ас|ссылка=http://музей-мартьянова.рф/files/file/Вестник%20Минусинского%20регионального%20краеведческого%20музея%20имени%20Н_М_%20Мартьянова/2015%20год/74-75.pdf|издание=Минусинский край|год=2015|выпуск=5—6 (74-75)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180417121357/http://xn----8sbahmlpvellw0ag7lzb.xn--p1ai/files/file/%D0%92%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%9D_%D0%9C_%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0/2015%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4/74-75.pdf|archivedate=2018-04-17}}</ref>) хеҙмәткәрҙәр Прасковья Павловна һәм Виктор Иванович Пятяри ғаиләһендә тыуа. Рус, фин тамырҙарына эйә<ref name="as">{{Мәҡәлә|заглавие=Бесстрашный ас|ссылка=http://музей-мартьянова.рф/files/file/Вестник%20Минусинского%20регионального%20краеведческого%20музея%20имени%20Н_М_%20Мартьянова/2015%20год/74-75.pdf|издание=Минусинский край|год=2015|выпуск=5—6 (74-75)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180417121357/http://xn----8sbahmlpvellw0ag7lzb.xn--p1ai/files/file/%D0%92%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%9D_%D0%9C_%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0/2015%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4/74-75.pdf|archivedate=2018-04-17}}</ref>. 1924 йылда ғаилә [[Красноусол]]ға күсенә. Бында урта мәктәпте, Өфөлә кооператив техникумының өс курсын һәм Өфө аэроклубын тамамлай. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Ҡыҙыл Армияла [[1940 йыл]]дан. Башҡорт АССР-ының Красноусольск ҡасабаһынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — [[1942 йыл]]дың июленән. 136-сы гвардия штурмлаусы авиаполктың командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә (3-сө Белоруссия фронты, 1-се һауа армияһы, 1-се гвардия штурмлау авиадивизияһы). Гвардия капитаны И. В. Пятяри 1945 йылдың февраленә 276 хәрби осош яһай, дошмандың төрлө мөһим объектын бомбаға тота. 15 һауа һуғышында дошмандың 3 самолетын бәреп төшөрә<ref name="нлГСС">{{Подвиг Народа|150027478|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=39|лист=333—337}}.</ref>. Көньяҡ фронтта Миус йылғаһындағы алышта Иван пятяри шәхсән 17 танкыны яндыра, Саур-Могильский районына бер осошта ғына 3 танкыны юҡ итә. Ошо батырлығы өсөн 8-се армия командующийы тарафынан шул уҡ көндө [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә<ref name="нлГСС">{{Подвиг Народа|150027478|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=39|лист=333—337}}.</ref>. «Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 19 апрелендә бирелә. Һуғыштан һуң хеҙмәтен Хәрби-Һауа көстәрендә дауам итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 1949 йылдың 5 июнендә Белоруссияның Брест өлкәһендә Лунинец ҡалаһы районында хәрби хеҙмәтен үтәгәндә авиация һәләкәтендә һәләк була. Шунда уҡ ерләнә<ref>{{Warheroes|id=2087}}</ref>. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса үҙ-үҙенә ҡул һала<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie9559478/ Донесения о потерях]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Советтар Союзы Геройы]] (1945) * [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]], (19.04.1945)<ref name="нлГСС">{{Подвиг Народа|150027478|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=39|лист=333—337}}.</ref><ref name="ГСС">{{Подвиг Народа|46800640|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046|дело=45|лист=5}}.</ref>; * [[Ленин ордены]] (19.04.1945); * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (20.08.1943)<ref>{{Подвиг Народа|18064507|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=699|лист=3, 41, 42}}.</ref>; * Ҡыҙыл Байраҡ ордены (29.12.1943)<ref>{{Подвиг Народа|20223894|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=1982|лист=6, 162, 163}}.</ref>; * Ҡыҙыл Байраҡ ордены (02.02.1944)<ref>{{Подвиг Народа|20789641|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело=1983|лист=4, 118, 119}}.</ref>; * Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.05.1945)<ref>{{Подвиг Народа|27367188|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686196|дело=5242|лист=2, 80—82}}.</ref>; * [[Александр Невский ордены (СССР)|Александр Невский ордены]] (05.11.1944)<ref>{{Подвиг Народа|32849135|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=3741|лист=4, 100, 101}}.</ref>; * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (19.05.1944)<ref>{{Подвиг Народа|34182800|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=690155|дело=1376|лист=4, 66, 67}}.</ref>; * [[«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы]] (22.12.1942); * башҡа миҙалдар. == Хәтер == * Герой хөрмәтенә Красноусол мәктәбендә иҫтәлекле билдә ҡуйылған. * Герой исемен [[Красноярск]] ҡалаһы һәм [[Красноусол]] ауылындағы урамдар йөрөтә. * Красноусолдың Герой уҡыған 2-се мәктәп бинаһына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * Несокрушимые. — Уфа, 1985. * Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4. == Һылтанмалар == * {{БЭ|78283}}{{V|2|03|2021}} * [http://region.krasu.ru/node/1189 Иван Викторович Пятяри в народной энциклопедии «Мой Красноярск»]. * [http://www.agidel.ru/?param1=5613&tab=6 Два Героя из одной школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230251/http://www.agidel.ru/?param1=5613&tab=6 |date=2016-03-04 }}. [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены (СССР) кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1949 йылда вафат булғандар]] [[Категория:5 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1921 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 мартта тыуғандар]] 5emcggurfintim6mxo8s6xcrvbe293g 0 167479 1302057 988577 2026-08-08T07:38:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302057 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Төбәк архитектура ҡомартҡыһы '''Сауҙагәр Белов йорто''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Вологда өлкәһе]]нең Тотьма ҡалаһындағы ике ҡатлы торлаҡ йорт. [[ХХ быуат]] башында [[Вологда өлкәһе]] ''[[Тотьма]]'' ҡалаһының Белоусовский урамындағы ике ҡатлы айырым йорт төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта ҡоролма ремонтланған һәм торлаҡ йорт сифатында ҡулланыла. == Тарих == Эркерлы ағас бина [[ХХ быуат]]тың ағас архитектура ҡомартҡыһы булып тора, ул Тотьма ҡалаһындағы модерн стилендә төҙөлгән, үҙенә иғтибарҙы йәлеп итеп торған йорттарҙың береһе. [[1979 йыл]]да Белов йорто дәүләт һаҡлауы аҫтына алынған. Матвей Белов, Тотьма сауҙагәре, был ҡоролманың беренсе хужаһы булып тора. Сауҙагәр бакалея, икмәк, тимер-томор, москательный тауарҙары менән һатыу иткән. Йорт хужаһының ҡалала бер нисә перәник һәм керәндил һатыу йорттары булған. [[1917 йыл]]дағы Октябрь революцһынан һуң, совет власы Беловтың йортон большевиктар партияһының Беренсе өйәҙ комитеты ихтыяждары өсөн ҡуллана<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://wikimapia.org/30083449/ru/%D0%9E%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F-%E2%80%94-%C2%AB%D0%94%D0%BE%D0%BC-%D0%BA%D1%83%D0%BF%D1%86%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%C2%BB|title=Объект культурного наследия — «Дом купца Белова» - Тотьма|accessdate=2020-11-17}}</ref>, артабан бында Өйәҙ ер идаралығы урынлашҡан. XX быуаттың 20-се йылдары башында элекке Белов йорто янғындан тулыһынса тиерлек юҡ ителә, ләкин һаҡланып ҡалған архив фотоһүрәттәре буйынса ҡабат тергеҙелә. 1970-се йылдарҙа йорт ремонтлана һәм балалар йорто итеп яраҡлаштырыла, артабан бында «Чайка» балалар баҡсаһы тора. [[Файл:Дом_купца_Белова_в_Тотьме_с_улицы_Володарского.jpg|мини|Йорттоң ҡабырғанан күренеше төрҙәре]] [[Файл:Дом_купца_Белова_в_Тотьме_с_Белоусовской.jpg|мини|Йорттоң фасады]] == Архитектураһы == Ике ҡатлы ағас йорт Тотьма ҡалаһында, яр буйы янында, ике урам сатында, урынлашҡанref>{{Cite web|lang=ru|url=http://club.silver-ring.ru/posts/totma-ocharovatelnyi-gorodok-v-vologodskoi-oblasti-chast-2.html|title=Тотьма - очаровательный городок в Вологодской области (часть 2)|date=2019-05-18|accessdate=2020-11-17}}</ref>. Был бинаны халыҡ «Эркерлы йорт» тип тә атап йөрөтә. Был йорт квартал мөйөшө өсөн махсус проект буйынса төҙөлгән, уның тәҙрәләре ҡала композицияһын иҫәпкә алып яһалған, балкон өҫтөндә үҙенсәлекле ҡыйыҡ, балконы семәрле тимерҙән, йорттоң ағас колонналары капителле, ямғыр һыуын ағыҙыү торбалары биҙәкле<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.facebook.com/totmamuseum/posts/377049839690778|title=Тотемское музейное объединение. Totma Museum Association|accessdate=2020-11-17}}</ref>. == Хәҙерге торошо == Хәҙерге ваҡытта был бина торлаҡ йорт итеп файҙаланыла, унда йәшәү өсөн бер нисә фатир булдырылған. == Документ == Решение от 16.03.1979 г. № 180 г. Вологда. «О мерах по улучшению охраны и использования памятников истории и культуры г. Тотьмы» (неопр.). == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.facebook.com/totmamuseum/posts/377049839690778/ Дом Белова. Тотемские адреса] * [http://qr35.ru/ru/obekty/o3500244000 Дом купца Белова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130131705/http://qr35.ru/ru/obekty/o3500244000 |date=2020-11-30 }} [[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары Вологда өлкәһендә]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] dppvs85i7cwd8kiavdmz3n8e255ynqk 0 169196 1302024 1185238 2026-08-08T02:12:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302024 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''В. Ф. Маргелов исемендәге ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ Рязань гвардия юғары һауа-десант команда училищеһы ''' — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының гвардия исемле (В. Ф. Маргелов исеме) хәрби уҡыу йорто, Рәсәй Федерацияһы Һауа-десант ғәскәрҙәре командующийына буйһондоролған. Рәсәйҙә берҙән-бер офицер -десантниктар әҙерләгән махсуслаштырылған юғары уҡыу йорто. Уҡыу йорто үҙ тарихын 1918 йылдың 13 ноябренән, Рязань ҡалаһында '''Рязань пехота курстары''' ойошторолғандан, алып бара. Ҡыҫҡартылған исеме— '''РГВВДКУ'''. == Тарихы == Рязань хәрби училищеһы 1918 йылдың 13 ноябрендә тәүге совет рязань пехота курстары нигеҙендә ойошторола. — 1921 йылдың ноябрендә '''Рязань пехота мәктәбе''' ВЦИК-тың Революцион Ҡыҙыл Байрағы менән бүләкләнә.<br /> — 1941 (2 август) — [[Һамар|Куйбышевта]] (хәҙерге Һамар) пехота училищеһы базаһында йәшерен рәүештә Һауа-десант ғәскәрҙәре өсөн Хәрби-парашют училищеһы ойошторола (ғәскәри часть һаны 75021).<br /> — [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]] башында училищела ике батальон курсант була. Улар менән полковник П. Д. Головлев һәм майон Л. И. Ягудин етәкселек итә. Һуғыш башланыуы тураһында хәбәрҙе училищеның шәүси составы Селецк ауылында лагерь асҡан ваҡытта белеп ҡала. Бөтә саралар юҡҡа сығарыла, митинг ойошторола. Ярты айҙан училище ҡыҫҡартылған уҡыу сроктарына күсә. Расписание буйынса дәрестәр көнөнә 10 — 12 сәғәт дауамында бара. Төндә лә дәрестәр үткәрелә. Училищеға военкоматтар һайлап алған яңы состав килә башлай, уларҙың күбеһе [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияла]] хеҙмәт иткән. Батальондар һаны өсәү булып китә, шулай уҡ политбоецтарҙың бер нисә подразделениеһы барлыҡҡа килә. Батальондар менән полковник П. Д. Головнев, майор Л. И. Ягудин, майор Н. Н. Богданов командалыҡ итәләр. 1941 йылдың 20 июлендә училище ваҡытытнан алда сығарылыш яһай. Экзамендар үткәрелмәй, уртаса йыл баһаһы ҡуйыла һәм бөтәһенә «лейтенант» хәрби дәрәжәһе бирелә. Училище яңы состав менән тулыландырыла. 1941 йылдың 25 октябрендә училище Рязандән [[Иваново]] ҡалаһына күсерелә, 1942 йылдың 15 февралендә кире ҡайтарыла. Шәхси состав йәйәүләп 470 километр юл үтә һәм тейешле ваҡытта килеп етә. Ауыр мөлкәт борттарҙа ока йылғаһы буйлап [[Түбәнге Новгород|Горький]] ҡалаһына тиклем еткерелә.<br /> — 1943 йылдың 12 ноябрендә '''Ворошилов исемендәге''' '''Рязань пехота училищеһы''' СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә . Уилище начаьнигы генерал-майор М. П. Гарусский — Ленин ордены менән, курсанттар батальоны командиры капитан Ф. А. Александров Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә<ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12094730/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180302164129/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie12094730/ |date=2018-03-02 }} Указ ПВС СССР от 12.11.1943</ref>.<br /> — 1946 йылдан 1947 йылдың сентябренә тиклем парашют-десант училищеһы [[Бишкәк|Фрунзе]] ҡалаһында урынлаша.<br /> — 1958 (июнь) — сср союзының министрҙар советы ҡарары '''Тамбов Осоусылар пехота училищеһына (урта)''' итеп үҙгәртелә '''Юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһын''' дүрт йыллыҡ мөҙҙәт менән уҡыу. Ркпу тамамлаусы юғары белем тураһында диплом алған һәм уның граждандар, хәрби әҙерлек ә элекке кимәлдә ҡала. Был үҙгәртеп ҡороуҙарҙың бер нисек тә ҡағылмай. а.-ата десант училищеһын, һәм десант ғәскәрҙәре командующийы В. Ф. Ике ил етәкселеге тәҡдим маргелов училище ҡушыла.<br /> — 1959 йылдың 1 майында Ҡаҙағстандан Рязангә курсант-десантниктарҙың беренсе эшелоны юлға сыға, уларҙы полковник А. С. Леонтьев етәкләй. 1964 йылдың 4 апрелендә генә года училище үҙенең исемен '''Рязань Ҡыҙыл Байраҡ гвардия юғары һауа-десант команда училищеһы''' итеп үҙгәртә.<br /> — 1962 — училище яңы уҡыу профиленә күсә, һәр курсант берешәр сит тил телен үҙләштерергә тейеш була. Училищеға сит ил студенттары ҡабул ителә башлай, башта вьетнамдар һәи һиндонезиялар. Хәҙерге ваҡытта училищела 32 ил курсанттары уҡый.<br /> — 1964 (4 апрель) — училище Ҡыҙыл Байраҡ юғары һауа-десант команда училище тип исемләнә башлай һәм танымаҫлыҡ булып үҙгәрә.<br /> [[Файл:RVVDKUOpenday-21.jpg|мини|280x280пкс|{{Center|РВВДКУ территорияһында Василий Маргеловҡа һәйкәл}}]] [[Файл:Vladimir_Putin_visited_the_Ryazan_Higher_Airborne_Command_School_(1).jpg|мини|280x280пкс|{{Center|Рәсәй Президенты Владимир Путин Суворов орденын тапшыра,<br>15 ноябрь 2013 йыл}}]] — 1995 йылдың 13 ноябрендә '''институт территорияһында''' һауа-десант ғәскәрҙәренең элекке командующийы армия генералы В. Ф. Маргеловҡа һәйкәл асыла.<br /> — 1996 йылдың 12 ноябрендә [[Рәсәй Президенты|Рәсәй Федерацияһы Президенты]] училищеға В. Ф. Маргелов исемен биреү тураһындағы Указға ҡул ҡуя.<br /> — 2011 йыл башында училище базаһында хәрби руханиҙар, имамдар, тигеҙлектәр һәм армиялар өсөн Лам әҙерләү үҙәген асыу планлаштырыла<ref><br />[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=37155 Москва. 31 августа. ИНТЕРФАКС — В Рязанском десантном училище будут готовить капелланов]</ref>. Уҡыу үҙәге биләмәһендә Рус православие сиркәүенең Илья-пәйғәмбәр ҡорамы урынлашҡан<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1524481&print=true Министр обороны атаковал церковь] // Газета «[[Коммерсантъ]]<nowiki/>» № 193/П (4493) от 18.10.2010.</ref>. — Рәсәй Федерацияһы Президентының 2013 йылдың 14 ноябрендәге Указы менән училище Суворов ордены менән бүләкләнә<ref>{{Cite web|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?3594490|title=Указ Президента Российской Федерации от 14 ноября 2013 года № 842 «О награждении орденом Суворова федерального государственного казённого военного образовательного учреждения высшего профессионального образования „Рязанское высшее воздушно-десантное командное училище (военный институт) имени генерала В. Ф. Маргелова“ Министерства обороны Российской Федерации»|publisher=Kremlin.ru|datepublished=2013-11-15|accessdate=2013-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518114601/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?3594490|archivedate=2015-05-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518114601/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?3594490 |date=2015-05-18 }}</ref>. Президент [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] 2013 йылдың 15 ноябрендә училищеның хәрби байраҡҡа ордендың билдәһен һәм таҫмаһын үҙе беркетә<ref>{{Cite web|url=http://www.kremlin.ru/news/19628|title=Посещение Рязанского воздушно-десантного училища|publisher=Kremlin.ru|datepublished=2013-11-15|accessdate=2013-11-15}}</ref>.<br /> — 2013 йылдың авгусында Новосибирскиҙан махсус разведка батальоны кире ҡайтарыла. Ошо мәлдән алып махсус тәғәйенләнештәге бүлексәләр өсөн офицерҙар әҙерләүҙе дауам итә.<br /> — 2015 йылдың йәйендә Новосибирскиҙан урта һөнәри белем биреү факультеты ҡайтарыла.<br /> — Училище ойошторолоуҙың 100 йыллығына, Рәсәй Хөкүмәтенең 2018 йылдың 17 февралендәге бойороғо менән 245-се училищеға «гвардия» тигән маҡтаулы исем бирелә<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201802200026 Распоряжение Правительства Российской Федерации / ][[pravo.gov.ru]]</ref>. == Хәҙерге заман == Уҡыу йорто Рязань ҡалаһынан 60 км алыҫлыҡтағы Сельцы ауылында урынлашҡан. Бында училище үҙе, уҡыу үҙәге, авиация хәрби-транспорт эскадрильяһы һәм Үҙәк парашют клубы бар. Училище биләмәһендә курсанттар урынлаштырыу өсөн казарма тибындағы ятаҡтар, уҡыу корпустары һәм дәрестәр үткәреү өсөн лабораториялар, уҡсылар әҙерләү комплексы, һауа-десант әҙерлеге комплексы, спорт һәм тренажер залдары, төрлө көрәш төрҙәре менән шөғөлләнеү өсөн стадион, ҡала ашханаһы, курсант кафеһы, клуб, почта, медицина пункты бар. '''Кафедралар''' Институттың төп подразделениелары булып кафедралар, роталар һәм взводтар тора. Бөтәһе 17 хәрби һәм 4 граждан каедраһы ойошторолған: — тактика;<br /> — хәрби тәьминәт;<br /> — ҡоралланыу һәм атыу;<br /> — гуманитар һәм тәбиғи-ғилми дисциплиналар;<br /> — һауа-десант әҙерлеге;<br /> — бронетанк техникаһы;<br /> — ҡорал һәм хәрби техниканы эксплуатациялау;<br /> — подразделениелар менән идара итеү;<br /> — махсус тәғәйенләнеш подразделениелары;<br /> — инженер әҙерлек;<br /> — физик әҙерлек;<br /> — урыҫ һәм сит телдәр;<br /> — математик һәм тәбиғи-ғилми фәндәр;<br /> — мәғлүмәттәрҙе шифлау һәм тапшырыу комплекстары;<br /> — радио, радиорелейлы, өс илле, юлдаш һәм үткәргес элемтә;<br /> — элемтә һәм хәрби телекоммуникация системаларын ойоштороу;<br /> — дөйөм профессиональ фәндәр;<br /> — автомобиль техникаһы;<br /> — автомобиль хеҙмәте;<br /> — хәрби техниканы тергеҙеү;<br /> — двигателдәр һәм электр ҡорамалдары<br /> Училищела 21 фән докторы һәм 170 фән кандидаты эшләй. == Училище начальниктары == [[Файл:Vladimir_Krymsky_holds_an_awards_ceremony.jpg|мини|280x280пкс|{{Center|Начальник РВВДКУ генерал-майор Владимир Крымский на выпуске офицеров, 2006 год}}]] [[Файл:Banner_of_Ryazan_Higher_Airborne_Command_School_(1).jpg|мини|280x280пкс|{{Center|Начальник РВВДКУ полковник Анатолий Концевой во главе знамённой группы, 2013 год}}]] * 28.08.1918—01.04.1919 — Троицкий Иван Александрович * 01.04.1919—10.12.1919 — Ораевский Иван Федорович * 16.12.1919—24.05.1920 — Доможиров Николай Николаевич * 24.05.1920—29.07.1920 — Троицкий Иван Александрович (икенсе тапҡыр) * 10.09.1920—19.10.1921 — Ораевский Иван Федорович (икенсе тапҡыр) * 19.10.1921—1922 — Пинаев,Георгий Андреевич * 1922—1926 — Горячко Александр Игнатьевич * 10.1926—1929 — Семашко Валентин Владиславович * 10.01.1929—1931 — Тихомиров Петр Павлович * 1931—1932 — Подшивалов Иван Мартемьянович * 04.1932—1939 — Виноградов Василий Иванович, комбриг * 11.03.1940—31.05.1946 — Гарусский Михаил Петрович, генерал-майор * 01.06.1946—10.01.1950 — Лащенко Петр Николаевич, генерал-майор * 10.01.1950—25.04.1952 — Визжилин Виктор Алексеевич, генерал-майор * 25.04.1952—05.1959 — Савченко Сергей Степанович, генерал-майор * 10.06.1959—30.11.1965 — Леонтьев Александр Степанович, генерал-майор * 30.11.1965—06.1968 — Попов Александр Михайлович, генерал-майор * 27.07.1968—06.1970 — Кулишев,Олег Федорович, генерал-майор * 02.07.1970—03.1984 — Чикризов Алексей Васильевич, генерал-лейтенант * 15.03.1984—17.12.1995 — Слюсарь Евдокимович Альберт, генерал-лейтенант * 17.12.1995—17.12.2001 — Щербак, Валерий Витальевич, генерал-майор * 17.12.2001—10.02.2008 — Крымский Владимир Яковлевич, генерал-майор * 06.05.2008—12.2009 — Луговой Владимир Николаевич, полковник * 01.01.2010—27.01.2012 — Красов Андрей Леонидович, полковник * 14.09.2012—09.2017 — Концев ой Анатолий Георгиевич, генерал-майор * 09.2017 — хәҙерге ваҡыт — Рагозин Алексей Николаевич, гвардия генерал-майоры == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|40em}} == Әҙәбиәт == * Дорогой чести и мужества. Очерки истории Рязанского гвардейского высшего воздушно-десантного ордена Суворова дважды Краснознаменного командного училища имени генерала армии В. Ф. Маргелова. 1918—2018. — М.: Издательство «Кучково поле», 2018. — 400 с. == Һылтанмалар == * [http://rvvdku.mil.ru/ Официальный сайт Рязанского гвардейского высшего военно-воздушного училища] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130223835/http://rvvdku.mil.ru/ |date=2020-11-30 }} * [http://ens.mil.ru/education/higher/academy/more.htm?id=8686@morfOrgEduc Страница училища на сайте Минобороны России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926033225/https://ens.mil.ru/education/higher/academy/more.htm?id=8686@morfOrgEduc |date=2020-09-26 }} * [http://www.rvdku.ru Сайт выпускников РВВДКУ] * [http://www.vrazvedka.ru/rvvdku/index.html# История училища] * {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=DmQMMRYQXnk|title=Марш курсантов ВДВ|author=|date=|publisher=}} [[Категория:СССР юғары хәрби уҡыу йорттары]] [[Категория:1918 йылда ойошторолған хәрби частар һәм формированиелар]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] dyzy4fmphln99novfjex1a2fnrc82w6 0 175562 1301965 1232109 2026-08-07T13:32:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301965 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы''' (1910<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero51722812/ Память народа. Муллагулов Гизитдин Гильметдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713163637/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero51722812/ |date=2021-07-13 }}</ref> — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы<ref>[https://1418museum.ru/heroes/25648581/ Муллагулов Гизитдин Гильметдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602213313/https://1418museum.ru/heroes/25648581/ |date=2021-06-02 }}</ref>. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордены кавалеры, «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдары менән бүләкләнгән. == Биографияһы == Ғизетдин Ғилметдин улы Муллағолов 1910 йылда хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип]] ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына [[1941 йыл]]дың 1 декабрендә Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында ат ҡараусы булып хеҙмәт итә. «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған награда ҡағыҙында Муллағолов Ғизетдин тураһында былай тип яҙыла: {{Цитата|Штаб батареяһының гвардия ҡыҙылармеецы Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы [[1944 йыл]]дың 25 июлендә Тушув районында (Польша) дошмандың өс һалдатын әсирлеккә ала. Ул ҡараған аттар һәр ваҡыт көр, уларҙы ваҡытында ашата һәм таҙа тота.<ref>[https://veteran1945g.jimdofree.com/муллагулов-гизитдин-гильметдинович/ Муллагулов Гизитдин Гильметдинович]</ref>}} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == «Батырлыҡ өсөн» миҙалынан тыш Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]] (1943), [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] (1945) миҙалдары менән бүләкләнә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1309-mullagulov-gizitdin-gil-mitdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы.МУЛЛАГУЛОВ Гизитдин Гильмитдинович]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1309-mullagulov-gizitdin-gil-mitdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Муллагулов Гизетдин Гильметдинович]{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] s4w2g4zi0rygas8ddgb88nwl283lbcx 0 175747 1302042 1232322 2026-08-08T05:36:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302042 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=сентябрь 2021}} {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Садиҡов Нәзиф Харис (Харас) улы''' ([[1913 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562348/ Память народа. Награда Назифа Садыкова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606052803/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562348/ |date=2021-06-06 }}</ref>. == Биографияһы == Садиҡов Нәзиф Харис (Харас) улы 1913 йылда Башҡортостандың Саҡмағош районында тыуа. 1942 йылдың октябрендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына<ref>[https://1418museum.ru/heroes/31706329/ САДЫКОВ НАЗИФ ХАРАСОВИЧ|ХАРИСОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605174338/https://1418museum.ru/heroes/31706329/ |date=2021-06-05 }}</ref>. 112-се кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында пулеметсы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1672-sadykov-nazif-kharisovich-kharasovich?Itemid=104 Шаймуратовцы]</ref>. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән бүләкләү ҡағыҙында Садиҡов Нәзиф Харис (Харас) улының батырлығы тураһында былай тип яҙыла: «1943 йылдың 23 октябрендә гвардия рядовойы- пулеметсы, пулемет тоҫҡаусы командир Әбделмәновтың ярҙамсыһы Садиҡов, командир етәкселегендә көслө пулемет уты аҫтында алға бара һәм үҙенең йылдам эш итеүе менән артта ҡалған оборона тотоп сигенеүсе дошман төркөмөнөң юлын киҫә. Садиҡов Нәзиф Харис (Харас) улы пулемет янында оҫта һәм йылдам эш итә, был алышта ун бишкә яҡын дошман һалдатын юҡ итә һәм эскадронға сигенеүсе дошмандарҙы эҙәрлекләп алға барырға мөмкинлек бирә». Был батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562348/ Память народа. Садыков Назиф Харисович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606052803/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562348/ |date=2021-06-06 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://1418museum.ru/heroes/31706329/ САДЫКОВ НАЗИФ ХАРАСОВИЧ|ХАРИСОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605174338/https://1418museum.ru/heroes/31706329/ |date=2021-06-05 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1672-sadykov-nazif-kharisovich-kharasovich?Itemid=104 Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562348/ Память народа. Садыков Назиф Харисович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606052803/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562348/ |date=2021-06-06 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] qyj23f11d6w8774k7dqabvgq7xn9twy 0 175800 1302023 1300504 2026-08-08T02:09:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302023 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Рьянов Ғәлимйән Рьян улы''' ([[1907]]—[[1990]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составындағы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының 3-сө батарея расчёты командиры. Гвардия өлкән сержанты<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1628-rayanov-galim-yan-rayanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Раянов Галимьян Раянович]</ref>. == Биографияһы == Ғәлимйән Рьян улы Рьянов [[1907 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] [[Тырнаҡлы]] улусы (артабан — [[БАССР]]-ҙың Малаяҙ, шунан — [[Салауат районы]]) [[Лаҡлы]] ауылында хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Лаҡлыла рус-башҡорт мәктәбендә белем ала. Һуғышҡа тиклем колхозда механизатор булып эшләгән. [[1941 йыл]]дың декабрендә Салауат район хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына. == Хәрби хеҙмәте == [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] формалаша башлаған осорҙа Рьянов Ғәлимйән 101-се айырым атлы-артиллерия дивизионы 120 миллиметрлы миномёт батареяһы расчёт командиры сифатында хеҙмәт итә. Был алыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 96 яугир һәм командир наградаға лайыҡ була. Миномёт батареяһы расчёты командиры Ғәлимйән Рьян улы Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән билдәләнә. Сталинград операцияһында ҡатнашып, гвардия өлкән сержанты Рьянов Ғәлимйән Рьян улы 300 километрҙан ашыу юл үтә, тиҫтәләгән тораҡ пункттарҙы фашист оккупацияһынан ҡотҡара. [[1943 йыл]]дың февралендә дивизия Донбасста дошман тылына ҡыйыу рейд ойоштора һәм Чернухино станцияһын яулай. Рьянов командалығындағы миномёт расчёты ныҡлы оборона биләй һәм бик күп дошманды ҡыра. [[1943 йыл]]дың 23 февралендә Орехово районында дивизия атлылары 3-сө гвардия армияһы частары менән ҡушыла. [[1943 йыл]]дың сентябрендә гвардия өлкән сержанты Рьянов Ғәлимйән [[Украина]]ның [[Чернигов өлкәһе]] биләмәләрен гитлерсыларҙан таҙартыуҙа ҡатнаша. Дошман Днепр аръяғына ҡаса. Рьянов үҙенең расчёты менән уң ярға сыға һәм дошман атакаларын кире ҡаға. [[1943 йыл]]дың көҙөндә Рьянов Ғәлимйән Рьян улы [[Белоруссия]] ерендә һуғыша һәм Мозырь ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. Ҡыш үтеп, [[1944 йыл]]дың яҙы етеүгә, СССР дәүләт сиген үтә дивизия. Рьянов һәм уның миномёт расчёты, дошмандың Померан группировкаһын тар-мар итеүҙә, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32970719/ Память народа. Раянов Галимьян Раянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606175207/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32970719/ |date=2021-06-06 }}</ref>. Берлин операцияһы ваҡытында гвардия өлкән сержанты Рьянов Ғәлимйән Рьян улы Бранденбургты штурмлай. Ҡаһармалығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә ҡыйыу командир: {{цитата|1945 йылдың 22 апрелендә иптәш Раянов Ленитц тораҡ пункты өсөн алышта, миномётынан ут асып, 13 немец һалдатын юҡ итте. Дошман нығытмаға әйләндергән ике йортто емерҙе. Тимер юл күперенә дүрт тапҡыр тура тейҙерҙе. 1945 йылдың 25 апрелендә Бранденбург ҡалаһы өсөн һуғышта үҙенең миномёт уты менән өс ҡат ҡалын таҡталар менән түшәлгән ике блиндажды ҡырҙы. Бер дошман пулемёты утын тонсоҡторҙо һәм кавалерия полктарына алға хәрәкәт итеү мөмкинлеген асты<ref name="pamyat-naroda.ru">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32970719/ Память народа. Раянов Галимьян Раянович]</ref>.|}} Шулай итеп яугир, Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов һәм Кутузов орденлы 16-сы Чернигов гвардия (112-се) кавалерия дизизияһы сафында [[Дон]]дан алып [[Эльба]]ғаса юл үтә. == Һуғыштан һуңғы тормошо == [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланғандан һуң, Ғәлимйән Рьян улы Хамматов исемендәге тыуған колхозында механизатор булып эшләне. Бригадир ҙа, ферма мөдире лә булды. <!-- https://1418museum.ru/heroes/8516005/ сайтында Рьянов Ғәлимйән 1945 йылдың 19 ғинуарында вафат булған тигән хаталы мәғлүмәт бар--> Ҡатыны Сәрүәриә менән биш бала үҫтерҙе. Лаҡлы урта мәктәбенең «Ҡыҙыл ҡәнәфер» крайҙы өйрәнеүселәре менән осрашты, 112-се дивизияла хеҙмәте тураһында хәтирәләре менән бүлеште. Ғәлимйән Рьян улы аҙ һүҙле, тыйнаҡ холҡло, оҫта ҡуллы ине: талдан ҡаҙ оялары, кәрзиндәр үрҙе, көйәнтәләр яһаны. == Ғаиләһе == Балалары: өлкән улы Имбирь 1937 йылғы. Златоуст металлургия заводында токарь булып эшләне. Ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерҙе. Улы Әмир 1939 йылғы. Салауат районы Хамматов исемендәге колхозда механизатор булып эшләне. Ҡатыны Ирина Кәрим ҡыҙы менән дүрт ҡыҙ үҫтерҙе: Марина - Әшә ҡала хәстәханаһында фельдшер-лаборант, Лидия Өфө ҡалаһында йәшәй, сауҙа хеҙмәткәре, ике бала тәрбиәләй. Эльвира Шамонино ауылы балалар баҡсаһында музыка тәрбиәсеһе, өс бала әсәһе. Лена Иглин ҡасабаһында йәшәй, ике бала үҫтерәләр. Ҡыҙы Рүзидә 1948 йылғы Тольятти ҡалаһындағы ВАЗ предприятиеһында копировщица булып эшләне. Ҡыҙы Эльза Өфө витамин заводында маркировщица булып эшләне. Улы Аданис 1954 йылғы, төҙөүсе. Ҡатыны Айгөл менән ҡыҙ һәм ул үҫтерҙе. Улы Рөстәм Эҫем ҡалаһында Газпром предприятиеһында иретеп йәбештереүсе булып эшләй. == Наградалары == * III дәрәжә [[Дан ордены]] (28.07.1944) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (30.05.1945) * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943) * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]<ref>[https://ok.ru/profile/565126235206/statuses/70285414902598 Юбилейная награда Раянова Галимьяна Раяновича]</ref> * күп һанлы юбилей миҙалдары == Хәтер == Рьянов Ғәлимйән Рьян улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03</ref> һәм БР-ҙың [[Салауат районы]] [[Лаҡлы]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән<ref>[https://ok.ru/profile/565126235206/statuses/70285414902598 Лаклинская модельная библиотека]</ref>. == Сығанаҡтар == * ЦАМО шкаф 72а, ящик 22 * ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 52, ящик 15. Номер документа 84 == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1628-rayanov-galim-yan-rayanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Раянов Галимьян Раянович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32970719/ Память народа. Раянов Галимьян Раянович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}} * [https://ok.ru/profile/565126235206/statuses/70285414902598 Юбилейная награда Раянова Галимьяна Раяновича] * [https://1418museum.ru/heroes/8516005/ Дорога памяти. Раянов Галимьян Раянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201528/https://1418museum.ru/heroes/8516005/ |date=2021-06-24 }} * [https://ok.ru/profile/565126235206/statuses/70285414902598 Лаклинская модельная библиотека] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:1907 йылда тыуғандар]] [[Категория:1990 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 2sw2tt409h44j33ufzlbsyn6uc4qdyc 0 175801 1302039 1232321 2026-08-08T05:29:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302039 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Садиҡов Михаил Ғәли улы''' ([[1906 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943) менән бүләкләнгән. == Биографияһы == Садиҡов Михаил Ғәли улы 1906 йылда Башҡортостандың Кушнаренко районы Илмырҙа ауылында тыуа<ref>[https://1418museum.ru/heroes/7126673/ САДЫКОВ МИХАИЛ ГАЛЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606183212/https://1418museum.ru/heroes/7126673/ |date=2021-06-06 }}</ref>. 1941 йылда Благовещенск район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 7-се гвардия корпусында элемтә отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1671-sadykov-mikhail-galeevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Михаил Галеевич]</ref>. 1943 йылдың 16 ноябрендә күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006476903/ Память народа. Садыков Михаил Галеевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726045632/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006476903/ |date=2021-07-26 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://1418museum.ru/heroes/7126673/ САДЫКОВ МИХАИЛ ГАЛЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606183212/https://1418museum.ru/heroes/7126673/ |date=2021-06-06 }} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1671-sadykov-mikhail-galeevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Михаил Галеевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006476903/ Память народа. Садыков Михаил Галеевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726045632/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006476903/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} 8vk46d6hgcfve93qd5h2kw7lvs4wq4i 0 175924 1302050 1069366 2026-08-08T06:48:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302050 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=сентябрь 2021}} {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сангишев Хәбибулла Ғибзат улы''' ({{lang-ru|САНГИШЕВ Хабибулла Гибзатович}} [[1902 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Сангишев Хәбибулла Ғибзат улы 1902 йыл хәҙерге Башҡортостандың Мәләүез районы Эткөсөк ауылында тыуа. 1941 йылда Мәләүез район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында миномет мастеры булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1733-sangishev-khabibulla-gibzatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САНГИШЕВ Хабибулла Гибзатович]</ref>. === Батырлығы === 1943 йылдың 18 сентябренән 10 октябргә тиклем һөжүм итеү һуғыштары барышында Сангишев Хәбибулла Ғибзат улы үҙен ныҡ һәм маһир, минометтар оҫтаһы итеп күрһәтә, 1943 йылдың 26 октябрендә Днепр йылғаһы аша кисеү ваҡытында бик оҫта итеп минометтарҙы сығарыуҙы ойоштороп, ике утлы взводты хәрби кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итә, ул дошмандың көслө уты аҫтында ике минометты йүнәтә һәм һөжүм итеүсе эскадронды ут менән тәьмин итә. Был батырлығы өсөн Сангишев Хәбибулла Ғибзат улы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1009888010/ Память народа. Документы о награждении. Сангишев Хабибулла Гибзатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726062400/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1009888010/ |date=2021-07-26 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1733-sangishev-khabibulla-gibzatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САНГИШЕВ Хабибулла Гибзатович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1009888010/ Память народа. Документы о награждении. Сангишев Хабибулла Гибзатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726062400/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1009888010/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1009888010/ Архив: ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 76, ящик 18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726062400/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1009888010/ |date=2021-07-26 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] o9xla35qgfeh2fhhirgqdug58ywzpdo 0 175928 1302052 1232330 2026-08-08T07:08:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302052 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Саптаръянов Әхмәтвәли Ғәзизйән улы''' ({{lang-ru|Саптарьянов Ахметвали Газизьянович}} (1915 — ?)) — [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.<ref name="Шаймуратовцы">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1735-saptar-yanov-akhmetvali-gaziz-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы — воины легендарной 112-й Башкирской кавалерийской дивизии]</ref><ref name="САГ">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero76687455/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213120/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero76687455/ |date=2021-07-09 }}</ref> == Биографияһы == 1915 йылда, хәҙерге административ бүленеш буйынса, [[Хәйбулла районы]] [[Аҡназар (Хәйбулла районы)|Аҡназар]] ауылында тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, 1942 йылдың июнендә Хәйбулла районы военкоматы тарафынан Ҡыҙыл Армия сафратына саҡырыла. Һуғыш ваҡытында [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|16-сы Гвардия кавалерия дивизияһының]] «Смерш» дивизионының конрразведка взводында хеҙмәт итә. Хәрби хәрәкәттәр барышында арестанттарҙы һәм тотолғандарҙы һаҡлау һәм конвоирлау хеҙмәтен башҡара. 1945 йылда демобилизациялана.<ref name="Шаймуратовцы" /> Саптаръянов Әхмәтвәли Ғәзизйән улы [[1975 йыл]]дың [[8 май]]ында вафат була ([https://vk.com/wall211804210_4068 ветерандың ейәне Айгөл Саттарова Бәйләнештә социаль селтәрендәге пост]). == Наградалары == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)<ref name="САГ" /><ref>[https://1418museum.ru/heroes/29956753/ Дорога памяти. Музейный комплекс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610062628/https://1418museum.ru/heroes/29956753/ |date=2021-06-10 }}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] lrpm7cnemtlwi6vxs73qcy9ndf3b4kr 0 175940 1302053 1046570 2026-08-08T07:09:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302053 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Саптаряков Абдулхай Сабирйән улы''' ([[1922 йыл]] — [[6 июль]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкы ҡылыссыһы<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1736-saptaryakov-abdulkhaj-sabir-yanovich?Itemid=104 САПТАРЯКОВ Абдулхай Сабирьянович. Шаймуратовцы]</ref>. == Биографияһы == Абдулхай Сабирйән улы Саптаряков (башҡа сығанаҡтар буйынса фамилияһы Саттаряков<ref name="Список потерь">[https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список потерь. 2 Тербуны. Братское захоронение]</ref>.) 1922 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Рудник Юлалы ҡасабаһында<ref name="Башкавдивизия"></ref> тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә<ref name="Башкавдивизия"></ref>. 1942 йылдың 6 июлендә [[Курск өлкәһе]]ндә (хәҙер [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Липецк өлкәһе]]) Тербуны районында яуҙа батырҙарса һәләк була. Яугирҙың һуңғы төйәге Икенсе Тербуны ауыл биләмәһендәге туғандар ҡәберлеге<ref name="Башкавдивизия"></ref>. Юғалтыуҙар исемлегендә Рудник Юлалы ҡасабаһында йәшәгән уның ир туғаны Сәмиғуллин Абдулла күрһәтелгән<ref name="Список потерь"></ref>. 2-се Тербунылағы юғалтыуҙар исемлегендә (өҫтәмә исемлек) 26-сы итеп ''Сабтарряков Төхвәт Мөхтәр улы'' теркәлгән, бөтә мәғлүмәттәр (тыуған йылы, тыуған урыны, кавалерия полкы һаны, һәләк булыу датаһы, ир туғаны Сәмиғуллин Абдулла) Саптаряков Абдулхай Сабирйән улы мәғлүмәттәренә тап килә, тик был документта һәләк булған урыны аныҡлаштырылған — Тербуны районы Бурдино ауылы һәм хәрби һөнәре башҡа — ПТР (танкыға ҡаршы ҡорал) номеры<ref>[https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список потерь. 2 Тербуны. Братское захоронение]</ref>. == Хәтер == * 2018 йылдың 10 ноябрендә «Аҡ тирмә» Башҡорт милли-мәҙәни төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһының Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында [[Липецк өлкәһе]]нең [[Икенсе Тербуны]] ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры ерләнгән туғандар ҡәберенә ҡуйылған һәйкәлгә дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙыла<ref>[https://veteranrb.ru/v-lipetskoj-oblasti-otkryli-pamyatnik-voinam-112-j-bashkavdivizii/ В Липецкой области открыли памятник воинам 112-й Башкавдивизии]</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Икенсе Тербуны]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1736-saptaryakov-abdulkhaj-sabir-yanovich?Itemid=104 САПТАРЯКОВ Абдулхай Сабирьянович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163166/ Саптаряков Абдулхай Сабирьянович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709212358/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163166/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}} * [https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список безвозвратынх потерь. с. 2-Тербуны. Братское захоронение] {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:Баймаҡ районы]] jgef116y11k5vfubmr1uc2hedt0ngrf 0 175969 1302041 1069347 2026-08-08T05:30:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302041 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Садиҡов Насир Харис улы''' ''({{lang-ru|Садыков Насыр Харисович}})'' (1913 йыл — 19 ноябрь 1943 йыл) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец.<ref name="Шаймуратовцы">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1674-sadykov-nasyr-kharisovich?Itemid=1044 САДЫКОВ Насыр Харисович]</ref> == Биографияһы == [[1913 йыл]]да, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың [[Саҡмағош районы]] [[Байбулат]] ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас,Саҡмағош районы военкоматы тарафынан хәрби хеҙмәткә алына. Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.<ref name="Шаймуратовцы" /> Һуңғы хеҙмәт иткән урыны 16-сы кавалерия дивизияһының штабы.<ref name="ПМ">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279580/ Память народа. Садыков Насир Харисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213248/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279580/ |date=2021-07-09 }}</ref> Садиҡов Насир Харис улы [[1943 йыл]]дың 19 ноябрендә Белорусс ССР-ының [[Гомель өлкәһе]] Головки ауылында яуҙа һәләк була.<ref name="ПМ" /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] tclv5i4bafv1fsdlfbrl0mn3c8ak3f9 0 175971 1302043 1069350 2026-08-08T05:41:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302043 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Садиҡов Сисәнбай Садиҡ улы''' ({{lang-ru|Садыков Сисянбай Садыкович}} [[1916 йыл]] — [[25 февраль]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. == Биографияһы == Садиҡов Сисәнбай Садиҡ улы 1916 йылда хәҙерге Башҡортостандың Балаҡатай районы Билән ауылында тыуа. 1941 йылда Балаҡатай район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы кавалерия дивизияһының 58‑се гвардия кавалерия полкында тәүге комсомол ойошмаһының секретары буләп хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1676-sadykov-sisyanbaj-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Сисянбай Садыкович]</ref>. Садиҡов Сисәнбай Садиҡ улы 1943 йылдың 2 февралендә яуҙа һәләк була. Украина ССР-ының Ворошиловград өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Николаевка ауылында ерләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027464/ Память народа. Донесения о потерях. САДЫКОВ Сисянбай Садыкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726063802/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027464/ |date=2021-07-26 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1676-sadykov-sisyanbaj-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САДЫКОВ Сисянбай Садыкович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027464/ Память народа. Донесения о потерях. САДЫКОВ Сисянбай Садыкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726063802/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027464/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027464/ Источник информации: ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 1369] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726063802/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027464/ |date=2021-07-26 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] ngal16ep88cot516osximn8prjtypxq 0 176007 1302019 1235821 2026-08-08T00:28:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302019 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Рафиҡов Сәйфи Сафа улы''' ({{lang-ru|Рафиков Сайфи Сафиевич}} (1914 — 6 июль 1942 йыл) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, 3-сө ранглы хәрби ветврач.<ref name="Шаймуратовцы">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1548-rafikov-sajfi-safievich?Itemid=104 РАФИКОВ Сайфи Сафиевич]</ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91578129/ Рафиков Сайфи Сафиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213229/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91578129/ |date=2021-07-09 }}</ref>. == Биографияһы == 1914 йылда Чкалов өлкәһе, хәҙерге административ бүленеш буйынса [[Ырымбур өлкәһе]] [[Шарлыҡ районы]] Үрнәк ауылныда тыуған. 1938 йылдың ноябрендә хәрби хеҙмәткә алына, [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғыш]] башланғанда армияла була. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкының ветеринария хеҙмәте начальнигы булып хеҙмәт итә.<ref>[https://1418museum.ru/heroes/26215657/ Музейный комплекс. Дорога памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612060215/https://1418museum.ru/heroes/26215657/ |date=2021-06-12 }}</ref> Рафиҡов Сәйфи Сафа улы [[1942 йыл]]дың 6 июлендә Курск өлкәһе (хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]) Ефросимовка (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Борки ауылы янында һәләк була.<ref name="Шаймуратовцы" /> Тербуны-2 туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.<ref>[https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список безвозвратных потерь 112-й Башкирской кавалерийской дивизии во время оборонительных боёв за период с 01.07.1942 г. по 01.10.1942 г. на территории Тербунского района Липецкой области. с. Борки. Братское захоронение.]</ref> == Наградалары == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1942) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Борки (Тербун районы)#Борки ауылы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда|Борки ауылында туғандар ҡәберлеге]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] p9gb3o8h0hrcilcq42qmnjneq75i60r 0 176023 1302036 1069341 2026-08-08T05:08:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302036 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=сентябрь 2021}} {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы''' ({{lang-ru|Сабитов Салям (Габсалям) Сабитович}}) [[1921 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, сержант. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). == Биографияһы == Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы 1921 йылда хәҙерге Башҡортостандың Әбйәлил районы Буранғол ауылында тыуа. 1941 йылда Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында батареяның ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1644-sabitov-salyam-sabitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САБИТОВ Салям Сабитович]</ref>. Хәрби званиеһы — сержант. Өс тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» миҙалына эйә. 1945 йылдың 12 апрелендәге награда исемлегендә Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улының Браллентин районында дошман пехотаһы һөжүмен кире ҡағыу ваҡытында 23 дошман һалдатын юҡ итеү тураһында әйтелә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37263108/ Память народа. Документы о награждении. Сабитов Салям Сабитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612101251/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37263108/ |date=2021-06-12 }}</ref>. Был батырлығы өсөн ул өсөнсө тапҡырға «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1985 йылда Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы юбилейлы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (20.01 1944) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (12.12.1944) * «Батырлыҡ өсөн» Миҙалы (12.04.1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1644-sabitov-salyam-sabitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САБИТОВ Салям Сабитович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37263108/ Память народа. Документы о награждении. Сабитов Салям Сабитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612101251/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37263108/ |date=2021-06-12 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37263108/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 687572 Дело ист. информации: 2172] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612101251/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37263108/ |date=2021-06-12 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 79itz8ptvoh47pr7c36fm74ptq76abs 0 176032 1302033 1147143 2026-08-08T04:43:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302033 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{ФШ|Сабирйәнов}} {{Ук}} '''Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы''' ({{lang-ru|Сабирьянов Салихьян Сабирьянович}} [[1903 йыл]] — [[6 ғинуар]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. == Биографияһы == Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы 1903 йылда хәҙерге Башҡортостандың Шаран районы Сәлих ауылында тыуа. 1941 йылда Шаран район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Көньяҡ-көнбайыш фронтта 112-се кавалерия дивизияһының 313 кавалерия полкында элемтәсе булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1641-sabir-yanov-salikh-yan-sabir-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Сабирьянов Салихьян Сабирьянович]</ref>. Награда исемлегендә взвод элемтәсеһе Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улының һуғыш барышында элемтәсе булараҡ үҙенең шәхси өлгөһөндә башҡа элемтәселәрҙе элемтәнең өҙлөкһөҙ эшен тәьмин итеү буйынса рухландыра, тип әйтелә. Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123696/ Память народа. Сабирьянов Салихьян Сабирьянович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726093007/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123696/ |date=2021-07-26 }}</ref>. Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы 1943 йылдың 6 ғинуарында хәбәрһеҙ юғала (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1337-се госпиталдә яраларынан вафат була<ref>[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=60415011 Информация из медицинского документа]</ref>). Ерләнгән урыны билдәһеҙ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1641-sabir-yanov-salikh-yan-sabir-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Сабирьянов Салихьян Сабирьянович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123696/ Память народа. Сабирьянов Салихьян Сабирьянович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726093007/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123696/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400397755/ Источник информации: Память. Башкортостан. Книга 20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726093010/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400397755/ |date=2021-07-26 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] tqzehe1nmt6i39l0vwwi57n5kpbqhb8 0 176050 1302026 1069335 2026-08-08T03:48:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302026 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Рәхимов Хәйбрахман (Хәбибрахман) Ғабдрахман улы''' ([[1904 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, ефрейтор, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 62-се гвардия кавалерия полкы ездовойы<ref name=" Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1613-rakhimov-khajbrakhman-khabibrakhman-gabdurakhmanovich?Itemid=104 Личный состав. Рахимов Хайбрахман (Хабибрахман) Габдурахманович ]</ref>. == Биографияһы == Хәйбрахман Ғабдрахман улы Рәхимов 1904 йылда [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дәүләкән районы]] [[Иҫке Яппар]] ауылында тыуған. <br> [[1943 йыл]]да [[Дәүләкән районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се полктың 45-миллиметрлы пушка батареяһы ездовойы булып хеҙмәт итә<ref name="Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии" /> == Батырлығы == [[1945 йыл]]дың 15-18 февралендә Петуник ауылы өсөн барған һуғыштарҙа, дошмандың алты тапҡыр танк менән булған пехота атакаһын кире ҡаға, өҙлөкһөҙ ут аҫтында алғы һыҙыҡҡа снарядтар ташый, бының менән Петуник ауылының совет ғәскәрҙәре яғында ҡалыуына булышлыҡ итә. Был ҡаһарманлығы һәм ҡыйыулығы [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙал"]]ы менән баһалана<ref name="Память Народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80114257/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D3b90fe6df34fb5787eeb45002ddf8425v2%26last_name%3DРхимов%26first_name%3DХайбрахман%26middle_name%3DГабдрахманович%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1008939017 Наградные документы Рахимова Хайбрахмана Габдрахмановича. Описание подвига ]</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1945)<ref name="Память Народа" /> * [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] (1945)" == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80114257/ Память Народа. Рахимов Хайбрахман Габдрахманович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709212352/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80114257/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1613-rakhimov-khajbrakhman-khabibrakhman-gabdurakhmanovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состаВ.Рахимов Хайбрахман (Хабибрахман) Габдурахманович]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:1904 йылда тыуғандар]] [[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 9bjkzxqieto8v1v4iqmyrkjt4ok8lds 0 176118 1302047 1069364 2026-08-08T06:16:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302047 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Саломотов Николай Николаевич''' ([[1913 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. == Биографияһы == Саломотов Николай Николаевич 1913 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Дыуан районы]] [[Дыуан]] ауылында тыуа. 1943 йылда Дыуан район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 5-се батарея тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1724-salomatov-nikolaj-nikolaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛОМАТОВ Николай Николаевич]</ref>. 1945 йылдың 21 ғинуарында Каменка районында барған һуғышта дошман бронетранспортерҙарынан колоннаға ут асҡан ваҡытта 5-се батарея тоҫҡаусыһы гвардия сержанты Саломотов Николай Николаевич тиҙ генә ут аса, дошман утын туҡтатырға һәм биләгән позицияһын ҡалдырырға мәжбүр була. Был батырлығы өсөн Саломотов Николай Николаевич «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400075/ Память народа. Саломатов Николай Николаевич Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613192317/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400075/ |date=2021-06-13 }}</ref>. Саломотов Николай Николаевичтың артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1724-salomatov-nikolaj-nikolaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛОМАТОВ Николай Николаевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400075/ Память народа. Саломатов Николай Николаевич Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613192317/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400075/ |date=2021-06-13 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006547289/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 76, ящик 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726113706/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006547289/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] axm62n09h2r64a9c60l71sg572smnmm 0 176128 1302078 1196245 2026-08-08T09:41:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302078 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Серухин Константин Львович''' ([[17 июнь]] [[1908 йыл]] — [[10 июль]] [[1997 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән сержанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Константин Львович Серухин 1908 йылдың 17 июнендә [[Ҡаҙағстан]]дың Гурьев өлкәһе Ракуша ауылында тыуа. 1940 йылдан «Ишембайнефть» тресы автоколоннаһы начальнигы булып эшләй. 1942 йылда [[Ишембай]] район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия айырым ат-артиллерия парк отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1775-serukhin-konstantin-l-vovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СЕРУХИН Константин Львович]</ref>. Дивизияның хәрби хәрәкәттәре барышында автовзвод отделениеһы командиры вазифаһында хеҙмәт итеп, Серухин Константин Львович автомашиналарҙы даими яҡшы торошта тота. Хәрби кәрәк-яраҡтарҙы урынына еткереү буйынса бурыстарҙы теүәл ваҡытында үтәй. Юлһыҙлыҡ осорҙарында ла отделениела машиналар ватылыу осрағы булмай. 1944 йылдың 28 майында был ҡаҙаныштары өсөн «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Отделение командиры вазифаһында теләһә ниндәй шарттарҙа ла дивизияның алғы һыҙығындағы подразделениеларға хәрби кәрәк-яраҡтарҙы еткереү буйынса бурыстарҙы үтәүҙә үҙен һәләтле итеп күрһәтә. Яғыулыҡты экономиялау буйынса инициатива күрһәтә. Уның етәкселеге аҫтында бөтә автомашиналарҙың карбюраторҙары йүнәтелә, был яғыулыҡты байтаҡ экономиялауға булышлыҡ итә. Висла йылғаһы аръяғында немецтарҙың оборонаһын өҙөүгә әҙерлек осоронда уның етәкселегендәге автомашиналар төндә, юлһыҙ ерҙән, дошмандың артиллерия минометы уты аҫтында батареяның утлы һыҙығына хәрби кәрәк-яраҡтар ташый. 1945 йылдың 21 ғинуарында Томашув ҡалаһы районынан хәрби кәрәк-яраҡтар менән сығырға бурыс ала һәм, ике машина составында кирегә әйләнгәндә 100 кешенән торған немецтарҙың һөжүменә дусар була. Серухин дүрт кешенән торған оборонаны ойоштора, һәм батырлыҡ һәм ҡыйыулыҡ күрһәтеп, хәрби кәрәк-яраҡтар менән машиналарҙы имен алып ҡалып, дошмандың һөжүмен кире ҡаға. Яралы рәүештә машинаны атыу зонаһынан алып сыға. 1944 йылдың 1 июлендә, 31 декабрендә һәм 1945 йылдың 21 ғинуарында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Серухин Константин Львович Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23976190/ Память народа. Серухин Константин Львович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613202746/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23976190/ |date=2021-06-13 }}</ref>. Серухин Константин Львович 1997 йылдың 10 июлендә Әстерханда вафат була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1775-serukhin-konstantin-l-vovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СЕРУХИН Константин Львович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23976190/2 Память народа. Серухин Константин Львович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727181407/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23976190/2/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] gwais0vg2dpdq5c0xq9omx54an14ecb 0 176132 1302083 1069392 2026-08-08T10:19:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302083 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сираев Ғәли Фазлый улы''' ({{lang-ru|Сираев Галей Фаздиевич}} [[1915 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, старшина. == Биографияһы == Сираев Ғәли Фазлый улы 1915 йылда элекке [[Башҡортостан]]дың [[Ҡандра районы]]нда (хәҙер [[Туймазы районы]]) тыуа. Ҡандра район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Көньяҡ-Көнбайыш фронтта 112-се кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының 2-се эскадроны составында һуғыша. Хәрби званиеһы — старшина<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1780-siraev-galej-fazdievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИРАЕВ Галей Фаздиевич]</ref>. [[1942 йыл]]дың 21 декабренән алып декабрҙең 22-нә тиклем осорҙа бейеклек өсөн һуғышта 2-се эскадрон старшинаһы Сираев Ғәли Фазлый улы һуғыш яланынан ҡоралдары менән 10 яралы һалдатты алып сыға, ике дошман һалдатын юҡ итә. Шәхси составты һуғыш кәрәк-яраҡтары, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе яҡшы ойоштора. Подразделениеның приказы менән [[1943 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ында Сираев Ғәли Фазлый улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16371357/ Память народа. Документы о награждении. Сираев Галей Фаздиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614053121/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16371357/ |date=2021-06-14 }}</ref>. Сираев Ғәли Фазлый улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1780-siraev-galej-fazdievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИРАЕВ Галей Фаздиевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16371357/ Память народа. Документы о награждении. Сираев Галей Фаздиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614053121/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16371357/ |date=2021-06-14 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16371357/?static_hash=a0343d94e09a45487c95e103c21df1d6v1ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 682526 Дело ист. информации: 667] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614053118/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16371357/?static_hash=a0343d94e09a45487c95e103c21df1d6v1%D0%A6%D0%90%D0%9C%D0%9E |date=2021-06-14 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 6cvsmsim4h2o2p2nse4nj3vig3627t9 0 176174 1302061 1251329 2026-08-08T07:56:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302061 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафин Мансур Ғәзиз улы''' ({{lang-ru|Сафин Мансур Газизович}} [[1908 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. 1942 йылдың 10 июлендә хәбәрһеҙ юғала<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159555469/ Память народа. Донесения о потерях. САФИН Мансур Газизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726115816/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159555469/ |date=2021-07-26 }}</ref>. == Биографияһы == Сафин Мансур Ғәзиз улы 1908 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Бөрйән районы]] [[Байғаҙы]] ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың [[30 ноябрь|30 ноябрендә]] [[Бөрйән районы хәрби комиссариаты]] тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 312 кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкында<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1757-safin-mansur-gazizovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Мансур Газизович]</ref>, 275-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙылармеец Сафин Мансур Ғәзиз улы [[1942 йыл]]дың [[10 июль|10 июлендә]] [[Курск өлкәһе]]нең 2‑се Тербун районында (хәҙер [[Липецк өлкәһе]], РФ) хәбәрһеҙ юғала<ref>[https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf 2-Тербуны. Дополнительный список пропавших без вести]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159555469/ Память народа. Донесения о потерях. САФИН Мансур Газизович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726115816/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159555469/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1757-safin-mansur-gazizovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Мансур Газизович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf 2-Тербуны. Дополнительный список пропавших без вести] {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] 8sen603hry7e0n0amijyc3zlhjka8nq 0 176177 1302062 1048677 2026-08-08T08:00:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302062 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сафин Миңләхмәт Сафа улы''' ({{lang-ru|Сафин Минниахмет Сафич (Сафиевич)}} [[21 июль]] [[1906]] — [[29 октябрь]] [[1981]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945). == Биографияһы == Сафин Миңләхмәт Сафа улы 1906 йылдың 21 июлендә хәҙерге Башҡортостандың Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында тыуа. 1918 йылдан Ҡыйғы районы биләмәһендә эшләй. 1937 йылда Үрге Ҡыйғы район-ара Автотракторсбыт ойошмаһы мөдире, 1940 йылдан район урман сәнәғәте хужалығы директоры булып эшләй. 1941 йылдың 30 ноябрендә Ҡыйғы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16 гвардия кавалерия дивизияһы 148‑се айырым ат-артиллерия полкында отделение командиры һәм автопарк парторгы булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң 1946 йылдан Ҡыйғы Автотракторсбыт бүлеге директоры, 1948 йылдан район советы башҡарма комитетының юл бүлеге мөдире вазифаһында, 1965—1966 йылдарҙа универмагта мейес яғыусы булып эшләй. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945), «Батырлдыҡ өсөн» (1945), «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1944) һ.б. менән бүләкләнгән<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1758-safin-minniakhmet-safich-safievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Минниахмет Сафич (Сафиевич)]</ref>. Дивизия частарының Көнбайыш Польшала һөжүм итеү һуғыштарында автопарк парторгы булараҡ Сафин Миңләхмәт Сафа улы шәхси составты юғары патриотик рухта тәрбиәләй, был яугирҙарҙа ауыр оҙайлы марштарҙа бөтә ҡыйынлыҡтарҙы еңеп үтергә һәм дивизия частарына аҙыҡ-түлекте, һуғыш кәрәк-яраҡтарын ваҡытында еткереп тороуға булышлыҡ итә. Подразделениеның 1945 йылдың 27 февралендәге бойороғо менән ул Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23976189/ Память народа. Сафин Минниахмет Сафич Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726120128/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23976189/ |date=2021-07-26 }}</ref>. Ҡыҙылармеец Сафин Чернигов, Мозыр ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша, машиналарҙы ваҡытында яғыулыҡ менән өҙлөкһөҙ тәьмин итә, был һөжүм итеү ваҡыттарында һуғыш кәрәк-яраҡтарын үҙ ваҡытында еренә еткереүгә мөмкинлек бирә. Подразделениеның 1944 йылдың 13 февралендәге бойороғо менән ул «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була. Ветеран 1981 йылдың 29 октябрендә тыуған ауылында вафат була һәм ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1945) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1758-safin-minniakhmet-safich-safievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Минниахмет Сафич (Сафиевич)]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23976189/ Память народа. Сафин Минниахмет Сафич Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726120128/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23976189/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} n811uuqgv95ckc1cp7scitm2yzwhx1c 0 176193 1302080 1069389 2026-08-08T10:01:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302080 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сидорович Яков Николаевич''' ([[1913 йыл]] — ?), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡылыармеецы, гвардия рядовойы. == Биографияһы == Сидорович Яков Николаевич 1913 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Өфө]] ҡалаһында тыуа. [[1942 йыл]]дың февраль айында Өфө ҡалаһының Сталин район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1779-sidorovich-yakov-nikolaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИДОРОВИЧ Яков Николаевич]</ref>. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының шоферы булараҡ, рядовой Сидорович бөтә хәрби юлында частарға продфураж һәм яғыулыҡ ташыу буйынса намыҫлы хеҙмәт итә. Машинаһын һәр ваҡыт яҡшы торошта тота, бер аварияға ла осрамай. Холм һәм Люблин ҡалалары өсөн һуғышта хәрби частарға продфураж ташыу буйынса заданиеларҙы ваҡытында башҡара. Висла йылғаһынан алып Одер йылғаһына тиклем дивизияның һөжүм итеү операцияларында тылдар буйлап тар-мар ителгән немец ғәскәрҙәренең төркөмдәре гиҙгәндә һәм уларҙың юлдағы машиналарға ташланыу ҡурҡынысы булған хәүефле мәлдәрҙә Сидорович машинаһында яңғыҙ продфураж ташыуын дауам итә. [[1945 йыл]]дың [[25 ғинуар]]ында хәрби частарға аҙыҡ-түлек тейәп китеп барған сағында бер төркөм немец һалдаттарына юлыға, һуңғылары машинаға ҡарап автоматтан ут аса, ҡасып китеү мөмкинлеге юҡ, Сидорович машинаһын туранан-тура дошман аша ҡыуа һәм йөктө имен алып килеп еткерә. Был ҡыйыулығы өсөн ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23783936/ Память народа. Сидорович Яков Николаевич. Картотека награждений]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1779-sidorovich-yakov-nikolaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИДОРОВИЧ Яков Николаевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23783936/ Память народа. Сидорович Яков Николаевич Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726120732/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23783936/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 7nndc8etu7y658kb3z2fv8n6dcw5r23 0 176227 1302088 1069400 2026-08-08T11:16:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302088 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Смородин Василий Кузьмич''' ([[1 ғинуар]] [[1924 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Смородин Василий Кузьмич 1924 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ның [[Өҫән-Ивановка]] ауылында тыуа. [[1943 йыл]]да Бәләбәй район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 14-се айырым сапер эскадроны саперы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1792-smorodin-vasilij-kuz-mich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Смородин Василий Кузьмич]</ref>. Гвардия рядовойы Смородин Пилица йылғаһы аша Томашувҡа бара торған күперҙе ҡороу буйынса ныҡ көсөргәнеш һәм урыны менән һыу эсендә тороп эшләүҙе талап иткән командованиеның заданиеларын теүәл үтәй һәм дивизия частарына ваҡытында кисеүҙе үтергә мөмкинлек бирә, Варта йылғаһы аша күперҙе нығытыу буйынса ла Смородин эште еренә еткереп башҡара. Подразделениеның 1945 йылдың 21 февралендәге 8/н һанлы бойороғо менән Смородин Василий Кузьмич Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1507586041/ Память народа. Смородин Василий Кузьмич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726122708/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1507586041/ |date=2021-07-26 }}</ref>. Гвардия рядовойы Смородин Василий Кузьмич дивизияның бөтә юлы буйына эскадрондың һөжүме итеү һуғыштарында кисеү эштәрен башҡара, ә 1945 йылдың 25 апрелендә күпергә, Хавель каналы аша Бранденбург ҡалаһына барыусы кисеүгә разведкаға задание ала. Маршрут буйлап барып, дошмандың траншеяһына бәреп инә, граната менән пулеметты шартлата һәм дүрт фрицты юҡ итә. Күпер разведкаһын үтәй. Смородин Василий был батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә<ref name="Память народа" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] * III дәрәжә Дан ордены * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]<ref name="Память народа" /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1792-smorodin-vasilij-kuz-mich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Смородин Василий Кузьмич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1507586041/ Память народа. Смородин Василий Кузьмич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726122708/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1507586041/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 2311mgx91zl98qsope4blo8tl67ybe5 0 176241 1302059 1069375 2026-08-08T07:50:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302059 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафин Барый Садиҡ улы''' ({{lang-ru|Сафин Барей Садикович}} ? — [[24 февраль]] [[1943 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Биографияһы == Сафин Барый Садиҡ улы сығышы менән [[Башҡортостан]]дың [[Өфө ҡалаһы]]нан. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, Өфө ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы штабының повозочныйы булып хеҙмәт итә<ref name="Сафин">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1751-safin-baryj-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Барый Садыкович]</ref>. Украинаның Ворошиловград өлкәһе Иванов районы Юлино-2 станцияһы янында барған һуғыштарҙа 1943 йылдың 24 февралендә<ref name="Сафин" />, икенсе мәғлүмәттәр буйынса 22 февралдә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102731/ Память народа. Сафин Барей Садикович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625030301/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102731/ |date=2021-06-25 }}</ref> хәбәрһеҙ юғала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1751-safin-baryj-sadykovich Память народа. Сафин Барей Садикович. Донесение о безвозвратных потерях]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1751-safin-baryj-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Барый Садыкович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102731/ Источник информации: ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 818] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625030301/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102731/ |date=2021-06-25 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]] km7f1nn4ll32006usoyjljymwco06rn 0 176245 1302048 1069365 2026-08-08T06:31:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302048 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Самсоненко Владимир Власович''' ([[1905 йыл]] (икенсе мәғлүмәттәр буйынса — 1915 йыл<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400482762/ Память народа. Печатная книга памяти. САМСОНЕНКО Владимир Власович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726123458/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400482762/ |date=2021-07-26 }}</ref>) — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Биографияһы == Самсоненко Владимир Власович [[1905 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]] [[Алексеевка (Бишбүләк ауыл Советы, Бишбүләк районы)|Алексеевка]] ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бишбүләк район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 97-се уҡсылар полкы; 206-сы фронт запас уҡсылар полкы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкы ездовойы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1732-samsonenko-vladimir-vlasovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Самсоненко Владимир Власович]</ref>. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы штабында хеҙмәт итеүе осоронда 1943 йылдың 15 октябрендә Белоруссияның Полесье өлкәһендә хәбәрһеҙ юғала. Шәхси составтың мәғлүмәттәр ҡағыҙында Самсоненко Владимир Власович тураһында эшелондан тороп ҡалған тип күрһәтелә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400482762/ Память народа. Самсоненко Владимир Власович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726123458/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400482762/ |date=2021-07-26 }}</ref>. == Ғаиләһе == Юғалтыуҙар тураһындағы мәғлүмәттә Башҡортостандың Бишбүләк районы Алексеевка ауылында йәшәгән ҡатыны Евгения Федоровна Самсоненко күрһәтелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1732-samsonenko-vladimir-vlasovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Самсоненко Владимир Власович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400482762/ Память народа. Печатная книга памяти. САМСОНЕНКО Владимир Власович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726123458/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400482762/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400482762/ Память народа. Самсоненко Владимир Власович Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726123458/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400482762/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279523/ ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18002 Дело ист. информации: 245] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726123458/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279523/ |date=2021-07-26 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] cqekdrdn11a8fbt8g61yuej6pfzp2y9 0 176256 1302037 1069343 2026-08-08T05:18:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302037 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Савельев Иван Яковлевич''' ([[1897 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Биографияһы == Савельев Иван Яковлевич 1897 йылда [[Мәскәү өлкәһе]] [[Мәскәү]] ҡалаһында тыуа. [[1942 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы|Әлшәй район]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерияй полкында хат ташыусы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1645-savel-ev-ivan-yakovlevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САВЕЛЬЕВ Иван Яковлевич]</ref>. Полктың хәрби хәрәкәттәре һәм ҡыҫҡа ял ваҡыттарында подразделениеларға әҙәбиәт һәм хаттарҙы үҙ ваҡытында килтереүе өсөн полктың хат ташыусыһы гвардия ҡыҙылармеецы Савельев Иван Яковлевич 1944 йылдың 12 авгусында [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә<ref name="Память народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34156076/ Память народа. Савельев Иван Яковлевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629202332/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34156076/ |date=2021-06-29 }}</ref>. 1945 йылдың 9 майында Савельев Иван Яковлевич [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә<ref name="Память народа" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1645-savel-ev-ivan-yakovlevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САВЕЛЬЕВ Иван Яковлевич]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34156076/ Память народа. Савельев Иван Яковлевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629202332/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34156076/ |date=2021-06-29 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006926547/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 75, ящик 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727042324/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006926547/ |date=2021-07-27 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] o9mlqhkbj5570kzsb0vfscvm6ua8j7e 0 176279 1302054 1069370 2026-08-08T07:15:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302054 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сарбаев Миңғәли Рәхмәт (Рәхмәтулла) улы''' ({{lang-ru|Сарбаев Мингалей Рахматович (Рахматуллович)}} [[1922 йыл]] — [[12 октябрь]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. == Биографияһы == Сарбаев Миңғәли Рәхмәт (Рәхмәтулла) улы 1922 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]нда тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында элемтә отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1738-sarbaev-mingalej-rakhmatovich-rakhmatullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Сарбаев Мингалей Рахматович (Рахматуллович]</ref>. Хәрби званиеһы — сержант. 1943 йылдың 12 октябрендә Украина территорияһында барған ҡаты һуғышта һәләк була. [[Украина]]ның [[Чернигов өлкәһе]] Любеч районының Любеч ҡалаһында ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә Сарбаев Миңғәли Рәхмәт (Рәхмәтулла) улының Көйөргәҙе районында йәшәгән атаһы Сарбаев Рәхмәт Ғәйзулла улы күрһәтелгән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54435178/ Память народа. Сарбаев Минголей Рахматович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727042835/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54435178/ |date=2021-07-27 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1738-sarbaev-mingalej-rakhmatovich-rakhmatullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Сарбаев Мингалей Рахматович (Рахматуллович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54435178/ Память народа. Сарбаев Минголей Рахматович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727042835/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54435178/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] 3yd4t9gdxzncyo4kc97t339xgp69s30 0 176281 1302034 1069339 2026-08-08T04:51:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302034 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сабиров Хажи Сабир улы''' ({{lang-ru|Сабиров Хази (Хазий) Сабирович}} [[1911 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945), II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Сабиров Хажи Сабир улы 1911 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]] Иҫке Һынны ауылында тыуа. [[1942 йыл]]да [[Ҡариҙел районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында орудие мастеры булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1639-sabirov-khazi-khazij-sabirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Сабиров Хази (Хазий) Сабирович]</ref>. 1942 йылдың 25 ноябрендә орудие оҫтаһы гвардия сержанты Сабиров Хажи Сабир улы Обливская станцияһы районында, 1942 йылдың 15 декабрендә Поповка утары районында дошмандың бомбаға тотоуы һәм артиллерия уты аҫтында ут һыҙығында дүрт орудиены йүнәтә. Ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Сабиров Хажи Сабир улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="Сабиров">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814008/ Память народа. Сабиров Хази Сабирович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628211224/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814008/ |date=2021-06-28 }}</ref>. 1943 йылдың 15 декабренән алып һуғыштар ваҡытында Сабиров Хажи Сабир улы орудиеларҙың өҙлөкһөҙ ағымдағы ремонтын, оптикаһына төҙәтеүҙәр индереүен, техник тикшереүен үткәрә. Уның тырышлығы арҡаһында батареяның шәхси составының ҡоралдары һәм орудиелар һәр саҡ төҙөк була һәм хәрби заданиеларҙы үтәүҙе тәьмин итә. Сабиров Хажи Сабир улы «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref name="Сабиров" />. 1945 йылдың 1 майында Бранденбург ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 4 км алыҫлыҡтағы районда немецтарҙың атакаһын кире ҡаға, һуғышта дүрт немец һалдатын юҡ итә һәм фаустары менән бергә алты дошман һалдатын әсирлеккә ала. Был батырлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Сабиров Хажи Сабир улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә<ref name="Сабиров" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943) * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]](1942) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) * II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1639-sabirov-khazi-khazij-sabirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Сабиров Хази (Хазий) Сабирович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814008/ Память народа. Сабиров Хази Сабирович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628211224/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814008/ |date=2021-06-28 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] l7flq038h5nfq2o1gc93gtwtcug8ws0 0 176285 1302038 1069346 2026-08-08T05:25:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302038 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Садиҡов Закир Садиҡ улы''' ({{lang-ru|Садыков Закир Садыкович}} ? ― [[18 февраль]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. == Биографияһы == Садиҡов Закир Садиҡ улы хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Йәрмәкәй районы]]ның [[Иҫке Сүлле]] ауылында тыуған. Тыуыу датаһы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Йәрмәкәй районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы штабында отделение командиры булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1670-sadykov-zakir-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовец. Садыков Закир Садыкович]</ref>. Хәрби званиеһы — өлкән сержант. [[1943 йыл]]дың [[18 февраль|18 февралендә]] Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта һәләк була. [[Белоруссия]]ның Полесье өлкәһе Сколодин ауылында ерләнә (хәҙер [[Гомель өлкәһе]]). Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Украинаның Ворошиловград өлкәһендә (хәҙер Луганск өлкәһе) ерләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246513/ Память народа. Садыков Закир Садыкович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201946/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246513/ |date=2021-06-24 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1670-sadykov-zakir-sadykovich?Itemid=104 Шаймуратовец. Садыков Закир Садыкович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246513/ Память народа. Садыков Закир Садыкович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201946/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246513/ |date=2021-06-24 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246513/ Источник информации: Память. Башкортостан. Книга 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201946/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400246513/ |date=2021-06-24 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 21mvipfeufnc9a8w3yz0ibnf18wdact 0 176292 1302075 1069386 2026-08-08T08:50:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302075 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Селәүсин Закир Мостафа улы''' ({{lang-ru|Слявчин Закир Мустафиевич}} [[1911 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Биографияһы == Селәүсин Закир Мостафа улы 1911 йылда элекке [[Башҡортостан]]дың [[Йомағужа районы]]ның (Күгәрсен районы) Йомағужа ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Йомағужа районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 313-се гвардия кавалерия полкы составында һуғыша<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1790-slyavchin-zakir-mustafievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Слявчин Закир Мустафиевич]</ref>. Кавалерист. 1942 йылдың 6 июлендә Курск өлкәһенең Большая Поляна районы (хәҙер Липецк өлкәһенең Тербун районы) территорияһында барған ҡаты һуғышта хәбәрһеҙ юғала<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163302/ Память народа. Донесение о безвозвратных потерях. Слявчин Закир Мустафиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202607/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163302/ |date=2021-06-24 }}</ref>. == Ғаиләһе == Юғалтыуҙар исемлегендә Селәүсин Закир Мостафа улының Йомағужа районында йәшәгән ҡатыны Селәүсина Миңниса күрһәтелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1790-slyavchin-zakir-mustafievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Слявчин Закир Мустафиевич]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163302/ Память народа. Донесение о безвозвратных потерях. Слявчин Закир Мустафиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202607/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163302/ |date=2021-06-24 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] tcokuakiw3ujg0hcua0lliqn6zpq7c9 0 176329 1302055 1069371 2026-08-08T07:18:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302055 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сарбаев Хәжағәли Байрамғол улы''' ({{lang-ru|Сарбаев Хужагали Байрамгулович}} ([[1913 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. == Биографияһы == Сарбаев Хәжағәли Байрамғол улы 1913 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]] [[Яҡут]] ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында 1-се батареяның повозочныйы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1739-sarbaev-khuzhgali-bajramgulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САРБАЕВ Хужгали Байрамгулович]</ref>. 1945 йылдың 23 апрелендә 1-се батареяның повозочныйы Сарбаев Хәжағәли Байрамғол улы Зандхаузен ҡалаһы өсөн һуғышта автоматсылар уты аҫтында һуғыш кәрәк-яраҡтары ташый, үҙенең шәхси ҡоралы менән ике дошман һалдатын юҡ итә. Сарбаев Хәжағәли Байрамғол улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400130/ Память народа. Документы о награждении. Сарбаев Хужгали Байрамгулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727061503/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400130/ |date=2021-07-27 }}</ref>. 1985 йылда Сарбаев Хәжағәли Байрамғол улы юбилейлы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1739-sarbaev-khuzhgali-bajramgulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САРБАЕВ Хужгали Байрамгулович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400130/ Память народа. Документы о награждении. Сарбаев Хужгали Байрамгулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727061503/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400130/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] lejhprkdpixy3ea4uexuzmjc0y9znea 0 176410 1302056 1069373 2026-08-08T07:29:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302056 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы''' ({{lang-ru|Саттаров Хабиахмет Саттарович}} [[1906 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. == Биографияһы == Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы 1906 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Ғафури районы]] [[Һабай]] ауылында тыуа. [[1942 йыл]]да Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвария кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында хәрби аҙыҡ-түлек взводының повозочныйы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1744-sattarov-khabiakhmet-sattarovich?Itemid=104 Шаймуратовец. САТТАРОВ Хабиахмет Саттарович]</ref>. 1944 йылдың 19 ғинуарында Мозырь районы тылында ауыр шарттарҙа эскадронға хәрби кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итеп, һөжүм итеүсе эскадрондарға ут менән ярҙам итә. Бер үк ваҡытта ваҡыт менән иҫәпләшмәйенсә тимерсе сифатында аттарға дағалар эшләй һәм уларҙы яҡшы торошта тота. 1944 йылдың 23 ғинуарында подразделениеның 4-се бойороғо менән «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref name="Саттаров">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1002802140/ Память народа. Саттаров Хабиахмет Саттарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628003825/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1002802140/ |date=2021-06-28 }}</ref>. [[1944 йыл]]дың 14 июнендә Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы һуғыштар осоронда аттар тураһында ҙур хәстәрлек күрә һәм ваҡытында уларҙы дағалап тора. Дағалар арҡаһында аттарҙың сафтан сығыу осраҡтары булмағаны өсөн ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="Саттаров" />. [[1945 йыл]]дың 16 февралендә Браллентин районы янында һуғышта гвардия ҡыҙылармеецы Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы дошмандың артиллерия һәм пулеметы аҫтында беренсе батареяның алғы һыҙығына үҙенең арбаһында снарядтар ташый, был һуғыш һөҙөмтәһендә батарея дошмандың алты танкын бәреп төшөрә. Бер үк ваҡытта ат дағалаусы ла булып эшләй һәм аттарҙы сифатлы дағалар менән тәьмин итә. Рядовой Саттаров Гвардия подполковнигы Хәбиров ҡултамғаһы менән [[1945 йыл]]дың [[2 март]]ында Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә<ref name="Саттаров" />. Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улының артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1744-sattarov-khabiakhmet-sattarovich?Itemid=104 Шаймуратовец. САТТАРОВ Хабиахмет Саттарович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1002802140/ Память народа. Саттаров Хабиахмет Саттарович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628003825/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1002802140/ |date=2021-06-28 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] ts3b21w3nvjyhmcmshgq2gf5b8vetca 0 176413 1302051 1196237 2026-08-08T07:01:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302051 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Санников Николай Иванович''' ([[1919 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. == Биографияһы == Санников Николай Иванович 1919 йылда [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡыштым]] ҡалаһында тыуа. 1941 йылда Өфө ҡалаһының Киров районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 20-се айырым гвардия Һауа һөжүменә ҡаршы дивизионында шофер булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1734-sannikov-nikolaj-ivanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САННИКОВ Николай Иванович]</ref>. 1944 йылдың 11 ғинуарында Ремезь районында артиллерия-миномет уты аҫтында автомашинаһының сафтан сыҡҡан моторын тиҙ генә йүнәтә һәм хәрби кәрәк-яраҡтары һәм пушкаһы менән машинаһын имен алып сыға. Гвардия ҡыҙылармеецы Санников Николай Иванович 1944 йылдың 10 февралендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref name="Санников">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22050358/ Память народа. Санников Николай Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629010548/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22050358/ |date=2021-06-29 }}</ref>. 1944 йылдың 23 июлендә аҙыҡ-түлек тейәлгән һәм орудие таҡтырылған машинаһы менән юлда барғанда бер ауыл районында һиҙмәҫтән алты дошман танкы килеп инә, Саников машинаһын дошмандың танк уты аҫтында оҫта итеп алып сыға. Бының өсөн ул Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә<ref name="Санников" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1944) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1734-sannikov-nikolaj-ivanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САННИКОВ Николай Иванович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22050358/8 Память народа. Санников Николай Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727081459/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22050358/8/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 2p6u43o92g6qtmhouaecsbazb7lzbti 0 176456 1302058 1069374 2026-08-08T07:47:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302058 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы''' ({{lang-ru|Сафин Абдулхай Сафеевич (Сафиуллович)}} [[1916 йыл]] — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519727686/ Память народа. Сафин Абдулхай Сафиеевич. Орден Отечественной войны II степени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727065728/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519727686/ |date=2021-07-27 }}</ref>. == Биографияһы == Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы 1916 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Әбйәлил районы]] Ишҡол ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың 6 декабрендә Әбйәлил районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының химик һаҡланыуҙың 21-се айырым взводында хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1750-safin-abdulkhaj-safeevich-safiullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Абдулхай Сафеевич (Сафиуллович)]</ref>. === Батырлығы === Гвардия өлкән сержанты Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец илбаҫарҙары менән йыш һуғышта ҡатнаша. 1942 йылдың 23 июлендә ул хәрби батырлыҡ күрһәтә. һөжүм итеү ваҡыттарында отделение командиры булараҡ ул яугирҙарҙың алдынан бара. Отделениеһында пулеметсы һәләк булыуын күреп, үҙе пулемет артына тора һәм дошмандарға ут аса. 1942 йылдың 25 декабрендә Обливская станцияһы янында дошман һөжүм итеүгә күсә һәм подразделение ҡамауҙа ҡала, ҡурҡыу белмәҫ командир Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы үҙенең отделениеһын дошманға ныҡ яҡын алып килә, уның батырлығы һәм ҡаһарманлығы арҡаһында дошман флангты күтәрә алмай һәм һуғыш яланында тиҫтәләгән һалдатын ҡалдырып сигенергә мәжбүр була. Часть дошмандың тәрән тылында булған һуғыш осоронда, станцияларҙың береһендә дошман көслө һөжүмгә күсә, сержант Сафин автоматынан атып, дошманға ҡаршы бара. Был алышта ул 12 немецты юҡ итә. [[1943 йыл]]дың [[24 февраль|24 февралендә]] дошман тылдан сығыуға уларға ҡаршы бара һәм автоматы менән туп-тура атып, ун бер фашисты юҡ итә һәм үҙе лә, аты ла имен ҡала. 1943 йылдың 15 июлендә Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref name="Сафин">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37835143/?static_hash=137bd76c753de808040bb6e826a66b44v4 Документы о награждении. Сафин Абдулхай Сафиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203135/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37835143/?static_hash=137bd76c753de808040bb6e826a66b44v4 |date=2021-06-24 }}</ref> 1943 йылда Березня районында беҙҙең ылауға засада яһаған дошмандың автоматсылары төркөм менән Чернухино ҡалаһы өсөн ҡыйыу һуғыша һәм ун ике кешенән торған был төркөм юҡ ителә. Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда, Головки һәм Лесок ҡасабалары өсөн һуғышта һәм Стырь йылғаһын кисеп сыҡанда гвардия өлкән сержанты Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы шулай уҡ батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Подразделениеның 1944 йылдың 3 июнендәге 16/н бойороғо менән Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="Сафин" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1750-safin-abdulkhaj-safeevich-safiullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Абдулхай Сафеевич (Сафиуллович)]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37835143/ Документы о награждении. Сафин Абдулхай Сафиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628052505/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37835143/ |date=2021-06-28 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002766971/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 77a, ящик 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727065734/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002766971/ |date=2021-07-27 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33311433/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 690155 Дело ист. информации: 1793] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627224740/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33311433/ |date=2021-06-27 }} {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] r9n9z50ld05r44z2nq9zh47vfikbl2o 0 176468 1302060 1196239 2026-08-08T07:52:03Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302060 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сафин Зәки Закир улы''' ({{lang-ru|Сафин Заки Закирович}} 1922, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1920{{ЫС юҡ|27|07|2021}} — октябрь 1994) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Биографияһы == Сафин Зәки Закир улы 1922 йылда, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1920 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Ишембай районы]] Түбәнге Әрмет ауылында тыуа. 1941 йылда Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 294‑сы гвардия кавалерия полкының сапер-шартлатыу взводында хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1755-safin-zaki-zakirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Заки Закирович]</ref>. Һуғыштан һуң тыуған колхозында эшләй. Ветеран [[1994 йыл]]дың октябрендә вафат була. Һуғышта ҡатнашыу осорҙарында Сафин үҙен ҡурҡыу белмәҫ разведчик итеп күрһәтә. Лобановка-Озерки районы янындағы һуғыштарҙа Сафин разведкаһы мәғлүмәттәре буйынса дошмандың ут нөктәләре юҡ ителә, үҙенең төҙ атыуы менән 7 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Подразделениеның 1942 йылдың 31 июлендәге 68/н бойороғо менән ҡыҙылармеец Сафин Зәки Закир улы [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689945/5 Память народа. Документы о награждении Сафин Заки Закирович]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1755-safin-zaki-zakirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИН Заки Закирович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689945/ Память народа. Документы о награждении Сафин Заки Закирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727071602/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689945/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] kftviugnmefeeo1bamaqncjua1cyoqu 0 176507 1302095 1196266 2026-08-08T11:58:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302095 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Соловейкин Егор Зиновьевич''' ([[1909 йыл]] — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1945). == Биографияһы == Соловейкин Егор Зиновьевич сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен]] ҡалаһынан. 1943 йылда [[Благовещен районы]] хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Һауа һөжүменә ҡаршы 20-се айырым гвардия дивизионының 1-се эскадронында ездовой булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1794-solovejkin-egor-zinov-evich?Itemid=104 Шаймуратовец. СОЛОВЕЙКИН Егор Зиновьевич]</ref>. === Батырлығы === Пулемет бричкаһының ездовойы булараҡ 1945 йылдың 16 февралендә Браллентин ауылы өсөн һуғышта дошман пехотаһы атакаһын кире ҡағыу ваҡытында ҡыҙылармеец Соловейкин Егор Зиновьевич бричка менән аттарҙы ташлап китмәй, шәхси ҡоралы менән атаканы кире ҡағыуҙа әүҙем ҡатнаша, һөҙөмтәлә алты немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Был ҡыйыулығы өсөн ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24008049/ Память народа. Соловейкин Егор Зиновьевич. Медаль «За отвагу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727155836/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24008049/ |date=2021-07-27 }}</ref>. 1945 йылдың 28 февралендә яуҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Соловейкин Егор Зиновьевич III дәрәжә Дан ордены менән наградлана<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1009983524/ Подвиг народа. Соловейкин Егор Зиновьевич. Орден Славы III степени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727155833/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1009983524/ |date=2021-07-27 }}</ref>. Соловейкин Егор Зиновьевич 1945 йылдың 29 сентябрендә демобилизациялана. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1945) III дәрәжә [[Дан ордены]] (1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1794-solovejkin-egor-zinov-evich?Itemid=104 Шаймуратовец. СОЛОВЕЙКИН Егор Зиновьевич]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24008049/ Память народа. Соловейкин Егор Зиновьевич Медаль «За отвагу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727155836/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24008049/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1009983524/Память народа. Соловейкин Егор Зиновьевич. Орден Славы III степени]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24008049/ Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 686196 Дело ист. информации: 2072] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727155836/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24008049/ |date=2021-07-27 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1009983524/ Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 81, ящик 20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727155833/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1009983524/ |date=2021-07-27 }} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Дан ордены кавалерҙары]] ohxjce9azx3sa2picpkm9kibsswmk2x 0 176548 1302086 1069399 2026-08-08T11:06:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302086 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Смирнов Алексей Степанович''' ([[1915 йыл]] — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944). == Биографияһы == Смирнов Алексей Степанович сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Стәрлетамаҡ районы]]нан. 1915 йылда тыуған. [[1942 йыл]]да Стәрлетамаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се артиллерия-миномет полкының 5-се батареяһында өлкән элемтәсе булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1791-smirnov-aleksej-stepanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СМИРНОВ Алексей Степанович]</ref>. [[1944 йыл]]дың [[25 ғинуар]]ында СССР Юғары Советы Президиумының ҡарары менән гвардия ҡыҙылармеецы Смирнов Алексей Степанович Редька ауылы янында һуғышта ике тапҡыр линияла өҙөлгән урынды ялғағаны һәм дошман батареяһының утын баҫтырыуҙы тәьмин иткәне өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33954535/ Смирнов Алексей Степанович. Медаль «За отвагу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727171617/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33954535/ |date=2021-07-27 }}</ref>. 1944 йылдың 19 апрелендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була. Бүләкләү ҡағыҙында былай тип яҙыла:{{Цитата|1944 йылдың 19 апрелендә Попувка ауылы янында Смирнов Алексей Степанович дошман һөжүме ваҡытында уның көслө артиллерия, миномет, пулемет уты аҫтында өс тапҡыр зыян күргән линияны йүнәтә. Батареяның утына булышлыҡ итә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденынан лайыҡ<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33645093/ Смирнов Алексей Степанович.Орден Красной Звезды]</ref>.}} == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1944) [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1791-smirnov-aleksej-stepanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СМИРНОВ Алексей Степанович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33645093/ Смирнов Алексей Степанович. Орден Красной Звезды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727171617/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33645093/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33954535/ Смирнов Алексей Степанович. Медаль «За отвагу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727171617/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33954535/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 80, ящик 20 {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] hxdvxspa0ocifq6lo3pvmkvbbx0ychz 0 176551 1302094 1069403 2026-08-08T11:52:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302094 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Солеев Иван Андреевич''' ([[1910 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Биографияһы == Солеев Иван Андреевич сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]] Бөркөт ауылынан. 1910 йылда тыуған. [[1943 йыл]]да Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16 гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында ездовой булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1793-soleev-ivan-andreevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СОЛЕЕВ Иван Андреевич]</ref>. Ике тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 76 мм батареяның гвардия ҡыҙылармеецы ездовой Солеев Иван Андреевич Бранденбург ҡалаһы өсөн һуғыш ваҡытында дошман уты аҫтында Зило каналы аша кәмәлә хәрби кәрәк-яраҡтар ташый, һәм дошмандың контрһөжүмен кире ҡағыуға булышлыҡ итә. 1945 йылдың 14 майында подразделениеның 10/н бойороғо менән ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref name="Солеев">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37292216/ Солеев Иван Андреевич. Медаль «За отвагу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727171928/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37292216/ |date=2021-07-27 }}</ref>. 1945 йылдың 15 июлендә гвардия ҡыҙылармеецы батарея ездовойы Солеев Иван Андреевич Браллентин ауылы янында барған һуғышта дошмандың көслө миномет уты аҫтында снарядтар ташый һәм һуғыш яланынан өс яралы яугирҙы алып сыға. Был батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Молеев икенсе тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="Солеев" />. 1945 йылдың 9 майында СССР Юғары Советы Президиумының ҡарары менән [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә<ref name="Солеев" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (май 1945) * «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (июль 1945) * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1793-soleev-ivan-andreevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СОЛЕЕВ Иван Андреевич]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37292216/ Солеев Иван Андреевич. Медаль «За отвагу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727171928/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37292216/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}} == Сығанаҡтар == * ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 76, ящик 3 {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] 6gigokj738wrf9jcj8x4belcbu9t5dm 0 176626 1302089 1069401 2026-08-08T11:24:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302089 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Собханғолов Абдрахман Собханғол улы''' ({{lang-ru|Субхангулов Абдрахман Субхангулович}} [[1922 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. [[1943 йыл]]дың [[15 октябрь|15 октябрендә]] Украинала барған һуғышта хәбәрһеҙ юғала. == Биографияһы == Собханғолов Абдрахман Собханғол улы 1922 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]] Яҡшембәт ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының элемтә отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1800-subkhangulov-abdrakhman-subkhangulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУБХАНГУЛОВ Абдрахман Субхангулович]</ref>. 1943 йылдың 15 октябрендә [[Украина]]ның Чернигов өлкәһендә барған аяуһыҙ һуғыш ваҡытында хәбәрһеҙ юғала<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279520/ Память народа. Субхангулов Абдрахман Субхангулович Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728053142/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279520/ |date=2021-07-28 }}</ref>. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡыҙылармеец Собханғолов Абдрахман Собханғол улының Көйөргәҙе районы Яҡшембәт ауылында йәшәүсе атаһы А. С. Собханғолов күрһәтелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1800-subkhangulov-abdrakhman-subkhangulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУБХАНГУЛОВ Абдрахман Субхангулович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279520/ Память народа. Субхангулов Абдрахман Субхангулович Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728053142/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279520/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} == Сығанаҡтар == * ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18002 Дело ист. информации: 245 {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] igepqufv72147i2lktjl1eh8nlu18ie 0 176639 1302029 1069334 2026-08-08T04:00:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302029 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Рәхимғолов Сафа Әхмәтша улы''' ([[1912 йыл]] — [[9 май]] [[1973 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның разведка дивизионында кавалерист-разведчик, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]<ref name="Память Народа">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21950140/? Наградной лист Рахимгулова Сафы Ахметдиновича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213250/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21950140/ |date=2021-07-09 }}</ref> кавалеры. == Биографияһы == Рәхимғолов Сафа Әхмәтша улы 1912 йылда [[Ғафури районы]] [[Сәйетбаба]] ауылында тыуған. Һуғышҡа тиклем колхозда эшләй. 1941 йылда Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡрыла.[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составындағы разведка кавалерия дивизионында кавалерист-разведчик булып хеҙмәт итә.<br> Һуғыштан һуң «Йондоҙ» колхозы Сәйетбаба ҡошсолоҡ фермаһында мөдир булып эшләй. 10 бала тәрбиәләп үҫтерә.[[1973 йыл]]дың [[9 май]]ында Ғафури районы Сәйетбаба ауылында вафат була, шунда ерләнә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1606-rakhimgulov-safa-akhmetsh-d-inovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112--й кавалерийской дивизии. Личный состав. Рахимгулов Сафа Ахметш(д)инович»]</ref> == Батырлығы == Сафа Рәхимғолов 1943 йылда Ивашка ауылы, Петровкино һәм Чернухино станциялары эргәһендә барған һуғышта үҙен тәүәккәл һәм ҡыйыу һуғышсы итеп күрәһәтә, аттарҙы ут аҫтынан алып сығып, хәүефһеҙ ергә урынлаштыра. Был батырлығы [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән баһалана<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95195331/? Память Народа. Рахимгулов Сафа Ахметдинович. Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213920/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95195331/ |date=2021-07-09 }}</ref><br> [[1943 йыл]]да Берёзки ҡалаһы өсөн барған һуғышта яу яланынан яраланған ҡыҙылармеецты һәм бер офицерҙы, аттарҙы алып сыға, уларҙың ғүмерен һаҡлап ҡала. Был батырлығы өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә<ref name="Память Народа" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]<ref name="Память Народа" /> ([[1943]]) * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943) * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945) * [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945) * [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] (1945) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1606-rakhimgulov-safa-akhmetsh-d-inovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Рахимгулов Сафа Ахметш(д)инович]{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21950140/? Память Народа. Наградной лист Рахимгулова Сафы Ахметдиновича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213250/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21950140/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95195331/? Память Народа. Рахимгулов Сафа Ахметдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213920/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95195331/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:1912 йылда тыуғандар]] [[Категория:Ғафури районында тыуғандар]] [[Категория:9 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1973 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 4f8jv6amtefknq5wl2p6447n00vshk7 0 176727 1302027 1291927 2026-08-08T03:51:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302027 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы''' (1904 — 23 февраль 1943) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, старшина ярҙамсыһы, ҡыҙылармеец<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1614-rakhimov-khusain-khasanovich?Itemid=104#:~:text=Материалы.%20РАХИМОВ%20Хусаин%20Хасанович%20(1904,в%201941%20г.%20Кугарчинским%20РВК РАХИМОВ Хусаин Хасанович]</ref>. == Биографияһы == Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы 1904 йылда Башҡорт АССР-ның Күгәрсен районы Моҡас ауылында тыуа. 07.12.1941 й. Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа алына. Бәләкәй генә Моҡас ауылынан 60 кеше һуғышҡа китә. Хөсәйен Хәсән улы 37 йәшендә йәш ҡатынын Шәмсиә, 3 улын (Ғәлийән, Рафаэль, Мөхтәр) ҡалдырып фронтҡа китә<ref>[http://www.pobeda1945.su/frontovik/5257 Участник ВОВ Рахимов Х. Х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709183410/http://www.pobeda1945.su/frontovik/5257 |date=2021-07-09 }}</ref>. == Хәрби юлы == Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы 313-сө кавалерия полкының 1-се ҡылыссылар эскадроны страшинаһының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Ул 1943 йылдың февралендә дивизияның 8 кавалерия корпусы составында Украинаның Юлино Ворошиловград станцияһы янында рейдта ҡатнаша. Рейд барышында улар 400 км ашыу ерҙе алыш менән үтәләр. Архив документтары буйынса был рейдта дошмандың 3000 һалдаты юҡ ителгән , 56 танкыһы, 6 самолеты, 6000 автомашинаһы ҡыйратылған . Дивизия 5 ҡорал, 8 аҙыҡ-түлек келәтен, 31самолет, 20 танк, 115 автомашинаны үҙенең ҡулына төшөргән, 2000 самаһы һалдат һәм офицер әсиргә алынған. 1943 йылдың 23 февралендә рейдтың һуңғы көндәрендә Хөсәйен Хәсән улы батырҙарса һәләк була. Украинаның Луганск өлкәһе Петровское ауылы һәм Юлино Ворошиловград станцияһы араһында ерләнгән<ref>[https://1418museum.ru/heroes/30864041/ Дорога памяти. Рахимов Х. Х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181343/https://1418museum.ru/heroes/30864041/ |date=2021-07-09 }}</ref>. == Нагрдалары == * [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1942 йыл)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero83449052/ Картотека награждений]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1614-rakhimov-khusain-khasanovich?Itemid=104#:~:text=Материалы.%20РАХИМОВ%20Хусаин%20Хасанович%20(1904,в%201941%20г.%20Кугарчинским%20РВК РАХИМОВ Хусаин Хасанович] {{V|06|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero83449052/ Рахимов Хусаин Хасанович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{V|06|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} kb6ftdgvym19rokxucyw65x7plmvkjq 0 176736 1302091 1069402 2026-08-08T11:27:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302091 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Собханғолов Шакир Исламғол (Исламғәле) улы''' ({{lang-ru|Субхангулов Шакир Исламгулович}} [[1899 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. [[Ватан һуғышы ордены|I дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). == Биографияһы == Собханғолов Шакир Исламғол улы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса атаһының исеме Исламғәле, тыуған йылы 1902 тип бирелгән<ref>[http://мелеуз-цбс.рф/wp-content/uploads/2019/05/Иштугановский.pdf. Мелеуз ЦБС. д. Иштуган]</ref>) 1899 йылда хәҙерге Башҡортостандың Мәләүез районы Иштуған ауылында тыуа. [[1941 йыл]]да Йомағужа районы хәрби комиссаритаы тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 3-сө батареяһында повозочный булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1803-subkhangulov-shakir-islamgulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУБХАНГУЛОВ Шакир Исламгулович]</ref>. Собханғолов Шакир Исламғол улы үҙ эшен еренә еткереп эшләй, уның аттары һәр ваҡыт ҡараулы, таҙа һәм көр була. Ауыр шарттарҙа фураж ташыған ваҡытта ла аттары көрлөгөн юғалтмай. Хеҙмәтен өлгөлө үтәгәне өсөн 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 3-сө батареяһында повозочныйы Собханғолов Шакир 1944 йылдың 17 ғинуарында подразделениеның 1-се бойороғо менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була<ref name="Субхангулов">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006291672/ Память народа. Субхангулов Шакир Исламгулович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728055901/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006291672/ |date=2021-07-28 }}</ref> 1985 йылда Собханғолов Шакир Исламғол улы юбилейлы I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә<ref name="Субхангулов" />. Собханғолов Шакир Исламғол (Исламғәле) улы 1945 йылда демобилизациялана. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1803-subkhangulov-shakir-islamgulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУБХАНГУЛОВ Шакир Исламгулович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006291672/ Память народа. Субхангулов Шакир Исламгулович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728055901/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006291672/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [http://мелеуз-цбс.рф/wp-content/uploads/2019/05/Иштугановский.pdf Мелеуз-ЦБС. Иштугановский] == Сығанаҡтар == * ЦАМО Картотека: Юбилейная картотека награждений Расположение документа: шкаф 57, ящик 15 * ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 83, ящик 22 {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] nroq97ra027h6piojy1kp1ianx54csz 0 176741 1302092 1048925 2026-08-08T11:32:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302092 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Собханҡолов Хәбрәй Әхсән улы''' ({{lang-ru|Субханкулов (Супхангулов) Хадрей (Хабрей) Ахсанович}} [[1903 йыл]] — [[12 ғинуар]] [[1944 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. == Биографияһы == Собханҡолов Хәбрәй Әхсән улы 1903 йылда элекке [[Башҡортостан]]дың [[Өфө өйәҙе]] [[Шишмә районы]]нда Өйҙөрәк ауылында тыуа. 1943 йылдың 11 ғинуарында Шишмә районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында ҡылыссы, ездовой булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1802-subkhankulov-supkhangulov-khadrej-khabrej-akhsanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУБХАНКУЛОВ (Супхангулов) Хадрей (Хабрей) Ахсанович]</ref>. 1944 йылдың 12 ғинуарында Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта батырҙарса һәләк була. [[Белоруссия]]ның Полесье өлкәһе (хәҙер [[Гомель өлкәһе]]), Мозырь районының Загорины ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә Собханҡолов Хәбрәй Әхсән улының Шишмә районында йәшәгән ҡатыны Собханҡолова Мәскүҙә Гариф ҡыҙы күрһәтелгән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55131184/ Память народа. Субханкулов Хадрей Ахсанович Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728055922/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55131184/ |date=2021-07-28 }}</ref>. 1944 йылдың 6 ғинуарынан 15 ғинуарға тиклем осорҙа күрһәткән хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. Бүләкләү ҡағыҙында ҡыҙылармеец Собханҡолов Хәбрәй Әхсән улы тураһында былай тип яҙылған: {{Цитата|Собханҡолов Хәбрәй Әхсән улы һөжүм итеү һуғыштарында үҙен ҡыйыу һәм тәжрибәле ездовой итеп күрһәтә. Дошмандың көслө уты аҫтында юлһыҙлыҡ шарттарында ул ут һыҙығына миналар ташый, минометтарҙы хәрби кәрәк-яраҡтар менән өҙлөкһөҙ һәм үҙ ваҡытында тәьмин итә.<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1420553512/ Супханкулов Хабрей Асханович Картотека награждений]</ref>}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1802-subkhankulov-supkhangulov-khadrej-khabrej-akhsanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУБХАНКУЛОВ (Супхангулов) Хадрей (Хабрей) Ахсанович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55131184/ Память народа. Субханкулов Хадрей Ахсанович Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728055922/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55131184/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1420553512/ Супханкулов Хабрей Асханович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728055920/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1420553512/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} == Сығанаҡтар == * ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 18н, ящик 2 * ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18002 Дело ист. информации: 440 {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] m8itudmscxbzcx5xa94zv19j02lxokz 0 176762 1302079 1069388 2026-08-08T09:53:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302079 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы''' ({{lang-ru|Сибагатов Вали Сибагатович}} [[1912 йыл]] — [[2001 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943,1945), [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1944) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы 1912 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]] Илсе ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Белеме башланғыс. Һуғышҡа тиклем һәм һуғыштан ҡайтҡас та «Башҡортостан» колхозында комбансы булып эшләй. Фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]на лайыҡ була<ref name="Сибагатов Вали Сибагатович">[https://www.moypolk.ru/soldier/sibagatov-vali-sibagatovich#:~:text=Сибагатов%20Вали%20Сибагатович%20родился%20в,национальности%20башкир%2C%20образование%204%20класса Бессмертный полк. Учалы. Сибагатов Вали Сибагатович]</ref>. 1941 йылда Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында элемтә взводы телефонисы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1776-sibagatov-vali-sibagatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИБАГАТОВ Вали Сибагатович]</ref>. Беренсе Ҡыҙыл Йондоҙ орденын 1943 йылдың 23-24 октябрендә күрһәткән батырлыҡтары өсөн ала. Красная Ветка һәм Липовка ауылдары районында һөжүм итеүселәр менән бергә элемтә линияһын һуҙа һәм элемтә булдыра. Бәйләнеш теләһә ниндәй ваҡыттарҙа снаряд ярсыҡтарынан юғала. Ул тиҙ арала оҫта итеп бәйләнеште булдыра, шулай итеп һуғыштың уңышын тәьмин итә<ref name="Сибагатов">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29587599/ Память народа. Документы о награждении. Сибагатов Вали Сибагатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728060508/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29587599/ |date=2021-07-28 }}</ref>. 1944 йылдың 10 февралендә ҡыҙылармеец Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Дошман уты аҫтында ул шыуышып, дошман оборонаһын үҙып китә һәм һигеҙ урында элемтә өҙөклөктәрен бөтөрә, командованиеға ике полк һәм подразделениелар менән идара итергә, дошмандың һөжүмен кире ҡағырға мөмкин була.<ref name="Сибагатов" /> Икенсе Ҡыҙыл Йондоҙ орденын һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн ала. Фашистар армияһы снайперы уты аҫтында бер нисә элемтә өҙөлөшөн табып ала, элемтәләге етешһеҙлектәрҙе бөтөрөп, снайперҙың тылдағы позицияһын уҙа, уның менән ҡул һуғышына инә, шунан һуң уны әсирлеккә ала һәм команда пунктына алып килә. Был уңайҙан Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була<ref name="Сибагатов" /> Ветеран 2001 йылдың сентябрендә 89-сы йәшендә вафат була. Учалы районында тыуған ауылында ерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943) * [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1944) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.moypolk.ru/soldier/sibagatov-vali-sibagatovich#:~:text=Сибагатов%20Вали%20Сибагатович%20родился%20в,национальности%20башкир%2C%20образование%204%20класса Бессмертный полк. Учалы. Сибагатов Вали Сибагатович] * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1776-sibagatov-vali-sibagatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СИБАГАТОВ Вали Сибагатович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29587599/ Память народа. Документы о награждении. Сибагатов Вали Сибагатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728060508/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29587599/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}} == Сығанаҡтар == * ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 78, ящик 18 {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] ci89ed6spbgi1v7zvhpo0xuor5z18ke 0 176766 1302031 1069336 2026-08-08T04:06:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302031 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Рәхмәтуллин Ғәли Хисмәтулла улы''' (1 сентябрь [[1908 йыл]] — 13 сентябрь [[1982 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән лейтенанты<ref name="РАХМАТУЛЛИН Гали">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/250-rakhmatullin-gali-khismatullich?Itemid=104 Шаймуратовцы. РАХМАТУЛЛИН Гали Хисматуллич]</ref><ref name="Рахматуллин Галей Хисматуллович">[https://www.moypolk.ru/soldier/rahmatullin-galey-hismatullovich Рахматуллин Галей Хисматуллович] </ref>. == Биографияһы == Рәхмәтуллин Ғәли Хисмәтулла улы [[1908 йыл]]дың 1 сентябрендә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Ҡолбаҡ]] ауылында тыуған<ref name="РАХМАТУЛЛИН Гали" />. [[Ҡыҙыл Армия]]ға Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың сентябрендә саҡырыла<ref name="РАХМАТУЛЛИН Гали" /><ref name="Гали Хисматуллич Рахматуллин">[https://pamyat-naroda.su/awards/21950139 Гали Хисматуллич Рахматуллин]</ref>. 7-се кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкында тәьминәт буйынса начальник ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә<ref name="РАХМАТУЛЛИН Гали" />. 1943 йылда һуғыштағы батырлығы өсөн (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 18.09.1943-04.10.1943) [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә. Бүләкләү ҡағыҙында ҡаһарманлығы тураһында ошолай яҙылған: {{цитата|Гвардия лейтенанты Рәхмәтуллин 1943 йылдың 18 сентябренән 4 октябренә тиклемге хәрби хәрәкәт осоронда үҙен белдекле, ҡыйыу, өлгөр офицер итеп күрһәтте. Үҙенең полкты аҙыҡ-түлек, фураж менән тәьмин итеү буйынса бурысын иң ауыр хәлдәрҙә лә теүәл ваҡытында үтәне. Иптәш Рәхмәтуллин бигерәктәДнепр йылғаһының уң яҡ көнбайыш ярында барған һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтте. Полк подразделениеләре Днепр аша сығып һуғышҡа инде, ә аҙыҡ-түлек һул яҡ ярҙа ҡалды. Дошман авиацияһы борамды шартлатты һәм полкты аҙыҡ һәм фураж менән тәьмин итеү өҙөклөккә дусар булыу ҡурҡынысы аҫтында ҡалды. Иптәш Рәхмәтуллинға икмәк, фураж һәм башҡа продуктты теләһә ниндәй ысул менән көнбайыш ярға сығарырға бойороҡ бирелде. Иптәш Рәхмәтуллин бойороҡто теүәл ваҡытында үтәне. Бомбаға тоту аҫтында 103 тоҡ аҙыҡ-түлекте һәм фуражды 12 сәғәт ваҡыт эсендә йылға аша сығарҙы. Бының өсөн ул бөтә ҡул осондағы сараларҙы ҡулланды. Бынан һуң да ул һәр саҡ алғы һыҙыҡта булды, үҙенең бурысын теүәл үтәне<ref name="Гали Хисматуллич Рахматуллин" />.|}} Ул шулай уҡ [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1945), «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1943), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Берлинды алғаг өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә<ref name="РАХМАТУЛЛИН Гали" />. [[1982 йыл]]дың 13 сентябрендә вафат була, Ҡаҙаҡстанда, Шымке́нт (Чимкент) ҡалаһында ерләнгән<ref name="РАХМАТУЛЛИН Гали" />. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943), * [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1945), * «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1943), * «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945), * «Берлинды алған өсөн» миҙалы, * «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/250-rakhmatullin-gali-khismatullich?Itemid=104 Шаймуратовцы. РАХМАТУЛЛИН Гали Хисматуллич]{{ref-ru}}{{V|14|07|2021}} * [https://www.moypolk.ru/soldier/rahmatullin-galey-hismatullovich Рахматуллин Галей Хисматуллович] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91940016/ Память народа. Гали Хисматуллич Рахматуллин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714171613/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91940016/ |date=2021-07-14 }}{{ref-ru}}{{V|14|07|2021}} {{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}} {{Башҡорт атлы дивизияһы}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] bzwwyct2ffujqo36uphmcoomvj6ma4o 0 179009 1301993 1248254 2026-08-07T18:46:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301993 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нәби''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] ир-ат исеме, башҡа [[Төрки халыҡтар|төрки халыҡтарҙа]] ла осрай. == Этимологияһы == Нәби исеме [[башҡорт теле|башҡорт теленә]] [[ғәрәп теле|ғәрәп теленән]] үҙләштерелгән, тәңре кешеһе; пәйғәмбәр; илсе тигәнде аңлата<ref>[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431 Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.</ref> == Билдәле кешеләр == [[Ахунйәнов Нәби Вәлиәхмәт улы]]([[1903 йыл]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]) — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия өлкән сержанты, гвардия лейтенанты, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры<ref name="Ахуньяпов Наби Валиакметович">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21949680/ Память народа. Ахуньяпов Наби Валиакметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713102642/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21949680/ |date=2021-07-13 }}</ref><ref name="АХУНЬЯНОВ Наби Валиахметович">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1120-akhun-yanov-nabi-valiakhmetovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХУНЬЯНОВ Наби Валиахметович]</ref>. == Фамилияла == [[Нәбиев Вәли Нәби улы]] ([[31 ғинуар]] [[1916 йыл]] — [[6 март]] [[2000 йыл|2000 йыл)]] — Хәсән күле буйындағы алыштарҙа ҡатнашыусы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] [[1944 йыл|(1944)]].<br> [[Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы]] [[29 октябрь|(29 октябрь]] [[1963 йыл|1963 йыл)]] — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] иҡтисадсыһы һәм дәүләт эшмәкәре, [[2013 йыл]]дың [[24 июнь|24 июн]]енән [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] Үҙәк Банкы Рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы.<br> [[Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы]]([[3 апрель]] [[1914 йыл]] — [[25 декабрь]] [[1982 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. [[1939 йыл|1939]]—[[1947 йыл|1947]] йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]], [[1951 йыл|1951]]—[[1962 йыл|1962]] йылдарҙа Министрҙар Советы Рәйесе. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың 4-се һәм 5-се саҡырылыш Юғары Советы, [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР-ҙың]] 1‑се, 3-сө, 4-се, 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] ([[1957 йыл|1957]]), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ([[1944 йыл|1944]], [[1966 йыл|1966]]) ордены кавалеры.<br> [[Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы]] [[1941 йыл|(1941 йыл]] — [[ноябрь]], [[2020 йыл|2020 йыл)]] — [[Өфө]] насар күреүселәр йәмғиәте [[сәнәғәт]] уҡыу предприятиеһының генераль директоры урынбаҫары, әүҙем йәмәғәтсе.<br> [[Нәбиуллин Рәфил Рауил улы]] [[23 ғинуар|(23 ғинуар]] [[1952 йыл]] — [[18 сентябрь]] [[2002 йыл|2002 йыл)]] — [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған [[2000 йыл|(2000)]] һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың халыҡ артисы[[1989 йыл|(1989)]]. == Ауылдар == [[Нәби]] ({{lang-ru|Набиево}}; икенсе атамалары Ҡуян; Байҡаш) — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]]ндағы ауыл. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == [[Пәйғәмбәрҙәр|Нәби́]] ({{lang+ar|نبي|Пәйғәмбәр}}, күпл. әнбийә', нәбийун) — [[Ислам]]да — бәндәләренә дин хөкөмдәре: ([[вәхи]]) өйрәтеү өсөн [[Аллаһ|Аллаһы Тәғәлә]] тарафынан махсус ебәрелгән кешеләр {{sfn|Ньюби|2007|с=210}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] 76rfhe1k31flgh2cht2e5mqbrq6whfy 0 179542 1302035 1253830 2026-08-08T05:03:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302035 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сабитов Мәрһәм Карам улы''' ([[22 июль]] [[1916 йыл]] — [[1986 йыл]]) — партия һәм дәүләт эшмәкәре, педагог, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан. КПСС-тың Ауырғазы район комитетының 1-се секретары, БАССР Юғары Советы депутаты (1959—1985), [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе» ордендары]] кавалеры<ref>[https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/104573/ Портал Аургазинского района РБ. «ОН ОСТАВИЛ СВЕТЛЫЙ СЛЕД» 22 июля 2016 100 лет Сабитову М. К.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004170009/https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/104573/ |date=2021-10-04 }}</ref>. == Биографияһы == Мәрһәм Карам улы Сабитов [[1916 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Илеш районы]]) [[Түбәнге Сереккүл|Сереккүл]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тырыш һәм маҡсатлы ир-егет итеп үҫтерә тыуған төйәге Мәрһәмде. '''Мәрһәм''' ''ғәр.'' — «бальзам; күңел йыуатыусы» тигән мәғәнәгә эйә<ref>[https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/104573/ Портал Аургазинского района РБ. «ОН ОСТАВИЛ СВЕТЛЫЙ СЛЕД» 22 июля 2016 100 лет Сабитову М. К.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004170009/https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/104573/ |date=2021-10-04 }}</ref>. [[Файл:Сабитов Мәрһәм Карам улы.png|мини|слева|Сабитов Мәрһәм Карам улы]] == Тормош һәм хеҙмәт юлы == [[Түбәнге Сереккүл|Сереккүл]] ауылы мәктәбендә белем ала. [[1934 йыл]]да башланғыс кластар уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай, артабан уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса мөдир һәм тулы булмаған урта мәктәп директоры булып эшләй. [[1941 йыл]]дың 25 июнендә Илеш районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла. Старшина Мәрһәм Карам улы [[1944 йыл]]дың 30 декабренә тиклем 10-сы айырым күпер тимер юлы батальонында хеҙмәт итә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/isp-chelovek_spisok9562909/ Память народа. Сабитов Маргам Карамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021072424/https://pamyat-naroda.ru/heroes/isp-chelovek_spisok9562909/ |date=2021-10-21 }}</ref>. Сабитов Мәрһәм Карам улы Брянск фронты составында тимер юлы ғәскәрҙәренең 5-се айырым бригадаһы составында ла алыша<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80144932/2 Память народа. Железнодорожные войска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026213434/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80144932/2/ |date=2021-10-26 }}</ref>. Һуғыш тамамланғандан һуң, Илеш халыҡ депутаттары район советы рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара. [[1946]]—[[1948 йыл]]дар — [[Башҡортостан]] өлкә партия мәктәбендә уҡый. [[Йәрмәкәй]], артабан [[Шишмә]] халыҡ депутаттары район советтары рәйесе. [[1954 йыл]]да Мәрһәм Карам улы Сабитов КПСС-тың [[Салауат районы]] комитеты секретары итеп һайлана. [[1962]]-[[1965 йыл]]дар — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының төньяҡ-көнсығыш территорияһы парторгы, артабан Салауат колхоз-совхоз идаралығы партия комитеты секретары. [[1965]]-[[1983 йыл]]дар — Сабитов Мәрһәм Карам улы КПСС-тың [[Ауырғазы районы]] комитеты 1-се секретары. Сабитов М. К. идаралығы йылдарында ауыл хужалығы производствоһы үҫешендә яуланған уңыштары өсөн [[Ауырғазы районы]] күп тапҡырҙар КПСС Үҙәк Комитеты, СССР Министрҙар Советы, ВЦСПС, ВЛКСМ Үҙәк Комитеты, РСФСР Министрҙар Советының, [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]], [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]]ның, профсоюздарҙың өлкә Советы һәм ВЛКСМ өлкә комитеты Ҡыҙыл Байраҡтары менән бүләкләнде<ref>[https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/104573/ Портал Аургазинского района РБ. «ОН ОСТАВИЛ СВЕТЛЫЙ СЛЕД» 22 июля 2016 100 лет Сабитову М. К.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004170009/https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/104573/ |date=2021-10-04 }}</ref><ref>[https://veteranrb.ru/v-aurgazinskom-rajone-torzhestvenno-otmetili-100-letie-so-dnya-rozhdeniya-margama-sabitova/ Сафт «Ветеран Башкортостана». В Аургазинском районе отметили 100-летие со дня рождения Маргама Сабитова]</ref>. == Ғаиләһе == Мәрһәм Карам улы Сабитовтың ''ейәне'' — Сабитов Ринат, «Газсервис» берекмәһе белгесе ''ейәнсәрҙәре'' — Өфө ҡалаһының 21-се дауаханаһы табибы Светлана Байбурина Римма Рамазанова — Башҡортостан Республикаһы Эске Эштәр министрлығы белгесе ''бер туған һеңлеһе'' — Әлфирә Сабитова<ref>[https://veteranrb.ru/v-aurgazinskom-rajone-torzhestvenno-otmetili-100-letie-so-dnya-rozhdeniya-margama-sabitova/ Сафт «Ветеран Башкортостана». В Аургазинском районе отметили 100-летие со дня рождения Маргама Сабитова]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] ([[1985]])<ref>ЦАМО шкаф 52, ящик 21 (награда)</ref> * [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] * [[Ленин ордены]] * [[Октябрь Революцияһы ордены]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] * [[«Почёт Билдәһе» ордены]] * [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] депутаты ([[1959]]—[[1985]]). == Хәтер == [[Ауырғазы районы]] [[Төрөмбәт]] урта мәктәбендә [[Сабитов Мәрһәм Карам улы]] иҫтәлегенә милли көрәш буйынса асыҡ турнир ойошторола. [[Ауырғазы районы]] үҙәге [[Толбазы]] ауылындағы Төньяҡ биҫтәһендәге бер урам Сабитов исемен йөрөтә. [[2016 йыл]]да М. К. Сабитовтың 100 йәшен тантаналы билдәләгәндә, уның хөрмәтенә мәктәптәрҙә, музейҙарҙа, китапхана һәм мәҙәниәт йорттарында ижади конкурстар, күргәҙмә һәм экспозициялар ойошторола. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Проект:Двуязычность/ Сабитов Маргам Карамович]] == Сығанаҡтар == * ЦАМО Фонд: 27581 Опись: 508381 Дело: 2 * ЦАМО шкаф 52, ящик 21 (награда) == Һылтанмалар == * [https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/104573/ Портал Аургазинского района РБ. «ОН ОСТАВИЛ СВЕТЛЫЙ СЛЕД» 22 июля 2016 100 лет Сабитову М. К.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004170009/https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/104573/ |date=2021-10-04 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/isp-chelovek_spisok9562909/ Память народа. Сабитов Маргам Карамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021072424/https://pamyat-naroda.ru/heroes/isp-chelovek_spisok9562909/ |date=2021-10-21 }} * [https://veteranrb.ru/v-aurgazinskom-rajone-torzhestvenno-otmetili-100-letie-so-dnya-rozhdeniya-margama-sabitova/ Сафт «Ветеран Башкортостана». В Аургазинском районе отметили 100-летие со дня рождения Маргама Сабитова] * [https://ufa-edu.ru/advertising/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0.%20%D0%A2.%D0%9A%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf Об имени Мәрһәм/Маргам, 67 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908132019/https://ufa-edu.ru/advertising/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0.%20%D0%A2.%D0%9A%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf |date=2021-09-08 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Салауат районы етәкселәре]] [[Категория:Ауырғазы районы етәкселәре]] fut6ff7n7rx03y7j5usmxdrqyg9z37z 0 180693 1302082 1285956 2026-08-08T10:14:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302082 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Синельников Петр Степанович''' ([[22 июнь]] [[1921 йыл]] — [[1985 йыл]]ға тиклем) — совет сәйәси эшмәкәре, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КССР Коммунистик партияһы]] Рузаевский район комитетының беренсе секретары<ref>[https://elib.skolib.kz/pdf/Nas_vzrostila_celina.pdf Рузаевский сельский округ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022135432/https://elib.skolib.kz/pdf/Nas_vzrostila_celina.pdf |date=2021-10-22 }}. // Нас взрастила целина. — Астана: Аударма, 2004. С. 12-15.</ref>. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=28000|title=Синельников Пётр Степанович|website=warheroes.ru|access-date=2021-10-22}}</ref>. == Биографияһы == Синельников Петр Степанович 1921 йылдың 22 июнендә Воронеж губернаһы Воронцовка ауылында тыуа. 1938 йылда Павловка педагогия училищеһын тамамлай, ярты йыл [[Воронеж өлкәһе]] Бутурлинский районының Гвазда ауылында ете йыллыҡ мәктәптә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй<ref name="first_ruk">[https://elib.skolib.kz/catalog/item667.html Первые руководители Северо-Казахстанской области и районов. Справочно-библиографическое издание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023112341/https://elib.skolib.kz/catalog/item667.html |date=2021-10-23 }}. — Петропавловск, 2010. ISBN 978-601-06-0531-2. С. 31, 270.</ref><ref name="sev-kazakhstantsy">[https://elib.skolib.kz/pdf/geroi_truda_severokaz.pdf Герои труда — североказахстанцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023113851/https://elib.skolib.kz/pdf/geroi_truda_severokaz.pdf |date=2021-10-23 }}. / Справочно-биографическое издание. — Петропавловск, 2012. ISBN 978-601-7247-32-1. С. 116.</ref>. 1939 йылдың ғинуарынан ВЛКСМ-дың Воронцов район район комитетының пропаганда буйынса секретары урынбаҫары була. 1939 йылдың октябрендә хәрби хеҙмәткә саҡырыла, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша<ref name="pamyat-naroda" /><ref name=":0" />. 1942 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы<ref name=":0" />. «[[«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы|Кавказды обороналаған өсөн]]» һәм «[[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|Германияны еңгән өсөн]]» миҙалдары менән бүләкләнгән<ref name="pamyat-naroda">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer7959657/ По данным базы данных Министерства обороны РФ «Память народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211111092201/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer7959657/ |date=2021-11-11 }}</ref>. НКВД-ның Эске ғәскәрҙәренең 22-се дивизияһында хеҙмәт итә<ref name=":0" />. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң [[Грозный]] ҡалаһында полк комсоргы һәм парторгы булып хеҙмәтен дауам итә<ref name=":0" />. 1946 йылдың авгусында майор дәрәжәһендә запасҡа сығарыла<ref name=":0" /><ref name="pamyat-naroda" />. Краснодар крайының [[Лабинск]] ҡалаһына күсенә. 1946—1948 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Лабинск район комитеты секретары, ә 1948—1950 йылдарҙа Лабинск район партия комитетының икенсе секретары<ref name="first_ruk"/>. 1950—1951 йылдарҙа — Краснодар крайының Яңы Титаровский партия район комитетының беренсе секретары<ref name="first_ruk" />. 1951—1954 йылдарҙа Мәскәүҙә ВКП(б) Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбендә юғары белем ала. Партшкола тамамлағандан һуң [[Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһы|Ҡаҙаҡ ССР-ы]]на партия эшенә ебәрелә<ref name=":0" />. 1955—1960 йылдарҙа КССР Коммунистар партияһының Күксәтау өлкәһе Рузаевский районы комитетында беренсе секретарь була, «сиҙәм күтәрә»<ref name=":0" />. Был районда 395 мең гектар дала һөрөлә һәм 1956 йылда сәсеү майҙанын 1953 йыл менән сағыштырғанда 6,5 тапҡырға арттырыу мөмк инлеген бирә<ref name="sev-kazakhstantsy"/>. Сәсеүлек майҙанының киңәйеүе етештереүҙе арттырыуға килтерә. 1955 йылда райондың колхоз һәм совхоздары дәүләткә 8,5 миллион бот иген тапшыра, 1956 йылда был күләм 33 миллион ботҡа етә<ref name="sev-kazakhstantsy" />. СССР Юғары Советы президиумының [[1957 йыл]]дың [[11 ғинуар]]<nowiki/>ындағы Указына ярашлы, «сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙәге айырыуса ҙур уңыштары, юғары уңыш алған өсөн» П. С. Синельников [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменә лайыҡ була, уға [[Ленин ордены]] һәм «[[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы|Ураҡ һәм сүкеш]]» алтын миҙалы тапшырыла<ref>[https://web.archive.org/web/20181007145541/http://www.ivanovo1945.ru/ukazy/1957.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР от 11 января 1957 года «О присвоении звания Героя Социалистического Труда работникам совхозов, машинно-тракторных станций, колхозникам, партийным и советским работникам Казахской ССР за особо выдающиеся успехи, достигнутые в работе по освоению целинных и залежных земель, и получение высокого урожая»] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик. — № 2 (869). — 23.01.1957. — Ст. 37. — С. 40—45.</ref>. 1960 йылда [[Күксәтау]] ҡалаһына күсә. Бында 1960—1963 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ы дәүләт контроленең Күксәтау өлкәһе буйынса төркөмө менән етәкселек итә<ref name="first_ruk"/>. 1963 йылда Күксәтау Өлкә комитетын һәм өлкә башҡарма комитетында дәүләт контроле инструкторы вазифаһын биләй<ref name="first_ruk" />, Күксәтау өлкәһе халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары була<ref name="sev-kazakhstantsy"/>. 1985 йылда вафат була, вафат булыу датаһы аныҡ билдәле түгел<ref name=":0" />. == Наградалары == * [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы|«Ураҡ һәм Сүкеш»]] алтын миҙалы (№ 6992 11.01.1957 от)<ref name=":0" /> * [[Ленин ордены]] (№ 11.01.1957 302673 от)<ref name=":0" /> * [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]] (19.02.1981)<ref name=":0" /> * [[«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы|«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы]]<ref name="pamyat-naroda" /> * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]<ref name="pamyat-naroda" /> * «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы (03.09.1971)<ref name=":0" /> == Сығанаҡтар == * [https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=28000 Малашенков Е. Синельников Пётр Степанович]. // Сайт «Герои страны». * Коллекция документов героев социалистического труда, новаторов и передовиков производства Кокчетавской области Ф. 1520, 96 ед.хр., 1938. // Государственный архив Акмолинской области. * Герои Социалистического Труда — казахстанцы. Т. 3. — Алма-Ата: Казахстан, 1970. * [https://elib.skolib.kz/catalog/item667.html Первые руководители Северо-Казахстанской области и районов. Справочно-библиографическое издание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023112341/https://elib.skolib.kz/catalog/item667.html |date=2021-10-23 }}. — Петропавловск, 2010. ISBN 978-601-06-0531-2. С. 31, 270. * [https://elib.skolib.kz/pdf/geroi_truda_severokaz.pdf Герои труда — североказахстанцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023113851/https://elib.skolib.kz/pdf/geroi_truda_severokaz.pdf |date=2021-10-23 }}. / Справочно-биографическое издание. — Петропавловск, 2012. ISBN 978-601-7247-32-1. С. 116. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:КПСС Үҙәк комитетының Юғары партия мәктәбен тамамлаусылар]] [[Категория:СССР сәйәсмәндәре]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:1921 йылда тыуғандар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Вафат булыу датаһы асыҡланмаған шәхестәр]] [[Категория:22 июндә тыуғандар]] geakt5yfjezh3yfqzo3ioxetvqjbg27 0 181962 1302028 1111189 2026-08-08T03:54:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302028 wikitext text/x-wiki '''Рәхимов Ҡунакбай Ғәзиз улы''' (1900—1984) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, 1-се эскадрон ҡылыссыһы, 58-се гвардия кавалерия полкы, ҡыҙылармеец. Башҡорт АССР-ның [[Күгәрсен районы]] [[Моҡас (Күгәрсен районы)|Моҡас]] ауылында тыуған. 1941 йылда Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа алына. [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] бирелә (15.07.1945). 1984 йылда вафат була, Моҡас ауылында ерләнә<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45384440/ Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221021753/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45384440/ |date=2022-02-21 }}</ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80108463/ Память народа. Награда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221021751/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80108463/ |date=2022-02-21 }}</ref>. [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/25-lichnyj-sostav-divizii/bukva-r/1611-rakhimov-kunabaj-gakhievich?Itemid=104] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]][[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]][[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]] aj74u32emhhzweyfn21aqhn6lvcobnr 0 182890 1302076 1132027 2026-08-08T09:22:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302076 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сенченко Геннадий Степанович''' ([[5 февраль]] [[1919 йыл]]—[[17 июль]] [[1985 йыл]]) — ғалим-геолог, Көньяҡ Уралдың геологияһын өйрәнеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1976). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943), ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, 1945) ордендары кавалеры<ref name="БЭ">{{БЭ|92579}}</ref>. ==Биографияһы == Геннадий Степанович Сенченко 1919 йылдың 5 февралендә [[Украина ССР‑ы]] [[Кировоград өлкәһе]]нең Маловисковский районы Злинка ауылында тыуа. 1941 йылда Һарытау университетын тамамлағандан һуң ул университетта эшләй, тәүҙә геолог, һуңынан Геология ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре була<ref name="Памятные даты">[https://www.lithosphere.ru/jour/article/viewFile/1183/1173 Воин, геолог-съемщик, тектонист:к 100-летию со дня рождения Геннадия Степановича Сенченко]</ref>. Г.С. Сенченко – [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[1943 йыл]]да 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] һәм [[1944 йыл|1944]], [[1945 йыл]]дарҙа [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә<ref name="БЭ" />. [[1952 йыл]]дан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Геннадий Степанович [[Өфө]]лә, Фәндәр академияһының Геология инстиутында эшләй, башта өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1964 йылдан – бүлек мөдире, ә [[1965 йыл]]дан – тектоника лабораторияһы мөдире<ref name="Памятные даты" />. [[1975 йыл]]да [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның геология факультетында Г.С.Сенченко «Складчатая структура Южного Урала и ее соотношение со строением глубоких горизонтов земной коры» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref name="Памятные даты" />. Геннадий Степанович Сенченко 1985 йылдың 17 июлендә [[Өфө]]лә вафат була. == Фәнни эшмәкәрлеге == Фәнни эшмәкәрлеге геоморфология һәм тектоника менән бәйле. Сенченко тарафынан Көньяҡ Уралдың йыйырсыҡлы формаларының морфологияһы өйрәнелгән һәм уларҙың арауыҡта урынлашыу законлыҡтары, хәҙерге геологияла өҙөк боҙоҡлоҡтар (шул иҫәптән шарьяждар һәм ҡаплау шыуҙырмалары) роле һәм Ер ҡабығының тәрәндәге төҙөлөшө менән уларҙың корреляцияһы асыҡланған. ГДР ғалимдары менән берлектә Альп һәм Уралдың герцин структураларын тикшереүҙә, 1954 йылда 1:200000 масштаблы СССР‑ҙың Дәүләт геологияһы картаһын төҙөүҙә ҡатнаша<ref name="БЭ" />. 80‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1943) * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944) * Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) * [[«Японияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1509952451/ Сенченко Г.С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220503171646/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1509952451/ |date=2022-05-03 }}</ref> * [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]] (1945)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1530998185/ Память народа Сенченко Геннадий Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220503171646/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1530998185/ |date=2022-05-03 }}</ref> * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1509952450/ Сенченко Геннадий Степанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220503171645/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1509952450/ |date=2022-05-03 }}</ref> == Төп хеҙмәттәре == * Складчатые структуры Южного Урала. М., 1976. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * {{БЭ|92579}} [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Геология-минералогия фәндәре докторҙары]] 9sbruvoalw5yhqog37cbp8audklgq5b 0 183379 1302004 1196599 2026-08-07T20:24:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1302004 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Григо́рий Бенцио́нович О́стер''' (иртә әҙәби псевдонимы «'''Остёр'''»; 27 ноябрь [[1947 йыл]], [[Одесса]], [[СССР]]) — [[Урыҫ теле|рус]] [[Әҙип|яҙыусыһы]], сценарист, драматург, телетапшырыуҙар алып барыусы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007)<ref name="1327-2007">[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=041825 Награждён указом Президента России № 1327 от 3 октября 2007 года] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011045952/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=041825 |date=2007-10-11 }}</ref>. «Зарарлы кәңәштәр» жанрына нигеҙ һалыусы<ref>{{Cite web |url=http://vikent.ru/enc/5674/ |title=Жанр, прием «Вредные советы» по Георгию Остеру: Vikent.RU<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-07-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807065526/http://vikent.ru/enc/5674/ |deadlink=no }}</ref> һәм «[[:ru:Сказка с подробностями|Сказка с подробностями]]» балалар урыҫ гипертекстуаль романы авторы<ref>О. Е. Кувалдина. [http://vestnik.yspu.org/releases/novye_Issledovaniy/31_5/ Гипертекст как коммуникационная модель в «Сказке с подробностями» Г. Остера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328010711/http://vestnik.yspu.org/releases/novye_Issledovaniy/31_5/ |date=2014-03-28 }}</ref>. Рәсәй йәһүд конгресы Йәмәғәт советы ағзаһы. == Биографияһы == [[Одесса]]ла тыуған, унда атаһы, ҡыҙыл флотсы, Макаров ҡалаһы кешеһе<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1514084121/?static_hash=9faea6fbaa46c89c52b196adb80363d5 Бенцион Давидович Остер] на сайте «[[Память народа]]»</ref>, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы Бенцион Давидович Остер (1922—?) хеҙмәт иткән. Уның олатаһы Давид Бенционович Остер (1898—1944)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1983504219/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%26first_name%3D%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D9faea6fbaa46c89c52b196adb80363d5%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D3 Давид Бенционович Остер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519194256/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1983504219/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%26first_name%3D%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D9faea6fbaa46c89c52b196adb80363d5%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D3 |date=2022-05-19 }} на сайте «[[Память народа]]»</ref> һәм атаһының ҡустыһы Григорий<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie90518226/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%26first_name%3D%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D1e0a65523f62d02e6d5a36c0b7719c8f%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1 Григорий Давидович Остер (1924—1942)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519194255/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie90518226/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%26first_name%3D%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D1e0a65523f62d02e6d5a36c0b7719c8f%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1 |date=2022-05-19 }} на сайте «[[Память народа]]»</ref> ғәмәлдәге армияла хеҙмәт итәләр һәм фронтта һәләк булалар<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.silver.ru/programms/ottsy_i_deti/+editions-of-the-program/materials-GrigoriyOster/|title=Передача «Отцы и дети» на радио «Серебряный дождь» (20 ноября 2015)|access-date=2020-11-17|archive-date=2019-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190908205924/http://www.silver.ru/programms/ottsy_i_deti/+editions-of-the-program/materials-GrigoriyOster/|deadlink=no}}</ref>. Бала сағы һәм үҫмер йылдары Ялтала үтә, бында атаһы портта токарь булып эшләй, ә әсәһе — Лея Яковлевна Остер — моряктар клубында китапханасы<ref name="автоссылка1" />. 1966 йылда армияға алына, Төньяҡ флотта хеҙмәт итә. 1970 йылда [[Мәскәү]]ҙә М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтының драматургия бүлегенә уҡырға инә, уны 1982 йылда тамамлай. «Сказка с подробностями», «Папамамалогия», «Воспитание взрослых», «Бабушка удава», «[[:ru:Вредные советы|Вредные советы]]<nowiki/>», «Гадание по рукам, ногам, ушам, спине и шее» кеүек бик күп балалар өсөн әҫәрҙәр авторы. «[[:ru:38 попугаев|38 попугаев]]», «[[:ru:Попался, который кусался!|Попался, который кусался!]]», «[[:ru:Котёнок по имени Гав|Котёнок по имени Гав]]», «[[:ru:Обезьянки|Обезьянки]] младшего возраста» һәм башҡа йәнһүрәттәҙең, «[[:ru:До первой крови|До первой крови]]>» нәфис фильмының сценарийҙарын яҙа. Дүрт хикәйәһе «Ералаш» киножурналына ингән. 1990-сы йылдар аҙағында Михаил Эпштейн һәм Александр Генис Григорий Остерҙы «Кто есть кто в русском [[:ru:Постмодернизм|постмодернизме]]» исемлегенә индерәләр<ref name="Epstein, Genis">Russian Postmodernism: New Perspectives on Post-Soviet Culture /by Michail Epstein, Alexander Genis, and Slobodanka Vladiv-Glover. Studies in Slavic Literature, Culture, and Society: Vol.3. New York and London: Berghahn Books, 1999. 528 P.</ref>. 170 исемдән торған был исемлектә Остер — «посттоталитар рус әҙәбиәтен үҫтереүгә булышлыҡ иткән» берҙән-бер балалар яҙыусыһы. Шул уҡ ваҡытта яҙыусы бер ҡасан да социалистик реалист, диссидент, авангард әҙәби лагерға ҡарамаған. Тәнҡитселәр күҙәтеүе буйынса, уның эстетикаһы «стилистик эклектика, йәшерен мәғәнәлек, цитаталау, ирония, пародия һәм стилләштереү» менән айырыла<ref name="Epstein, Genis" />. 2004 йылда [[Рәсәй Президенты Хакимиәте]] тәҡдиме буйынса «[[Рәсәй Президенты]] мәктәп йәшендәге граждандарға» сайтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була<ref>{{Cite web|url=http://www.kids.kremlin.ru/|title=«Президент России — гражданам школьного возраста»|access-date=2017-05-10|archive-date=2017-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506040455/http://kids.kremlin.ru/|deadlink=no}}</ref>. 2008 йылдың 7 сентябренән 2009 йылдың 18 июленә тиклем йырсы Глюкоза менән бергә STS каналында «Детские шалости» программаһын алып бара. [[Канада]]ла баҫылып сыҡҡан балалар әҙәбиәте антологияһында Григорий Остер үҙенең «Зарарлы кәңәштәре» менән иң күп тиражлыһы була — 12 миллион дана, ә башҡа авторҙар иң күбе 300—400 мең дана менән баһаланалар<ref>{{Cite web|url=http://mirbiblio.ru/ns/index.php/chitatelyam/portret-pisatelya/29-sovremennye-pisateli/268-oster-grigorij-1947|title=Остер Григорий (1947)|publisher=mirbiblio.ru|access-date=2019-05-30|archive-date=2019-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530063506/http://mirbiblio.ru/ns/index.php/chitatelyam/portret-pisatelya/29-sovremennye-pisateli/268-oster-grigorij-1947|deadlink=no}}</ref>. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Grigory_Oster3.jpg|мини|250x250пкс| Григорий Остер үҙнең китаптары менән]] * Время твое. — Мурманск, 1974 * Как хорошо дарить подарки. — М., 1975 * Мальчик и девочка. — М., 1981 * Гирлянда из малышей. — М., 1985 * Осторожно, обезьянки! — М., 1987 * Как Гусёнок потерялся. — М, 1988. * Он попался. — М., 1988 * Попался, который кусался. — М., 1989 * Таинственная пропажа. — М., 1989 * Как Гусёнок на Лису охотился. — М., 1991 * Визгкультура или Прикольная качалка. — М.. 1996 * «Волшебный компьютер» * «Вредные советы» * «Вредные советы 2» * «Вредные советы 3» * «Задачник по математике (ненаглядное пособие по математике)» * «Задачник по физике» * «Легенды и мифы Лаврового переулка» — М., 1980 * «Ненаглядное пособие по математике» * «Петька-микроб» — М., 1979 * «Противные задачи» * «Сказка с подробностями». — М., 1989 * «Книга о вкусной и здоровой пище людоеда» * «Прикольная анкета для врагов» * «Котенок по имени Гав» — М., 1976, 1978, 1979, 1982 * «Зарядка для хвоста» — М., 1982 * «Домашние и одичавшие взрослые» * «Дикие и прирученные взрослые» * «38 попугаев». — М., 1978 * «Папамамалогия» * «Воспитание взрослых» — М., 1998 * «Остров Эскадо» — М., 1994 * «Конфетоедение» — М., 1999 * «Бабушка удава» * «Гадание по рукам, ногам, ушам, спине и шее» * «Дети и Эти» * «Школа ужасов» * «Вредные советы жуликам и ворам и борцам с коррупцией» * Приключения Пифа == Фильмография == === Фильмдәре === * «До первой крови» (1989) === Йәнһүрәттәре === * Котёнок по имени Гав — 5 серия (1976—1982) * 38 попугаев — 10 сығарылыш (1976—1991) * Баба Яга против! — 3 серия (1979—1980, Александр Курляндский һәм [[Успенский Эдуард Николаевич|Эдуард Успенский]] менән берлектә) * Ушастик и его друзья — 5 сығарылыш (1979—1982) * Четвёрка друзей — 4 сығарылыш (1979—1981) * Как лиса зайца догоняла (1979) * Он попался! (1981) * Попался, который кусался! (1983) * Подземный переход (1984) * Обезьянки — 7 сығарылыш (1983—1997) * Школа помощников (1986) * Человек с детским акцентом (1987) * Вредный совет (мультфильм, 1980) — Весёлая карусель № 17 * Вредный совет (мультфильм, 1986) — Весёлая карусель № 19 * Семь мам Семёна Синебородько (Украина, 1992) * Попались все… (1998) == Театр постановкалары == * Мәскәү «Школа современной пьесы» театрында «Зарарлы кәңәштәр» спектакле * Владимир Шохиндың «Образ» театр-студияһында «Зарарлы кәңәштәр» спектакле.. * Яңы драма театрында, Каменск-Урал театрында Людмила Матис ҡуйған «3-сө һанлы драма» музыкаль спектакле. * Каменск-Урал «Драма Номер Три» театрында Ирина Симанова ҡуйған «Привет Мартышке!» спектакле.. * «Семицветик» театрында «Котенок по имени Гав» спектакле<ref>[https://web.archive.org/web/20130407134112/http://teatr-skazki.ru/index.php/spektakli/gav Котёнок по имени Гав<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * «Семицветик» театрында «38 попугаев» спектакле<ref>{{Cite web |url=http://teatr-skazki.ru/index.php/spektakli/38popugaev |title=Детские стихи на Teatr-Skazki.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-02-25 |archive-date=2020-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124171816/https://teatr-skazki.ru/index.php/spektakli/38popugaev |deadlink=no }}</ref> * ХХ быуаттың 90-сы йылдарында [[Дондағы Ростов]]та В. С. Былков исемендәге Ростов дәүләт ҡурсаҡ театрында «38 попугаев» спектакле (Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Александр Дмитриевич Василенко һүҙҙәре буйынса) * «Семицветик» театрында «Клочки по закоулочкам» спектакле<ref>[https://web.archive.org/web/20131217205907/http://teatr-skazki.ru/index.php/spektakli/klochki Клочки по закоулочкам — Театр для всей семьи «Семицветик»]</ref>. * «Наш дом» Озерск драма һәм комедия театрында «Зарядка для Хвоста» спектакле. * «Наш дом» Озерск драма һәм комедия театрында «Бабушка Удава» спектакле. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Капков Сергей Владимирович|заглавие=Энциклопедия отечественной мультипликации|ссылка=|ответственный=|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2006|том=|страниц=816|страницы=489—490|isbn=5-9265-0319-4|тираж=3000|ref=}} * Остер, Григорий Бенционович // Океанариум — Оясио [Электронный ресурс]. — 2014. — С. 588. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 24). — <nowiki>ISBN 978-5-85270-361-3</nowiki>. == Һылтанмалар == * [http://russiancinema.ru/names/name10283/ Григорий Остер — Энциклопедия отечественного кино]{{Недоступная ссылка|accessdate=Май 2019|fix-attempted=InternetArchiveBot}} * [http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid=571 Остер Григорий Бенционович — animator.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525151126/https://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid=571 |date=2021-05-25 }} * [http://www.5-tv.ru/programs/broadcast/502634/ Григорий Остер в программе «Встречи на Моховой»]. * [http://www.echo.msk.ru/programs/scool/48853/index.html Школа молодого отца (интервью с писателем на «Эхо Москвы»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911060146/http://echo.msk.ru/programs/scool/48853/index.html |date=2017-09-11 }}. * Л. Рудова. [http://magazines.russ.ru/nz/2008/2/ru16.html Остер: от вредных советов до президентского сайта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616224304/http://magazines.russ.ru/nz/2008/2/ru16.html |date=2019-06-16 }}. * М. Порядина. [http://artpragmatica.ru/km_content/?auid=285 Григорий Остер. Есть о чём разговаривать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331215807/http://www.artpragmatica.ru/km_content/?auid=285 |date=2022-03-31 }} [[Категория:Рәсәйҙең балалар яҙыусылары]] [[Категория:СССР-ҙың балалар яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса балалар яҙыусылары]] [[Категория:XXI быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй сценаристары]] [[Категория:СССР сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:Одессала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 ноябрҙә тыуғандар]] lo01pg01lk4y2eo1geascml9233dvy6 0 183667 1301964 1283305 2026-08-07T13:04:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301964 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Виктор Васильевич Москвитин''' ([[1923 йыл|1923]]-[[1983 йыл|1983]]) — механика өлкәһендә совет ғалимы, физика-математика фәндәре докторы, профессор, [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультеты деканы урынбаҫары. == Биографияһы == Типография эшсеһе ғаиләһендә тыуған<ref>{{Cite web|url=http://temnikov-city.ru/index/moskvitin_viktor_vasilevich/0-177|title=Люди земли Темниковской|accessdate=2015-12-14|archiveurl=yes|archivedate=2015-12-22}}</ref>. 1941 йылда урта мәктәпте тамамлай, унда уның бабайы Александр Васильевич немец теленән уҡыта. Михаил өлкән ағайы менән бер класта уҡый. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, 1941 йылдың авгусынан армияла. 1942 йылдың июленән, [[Ташкент]]та хәрби училищены тамамлағандан һуң, хәрәкәттәге армияла. [[Сталинград]] һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарында ауыр йәрәхәттәрҙән һуң демобилизациялана. Сталинград һуғышында ҡатнашҡаны өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] һәм [[«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә. Демобилизацияланғандан һуң [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетына уҡырға инә(1943). Өлкән ағаһы Михаил<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp82147262/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1921%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220530133207/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp82147262/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1921%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2022-05-30 }}</ref> 1944 йылда фронтта һәләк була<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4492942/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1921%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220530133206/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4492942/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%26middle_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth%3D__.__.1921%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2022-05-30 }}</ref>. 1948 йылда — [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын, 1951 йылда факультет аспирантураһын тамамлай. Шунда уҡ уҡыта, 1952 йылдан — доцент, 1961 йылдан — профессор. Физика-математика фәндәре кандидаты (1951), диссертация темаһы ''«Вторичные пластические деформации в полых толстостенных цилиндрах»''. Физика-математика фәндәре докторы (1961), диссертацияһының темаһы ''«Упругопластические деформации при повторных нагружениях».'' Механика-математика факультетының декан урынбаҫары. 5 фән докторы һәм 26 фән кандидаты әҙерләгән. 1983 йылда вафат була. Востряковский зыяратында ерләнгән. == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары == Үҙгәреүсән йөкләнештә һығылмалылыҡ, һыҙыҡлы булмаған үҙле һығылмалылыҡ. Пластик материалдар классификацияһын бирә — циклик нығытылыусылар, циклик көсһөҙләнеүселәр, циклик идеал. Стационар булмаған йөкләнештә түбән цикллы арыу критерийын тәҡдим итә. == Библиография == «Пластичность при переменных нагружениях» (1965), «Сопротивление вязко-упругих материалов применительно к зарядам ракетных двигателей на твёрдом топливе» (1972), «Циклические нагружения элементов конструкций» (1981). == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80&middle_name=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1923 Москвитин Виктор Васильевич Ст. лейтенант Сводная картотека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160918010153/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD&first_name=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80&middle_name=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&date_birth=__.__.1923 |date=2016-09-18 }}</ref> * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] — Мәскәү университетының 225 йыллығы менән бәйле (1980). * [[«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы]] == Ҡыҙыҡлы факттар == [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Москвитиндың ҡорһағы яралана. Уның һөйләүе буйынса, операция яһаусы хирург былай тигән: «Һинең яраларың [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкиндыҡы]] кеүек, әммә Пушкин вафат булды, ә һин иҫән ҡалдың. Киреһенсә булһа яҡшыраҡ булыр ине» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Известия АН СССР. МТТ. 1984. № 2 (Некролог) * {{Китап|заглавие=Механика в Московском университете / Под ред. [[Тюлина, Ирина Александровна|И. А. Тюлиной]], Н. Н. Смирнова|место=М.|издательство=Айрис-пресс|год=2005|страниц=352|isbn=5-8112-1474-X|ref=Механика в Московском университете}} * {{Китап|автор=|часть=|ссылка часть=|заглавие=Московский университет в Великой Отечественной войне|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=4-е, переработанное и дополненное|место=М.|издательство=Издательство Московского университета|год=2020|том=|страницы=354, 377|страниц=632|серия=|isbn=978-5-19-011499-7|тираж=1000|ref=Московский университет в Великой Отечественной войне}} == Һылтанмалар == * [http://letopis.msu.ru/peoples/2401 Летопись Московского университета. Москвитин Виктор Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220530133208/http://letopis.msu.ru/peoples/2401 |date=2022-05-30 }} * [http://elast.math.msu.su/moskvitin_viktor_vasilevich Профиль на сайте кафедры теории упругости МГУ] [[Категория:Востряково зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында рота командирҙары]] [[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1983 йылда вафат булғандар]] [[Категория:28 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] cupg1m0f9py30brpbxu853cxh5ybkru 0 189337 1301983 1223635 2026-08-07T17:20:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301983 wikitext text/x-wiki {{Мифологический персонаж|Имя=Никита Кожемяка|Мифология=Славян мифологияһы]|Изображение=Никита-Кожемяка Якимченко 2.jpg|Размер изображения=|Подпись=Никита Кожемяка. А. Якимченко һүрәте, 1911|Описание=Былина баһадиры|В иных культурах=|Местность=Русь|Занятие=|Происхождение=|Упоминания=Никита Кожемяка тураһында әкиәт|Отец=|Мать=|Супруга=|Дети=|Брат=|Связанные события=Йылан урҙары барлыҡҡа килеүе|Связанные персонажи=Киевтың Бөйөк кенәздәре|Атрибуты=|Характерные черты=|Викисклад=}} [[Файл:Dmitrevsky_nikita.jpg|мини|''Н. П. Дмитриевский''. Никита Кожемяка]] '''Никита Кожемяка''' (шулай уҡ, ''Кирилл Кожемяка''<ref>''Кулжинский Я''. Как сложилась сказка о Кирилле Кожемяке. [[Киев]], 1911 год</ref>, Кузьма һәм Демьян{{Sfn|Гордеев|2002|с=56}}, ''Илья Швец''; {{Lang-uk|Микита Кожум'яка, Кирило Кожемяко, Божий коваль}}) бәһлеүән<ref>''[[Голубовский, Пётр Васильевич|Голубовский П. В.]]'' Печенеги, торки и половцы до нашествия татар. История южнорусских степей IX—XIII веков — 1884</ref>, укр. Микита Кожум’яка, Кирило Кожемяко, Божий коваль) — баһадир, көнсығыш славяндарҙа таралыу алған Киев былинаһы<ref>''Артемов Н. Е., Лебедев В. И.'' История СССР с древнейших времён до XVIII в: пособие для учителей — {{М.}}: Гос. учебно-педагог. изд-во, 1959—382 с.</ref> һәм халыҡ әкиәттәре геройы. Урыҫ, украин һәм белорус әкиәттәренең варианттары бар<ref>Варианты сказки о Никите см. в «[[Народные русские сказки|Народных русских сказках]]» [[Афанасьев, Александр Николаевич|Афанасьева]] (кн. I, стр. 405, и кн. IV, стр. 143—146); также [[Шейн, Павел Васильевич|Шейн]] «Материалы для изучения быта и языка русского населения северо-западного края» (т. II, № 82); «Труды этнографическо-статистической экспедиции в западнорусский край. Юго-западный отдел. Материалы и исследования», собранные [[Чубинский, Павел Платонович|П. Чубинским]] (III, № 45); [[Романов, Евдоким Романович|Романов]] «Белорусский сборник» (IV, № 32); [[Драгоманов, Михаил Петрович|Драгоманов]] «Малорусские народные предания и рассказы» (стр. 248 —49); [[Кулиш, Пантелеймон Александрович|Кулиш]] «Записки о Южной Руси» (т. II, стр. 27—30); {{не переведено 5|Марцинковский, Антоний|Nowosielski|uk|Антоній Якса-Марцинківський}} «Lud ukrainski» (т. I, 278—284)</ref>. Хикәйәттең прообразы тураһында беренсе тапҡыр 992 йылда телгә алына һәм [[:ru:Повесть временных лет|Повести временных лет]] әҫәрендә телгә алына, унда [[Владимир I]] ваҡытында бәшнәктәрҙе еңгән батыр егет тураһында әйтелә. Һуңғы Никоновй йылъяҙмаһы егетте Ян Усмошвец ([[:ru:Ян Усмошвец|Ян Усмошвец]]) тип атай. [[Фольклор әкиәте сюжеттары белешмәлеге|Әкиәт сюжеттары белешмәлеге]]ндә 300-2 номеры аҫтында «Змееборец Кожемяка» сюжеты күрһәтелгән<ref>[http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/377.htm Сюжет № 300-2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701070851/http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/377.htm |date=2019-07-01 }} // [http://lib2.pushkinskijdom.ru/Media/Default/PDF/RusFolk/RusFolklore%20vol.33%202008.pdf Русский фольклор XXXIII Материалы и исследования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180507153403/http://lib2.pushkinskijdom.ru/Media/Default/PDF/RusFolk/RusFolklore%20vol.33%202008.pdf |date=2018-05-07 }} — СПб.: Наука, 2008 — С. 10</ref>. == Сюжеты == [[Файл:Змієві_вали_біля_села_Іванковичі.jpg|мини|300x300пкс|[[Киев өлкәһе]]нең Иванковичи ауылы янында «Йылан урҙары»]] Кожемяка тураһындағы әкиәттәрҙең сюжеты йылан менән алышҡа ҡоролған. Уларҙа герой ғәҙәти батырлыҡ башҡарыр алдынан (йыланды үлтереп, принцессаны иреккә сығарыу) үҙенең көсөн күрһәтә — бер нисә ҡат үгеҙ тиреһен өҙә йәки үгеҙҙең [[тире]]һен һыҙырып ала. Иң тулы варианттарҙа (белорус һәм украин) Киев кенәзенең ҡыҙын йылан урлап алып китеүе, уны, яратып, тотҡонлоҡта тотоуы хаҡында бәйән ителә. Йыландан уның бер генә кешенән — Никита Кожемяканан (варианттары — Кирилл Кожемяка, Илья Швец) ҡурҡыуын белгәс, ул [[күгәрсен]] аша атаһына ошо баһадирҙы эҙләп табыуын һәм уны йыланға ҡаршы көрәшергә өндәүен һорап хат ебәрә. Ғәҙәти эше менән мәшғүл булған Кожемяканың йортона кенәздең хәбәрселәре ингәс, ул аптырауҙан 12 тирене өҙгөлөп ташлай. [[Кенәз]]дең үтенесенән башта баш тарта. Кенәз ебәргән аҡһаҡалдар ҙа уны ризалата алмай, тик балаларҙың илауы ғына Никитаның йөрәген иретә. Герой, [[Сүстәр|сүбәк]]кә төрөнөп һәм [[ыҫмала]] менән һөртөнөп, йылан менән һуғыша һәм кенәз ҡыҙын азат итә. Белорус һәм украин варианттары әкиәттең аҙағында Киев янындағы баһадир йәшәгән төбәк шул ваҡыттан алып Кожемяка тип атала башлай, тип өҫтәй. Рус варианты икенсерәк тамамлана. Никита Кожемяка еңгән йылан унан мәрхәмәт һорай һәм уның менән ерҙе тигеҙ бүлешергә тәҡдим итә. Никита 300 ботлоҡ һуҡа эшләй. Йылан егә һәм [[Киев]]тан [[Ҡара диңгеҙ]]гә тиклем бураҙна яра; диңгеҙҙе бүлә башлағас, йылан һыуға бата (икенсе версия буйынса — һыуһауҙан интегә, диңгеҙ һыуын ҡомһоҙланып эсә башлай һәм шартлай). Никитатаның һалған бураҙна ҡалдыҡтары хәҙер ҙә күренә; бындай «Йылан» урҙары әле һаман [[Украина]]ның ҡайһы бер урындарында бар<ref>{{книга|заглавие=Биографический словарь|часть=Никита Кожемяка|год=2000|автор=|язык=ru}}.</ref>. Был — Киевтан көньяҡтараҡ [[Днепр]] ҡушылдыҡтары буйында урынлашҡан боронғо һаҡланыу урҙары. Никита Кожемяка урынына әкиәттәрҙең русса варианттарында — Кузьма һәм Демьян; украин варианттарында — Глеб һәм Борис, ҡайһы берҙә изге Пётр; поляктарҙа — изге Пётр була ала{{sfn|Капелусь|1963|с=69}}. Әкиәт геройы Сучиц (Сученко, Сучкин сын, Сукевич, Сучкир, Сучиксы) шулай уҡ, Никита Кожемяк кеүек, йыланды егеп ер һөрә. Мәҫәлән, украиндарҙың "Сучице тураһында әкиәт"тендә тимерсе Кузьма-Демьян ике йөҙ ботлоҡ һабан эшләй һәм батырға йыланды егергә һәм ер һөрөргә ярҙам итеүе хаҡында бәйән ителә{{sfn|Бараг|1968|с=162}}. == Кино == * 1945 — «Кащей Бессмертный». * 1965 — «Никита Кожемяка» — йәнһүрәт, режиссёр — Нина Василенко. «Киевнаучфильм» студияһы. Йәнһүрәт 1966 йылда Киевта Бөтә Союз кинофестиваленең дипломы менән бүләкләнә. * 2008 — «Никита Кожемяка» — йәнһүрәт, режиссёр — Юрий Черенков һәм Зоя Трофимова. Мәскәү «Пилот» анимация студияһы. * 2016 — «Никита Кожемяка» — йәнһүрәт, режиссёр — Манук Депоян. Украина «Panama Grand Prix» анимация студияһы. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Покатигорошек * Симон Дубильщик * [[Добрыня Никитич]] * [[Змей Горыныч]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Мәҡәлә|автор=Бараг Л. Г.|заглавие=Об особенностях украинской сказочной героики сравнительно с белорусской и русской|автор издания=|ссылка=http://lib2.pushkinskijdom.ru/Media/Default/PDF/RusFolk/RusFolklore%20vol.11%201968.pdf|издание=Русский фольклор: Материалы и исследования|ответственный=Ред. [[Астахова, Анна Михайловна|А. М. Астахова]]; АН СССР. Ин-т русской лит-ры (Пушкинский Дом)|место=Л.|издательство=Наука|год=1968|том=11: Исторические связи в славянском фольклоре|страницы=159—176|ref=Бараг}} * {{Мәҡәлә|автор=Капелусь Е.|заглавие=Семь польских сказок русского происхождения|автор издания=|ссылка=https://www.booksite.ru/fulltext/issled2/text.pdf|издание=Русский фольклор|ответственный=|место={{М.}}, {{Л.}}|издательство=Издательство Академии наук СССР|год=1963|том=8. Народная поэзия славян|страницы=67—74|ref=Капелусь}} * ''Кулжинский Я. С.'' Как сложилась сказка о Кирилле Кожемяке. — {{СПб}}, {{К.}}: Сотрудник, 1911. — 16 с. * {{ВТ-ЭСБЕ+|Никита Кожемяка}} * {{ВТ-МЭСБЕ|Никита Кожемяка}} * ''Азбелев С. Н.'' Летописание и фольклор. — Русский фольклор, VIII, 1963. — С. 5—28. * ''Плетнева С. А.'' Змей в русской сказке. — В кн.: Древние славяне и их соседи. — {{М.}}, 1979. — С. 127—132. * {{Мәҡәлә|автор=Гордеев Н. П.|заглавие=Змея в обрядово-религиозных системах различных народов|автор издания=|ссылка=http://journal.iea.ras.ru/archive/2000s/2002/Gordeev_2002_6.pdf|издание=[[Этнографическое обозрение]]. 11/2002|место=М.|издательство=|год=2002|номер=6|страницы=45—61|issn=0869-5415|ref=Гордеев|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150725163535/http://journal.iea.ras.ru/archive/2000s/2002/Gordeev_2002_6.pdf|archivedate=2015-07-25}} * [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/377.htm Сюжет № 300-2. «Змееборец Кожемяка»] // [https://www.booksite.ru/fulltext/sravnit1/text.pdf Сравнительный указатель сюжетов.] [https://www.booksite.ru/fulltext/sravnit1/text.pdf Восточнославянская сказка] == Һылтанмалар == * [http://golfmen.ws/public/russian/nikita-kogemiaka.html Текст русской народной сказки «Никита Кожемяка» (из сборника Александра Афанасьева). Пересказ Натальи Колпаковой.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230307185000/http://golfmen.ws/public/russian/nikita-kogemiaka.html |date=2023-03-07 }} [[Категория:Урыҫ былинаһы персонаждары]] [[Категория:Рус фольклоры]] t7nxwx5987l91cxmzx60ok6xdy5fqb5 4 201391 1302049 1301955 2026-08-08T06:35:01Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1302049 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] # [[Өфө мәсеттәре]] # [[Ҡояш культы]] # [[Башҡорт милли кейеме]] # [[Башҡорт аты]] # [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы]] {{колонки|конец}} 0v8jk8g111at0jngtzkz95fwtwh64tw 1302063 1302049 2026-08-08T08:11:30Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1302063 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] # [[Өфө мәсеттәре]] # [[Ҡояш культы]] # [[Башҡорт милли кейеме]] # [[Башҡорт аты]] # [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы]] # [[Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы]] {{колонки|конец}} 1vcqcn2b1wivfqwa4c8t2qp349oz0vu 1302064 1302063 2026-08-08T08:13:21Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1302064 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] # [[Өфө мәсеттәре]] # [[Ҡояш культы]] # [[Башҡорт милли кейеме]] # [[Башҡорт аты]] # [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы]] # [[Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы]] # [[Вики-өләсәйҙәр]] {{колонки|конец}} tsy2nmu6yjb2zgg8rankqrpiwl788u4 1302066 1302064 2026-08-08T08:16:17Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1302066 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] # [[Өфө мәсеттәре]] # [[Ҡояш культы]] # [[Башҡорт милли кейеме]] # [[Башҡорт аты]] # [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы]] # [[Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы]] # [[Вики-өләсәйҙәр]] # [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]] {{колонки|конец}} mwlwna84af8qo1x6igupjdqosjm5rwc 1302067 1302066 2026-08-08T08:18:06Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1302067 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] # [[Өфө мәсеттәре]] # [[Ҡояш культы]] # [[Башҡорт милли кейеме]] # [[Башҡорт аты]] # [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы]] # [[Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы]] # [[Вики-өләсәйҙәр]] # [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]] # [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] {{колонки|конец}} 1o1lqcfd6q6h5n1fhmqfihvf1tvn1xf 1302068 1302067 2026-08-08T08:19:41Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1302068 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] # [[Өфө мәсеттәре]] # [[Ҡояш культы]] # [[Башҡорт милли кейеме]] # [[Башҡорт аты]] # [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы]] # [[Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы]] # [[Вики-өләсәйҙәр]] # [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]] # [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] # [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы]] {{колонки|конец}} o498h4gs7v7qvkaz8kgsrrwpy3mv3o6 1302069 1302068 2026-08-08T08:21:37Z Баныу 28584 /* Исемлек */ 1302069 wikitext text/x-wiki == Исемлек == {{колонки|2}} # [[Башҡорттар]] # [[Башҡорт алфавиты]] # [[Урал батыр]] #[[Сулпы (биҙәүес)]] #[[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] #[[Ерән ҡашҡа]] #[[Байыҡ (бейеү)]] #[[Ҡыҫтыбый]] #[[Түш биҙәүестәре]] # [[Беләҙек]] # [[Кәтинкә (йыр)]] # [[Ҡарасәс (бейеү)]] # [[Күсбикә (йыр)]] # [[Өфө мәсеттәре]] # [[Ҡояш культы]] # [[Башҡорт милли кейеме]] # [[Башҡорт аты]] # [[Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы]] # [[Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы]] # [[Вики-өләсәйҙәр]] # [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы]] # [[Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы]] # [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы]] # [[Ҡушаева Таңһылыу Хафиз ҡыҙы]] {{колонки|конец}} 88hcke9gg3mzawon1c5dj8xvlybdzl2 0 201395 1301981 2026-08-07T17:14:52Z Shirshikay 48080 Яңы бит: {{Административная единица | Русское название = Костанайская область | Оригинальное название = {{lang-ba|Ҡуштанай өлкәһе}}<br>{{lang-kk|Қостанай облысы / Qostanaĭ oblysy}} | Герб = Logo Kostanay Province.png | Карта = Kostanay in Kazakhstan.svg | Страна = Казахс... 1301981 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Русское название = Костанайская область | Оригинальное название = {{lang-ba|Ҡуштанай өлкәһе}}<br>{{lang-kk|Қостанай облысы / Qostanaĭ oblysy}} | Герб = Logo Kostanay Province.png | Карта = Kostanay in Kazakhstan.svg | Страна = [[Казахстан]] | Административный центр = [[Костанай|Ҡуштанай]] | Крупные города = [[Костанай|Ҡуштанай]], [[Рудный]], [[Лисаковск]], [[Аркалык|Арҡалыҡ]], [[Житикара|Етекәрә]] | Дата образования = [[29 июля]] [[1936 год|1936 йыл]] | Глава = [[Аксакалов, Кумар Иргибаевич|Ҡумар Аҡһаҡалов]] | Название главы = Аким | Площадь = 196 001 | Место по площади = 4 | Население = 825 569 | Год переписи = 2025 | Плотность = 4.2 | Часовой пояс = [[UTC+5]] | ISO = KZ-KUS | Телефонный код = +7 7142 | Почтовые индексы = 11xxxx | Код автомобильных номеров = P, 10 | Сайт = https://www.gov.kz }} '''Ҡуштанай өлкәһе''' ({{lang-kk|Қостанай облысы}}) — [[Ҡаҙағстан]] Республикаһының төньяғында урынлашҡан административ-территориаль берәмек. Административ үҙәге — [[Ҡуштанай]] ҡалаһы. Өлкә төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ырымбур өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]] һәм [[Ҡурған өлкәһе]] менән сиктәш. Көнсығышта Ҡаҙағстандың [[Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе|Төньяҡ Ҡаҙағстан]], [[Аҡмола өлкәһе|Аҡмола]], [[Ҡарағанды өлкәһе|Ҡарағанды]] һәм [[Улытау өлкәһе|Улытау]] өлкәләре менән, ә көньяҡ-көнбайышта [[Аҡтүбә өлкәһе]] менән сиктәш. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == === Географик урыны һәм рельефы === Өлкә Төньяҡ Ҡаҙағстанда урынлашҡан. Төньяҡ өлөшөн [[Көнбайыш Себер уйһыулығы]], көньяғын — Туғай платоһы, көнбайышын — Урал алды үҙәне, ә көньяҡ-көнсығышын [[Һарыарҡа]]ның көнбайыш тармаҡтары биләй. Ер өҫтө башлыса тигеҙлек булып тора. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 200-ҙән 400 метрға тиклем етә. === Гидрографияһы === Өлкә территорияһы буйынса 300-гә яҡын бәләкәй йылға аға, уларҙың иң эреһе — '''Тубыл''' (Тобыл). Тубыл йылғаһында Юғары Тубыл, Ҡаратомар һәм Әмингелде һыу һаҡлағыстары төҙөлгән. Көньяҡта Туғай йылғаһы аға (өлкә сиктәрендә оҙонлоғо 390 км). Өлкәлә 5 меңдән ашыу күл бар. Иң эреләре — Ҡоstatusмөрөн (Ҡуstatusмөрөн), Тәңеҙ, Ҡойбағар, Һарыкүл, Һарымойын. === Климаты һәм тупрағы === Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡышы оҙон, һыуыҡ, көслө бурандар менән оҙатыла. Йәйе эҫе һәм ҡоро. Төньяҡ өлөшөндә ҡара тупраҡ таралған, унда ҡайын һәм урмандар үҫә. Көньяҡта ҡылғанлы үҫемлектәр менән каштан тупрағы өҫтөнлөк итә. === Наратлыҡтар һәм ҡурсаулыҡтар === Өлкәлә уникаль Араҡарағай, Әмәнҡарағай һәм Терсек-Ҡарағай нарат урмандары урынлашҡан. Көньяҡ өлөшөндә экологик туризм үҙәге булып торған, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән '''Наурыҙым дәүләт тәбиғи ҡурсаулығы''' урынлашҡан. == Тарихы == Электән был ерҙәрҙә андронов һәм синташта археологик мәҙәниәттәре (бронза быуаты) йәшәгән. Урта быуаттарҙа территория [[Төрки ҡағанаты]], артабан [[Дәште Ҡыпсаҡ]] составына инә. Монгол яулауҙарынан һуң [[Алтын Урҙа]] ере була. Йөҙ йыллыҡтар дауамында өлкә биләмәһендә Урта һәм Кесе жүз ҡаҙаҡ ҡәбиләләре (арғын, ҡыпсаҡ, керей һ.б.) күсеп йөрөгән. 1879 йылда [[Тубыл]] буйында Николаевск (ҡаҙаҡса атамаһы Ҡуштанай) ҡалаһына нигеҙ һалына. 1895 йылда ҡалаға рәсми рәүештә Кустанай исеме бирелә. [[1936 йыл]]дың [[29 июль|29 июлендә]] СССР Юғары Советы Указы менән Кустанай өлкәһе ойошторола. 1997 йылда Рәсәй транскрипцияһы «Костанайская область» тип үҙгәртелә. === Башҡорт ырыуҙары менән тарихи бәйләнеше === Хәҙерге Ҡуштанай өлкәһенең төньяҡ һәм көнбайыш ерҙәре (айырыуса [[Тубыл]], Эйә (Әйет) йылғалары буйы һәм [[Урал алды]] үҙәндәре) тарихи яҡтан башҡорт ҡәбиләләренең кочевой ареалына һәм этник бәйләнештәр зонаһына ингән. Өлкә биләмәһендә башлыса түбәндәге [[Башҡорт ырыуҙары|башҡорт ырыуҙарының]] вәкилдәре күсеп йөрөгән һәм йәшәгән: * '''[[Ҡыпсаҡ]]''' — был төбәктә ҡаҙаҡ ҡыпсаҡтары менән иң тығыҙ этник бәйләнештә булған һәм ҡатнашҡан иң эре башҡорт ҡәбиләләренең береһе. * '''[[Табын]]''' — өлкәнең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм сиктәш Силәбе, Ҡурған өлкәләрендә таралған иң күп һанлы берләшмә. * '''[[Ҡатай]]''' һәм '''[[Ҡыуаҡан]]''' — Көнсығыш Урал үҙәндәренән [[Тубыл]] йылғаһының үрге ағымына тиклем күсеп йөрөгән ырыуҙар. * '''[[Тамъян]]''' һәм '''[[Үҫәргән]]''' — өлкәнең көнбайыш ([[Ырымбур өлкәһе]] менән сиктәш) райондарында этник эҙҙәрен ҡалдырған ҡәбиләләр. === Ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең урынлашыуы === Хәҙерге өлкә биләмәһендә ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең (башлыса Урта жүз арғындары менән ҡыпсаҡтарының) урынлашыуы '''XVI–XVII быуаттарҙа''' тамамлана. XVIII быуаттың уртаһынан алып [[Рәсәй империяһы]] [[Яйыҡ]] буйында хәрби-сиктәш һыҙаттарын (Уй һәм Яйыҡ һыҙаттарын) төҙөй башлай. Был сикләүҙәр арҡаһында башҡорттарҙың [[Тубыл]] буйы далаларына көньяҡҡа табан күсеп йөрөү юлдары тулыһынса ябыла. Ошо тарихи һыҙаттан һуң, был ерҙәрҙә башҡорттар бүтән күсенмәй, ә ерҙәр тулыһынса ҡаҙаҡ ырыуҙарының биләмәһе булып ҡала. == Халыҡ һаны һәм милли состав == 2025 йылдың башына ҡарата өлкә халыҡ һаны '''825 569''' кеше тәшкил итә. {| class="wikitable sortable" |+ өлкәнең милли составы (2025 йыл башына) ! Милләт !! Халыҡ һаны (кеше) !! Процент (%) |- | [[Ҡаҙаҡтар]] || 367 908 || 44.56 % |- | [[Урыҫтар]] || 276 766 || 33.52 % |- | [[Украиндар]] || 84 394 || 10.22 % |- | [[Немецтар]] || 30 346 || 3.68 % |- | [[Белорустар]] || 15 921 || 1.93 % |- | [[Татарҙар]] || 14 167 || 1.72 % |- | [[Башҡорттар]] || 3 865 || 0.47 % |- | Башҡалар || 12 202 || 1.40 % |- | '''Бөтәһе''' || '''825 569''' || '''100.00 %''' |} == Административ бүленеше == Өлкә составына 4 өлкә әһәмиәтендәге ҡала хакимиәте (Ҡуштанай, Рудный, Арҡалыҡ, Лисаковск) һәм 16 район инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ Ҡуштанай өлкәһенең райондары ! Райондың атамаһы (башҡортса) !! Административ үҙәге !! Ҡаҙаҡса атамаһы |- | [[Алтынсарин районы]] || Убаған ауылы || {{lang-kk|Алтынсарин ауданы}} |- | [[Әмингелде районы]] || Әмингелде ауылы || {{lang-kk|Амангелді ауданы}} |- | [[Әүлиәкәл районы]] || Әүлиәкәл ауылы || {{lang-kk|Әулиекөл ауданы}} |- | [[Бейембәт Майлин районы]] || Әйәт ауылы || {{lang-kk|Бейімбет Майлин ауданы}} |- | [[Денисов районы]] || Денисовка ауылы || {{lang-kk|Денисов ауданы}} |- | [[Джангельдин районы]] || Туғай ауылы || {{lang-kk|Жангелді ауданы}} |- | [[Етекәрә районы]] || [[Етекәрә]] ҡалаһы || {{lang-kk|Жітіқара ауданы}} |- | [[Ҡамысты районы]] || Ҡамысты ауылы || {{lang-kk|Қамысты ауданы}} |- | [[Ҡарабалыҡ районы]] || Ҡарабалыҡ ҡасабаһы || {{lang-kk|Қарабалық ауданы}} |- | [[Ҡараһыу районы]] || Ҡараһыу ауылы || {{lang-kk|Қарасу ауданы}} |- | [[Ҡуштанай районы]] || [[Тобыл]] ҡалаһы || {{lang-kk|Қостанай ауданы}} |- | [[Мәндүгәрә районы]] || Боровской ауылы || {{lang-kk|Меңдіқара ауданы}} |- | [[Наурыҙым районы]] || Ҡарамәнде ауылы || {{lang-kk|Наурызым ауданы}} |- | [[Һарыкүл районы]] || Һарыкүл ҡасабаһы || {{lang-kk|Сарыкөл ауданы}} |- | [[Уҙынҡүл районы]] || Уҙынҡүл ауылы || {{lang-kk|Ұзынкөл ауданы}} |- | [[Фёдоров районы (Ҡуштанай өлкәһе)|Фёдоров районы]] || Фёдоровка ауылы || {{lang-kk|Фёдоров ауданы}} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://www.gov.kz Ҡуштанай өлкәһе әкимлегенең рәсми сайты] * [https://ufagen.ru Башҡорт ҡәбиләләренең тарихы һәм урынлашыуы — Ufagen.ru] * [https://cyberleninka.ru Р. Ғ. Кузеевтың башҡорттар этногенезы буйынса фәнни тикшеренеүҙәре] * [https://ruwiki.ru Ырыуҙарҙың географик классификацияһы — Рувики мәғлүмәттәре] [[Категория:Ҡаҙағстан өлкәләре]] [[Категория:Ҡуштанай өлкәһе]] ia9105vzz923iuetkg9hm40ma473f7j 1301985 1301981 2026-08-07T17:35:43Z Shirshikay 48080 1301985 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Русское название = Ҡуштанай өлкәһе | Оригинальное название = {{lang-kk|Қостанай облысы / Qostanaĭ oblysy}} | Герб = Logo Kostanay Province.png | Карта = Kostanay in Kazakhstan.svg | Страна = [[Казахстан]] | Административный центр = [[Ҡостанай|Ҡуштанай]] | Крупные города = [[Ҡостанай|Ҡуштанай]], [[Рудный]], [[Лисаковск]], [[Аркалык|Арҡалыҡ]], [[Житикара|Етекәрә]] | Дата образования = [[29 июля]] [[1936 год|1936 йыл]] | Глава = [[Аксакалов, Кумар Иргибаевич|Ҡумар Аҡһаҡалов]] | Название главы = Аким | Площадь = 196 001 | Место по площади = 4 | Население = 825 569 | Год переписи = 2025 | Плотность = 4.2 | Часовой пояс = [[UTC+5]] | ISO = KZ-KUS | Телефонный код = +7 7142 | Почтовые индексы = 11xxxx | Код автомобильных номеров = P, 10 | Сайт = https://www.gov.kz }} '''Ҡуштанай өлкәһе''' ({{lang-kk|Қостанай облысы}}) — [[Ҡаҙағстан]] Республикаһының төньяғында урынлашҡан административ-территориаль берәмек. Административ үҙәге — [[Ҡостанай|Ҡуштанай]] ҡалаһы. Өлкә төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ырымбур өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]] һәм [[Ҡурған өлкәһе]] менән сиктәш. Көнсығышта Ҡаҙағстандың [[Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе|Төньяҡ Ҡаҙағстан]], [[Аҡмола өлкәһе|Аҡмола]], [[Ҡарағанды өлкәһе|Ҡарағанды]] һәм [[Улытау өлкәһе|Улытау]] өлкәләре менән, ә көньяҡ-көнбайышта [[Аҡтүбә өлкәһе]] менән сиктәш. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == === Географик урыны һәм рельефы === Өлкә Төньяҡ Ҡаҙағстанда урынлашҡан. Төньяҡ өлөшөн [[Көнбайыш Себер уйһыулығы]], көньяғын — Туғай платоһы, көнбайышын — Урал алды үҙәне, ә көньяҡ-көнсығышын [[Һарыарҡа]]ның көнбайыш тармаҡтары биләй. Ер өҫтө башлыса тигеҙлек булып тора. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 200-ҙән 400 метрға тиклем етә. === Гидрографияһы === Өлкә территорияһы буйынса 300-гә яҡын бәләкәй йылға аға, уларҙың иң эреһе — '''Тубыл''' (Тобыл). Тубыл йылғаһында Юғары Тубыл, Ҡаратомар һәм Әмингелде һыу һаҡлағыстары төҙөлгән. Көньяҡта Туғай йылғаһы аға (өлкә сиктәрендә оҙонлоғо 390 км). Өлкәлә 5 меңдән ашыу күл бар. Иң эреләре — Ҡоstatusмөрөн (Ҡуstatusмөрөн), Тәңеҙ, Ҡойбағар, Һарыкүл, Һарымойын. === Климаты һәм тупрағы === Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡышы оҙон, һыуыҡ, көслө бурандар менән оҙатыла. Йәйе эҫе һәм ҡоро. Төньяҡ өлөшөндә ҡара тупраҡ таралған, унда ҡайын һәм урмандар үҫә. Көньяҡта ҡылғанлы үҫемлектәр менән каштан тупрағы өҫтөнлөк итә. === Наратлыҡтар һәм ҡурсаулыҡтар === Өлкәлә уникаль Араҡарағай, Әмәнҡарағай һәм Терсек-Ҡарағай нарат урмандары урынлашҡан. Көньяҡ өлөшөндә экологик туризм үҙәге булып торған, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән '''Наурыҙым дәүләт тәбиғи ҡурсаулығы''' урынлашҡан. == Тарихы == Электән был ерҙәрҙә андронов һәм синташта археологик мәҙәниәттәре (бронза быуаты) йәшәгән. Урта быуаттарҙа территория [[Төрки ҡағанаты]], артабан [[Дәште Ҡыпсаҡ]] составына инә. Монгол яулауҙарынан һуң [[Алтын Урҙа]] ере була. Йөҙ йыллыҡтар дауамында өлкә биләмәһендә Урта һәм Кесе жүз ҡаҙаҡ ҡәбиләләре (арғын, ҡыпсаҡ, керей һ.б.) күсеп йөрөгән. 1879 йылда [[Тубыл]] буйында Николаевск (ҡаҙаҡса атамаһы Ҡуштанай) ҡалаһына нигеҙ һалына. 1895 йылда ҡалаға рәсми рәүештә Кустанай исеме бирелә. [[1936 йыл]]дың [[29 июль|29 июлендә]] СССР Юғары Советы Указы менән Кустанай өлкәһе ойошторола. 1997 йылда Рәсәй транскрипцияһы «Костанайская область» тип үҙгәртелә. === Башҡорт ырыуҙары менән тарихи бәйләнеше === Хәҙерге Ҡуштанай өлкәһенең төньяҡ һәм көнбайыш ерҙәре (айырыуса [[Тубыл]], Эйә (Әйет) йылғалары буйы һәм [[Урал алды]] үҙәндәре) тарихи яҡтан башҡорт ҡәбиләләренең кочевой ареалына һәм этник бәйләнештәр зонаһына ингән. Өлкә биләмәһендә башлыса түбәндәге [[Башҡорт ырыуҙары|башҡорт ырыуҙарының]] вәкилдәре күсеп йөрөгән һәм йәшәгән: * '''[[Ҡыпсаҡ]]''' — был төбәктә ҡаҙаҡ ҡыпсаҡтары менән иң тығыҙ этник бәйләнештә булған һәм ҡатнашҡан иң эре башҡорт ҡәбиләләренең береһе. * '''[[Табын]]''' — өлкәнең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм сиктәш Силәбе, Ҡурған өлкәләрендә таралған иң күп һанлы берләшмә. * '''[[Ҡатай]]''' һәм '''[[Ҡыуаҡан]]''' — Көнсығыш Урал үҙәндәренән [[Тубыл]] йылғаһының үрге ағымына тиклем күсеп йөрөгән ырыуҙар. * '''[[Тамъян]]''' һәм '''[[Үҫәргән]]''' — өлкәнең көнбайыш ([[Ырымбур өлкәһе]] менән сиктәш) райондарында этник эҙҙәрен ҡалдырған ҡәбиләләр. === Ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең урынлашыуы === Хәҙерге өлкә биләмәһендә ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең (башлыса Урта жүз арғындары менән ҡыпсаҡтарының) урынлашыуы '''XVI–XVII быуаттарҙа''' тамамлана. XVIII быуаттың уртаһынан алып [[Рәсәй империяһы]] [[Яйыҡ]] буйында хәрби-сиктәш һыҙаттарын (Уй һәм Яйыҡ һыҙаттарын) төҙөй башлай. Был сикләүҙәр арҡаһында башҡорттарҙың [[Тубыл]] буйы далаларына көньяҡҡа табан күсеп йөрөү юлдары тулыһынса ябыла. Ошо тарихи һыҙаттан һуң, был ерҙәрҙә башҡорттар бүтән күсенмәй, ә ерҙәр тулыһынса ҡаҙаҡ ырыуҙарының биләмәһе булып ҡала. == Халыҡ һаны һәм милли состав == 2025 йылдың башына ҡарата өлкә халыҡ һаны '''825 569''' кеше тәшкил итә. {| class="wikitable sortable" |+ өлкәнең милли составы (2025 йыл башына) ! Милләт !! Халыҡ һаны (кеше) !! Процент (%) |- | [[Ҡаҙаҡтар]] || 367 908 || 44.56 % |- | [[Урыҫтар]] || 276 766 || 33.52 % |- | [[Украиндар]] || 84 394 || 10.22 % |- | [[Немецтар]] || 30 346 || 3.68 % |- | [[Белорустар]] || 15 921 || 1.93 % |- | [[Татарҙар]] || 14 167 || 1.72 % |- | [[Башҡорттар]] || 3 865 || 0.47 % |- | Башҡалар || 12 202 || 1.40 % |- | '''Бөтәһе''' || '''825 569''' || '''100.00 %''' |} == Административ бүленеше == Өлкә составына 4 өлкә әһәмиәтендәге ҡала хакимиәте (Ҡуштанай, Рудный, Арҡалыҡ, Лисаковск) һәм 16 район инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ Ҡуштанай өлкәһенең райондары ! Райондың атамаһы (башҡортса) !! Административ үҙәге !! Ҡаҙаҡса атамаһы |- | [[Алтынсарин районы]] || Убаған ауылы || {{lang-kk|Алтынсарин ауданы}} |- | [[Әмингелде районы]] || Әмингелде ауылы || {{lang-kk|Амангелді ауданы}} |- | [[Әүлиәкәл районы]] || Әүлиәкәл ауылы || {{lang-kk|Әулиекөл ауданы}} |- | [[Бейембәт Майлин районы]] || Әйәт ауылы || {{lang-kk|Бейімбет Майлин ауданы}} |- | [[Денисов районы]] || Денисовка ауылы || {{lang-kk|Денисов ауданы}} |- | [[Джангельдин районы]] || Туғай ауылы || {{lang-kk|Жангелді ауданы}} |- | [[Етекәрә районы]] || [[Етекәрә]] ҡалаһы || {{lang-kk|Жітіқара ауданы}} |- | [[Ҡамысты районы]] || Ҡамысты ауылы || {{lang-kk|Қамысты ауданы}} |- | [[Ҡарабалыҡ районы]] || Ҡарабалыҡ ҡасабаһы || {{lang-kk|Қарабалық ауданы}} |- | [[Ҡараһыу районы]] || Ҡараһыу ауылы || {{lang-kk|Қарасу ауданы}} |- | [[Ҡуштанай районы]] || [[Тобыл]] ҡалаһы || {{lang-kk|Қостанай ауданы}} |- | [[Мәндүгәрә районы]] || Боровской ауылы || {{lang-kk|Меңдіқара ауданы}} |- | [[Наурыҙым районы]] || Ҡарамәнде ауылы || {{lang-kk|Наурызым ауданы}} |- | [[Һарыкүл районы]] || Һарыкүл ҡасабаһы || {{lang-kk|Сарыкөл ауданы}} |- | [[Уҙынҡүл районы]] || Уҙынҡүл ауылы || {{lang-kk|Ұзынкөл ауданы}} |- | [[Фёдоров районы (Ҡуштанай өлкәһе)|Фёдоров районы]] || Фёдоровка ауылы || {{lang-kk|Фёдоров ауданы}} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://www.gov.kz Ҡуштанай өлкәһе әкимлегенең рәсми сайты] * [https://ufagen.ru Башҡорт ҡәбиләләренең тарихы һәм урынлашыуы — Ufagen.ru] * [https://cyberleninka.ru Р. Ғ. Кузеевтың башҡорттар этногенезы буйынса фәнни тикшеренеүҙәре] * [https://ruwiki.ru Ырыуҙарҙың географик классификацияһы — Рувики мәғлүмәттәре] [[Категория:Ҡаҙағстан өлкәләре]] [[Категория:Ҡуштанай өлкәһе]] [[en:Kostanay Region]] [[kz:Қостанай облысы]] [[ru:Костанайская область]] qfk81o2miesq8zqsklqeftme8tfbgpe 1301986 1301985 2026-08-07T17:42:40Z Shirshikay 48080 1301986 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Русское название = Ҡуштанай өлкәһе | Оригинальное название = {{lang-kk|Қостанай облысы / Qostanaĭ oblysy}} | Герб = Logo Kostanay Province.png | Карта = Kostanay in Kazakhstan.svg | Страна = [[Казахстан]] | Административный центр = [[Ҡостанай|Ҡуштанай]] | Крупные города = [[Ҡостанай|Ҡуштанай]], [[Рудный]], [[Лисаковск]], [[Аркалык|Арҡалыҡ]], [[Житикара|Етекәрә]] | Дата образования = [[29 июля]] [[1936 год|1936 йыл]] | Глава = [[Аксакалов, Кумар Иргибаевич|Ҡумар Аҡһаҡалов]] | Название главы = Аким | Площадь = 196 001 | Место по площади = 4 | Население = 825 569 | Год переписи = 2025 | Плотность = 4.2 | Часовой пояс = [[UTC+5]] | ISO = KZ-KUS | Телефонный код = +7 7142 | Почтовые индексы = 11xxxx | Код автомобильных номеров = P, 10 | Сайт = https://www.gov.kz }} '''Ҡуштанай өлкәһе''' ({{lang-kk|Қостанай облысы}}) — [[Ҡаҙағстан]] Республикаһының төньяғында урынлашҡан административ-территориаль берәмек. Административ үҙәге — [[Ҡостанай|Ҡуштанай]] ҡалаһы. Өлкә төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ырымбур өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]] һәм [[Ҡурған өлкәһе]] менән сиктәш. Көнсығышта Ҡаҙағстандың [[Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе|Төньяҡ Ҡаҙағстан]], [[Аҡмола өлкәһе|Аҡмола]], [[Ҡарағанды өлкәһе|Ҡарағанды]] һәм [[Улытау өлкәһе|Улытау]] өлкәләре менән, ә көньяҡ-көнбайышта [[Аҡтүбә өлкәһе]] менән сиктәш. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == === Географик урыны һәм рельефы === Өлкә Төньяҡ Ҡаҙағстанда урынлашҡан. Төньяҡ өлөшөн [[Көнбайыш Себер уйһыулығы]], көньяғын — Туғай платоһы, көнбайышын — Урал алды үҙәне, ә көньяҡ-көнсығышын [[Һарыарҡа]]ның көнбайыш тармаҡтары биләй. Ер өҫтө башлыса тигеҙлек булып тора. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 200-ҙән 400 метрға тиклем етә. === Гидрографияһы === Өлкә территорияһы буйынса 300-гә яҡын бәләкәй йылға аға, уларҙың иң эреһе — '''Тубыл''' (Тобыл). Тубыл йылғаһында Юғары Тубыл, Ҡаратомар һәм Әмингелде һыу һаҡлағыстары төҙөлгән. Көньяҡта Туғай йылғаһы аға (өлкә сиктәрендә оҙонлоғо 390 км). Өлкәлә 5 меңдән ашыу күл бар. Иң эреләре — Ҡоstatusмөрөн (Ҡуstatusмөрөн), Тәңеҙ, Ҡойбағар, Һарыкүл, Һарымойын. === Климаты һәм тупрағы === Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡышы оҙон, һыуыҡ, көслө бурандар менән оҙатыла. Йәйе эҫе һәм ҡоро. Төньяҡ өлөшөндә ҡара тупраҡ таралған, унда ҡайын һәм урмандар үҫә. Көньяҡта ҡылғанлы үҫемлектәр менән каштан тупрағы өҫтөнлөк итә. === Наратлыҡтар һәм ҡурсаулыҡтар === Өлкәлә уникаль Араҡарағай, Әмәнҡарағай һәм Терсек-Ҡарағай нарат урмандары урынлашҡан. Көньяҡ өлөшөндә экологик туризм үҙәге булып торған, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән '''Наурыҙым дәүләт тәбиғи ҡурсаулығы''' урынлашҡан. == Тарихы == Электән был ерҙәрҙә андронов һәм синташта археологик мәҙәниәттәре (бронза быуаты) йәшәгән. Урта быуаттарҙа территория [[Төрки ҡағанаты]], артабан [[Дәште Ҡыпсаҡ]] составына инә. Монгол яулауҙарынан һуң [[Алтын Урҙа]] ере була. Йөҙ йыллыҡтар дауамында өлкә биләмәһендә Урта һәм Кесе жүз ҡаҙаҡ ҡәбиләләре (арғын, ҡыпсаҡ, керей һ.б.) күсеп йөрөгән. 1879 йылда [[Тубыл]] буйында Николаевск (ҡаҙаҡса атамаһы Ҡуштанай) ҡалаһына нигеҙ һалына. 1895 йылда ҡалаға рәсми рәүештә Кустанай исеме бирелә. [[1936 йыл]]дың [[29 июль|29 июлендә]] СССР Юғары Советы Указы менән Кустанай өлкәһе ойошторола. 1997 йылда Рәсәй транскрипцияһы «Костанайская область» тип үҙгәртелә. === Башҡорт ырыуҙары менән тарихи бәйләнеше === Хәҙерге Ҡуштанай өлкәһенең төньяҡ һәм көнбайыш ерҙәре (айырыуса [[Тубыл]], Эйә (Әйет) йылғалары буйы һәм [[Урал алды]] үҙәндәре) тарихи яҡтан башҡорт ҡәбиләләренең кочевой ареалына һәм этник бәйләнештәр зонаһына ингән. Өлкә биләмәһендә башлыса түбәндәге [[Башҡорт ырыуҙары|башҡорт ырыуҙарының]] вәкилдәре күсеп йөрөгән һәм йәшәгән: * '''[[Ҡыпсаҡ]]''' — был төбәктә ҡаҙаҡ ҡыпсаҡтары менән иң тығыҙ этник бәйләнештә булған һәм ҡатнашҡан иң эре башҡорт ҡәбиләләренең береһе. * '''[[Табын]]''' — өлкәнең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм сиктәш Силәбе, Ҡурған өлкәләрендә таралған иң күп һанлы берләшмә. * '''[[Ҡатай]]''' һәм '''[[Ҡыуаҡан]]''' — Көнсығыш Урал үҙәндәренән [[Тубыл]] йылғаһының үрге ағымына тиклем күсеп йөрөгән ырыуҙар. * '''[[Тамъян]]''' һәм '''[[Үҫәргән]]''' — өлкәнең көнбайыш ([[Ырымбур өлкәһе]] менән сиктәш) райондарында этник эҙҙәрен ҡалдырған ҡәбиләләр. === Ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең урынлашыуы === Хәҙерге өлкә биләмәһендә ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең (башлыса Урта жүз арғындары менән ҡыпсаҡтарының) урынлашыуы '''XVI–XVII быуаттарҙа''' тамамлана. XVIII быуаттың уртаһынан алып [[Рәсәй империяһы]] [[Яйыҡ]] буйында хәрби-сиктәш һыҙаттарын (Уй һәм Яйыҡ һыҙаттарын) төҙөй башлай. Был сикләүҙәр арҡаһында башҡорттарҙың [[Тубыл]] буйы далаларына көньяҡҡа табан күсеп йөрөү юлдары тулыһынса ябыла. Ошо тарихи һыҙаттан һуң, был ерҙәрҙә башҡорттар бүтән күсенмәй, ә ерҙәр тулыһынса ҡаҙаҡ ырыуҙарының биләмәһе булып ҡала. == Халыҡ һаны һәм милли состав == 2025 йылдың башына ҡарата өлкә халыҡ һаны '''825 569''' кеше тәшкил итә. {| class="wikitable sortable" |+ өлкәнең милли составы (2025 йыл башына) ! Милләт !! Халыҡ һаны (кеше) !! Процент (%) |- | [[Ҡаҙаҡтар]] || 367 908 || 44.56 % |- | [[Урыҫтар]] || 276 766 || 33.52 % |- | [[Украиндар]] || 84 394 || 10.22 % |- | [[Немецтар]] || 30 346 || 3.68 % |- | [[Белорустар]] || 15 921 || 1.93 % |- | [[Татарҙар]] || 14 167 || 1.72 % |- | [[Башҡорттар]] || 3 865 || 0.47 % |- | Башҡалар || 12 202 || 1.40 % |- | '''Бөтәһе''' || '''825 569''' || '''100.00 %''' |} == Административ бүленеше == Өлкә составына 4 өлкә әһәмиәтендәге ҡала хакимиәте (Ҡуштанай, Рудный, Арҡалыҡ, Лисаковск) һәм 16 район инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ Ҡуштанай өлкәһенең райондары ! Райондың атамаһы (башҡортса) !! Административ үҙәге !! Ҡаҙаҡса атамаһы |- | [[Алтынсарин районы]] || Убаған ауылы || {{lang-kk|Алтынсарин ауданы}} |- | [[Әмингелде районы]] || Әмингелде ауылы || {{lang-kk|Амангелді ауданы}} |- | [[Әүлиәкәл районы]] || Әүлиәкәл ауылы || {{lang-kk|Әулиекөл ауданы}} |- | [[Бейембәт Майлин районы]] || Әйәт ауылы || {{lang-kk|Бейімбет Майлин ауданы}} |- | [[Денисов районы]] || Денисовка ауылы || {{lang-kk|Денисов ауданы}} |- | [[Джангельдин районы]] || Туғай ауылы || {{lang-kk|Жангелді ауданы}} |- | [[Етекәрә районы]] || [[Етекәрә]] ҡалаһы || {{lang-kk|Жітіқара ауданы}} |- | [[Ҡамысты районы]] || Ҡамысты ауылы || {{lang-kk|Қамысты ауданы}} |- | [[Ҡарабалыҡ районы]] || Ҡарабалыҡ ҡасабаһы || {{lang-kk|Қарабалық ауданы}} |- | [[Ҡараһыу районы]] || Ҡараһыу ауылы || {{lang-kk|Қарасу ауданы}} |- | [[Ҡуштанай районы]] || [[Тобыл]] ҡалаһы || {{lang-kk|Қостанай ауданы}} |- | [[Мәндүгәрә районы]] || Боровской ауылы || {{lang-kk|Меңдіқара ауданы}} |- | [[Наурыҙым районы]] || Ҡарамәнде ауылы || {{lang-kk|Наурызым ауданы}} |- | [[Һарыкүл районы]] || Һарыкүл ҡасабаһы || {{lang-kk|Сарыкөл ауданы}} |- | [[Уҙынҡүл районы]] || Уҙынҡүл ауылы || {{lang-kk|Ұзынкөл ауданы}} |- | [[Фёдоров районы (Ҡуштанай өлкәһе)|Фёдоров районы]] || Фёдоровка ауылы || {{lang-kk|Фёдоров ауданы}} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://www.gov.kz Ҡуштанай өлкәһе әкимлегенең рәсми сайты] * [https://ufagen.ru Башҡорт ҡәбиләләренең тарихы һәм урынлашыуы — Ufagen.ru] * [https://cyberleninka.ru Р. Ғ. Кузеевтың башҡорттар этногенезы буйынса фәнни тикшеренеүҙәре] * [https://ruwiki.ru Ырыуҙарҙың географик классификацияһы — Рувики мәғлүмәттәре] [[Категория:Ҡаҙағстан өлкәләре]] [[Категория:Ҡуштанай өлкәһе]] f7x1ez9jrqhu4bza1nvbp9dc873hsfi 1301987 1301986 2026-08-07T17:48:23Z Shirshikay 48080 1301987 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Русское название = Ҡуштанай өлкәһе | Оригинальное название = {{lang-kk|Қостанай облысы / Qostanaĭ oblysy}} | Герб = Logo Kostanay Province.png | Карта = Kostanay in Kazakhstan.svg | Страна = [[Казахстан]] | Административный центр = [[Ҡостанай|Ҡуштанай]] | Крупные города = [[Ҡостанай|Ҡуштанай]], [[Рудный]], [[Лисаковск]], [[Аркалык|Арҡалыҡ]], [[Житикара|Етекәрә]] | Дата образования = [[29 июля]] [[1936 год|1936 йыл]] | Глава = [[Аксакалов, Кумар Иргибаевич|Ҡумар Аҡһаҡалов]] | Название главы = Аким | Площадь = 196 001 | Место по площади = 4 | Население = 825 569 | Год переписи = 2025 | Плотность = 4.2 | Часовой пояс = [[UTC+5]] | ISO = KZ-KUS | Телефонный код = +7 7142 | Почтовые индексы = 11xxxx | Код автомобильных номеров = P, 10 | Сайт = https://www.gov.kz }} '''Ҡуштанай өлкәһе''' ({{lang-kk|Қостанай облысы}}) — [[Ҡаҙағстан]] Республикаһының төньяғында урынлашҡан административ-территориаль берәмек. Административ үҙәге — [[Ҡостанай|Ҡуштанай]] ҡалаһы. Өлкә төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ырымбур өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]] һәм [[Ҡурған өлкәһе]] менән сиктәш. Көнсығышта Ҡаҙағстандың [[Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе|Төньяҡ Ҡаҙағстан]], [[Аҡмола өлкәһе|Аҡмола]], [[Ҡарағанды өлкәһе|Ҡарағанды]] һәм [[Улытау өлкәһе|Улытау]] өлкәләре менән, ә көньяҡ-көнбайышта [[Аҡтүбә өлкәһе]] менән сиктәш. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == === Географик урыны һәм рельефы === Өлкә Төньяҡ Ҡаҙағстанда урынлашҡан. Төньяҡ өлөшөн [[Көнбайыш Себер уйһыулығы]], көньяғын — Туғай платоһы, көнбайышын — Урал алды үҙәне, ә көньяҡ-көнсығышын [[Һарыарҡа]]ның көнбайыш тармаҡтары биләй. Ер өҫтө башлыса тигеҙлек булып тора. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 200-ҙән 400 метрға тиклем етә. === Гидрографияһы === Өлкә территорияһы буйынса 300-гә яҡын бәләкәй йылға аға, уларҙың иң эреһе — '''Тубыл''' (Тобыл). Тубыл йылғаһында Юғары Тубыл, Ҡаратомар һәм Әмингелде һыу һаҡлағыстары төҙөлгән. Көньяҡта Туғай йылғаһы аға (өлкә сиктәрендә оҙонлоғо 390 км). Өлкәлә 5 меңдән ашыу күл бар. Иң эреләре — [[Ҡушморон (күл)|Ҡушморон]], Тәңеҙ, Ҡойбағар, Һарыкүл, Һарымойын. === Климаты һәм тупрағы === Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡышы оҙон, һыуыҡ, көслө бурандар менән оҙатыла. Йәйе эҫе һәм ҡоро. Төньяҡ өлөшөндә ҡара тупраҡ таралған, унда ҡайын һәм урмандар үҫә. Көньяҡта ҡылғанлы үҫемлектәр менән каштан тупрағы өҫтөнлөк итә. === Наратлыҡтар һәм ҡурсаулыҡтар === Өлкәлә уникаль Араҡарағай, Әмәнҡарағай һәм Терсек-Ҡарағай нарат урмандары урынлашҡан. Көньяҡ өлөшөндә экологик туризм үҙәге булып торған, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән '''Наурыҙым дәүләт тәбиғи ҡурсаулығы''' урынлашҡан. == Тарихы == Электән был ерҙәрҙә андронов һәм синташта археологик мәҙәниәттәре (бронза быуаты) йәшәгән. Урта быуаттарҙа территория [[Төрки ҡағанаты]], артабан [[Дәште Ҡыпсаҡ]] составына инә. Монгол яулауҙарынан һуң [[Алтын Урҙа]] ере була. Йөҙ йыллыҡтар дауамында өлкә биләмәһендә Урта һәм Кесе жүз ҡаҙаҡ ҡәбиләләре (арғын, ҡыпсаҡ, керей һ.б.) күсеп йөрөгән. 1879 йылда [[Тубыл]] буйында Николаевск (ҡаҙаҡса атамаһы Ҡуштанай) ҡалаһына нигеҙ һалына. 1895 йылда ҡалаға рәсми рәүештә Кустанай исеме бирелә. [[1936 йыл]]дың [[29 июль|29 июлендә]] СССР Юғары Советы Указы менән Кустанай өлкәһе ойошторола. 1997 йылда Рәсәй транскрипцияһы «Костанайская область» тип үҙгәртелә. === Башҡорт ырыуҙары менән тарихи бәйләнеше === Хәҙерге Ҡуштанай өлкәһенең төньяҡ һәм көнбайыш ерҙәре (айырыуса [[Тубыл]], Эйә (Әйет) йылғалары буйы һәм [[Урал алды]] үҙәндәре) тарихи яҡтан башҡорт ҡәбиләләренең кочевой ареалына һәм этник бәйләнештәр зонаһына ингән. Өлкә биләмәһендә башлыса түбәндәге [[Башҡорт ырыуҙары|башҡорт ырыуҙарының]] вәкилдәре күсеп йөрөгән һәм йәшәгән: * '''[[Ҡыпсаҡ]]''' — был төбәктә ҡаҙаҡ ҡыпсаҡтары менән иң тығыҙ этник бәйләнештә булған һәм ҡатнашҡан иң эре башҡорт ҡәбиләләренең береһе. * '''[[Табын]]''' — өлкәнең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм сиктәш Силәбе, Ҡурған өлкәләрендә таралған иң күп һанлы берләшмә. * '''[[Ҡатай]]''' һәм '''[[Ҡыуаҡан]]''' — Көнсығыш Урал үҙәндәренән [[Тубыл]] йылғаһының үрге ағымына тиклем күсеп йөрөгән ырыуҙар. * '''[[Тамъян]]''' һәм '''[[Үҫәргән]]''' — өлкәнең көнбайыш ([[Ырымбур өлкәһе]] менән сиктәш) райондарында этник эҙҙәрен ҡалдырған ҡәбиләләр. === Ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең урынлашыуы === Хәҙерге өлкә биләмәһендә ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең (башлыса Урта жүз арғындары менән ҡыпсаҡтарының) урынлашыуы '''XVI–XVII быуаттарҙа''' тамамлана. XVIII быуаттың уртаһынан алып [[Рәсәй империяһы]] [[Яйыҡ]] буйында хәрби-сиктәш һыҙаттарын (Уй һәм Яйыҡ һыҙаттарын) төҙөй башлай. Был сикләүҙәр арҡаһында башҡорттарҙың [[Тубыл]] буйы далаларына көньяҡҡа табан күсеп йөрөү юлдары тулыһынса ябыла. Ошо тарихи һыҙаттан һуң, был ерҙәрҙә башҡорттар бүтән күсенмәй, ә ерҙәр тулыһынса ҡаҙаҡ ырыуҙарының биләмәһе булып ҡала. == Халыҡ һаны һәм милли состав == 2025 йылдың башына ҡарата өлкә халыҡ һаны '''825 569''' кеше тәшкил итә. {| class="wikitable sortable" |+ өлкәнең милли составы (2025 йыл башына) ! Милләт !! Халыҡ һаны (кеше) !! Процент (%) |- | [[Ҡаҙаҡтар]] || 367 908 || 44.56 % |- | [[Урыҫтар]] || 276 766 || 33.52 % |- | [[Украиндар]] || 84 394 || 10.22 % |- | [[Немецтар]] || 30 346 || 3.68 % |- | [[Белорустар]] || 15 921 || 1.93 % |- | [[Татарҙар]] || 14 167 || 1.72 % |- | [[Башҡорттар]] || 3 865 || 0.47 % |- | Башҡалар || 12 202 || 1.40 % |- | '''Бөтәһе''' || '''825 569''' || '''100.00 %''' |} == Административ бүленеше == Өлкә составына 4 өлкә әһәмиәтендәге ҡала хакимиәте (Ҡуштанай, Рудный, Арҡалыҡ, Лисаковск) һәм 16 район инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ Ҡуштанай өлкәһенең райондары ! Райондың атамаһы (башҡортса) !! Административ үҙәге !! Ҡаҙаҡса атамаһы |- | [[Алтынсарин районы]] || Убаған ауылы || {{lang-kk|Алтынсарин ауданы}} |- | [[Әмингелде районы]] || Әмингелде ауылы || {{lang-kk|Амангелді ауданы}} |- | [[Әүлиәкәл районы]] || Әүлиәкәл ауылы || {{lang-kk|Әулиекөл ауданы}} |- | [[Бейембәт Майлин районы]] || Әйәт ауылы || {{lang-kk|Бейімбет Майлин ауданы}} |- | [[Денисов районы]] || Денисовка ауылы || {{lang-kk|Денисов ауданы}} |- | [[Джангельдин районы]] || Туғай ауылы || {{lang-kk|Жангелді ауданы}} |- | [[Етекәрә районы]] || [[Етекәрә]] ҡалаһы || {{lang-kk|Жітіқара ауданы}} |- | [[Ҡамысты районы]] || Ҡамысты ауылы || {{lang-kk|Қамысты ауданы}} |- | [[Ҡарабалыҡ районы]] || Ҡарабалыҡ ҡасабаһы || {{lang-kk|Қарабалық ауданы}} |- | [[Ҡараһыу районы]] || Ҡараһыу ауылы || {{lang-kk|Қарасу ауданы}} |- | [[Ҡуштанай районы]] || [[Тобыл]] ҡалаһы || {{lang-kk|Қостанай ауданы}} |- | [[Мәндүгәрә районы]] || Боровской ауылы || {{lang-kk|Меңдіқара ауданы}} |- | [[Наурыҙым районы]] || Ҡарамәнде ауылы || {{lang-kk|Наурызым ауданы}} |- | [[Һарыкүл районы]] || Һарыкүл ҡасабаһы || {{lang-kk|Сарыкөл ауданы}} |- | [[Уҙынҡүл районы]] || Уҙынҡүл ауылы || {{lang-kk|Ұзынкөл ауданы}} |- | [[Фёдоров районы (Ҡуштанай өлкәһе)|Фёдоров районы]] || Фёдоровка ауылы || {{lang-kk|Фёдоров ауданы}} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://www.gov.kz Ҡуштанай өлкәһе әкимлегенең рәсми сайты] * [https://ufagen.ru Башҡорт ҡәбиләләренең тарихы һәм урынлашыуы — Ufagen.ru] * [https://cyberleninka.ru Р. Ғ. Кузеевтың башҡорттар этногенезы буйынса фәнни тикшеренеүҙәре] * [https://ruwiki.ru Ырыуҙарҙың географик классификацияһы — Рувики мәғлүмәттәре] [[Категория:Ҡаҙағстан өлкәләре]] [[Категория:Ҡуштанай өлкәһе]] 0ey1d5rti3nfoxau8r6gjb41rkg4ey9 1301988 1301987 2026-08-07T17:49:29Z Shirshikay 48080 1301988 wikitext text/x-wiki {{Административная единица | Русское название = Ҡуштанай өлкәһе | Оригинальное название = {{lang-kk|Қостанай облысы / Qostanaĭ oblysy}} | Герб = Logo Kostanay Province.png | Карта = Kostanay in Kazakhstan.svg | Страна = [[Ҡаҙағстан]] | Административный центр = [[Ҡостанай|Ҡуштанай]] | Крупные города = [[Ҡостанай|Ҡуштанай]], [[Рудный]], [[Лисаковск]], [[Аркалык|Арҡалыҡ]], [[Житикара|Етекәрә]] | Дата образования = [[29 июля]] [[1936 год|1936 йыл]] | Глава = [[Аксакалов, Кумар Иргибаевич|Ҡумар Аҡһаҡалов]] | Название главы = Аким | Площадь = 196 001 | Место по площади = 4 | Население = 825 569 | Год переписи = 2025 | Плотность = 4.2 | Часовой пояс = [[UTC+5]] | ISO = KZ-KUS | Телефонный код = +7 7142 | Почтовые индексы = 11xxxx | Код автомобильных номеров = P, 10 | Сайт = https://www.gov.kz }} '''Ҡуштанай өлкәһе''' ({{lang-kk|Қостанай облысы}}) — [[Ҡаҙағстан]] Республикаһының төньяғында урынлашҡан административ-территориаль берәмек. Административ үҙәге — [[Ҡостанай|Ҡуштанай]] ҡалаһы. Өлкә төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта [[Рәсәй Федерацияһы]]ның [[Ырымбур өлкәһе]], [[Силәбе өлкәһе]] һәм [[Ҡурған өлкәһе]] менән сиктәш. Көнсығышта Ҡаҙағстандың [[Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе|Төньяҡ Ҡаҙағстан]], [[Аҡмола өлкәһе|Аҡмола]], [[Ҡарағанды өлкәһе|Ҡарағанды]] һәм [[Улытау өлкәһе|Улытау]] өлкәләре менән, ә көньяҡ-көнбайышта [[Аҡтүбә өлкәһе]] менән сиктәш. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == === Географик урыны һәм рельефы === Өлкә Төньяҡ Ҡаҙағстанда урынлашҡан. Төньяҡ өлөшөн [[Көнбайыш Себер уйһыулығы]], көньяғын — Туғай платоһы, көнбайышын — Урал алды үҙәне, ә көньяҡ-көнсығышын [[Һарыарҡа]]ның көнбайыш тармаҡтары биләй. Ер өҫтө башлыса тигеҙлек булып тора. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 200-ҙән 400 метрға тиклем етә. === Гидрографияһы === Өлкә территорияһы буйынса 300-гә яҡын бәләкәй йылға аға, уларҙың иң эреһе — '''Тубыл''' (Тобыл). Тубыл йылғаһында Юғары Тубыл, Ҡаратомар һәм Әмингелде һыу һаҡлағыстары төҙөлгән. Көньяҡта Туғай йылғаһы аға (өлкә сиктәрендә оҙонлоғо 390 км). Өлкәлә 5 меңдән ашыу күл бар. Иң эреләре — [[Ҡушморон (күл)|Ҡушморон]], Тәңеҙ, Ҡойбағар, Һарыкүл, Һарымойын. === Климаты һәм тупрағы === Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡышы оҙон, һыуыҡ, көслө бурандар менән оҙатыла. Йәйе эҫе һәм ҡоро. Төньяҡ өлөшөндә ҡара тупраҡ таралған, унда ҡайын һәм урмандар үҫә. Көньяҡта ҡылғанлы үҫемлектәр менән каштан тупрағы өҫтөнлөк итә. === Наратлыҡтар һәм ҡурсаулыҡтар === Өлкәлә уникаль Араҡарағай, Әмәнҡарағай һәм Терсек-Ҡарағай нарат урмандары урынлашҡан. Көньяҡ өлөшөндә экологик туризм үҙәге булып торған, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән '''Наурыҙым дәүләт тәбиғи ҡурсаулығы''' урынлашҡан. == Тарихы == Электән был ерҙәрҙә андронов һәм синташта археологик мәҙәниәттәре (бронза быуаты) йәшәгән. Урта быуаттарҙа территория [[Төрки ҡағанаты]], артабан [[Дәште Ҡыпсаҡ]] составына инә. Монгол яулауҙарынан һуң [[Алтын Урҙа]] ере була. Йөҙ йыллыҡтар дауамында өлкә биләмәһендә Урта һәм Кесе жүз ҡаҙаҡ ҡәбиләләре (арғын, ҡыпсаҡ, керей һ.б.) күсеп йөрөгән. 1879 йылда [[Тубыл]] буйында Николаевск (ҡаҙаҡса атамаһы Ҡуштанай) ҡалаһына нигеҙ һалына. 1895 йылда ҡалаға рәсми рәүештә Кустанай исеме бирелә. [[1936 йыл]]дың [[29 июль|29 июлендә]] СССР Юғары Советы Указы менән Кустанай өлкәһе ойошторола. 1997 йылда Рәсәй транскрипцияһы «Костанайская область» тип үҙгәртелә. === Башҡорт ырыуҙары менән тарихи бәйләнеше === Хәҙерге Ҡуштанай өлкәһенең төньяҡ һәм көнбайыш ерҙәре (айырыуса [[Тубыл]], Эйә (Әйет) йылғалары буйы һәм [[Урал алды]] үҙәндәре) тарихи яҡтан башҡорт ҡәбиләләренең кочевой ареалына һәм этник бәйләнештәр зонаһына ингән. Өлкә биләмәһендә башлыса түбәндәге [[Башҡорт ырыуҙары|башҡорт ырыуҙарының]] вәкилдәре күсеп йөрөгән һәм йәшәгән: * '''[[Ҡыпсаҡ]]''' — был төбәктә ҡаҙаҡ ҡыпсаҡтары менән иң тығыҙ этник бәйләнештә булған һәм ҡатнашҡан иң эре башҡорт ҡәбиләләренең береһе. * '''[[Табын]]''' — өлкәнең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һәм сиктәш Силәбе, Ҡурған өлкәләрендә таралған иң күп һанлы берләшмә. * '''[[Ҡатай]]''' һәм '''[[Ҡыуаҡан]]''' — Көнсығыш Урал үҙәндәренән [[Тубыл]] йылғаһының үрге ағымына тиклем күсеп йөрөгән ырыуҙар. * '''[[Тамъян]]''' һәм '''[[Үҫәргән]]''' — өлкәнең көнбайыш ([[Ырымбур өлкәһе]] менән сиктәш) райондарында этник эҙҙәрен ҡалдырған ҡәбиләләр. === Ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең урынлашыуы === Хәҙерге өлкә биләмәһендә ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең (башлыса Урта жүз арғындары менән ҡыпсаҡтарының) урынлашыуы '''XVI–XVII быуаттарҙа''' тамамлана. XVIII быуаттың уртаһынан алып [[Рәсәй империяһы]] [[Яйыҡ]] буйында хәрби-сиктәш һыҙаттарын (Уй һәм Яйыҡ һыҙаттарын) төҙөй башлай. Был сикләүҙәр арҡаһында башҡорттарҙың [[Тубыл]] буйы далаларына көньяҡҡа табан күсеп йөрөү юлдары тулыһынса ябыла. Ошо тарихи һыҙаттан һуң, был ерҙәрҙә башҡорттар бүтән күсенмәй, ә ерҙәр тулыһынса ҡаҙаҡ ырыуҙарының биләмәһе булып ҡала. == Халыҡ һаны һәм милли состав == 2025 йылдың башына ҡарата өлкә халыҡ һаны '''825 569''' кеше тәшкил итә. {| class="wikitable sortable" |+ өлкәнең милли составы (2025 йыл башына) ! Милләт !! Халыҡ һаны (кеше) !! Процент (%) |- | [[Ҡаҙаҡтар]] || 367 908 || 44.56 % |- | [[Урыҫтар]] || 276 766 || 33.52 % |- | [[Украиндар]] || 84 394 || 10.22 % |- | [[Немецтар]] || 30 346 || 3.68 % |- | [[Белорустар]] || 15 921 || 1.93 % |- | [[Татарҙар]] || 14 167 || 1.72 % |- | [[Башҡорттар]] || 3 865 || 0.47 % |- | Башҡалар || 12 202 || 1.40 % |- | '''Бөтәһе''' || '''825 569''' || '''100.00 %''' |} == Административ бүленеше == Өлкә составына 4 өлкә әһәмиәтендәге ҡала хакимиәте (Ҡуштанай, Рудный, Арҡалыҡ, Лисаковск) һәм 16 район инә. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ Ҡуштанай өлкәһенең райондары ! Райондың атамаһы (башҡортса) !! Административ үҙәге !! Ҡаҙаҡса атамаһы |- | [[Алтынсарин районы]] || Убаған ауылы || {{lang-kk|Алтынсарин ауданы}} |- | [[Әмингелде районы]] || Әмингелде ауылы || {{lang-kk|Амангелді ауданы}} |- | [[Әүлиәкәл районы]] || Әүлиәкәл ауылы || {{lang-kk|Әулиекөл ауданы}} |- | [[Бейембәт Майлин районы]] || Әйәт ауылы || {{lang-kk|Бейімбет Майлин ауданы}} |- | [[Денисов районы]] || Денисовка ауылы || {{lang-kk|Денисов ауданы}} |- | [[Джангельдин районы]] || Туғай ауылы || {{lang-kk|Жангелді ауданы}} |- | [[Етекәрә районы]] || [[Етекәрә]] ҡалаһы || {{lang-kk|Жітіқара ауданы}} |- | [[Ҡамысты районы]] || Ҡамысты ауылы || {{lang-kk|Қамысты ауданы}} |- | [[Ҡарабалыҡ районы]] || Ҡарабалыҡ ҡасабаһы || {{lang-kk|Қарабалық ауданы}} |- | [[Ҡараһыу районы]] || Ҡараһыу ауылы || {{lang-kk|Қарасу ауданы}} |- | [[Ҡуштанай районы]] || [[Тобыл]] ҡалаһы || {{lang-kk|Қостанай ауданы}} |- | [[Мәндүгәрә районы]] || Боровской ауылы || {{lang-kk|Меңдіқара ауданы}} |- | [[Наурыҙым районы]] || Ҡарамәнде ауылы || {{lang-kk|Наурызым ауданы}} |- | [[Һарыкүл районы]] || Һарыкүл ҡасабаһы || {{lang-kk|Сарыкөл ауданы}} |- | [[Уҙынҡүл районы]] || Уҙынҡүл ауылы || {{lang-kk|Ұзынкөл ауданы}} |- | [[Фёдоров районы (Ҡуштанай өлкәһе)|Фёдоров районы]] || Фёдоровка ауылы || {{lang-kk|Фёдоров ауданы}} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * [https://www.gov.kz Ҡуштанай өлкәһе әкимлегенең рәсми сайты] * [https://ufagen.ru Башҡорт ҡәбиләләренең тарихы һәм урынлашыуы — Ufagen.ru] * [https://cyberleninka.ru Р. Ғ. Кузеевтың башҡорттар этногенезы буйынса фәнни тикшеренеүҙәре] * [https://ruwiki.ru Ырыуҙарҙың географик классификацияһы — Рувики мәғлүмәттәре] [[Категория:Ҡаҙағстан өлкәләре]] [[Категория:Ҡуштанай өлкәһе]] szqkxnvhruck4czodd817amjv4f64uk 10 201396 1301992 2026-08-07T18:38:02Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Milky way in Elbrus.jpg 1301992 wikitext text/x-wiki Milky way in Elbrus.jpg c7x8f1lksgu3y3elwe92f8rjsxmunbb