Ҡалып:Clear

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ҡалып:Clear</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5378</id>
    <revision>
      <id>1302170</id>
      <parentid>747123</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PK2</username>
        <id>13442</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Ҡалып:-]] битенең исемен [[Ҡалып:Clear]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән PK2 алыштырҙы</comment>
      <origin>747123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="2k52o44jswqi7xs51cq1f8m2oyrugmh" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;clear:{{{1|both}}};&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2k52o44jswqi7xs51cq1f8m2oyrugmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вильденшпринг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28982</id>
    <revision>
      <id>1302186</id>
      <parentid>678304</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T05:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Wildenspring.PNG]] → [[File:DEU Wildenspring (Großbreitenbach) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1302186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5169" sha1="7kxor1nfxv6hdlomuxd7nkngumza4rp" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Вильденшпринг 
 |төп исеме                                         = Wildenspring 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Wildenspring (Großbreitenbach) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 36|lat_sec     6 
 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 3|lon_sec  = 3 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Ильм (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Ильм (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Райнер Бергман  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 4,44  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 630  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 210 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 98701 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = IK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 70 052 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.vg-grossbreitenbach.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Вильденшпринг''' ({{lang-de|Wildenspring}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 210 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 4,44 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 630 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98701 һәм автомобиль коды — IK. 
 
==  Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
==  Һылтанмалар ==
* [http://www.vg-grossbreitenbach.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>7kxor1nfxv6hdlomuxd7nkngumza4rp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төньяҡ полюс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50723</id>
    <revision>
      <id>1302176</id>
      <parentid>1186100</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T01:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66036" sha1="nxubosg6jgi55andx69laey25ghxrt6" xml:space="preserve">[[Файл:Nordpole-ru.png|мини|
'''1''' — Төньяҡ полюс. &lt;br /&gt;
'''2''' — Төньяҡ магнит полюс. &lt;br /&gt;
'''3''' — Төньяҡ геомагнит полюс. &lt;br /&gt;
'''4''' — Барып етә алмаҫлыҡТөньяҡ полюс
]]
'''Төньяҡ полюс, Төньяҡ ҡотоп''' йәки '''географик Төньяҡ ҡотоп''' — Төньяҡ ярымшарҙа Ерҙең әйләнеү күсәренең өҫкө йөҙө менән киҫелеш нөктәһе. [[Төньяҡ Боҙло океан]]&lt;nowiki/&gt;дың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;Северный полюс // [[Ҙур совет энциклопедияһы|Большая Советская Энциклопедия]] : в 30 т. Т. 23 : Сафлор — Соан / Гл. ред. А. М. Прохоров. — Изд. 3-е. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1978. — 640 с. — С. 134.&lt;/ref&gt;. Төньяҡ ҡотоп һәм Төньяҡ магнит ҡотоп төрлө урындалар, уларҙы бутарға ярамай.

Төньяҡ ҡотоп ҡоро ерҙә урынлашҡан [[Көньяҡ ҡотоп]]ҡа диаметраль рәүештә ҡаршы тора. Ер өҫтөндә Төньяҡ полюсҡа ҡарата теләһә ниндәй башҡа нөктә һәр ваҡыт көньяҡ йүнәлештә бара.&lt;ref name=&quot;bse&quot;/&gt;. Төньяҡ полюстың географик координаталары: 90°00'00&quot; төньяҡ киңлеге; полюстың оҙонлоғо юҡ, сөнки ул бөтә меридиандарҙың да берләшеү нөктәһе булып тора. Төньяҡ ҡотоп шулай уҡ бер ниндәй сәғәт бүлкәтенә лә ҡарамай. Поляр көн, поляр төн кеүек үк, ярты йыл самаһы дауам итә.

Төньяҡ полюста океандың тәрәнлеге — 4261 метр (тәрән диңгеҙ аппараты «Мир» 2007 йылда үлсәү буйынса) йәки 4087 метр (1958 йылда америка [[һыу аҫты кәмәһе]]нең үлсәме буйынса 4087 метр).&lt;ref name=&quot;na&quot;&gt;{{Китап|автор=Андерсон У. Р.|часть=У Северного полюса|ссылка часть=http://militera.lib.ru/memo/usa/anderson_w/18.html|заглавие=Вокруг света под водой|ссылка=http://militera.lib.ru/memo/usa/anderson_w/index.html|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1965|страницы=92—102|страниц=516|тираж=30000}}&lt;/ref&gt;.

Төньяҡ ҡотопҡа иң яҡын ер  — Каффеклуббен утрауы, йә ATOW1996; һәм иң яҡын тораҡ пункты — Төньяҡ полюстан 817 километр алыҫлыҡтағы Эллесмере утрауындағы (Нунавут крайы, [[Канада]]) Уяулыҡ ауылы.

Ҡышын төньяҡ ҡотопта уртаса температура — яҡынса {{Num|-50|[[Градус Цельсия|°C]]}}&lt;ref name=&quot;bse&quot;/&gt;, йәй —  {{Num|0|°C}} тирәһе&lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt;.

== Яулап алыу тарихы ==
[[Файл:Mercator_north_pole_1595.jpg|слева|мини| Герард Меркатор картаһында Төньяҡ ҡотоп (1595 йылда)]]
Күп кенә боронғо мәҙәниәттәрҙә [[Ер]] яҫы тип иҫәпләнһә лә, боронғо грек [[Фәлсәфә|фәйләсүфтәре]], атап әйткәндә, [[Пифагор]], беҙҙең эраға тиклем VI быуатта Ерҙең сферик формаһы тураһында фараздар әйтә башлаған. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта пифагор мәктәбенең ике вәкиле — Гейкет һәм Экфант беренсе булып ерҙең үҙ күсәре тирәләй әйләнеүе менән күктең көндәлек әйләнеүен аңлатҡан.

«Төньяҡ ҡотоп» термины Ерҙең әйләнеү күсәре төньяҡ ярымшарҙа тәүге тапҡыр ун бишенсе быуат уртаһында барлыҡҡа килә.&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt;.Быға тиклем [[XIV быуат]] аҙағында яҙма сығанаҡтарҙа уны «Арктика полюсы» (Полус Арктика) тип атайҙар..

[[XV быуат]]та уҡ Мартин Богейм һәм башҡа географтар Төньяҡ полюс диңгеҙҙә урынлашҡан тип дөрөҫ уйлаған. Ҡайһы бер географтар, мәҫәлән, Жерар Меркатор, XVI быуатта хатта арктик төбәктең карталарын да үҙ идеялары нигеҙендә эшләгән, улар үҙәктә Төньяҡ ҡотопто күрһәткән.

=== 1900 йылға тиклем ===
Төньяҡ ҡотопҡа барып етеү проблемаһы XVIII быуатта Европанан Ҡытайға иң ҡыҫҡа юлды табыу кәрәклеге менән бәйле барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта поляр көндә төньяҡ полюста боҙһоҙ диңгеҙ булған тигән легенда барлыҡҡа килә. Был диңгеҙгә беренсе тапҡыр 1607 йылда инглиз штурманы Генри Хадсон сыға, уның экспедицияһы Мәскәү компанияһы тарафынан финанслана. Гренландияның көнсығыш ярына барып етеп, Хадсонды боҙ туҡтата. Көнсығышҡа табан юл үтеп, команда Свальбард архипелагына барып етә, әммә 80°23' төньяҡ киңлектән төньяҡҡа табан үтә сыға алмай..{{Sfn|Корякин|2002}}

[[Михаил Ломоносов]] теоретик йәһәттән Төньяҡ ҡотопҡа диңгеҙ юлы менән барып етеү мөмкинлеген нигеҙләй. Померан легендаларын өйрәнеп, көслө ел Шпицбергендың төньяҡ ярынан боҙҙо ҡыуып алып китә, һәм диңгеҙгә юл аса, тигән һығымтаға килә.{{Sfn|Корякин|2002|с=80}}. Екатерина II указы менән 1765 һәм 1766 йылдарҙа адмирал Василий Чичагов ике тапҡыр Шпицбергендан төньяҡҡа табан барырға маташа, тик төньяҡ киңлектең 80°30'  градусына ғына барып етә ала.{{Sfn|Корякин|2002|с=81}}.

1773 йылда Британияның Шпицбергенда Барон Константин Фиппс экспедицияһы 80°48' градусҡа етә. 1818 йылда британ караптары отряды 80°34'  билдәһен үтә алмай. Шунан һуң оҙаҡ ваҡыт карапта Төньяҡ ҡотопҡа барып етеү идеяһы күтәрелмәй{{Sfn|Корякин|2002|с=81}}.

Төньяҡ ҡотопҡа башҡа ысулдар ҡулланып барып етергә тырышҡан тәүге экспедицияларҙың береһе булып 1827 йылда Британияның Уильям Парри экспедицияһы була. Британ адмиралтействоһынан  аҡса алып, Парри экспедицияһы 1827 йылдың мартында [[Англия]]нан «Хекла» карабында йөҙөп сыға һәм уны [[:ru:Шпицберген|Шпицберген]]&lt;nowiki/&gt;ға алып килә. Ошонан Парри отряды боҙҙа хәрәкәт итеү өсөн саңғылар менән йыһазландырылған ике кәмәлә төньяҡҡа китә һәм 23 июлдә 82°45 градусҡа етә һәм артабан ярты быуатҡа етерлек рекорд ҡуя. Парри отрядында  Төньяҡ магнит полюсын беренсе  асыусы Джеймс Росс була.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Шпаро, Дмитрий Игоревич|Шпаро Д. И.]], Шумилов А. В.|часть=Длинные мили Уильяма Парри|ссылка часть=http://antarctic.su/books/item/f00/s00/z0000011/st003.shtml|заглавие=К полюсу|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1987|страниц=367|тираж=100000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Parry, William Edward.|заглавие=Narrative of an attempt to reach the North pole|ссылка=https://archive.org/stream/narrativeofattem00parr|место=Лондон|издательство=John Murray|год=1828|страниц=229}}&lt;/ref&gt;.

1875—1876 йылдарҙа Джордж Найрс етәкселегендәге Британия арктик экспедицияһы Төньяҡ ҡотопҡа барып етергә маташа. Экспедицияның бер өлөшө, Альберт Маркхэм етәкселегендә кешеләр һөрәгән саналарҙа, 1876 йылдың 12 майында, кире боролор алдынан, рекордлы 83°20'26 нөктәһенә барып етеп кире борола.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Nares, George.|заглавие=Narrative of a voyage to the Polar Sea|ссылка=https://archive.org/stream/narrativeofvoyag01nareuoft|место=Лондон|издательство=Sampson Low, Marston, Searle &amp; Rivington|год=1878|том=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Nares, George.|заглавие=Narrative of a voyage to the Polar Sea|ссылка=https://archive.org/stream/narrativeofvoyag02nareuoft|место=Лондон|издательство=Sampson Low, Marston, Searle &amp; Rivington|год=1878|том=2}}&lt;/ref&gt;

Джордж ДеЛонгтың Америка экспедицияһы 1879 йылдың 8 июлендә Сан-Францисколағы «Жаннет» баркеһында [[Беринг боғаҙы]] аша Төньяҡ ҡотопҡа барып етеү ниәте менән йөҙөп сыға. Әммә Төньяҡ Боҙло океандағы [[Врангель утрауы (ҡурсаулыҡ)|Врангель утрауы]]&lt;nowiki/&gt;нан алыҫ түгел уларҙың судноһы боҙ менән уратып алына. Артабанғы 21 айҙа боҙҙан туңған судно төньяҡ-көнбайышҡа табан боролған һәм яйлап Төньяҡ полюсҡа яҡынлашҡан. 1881 йылдың 12 июнендә Жаннет боҙ баҫымына сыҙай алмай тишелә һәм бата. Команда ҡасып ҡотолоп өлгөрә һәм, кәмәләрҙе аҙыҡ-түлек менән боҙға һөйрәп, [[Яңы Себер утрауҙары]]на барып етә. Унан 1881 йылдың 12 сентябрендә команда өс кәмә менән материкҡа йөҙөргә маташа. Дауыл һөҙөмтәһендә экипажы менән бер кәмә бата. Ҡалған икәүһе ярға сыға, әммә дауылда аймалаша. Карап механигы Джордж Мелвилл етәкселегендәге кәмә экипажын урындағы якуттар Лена йылғаһы тамағында осрата. [[Лена]] тамағының икенсе яғына төшкән Де Лонг төркөмө, тундра эсендә оҙон юлға сығып, тораҡ пункт табырға маташа, тик 14 кешенән икәүһе генә халыҡ йәшәгән ергә барып етә ала. Ҡалғандары, шул иҫәптән Де-Лонг, аслыҡтан һәм арығанлыҡтан вафат була.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Шпаро, Дмитрий Игоревич|Шпаро Д. И.]], Шумилов А. В.|часть=Гибель «Жаннетты»|ссылка часть=http://antarctic.su/books/item/f00/s00/z0000011/st007.shtml|заглавие=К полюсу|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1987|страниц=367|тираж=100000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Melville, George Wallace.|заглавие=In The Lena Delta|ссылка=https://archive.org/stream/inthelenadelta002487mbp|место=Бостон|издательство=Houghton, Mifflin And Company|год=1885}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:No-nb_bldsa_q3c005_light.jpg|мини|Нансендың «Фрам» карабы Арктика боҙонда (1895)]]
1884 йылда Гренландияның көньяғында, һәләкәт урынынан меңдәрсә саҡрым алыҫлыҡта, Какорток тирәһендә боҙҙа туңған Жаннет техникаһы ҡалдыҡтары табыла. Метеоролог Анрик Мон был табыш нигеҙендә Төньяҡ Боҙло океанда боҙ ташыған ағым барлығын күҙаллай, ул көнсығыштан көнбайышҡа, Себер ярынан Америка ярҙарына тиклем боҙ ташый. Норвегия тикшеренеүсеһе Фридтжоф Нансен боҙҙа туңған карапта ошо ағым ярҙамында Төньяҡ ҡотопҡа барып етеү идеяһы менән ҡыҙыҡһына башлай. Бының өсөн Нансен «Фрам» карабында Норвегия поляр экспедицияһын ойоштора. «Фрам» Нансен бойороғо буйынса махсус боҙҙа дрейфлау өсөн төҙөлә — карап корпусы нығытыла һәм арҡыры киҫелештә йомортҡа кеүек түңәрәкләнә.

Боҙ, «Фрам»ды ҡабырғаларына ҡыҫып, карапты һындырмай, ә яйлап өҫкә ҡарай «ҡыҫып сығара». 1893 йылдың 24 июнендә Фрам [[Осло|Кристианиянан]] китә. Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап үткәндән һуң, 28 сентябрҙә карап [[Яңы Себер утрауҙары]] янындағы боҙ яланына барып етә һәм дрейфҡа сыға. 1895 йылдың 14 мартында, Фрам 84°4' N'ға еткәс, Нансен һәм Джалмар Йохансен, саңғыла Төньяҡ полюсҡа сәйәхәтен дауам итергә ҡарар итеп, карапты ташлап китәләр. Нансен 50 көн эсендә полюсҡа тиклем 660 километрҙы үтергә, ә унан Франц Йозеф ландына барырға тейеш була.

Өс эт санаһына тейәгән 120 көнлөк юл йөрөү өсөн провизия. Тәүҙә боҙ ярайһы уҡ тигеҙ була, тикшеренеүселәр тиҙ генә алға китә ала. Әммә яйлап ландшафт тигеҙһеҙерәк булып китә, был уларҙың алға китеш тиҙлеген һиҙелерлек кәметә. 7 апрелдә улар 86°14' Н-ға етәләр. Артабанғы юл боҙ өйөмдәренән тора. Төньяҡ ҡотопҡа барып етер өсөн аҙыҡ етмәүен аңлап, икеһе лә артабанғы ынтылыштан баш тарталар һәм көньяҡҡа боролалар, ахыр сиктә Франц Йозеф еренә барып етәләр.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Шпаро, Дмитрий Игоревич|Шпаро Д. И.]], Шумилов А. В.|часть=Безумный способ самоубийства доктора Нансена|ссылка часть=http://antarctic.su/books/item/f00/s00/z0000011/st009.shtml|заглавие=К полюсу|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1987|страниц=367|тираж=100000}}&lt;/ref&gt;.

Савой принцы Луиджи Амедеоның итальян арктик экспедицияһы 1899 йылда Норвегиянан «Поляр йондоҙ» кит аулау карабында экспедицияға сыға. Франц Йозеф еренә барып етергә, унда лагерь ҡорорға, унда поляр ҡыш үткәрергә, ә ҡыш аҙағында — боҙҙа эт саналарында Төньяҡ ҡотопҡа барырға уйлағандар. Лагерҙа ҡышын туңыу һөҙөмтәһендә кенәз ике бармағын юғалта, шунлыҡтан ҡотопҡа походта шәхсән ҡатнаша алмай.

[[1900 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың 11 мартында капитан Гумберто Канья етәкселегендәге төркөм Төньяҡ полюсҡа йүнәлә. Ҙур ҡыйынлыҡтар арҡаһында (шул иҫәптән ярҙамсы партиянан өс кешенең һәләк булыуы) Канья отрядының дүрт поляр тикшеренеүсеһе полюсҡа барып етә алмауҙарын аңлай башлай. Улар бары тик мөмкин тиклем төньяҡҡа китеп, флаг ҡуйып, кире ҡайтыу юлына аҙыҡ-түлек күләме етмәгәс, кире борола. 25 апрелдә Канья төркөмө рекордлы 86°34' N'ға етә, Нансен һәм Йохансен рекордтарынан 35 км төньяҡтараҡ, һәм ике айҙан һуң, 23 июндә, аҙыҡ-түлек бөтөү сәбәпле, көскә карапҡа кире ҡайталар.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Шпаро, Дмитрий Игоревич|Шпаро Д. И.]], Шумилов А. В.|часть=В спор вступают итальянцы|ссылка часть=http://antarctic.su/books/item/f00/s00/z0000011/st012.shtml|заглавие=К полюсу|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1987|страниц=367|тираж=100000}}&lt;/ref&gt;.

Төньяҡ ҡотопҡа экспедициялар шул тиклем билдәлелек ала, хатта инглиз телендә «Иң алыҫ төньяҡ» термины барлыҡҡа килә, был төньяҡ ҡотопҡа барғанда экспедициялар барып еткән иң төньяҡ киңлекте аңлата. Әммә Төньяҡ ҡотопҡа экспедицияларҙан тыш [[Арктика]]&lt;nowiki/&gt;ға экспедициялар ҙа ебәрелә, улар үҙҙәренә башҡа маҡсаттар ҡуя — мәҫәлән, Төньяҡ-Көнбайыш үткәүел буйлап йәки Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап үтеү. Был экспедициялар һөҙөмтәһендә алынған тәжрибә Төньяҡ ҡотопҡа экспедициялар өсөн бик файҙалы була.
[[Файл:Peary_Sledge_Party_and_Flags_at_the_Pole.jpg|слева|мини| «Төньяҡ ҡотоп»та Пири отряды(1909 йыл)]]
Америка сәйәхәтсеһе Фредерик Кук [[1908 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың 21 апрелендә ике эскимос, Ахвелла һәм Этукишук менән бергә эт саналарында беренсе булып Төньяҡ ҡотопҡа етеүен белдерә. Әммә ул аныҡ дәлилдәр килтерә алмай һәм уның дәғүәләре йәмәғәтселек тарафынан киң ҡабул ителмәй.

[[1909 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың 6 апрелендә Америка инженеры Роберт Пири төньяҡ ҡотопҡа афроамерикандар Мэттью Хенсон һәм дүрт эскимос Оота, Эгингва, Зееглоо һәм Оокеах оҙатыуында төньяҡ ҡотопҡа барып етем тип белдерә. Әммә һуңыраҡ Пириҙың белдереүе лә шик аҫтына алына.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Henderson, Bruce|заглавие=Who Discovered the North Pole?|ссылка=http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/Cook-vs-Peary.html|язык=en|издание=Smithsonian|тип=журнал|место=Вашингтон|издательство=[[Смитсоновский институт]]|год=2009|выпуск=Апрель|issn=0037-7333}}&lt;/ref&gt;

Шулай итеп, ҡайһы бер тикшеренеүселәр Билдәләүенсә, Пири тарафынан Төньяҡ ҡотопҡа (246 км) сәйәхәттең һуңғы сегментына һайлап алынған отрядта навигация оҫталығына эйә булған һәм Пириҙың дәғүәләрен үҙ аллы раҫларға (йәки кире ҡағырға) һәләтле кеше булмаған.&lt;ref name=&quot;cp&quot;&gt;{{Китап|автор=Pala, Christopher.|часть=Anatomy of Three Frauds|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=A67mZerFmgAC&amp;pg=PA138&amp;dq=peary+camp+bartlett&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=jkcPT_6dA8We-waG5431Ag&amp;ved=0CDYQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=peary%20camp%20bartlett&amp;f=false|заглавие=The Oddest Place on Earth: Rediscovering the North Pole|место=Нью-Йорк|издательство=Writer's Showcase Press|год=2002|pages=133—153|allpages=324|isbn=978-0595214549}}{{Ref-en}}&lt;/ref&gt; Поход ваҡыты ла шикле тыуҙара. Пирҙың континенттан Бартлет лагерына экспедицияһының уртаса тиҙлеге тәүлегенә 17 км тәшкил итә, һәм, Пир һүҙҙәре буйынса, Бартлет лагерынан сыҡҡандан һуң, уның отряды биш көн эсендә Төньяҡ ҡотопҡа тиклем 246 км-ҙы үтеп китә, көн һайын уртаса 50 км тәшкил итә, был экспедицияның әлегә тиклем хәрәкәт иткән уртаса тиҙлегенән өс тапҡырға күберәк була.&lt;ref name=&quot;cp&quot; /&gt;. Ҡайтыу юлында улар тағы ла аҙыраҡ ваҡытты ала — өс көн, йәғни Пири отрядына тәүлегенә 80 км-ҙан ашыу тиҙлек менән атлаған, күп тикшеренеүселәр быны мөмкин түгел тип иҫәпләй.&lt;ref name=&quot;cp&quot; /&gt;

Кук менән Пириҙың ҡаҙаныштарына шикләнеү Роальд Амундсенды [[1911 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да [[Көньяҡ ҡотоп]]&lt;nowiki/&gt;ҡа экспедицияһында [[компас]], секстанттар һәм теодолиттар менән ҡоралланған етди күҙәтеүҙәр үткәргән дүрт профессиональ штурман алырға мәжбүр итә.

Георгий Седов экспедицияһы Төньяҡ ҡотопҡа беренсе урыҫ экспедицияһы була . 1912-1914 йылдарҙа насар әҙерләнгән экспедиция ике ҡышты Арктикала «Майкл Суворин» («Святой великомученик Фока») шхунаһында үткәрергә мәжбүр була. 1914 йылдың 2 февралендә [[зәңге]] менән ауырыған Седов диңгеҙселәр Григорий Линник һәм Александр Пустошный менән бергә Тымыҡ ҡултыҡтан ҡотопҡа боҙҙа өс эт санаһында сыға.

Бер аҙнанан Седов артабан бара алмай, әммә походты дауам итер өсөн үҙен нарттарға бәйләргә бойора. 20 февралдә, ҡотопҡа ике мең километрҙан саҡ ҡына артығыраҡ юл үтеп, Седов Рудольф утрауы янындағы боҙ араһында һәләк була. Иптәштәре уны утрауҙа ерләй һәм ҡайтыр юлға сағалар. Седовтың Фрам исемле эте ҡәбер янында ҡала.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Шпаро, Дмитрий Игоревич|Шпаро Д. И.]], Шумилов А. В.|часть=Планы его всегда рассчитаны на подвиг|ссылка часть=http://antarctic.su/books/item/f00/s00/z0000011/st014.shtml|заглавие=К полюсу|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1987|страниц=367|тираж=100000}}&lt;/ref&gt;.

Төньяҡ полюс күргән беренсе кешеләр [[1926 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да тарихта тәүге трансполяр осош (ғөмүмән осош) яһаған &quot;Норвегия&quot; дирижабеле экапажы була.  1930-сы йылдарҙа донъялағы беренсе самолёт Төньяҡ полюстан 30 километр алыҫлыҡта оса («Фоккер»), ә һуңынан совет АНТ-7 самолеты авиация тарихында беренсе булып полюсҡа барып етә.

[[1937 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың 21 майында Төньяҡ полюс районында (30 километр самаһы алыҫлыҡта ергә төшкән мәлдә) АНТ-6 самолеты ярҙамында Иван Папанин етәкселегендә беренсе «Төньяҡ полюс-1» (СССР) дрейфлау станцияһы ойошторола. Экспедиция ағзалары океанограф Петр Ширшов, метеоролог Евгений Федоров, радиооператор Эрнст Кренкель һәм етәксе Иван Папанин туғыҙ ай дауамында станцияла фәнни күҙәтеүҙәр алып бара. Ошо ваҡыт эсендә [[Гренландия]]&lt;nowiki/&gt;ның көнсығыш ярына тиклем 2850 км юл үтәләр, унан 1938 йылдың 19 февралендә поляр тикшеренеүселәрҙе &quot;Таймыр&quot; һәм &quot;Мурман&quot; боҙватҡыстары алып ҡайта.

В. П. Чкалов  етәкселегендә АНТ-25 совет самолеты экипажы авиация тарихында беренсе тапҡыр трансполяр осош яһай, ә һуңынан ББ-А самолетында осош була. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы,  бер аҙҙан һуң бәйләнеш өҙөлә; Осоусы Сигизмунд Леваневский һәләк була.

&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Шпаро, Дмитрий Игоревич|Шпаро Д. И.]], Шумилов А. В.|часть=Жизнь на льдине|ссылка часть=http://antarctic.su/books/item/f00/s00/z0000011/st017.shtml|заглавие=К полюсу|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1987|страниц=367|тираж=100000}}&lt;/ref&gt;.

=== 1940—2000 йылдар ===
1941 йылда АНТ-6 тәүге тапҡыр Арктикала «Барып етһеҙлек полюс»ҡа (Полюс недоступности) оса.

Төньяҡ ҡотопҡа беренсе булып барып еткән кешеләр (ҡаҙанышы шик аҫтына алынмаған) Главсевморпут башлығы Александр Кузнецов етәкселегендәге һәм Павел Гордиенко, Павел Сенко, Михаил Сомов, Михаил Острекин һәм башҡалар етәкселегендәге «Север-2» совет юғары киңлек һауа экспедицияһында ҡатнашыусылар була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/chronograph/910/|title=Советские граждане были доставлены на точку Северного полюса, где, образно говоря, проходит земная ось|accessdate=2012-01-08|publisher=[[Вокруг света]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BbR0fHb?url=http://www.vokrugsveta.ru/chronograph/910/|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;.

1948 йылдың 23 апрелендә Котельный утрауынан өс самолетта осоп, төньяҡ киңлектең 90°00’00 нөктәһенә 16:44 сәғәттә (Мәскәү ваҡыты) төшәләр. Төньяҡ ҡотоп янында ваҡытлыса лагерь ойошторалар һәм ике көн фәнни күҙәтеүҙәр үткәрәләр. 26 апрелдә тикшеренеүселәр кире континентҡа осалар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aari.nw.ru/resources/d0014/vve/#v48|title=Высокоширотная воздушная экспедиция «Север-2» (1948 г.)|publisher=[[Арктический и антарктический научно-исследовательский институт]]|accessdate=2012-01-09|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119002200/http://www.aari.nw.ru/resources/d0014/vve/#v48 |date=2012-01-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://readr.ru/dmitriy-loginov-velikiy-polyarniy-vodovorot-prosipaetsya.html|title=Великий полярный водоворот просыпается|accessdate=2012-01-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BbTjfJb?url=http://readr.ru/dmitriy-loginov-velikiy-polyarniy-vodovorot-prosipaetsya.html|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;.

Бер йылдан һуң, 1949 йылдың 9 майында, ике совет ғалимы Виталий Волович һәм Андрей Медведев Төньяҡ ҡотопҡа беренсе парашют менән һикерә.&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Иван|last=Сафронов-мл.|title=Десантников отправят на Северный полюс|url=http://www.kommersant.ru/doc/1211994|work=[[Коммерсантъ]]|page=3|date=2009-07-29|accessdate=2012-01-09|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:USS_Skate_(SSN-578)_surfaced_in_Arctic_-_1959.jpg|слева|мини|«Скейт» атом һыу аҫты кәмәһе (АҠШ) 1959 йылда төньяҡ полюста]]
1958 йылдың 3 авгусында «[[:ru:USS Nautilus (SSN-571)|Nautilus]]» (АҠШ) атом һыу аҫты кәмәһе Төньяҡ ҡотопҡа (һыу аҫтынан) барып еткән беренсе карап була. Тағы ла бер америка атом һыу аҫты кәмәһе — «[[:ru:USS Skate (SSN-578)|Skate]]» 1959 йылдың 17 мартында полюста боҙҙо ватып йөҙөп сыға һәм Төньяҡ полюста һыу өҫтөндә беренсе карап була. 1962 йылдың 17 июлендә совет атом һыу аҫты кәмәһе «Ленин комсомолы» төньяҡ ҡотопҡа барып еткән беренсе совет һыу аҫты кәмәһе була.

Континенттан Төньяҡ полюсҡа тиклем ҡоро ерҙән беренсе булып барып етеүселәр Американың Ральф Пластед экспедицияһы ағзалары була, улар араһында Вальтер Педерсон, Джеральд Пицль һәм Жан-Люк Бомбардье (lang-fr| Жан-Люк Бомбардьер}). Төньяҡ ҡотопҡа улар 1968 йылдың 19 апрелендә ''[[:ru:Bombardier|Bombardier]] фирмаһының'' ҡаргиҙәрҙәндә барып етә. Эллесмере утрауы (Канада) янындағы утрауҙарҙың береһендә башланғандан алып Төньяҡ полюстағы финиш һыҙығына тиклем уларҙың экспедицияһы 42 көн дауам итә. Юл буйында самолеттан уларға яғыулыҡ һәм башҡа кәрәк-яраҡтар төшөрөлә.&lt;ref name=&quot;ss&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Шпаро, Дмитрий Игоревич|Шпаро Д. И.]], Шумилов А. В.|часть=Снова пунктир санного следа|ссылка часть=http://antarctic.su/books/item/f00/s00/z0000011/st020.shtml|заглавие=К полюсу|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1987|страниц=367|тираж=100000}}&lt;/ref&gt;.

Төньяҡ ҡотопҡа автотранспорт ҡулланмайынса беренсе булып Уолтер Герберт етәкселегендәге Британия трансарктик экспедицияһы ағзалары сыға. Рой Бернер, Аллан Гилл һәм Кеннет Хеджс менән бергә 1969 йылдың 6 апрелендә, эт саналарын, шулай уҡ самолеттарҙан ташланған кәрәк-яраҡтарҙы ҡулланып, Төньяҡ ҡотопҡа барып етә. Барроу морононан Алып Төньяҡ полюс аша Көнбайыш Спицберген утрауына тиклем уларҙың экспедицияһы бөтәһе 5600 км-ҙан ашыу алыҫлыҡта үтә.

Экспедиция 1968 йылдың 21 февралендә башлана. Июль айында, дрейфлаусы боҙ буйлап 1900 километр үткәндән һуң, экспедиция ағзалары лагерь ҡора, унда боҙ ирей башлағанға туҡтарға мәжбүр булалар. 4 сентябрҙә улар яңынан юлға сыға, әммә тиҙҙән Гиллдың умыртҡа һөйәге йәрәхәтләнеүе арҡаһында туҡтарға мәжбүр булалар. Киләһе йылдың февралендә, поляр ҡыш тамамланғас, төньяҡ ҡотопҡа барып етәләр һәм Шпицбергенға юлды дауам итәләр. Экспедиция 1969 йылдың 29 майында тамамлана һәм 476 көн дауам итә&lt;ref name=&quot;ss&quot;/&gt;.
[[Файл:RIAN_archive_186141_Nuclear_icebreaker_Arktika.jpg|мини|1977 йылда Төньяҡ ҡотопҡа барып еткән «Арктика» атом боҙватҡысы]]
[[1977 йыл]]дың 17 авгусында «Арктика» совет атом боҙватҡысы навигация тарихында беренсе тапҡыр һыу өҫтө навигацияһында Төньяҡ полюсҡа барып етә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Шпаро, Дмитрий Игоревич|Шпаро Д. И.]], Шумилов А. В.|часть=«Арктика» против Арктики|ссылка часть=http://antarctic.su/books/item/f00/s00/z0000011/st021.shtml|заглавие=К полюсу|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1987|страниц=367|тираж=100000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Спичкин В. А., [[Шамонтьев, Владимир Александрович|Шамонтьев В. А.]]|заглавие=Атомоход идёт к полюсу|место=Л.|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|год=1979|страниц=144}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Баранова С. С.|заглавие=К полюсу|место=Мурманск|издательство=Мурманское книжное издательство|год=1978|страниц=100}}&lt;/ref&gt;. [[1991 йыл]]дың 7 сентябрендә тәүге тапҡыр үҙ аллы навигацияла дизель электр станцияһы булған боҙватҡыстар Төньяҡ ҡотопҡа барып етә: бортында халыҡ-ара фәнни экспедициялар булған «Polarstern» немец боҙватҡысы һәм «Оден» швед боҙватҡысы.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=ARCTIC '91 : The Expedition ARK-Vllll/3 of RV &quot;Polarstern&quot; in 1991. Edited by Dieter K. Fütterer|ссылка=https://epic.awi.de/id/eprint/26284/1/BerPolarforsch1992107.pdf|язык=|издание=Ber. Polarforsch. 107|тип=|год=1992|том=|номер=|страницы=9|issn=01 76 - 5027}}&lt;/ref&gt;.

Япон сәйәхәтсеһе Наоми Уемура йәйәүләп ҡотопҡа барып еткән беренсе кеше була. 1978 йылда ул вертолеттан ташланған кәрәк-яраҡтарҙы файҙаланып, эт саналарында 57 көн эсендә 725 километр үтә. Уның сәйәхәте 1978 йылдың 7 мартынан 1 майына тиклем дауам итә һәм Канаданың Элсмир утрауынан башлана..

Төньяҡ ҡотопҡа саңғыла беренсе булып Дмитрий Шпароның совет экспедицияһы ағзалары сыға, уның составына Юрий Хмельевский, Владимир Леденев, Вадим Давыдов, Анатолий Мельников, Владимир Рахманов һәм Василий Шишкарев була&lt;ref name=&quot;ds&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-1/first-people-to-ski-to-the-north-pole/|title=First people to ski to the North Pole|publisher=[[Книга рекордов Гиннесса|Guinness World Records]]|accessdate=2012-01-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BbiJ56y?url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-1/first-people-to-ski-to-the-north-pole/|archivedate=2012-02-03}}{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Шпаро Д. И., Шумилов А. В.|часть=Пешком к вершине планеты|ссылка часть=http://antarctic.su/books/item/f00/s00/z0000011/st023.shtml|заглавие=К полюсу|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1987|страниц=367|тираж=100000}}&lt;/ref&gt;. Уларҙың походы 77 көн дауам итә, 1979 йылдың 16 мартынан 31 майына тиклем. Ошо ваҡыт эсендә улар 1500 км юл үтә.&lt;ref name=&quot;ds&quot; /&gt;.

Полюсҡа тышҡы ярҙамһыҙ барып еткән беренсе экспедиция (йәғни [[самолёт]]тан йәки вертолеттан кәрәк-яраҡ ырғытылма) 1986 йылда Уилл Стегер халыҡ-ара поляр экспедицияһы була. Шулай уҡ Пол Шурке, Брент Бодди, Ричард Вебер, Джефф Кэрролл һәм Анна Банкрофт ингән экспедиция 1986 йылдың 1 майында Төньяҡ полюсҡа барып етә. Анна Банкрофт Төньяҡ ҡотопҡа походҡа сығыусы беренсе [[ҡатын-ҡыҙ]] була.

1986 йылдың 11 майында саңғыла төньяҡ ҡотопҡа беренсе булып француз Жан-Луи Этьен сыға. Был сәйәхәт 63 көн дауат итә. Уға самолеттан кәрәк-яраҡтар төшөрөлә..

1994 йылда саңғыла төньяҡ полюсҡа беренсе булып норвег Борге Усланд сыға. 2 мартта Северная Земля архипелагында Арктика морононан сыға һәм 1994 йылдың 22 апрелендә, 52 көндән һуң, Төньяҡ полюсҡа барып етә..

Арктика боҙо аҫтына 1958 йылдың 31 декабрендә «СП-6» дрейф станцияһында Мәскәү дәүләт университетының физика факультеты хеҙмәткәре Юрий Георгиевич Пиркин Арктикала һыуға сумыусы беренсе водолаз була. Һыуға аҫтына төшөү Үҙәк поляр бассейнда боҙ дрейфын һәм йылылыҡ алмашыуҙы өйрәнеү өсөн махсус үлсәү һәм тауыш яҙҙырыу ҡорамалдары комплексын ҡуйыу өсөн үткәрелә. Был Үҙәк [[Арктика]]ла һыу аҫтына төшөүҙең тәүге осрағы була. Был экспедицияла боҙ аҫтына профессиональ водолаздар түгел, ә [[геофизик]]тар төшә.

[[1989 йыл]]дың 6 майында сәйәхәтсе Федор Конюхов В. Чуков етәкселегендәге «Арктика-89» экспедицияһы сиктәрендә төньяҡ ҡотопҡа тәүге тапҡыр ''Тыныслыҡ Байрағын'' ҡуя.

1998 йылдың 22 апрелендә Рәсәй ҡотҡарыусыһы һәм дайверы Андрей Рожков Төньяҡ полюста акваланг менән һыуға сумырға маташа. 50 метр тәрәнлектә һәләк була. Киләһе йылда, 1999 йылдың 24 апрелендә, составына Майкл Вольф (Австрия), Бретт Кормик (Бөйөк Британия) һәм Боб Васс (АҠШ) булған Халыҡ-ара дайверҙар командаһы һыу аҫтына төшөүҙе уңышлы башҡарҙы.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Cormick, Brett|заглавие=Diving the top of the world|ссылка=http://www.divernetxtra.com/technol/0200northpole.htm|язык=en|издание=Diver|тип=журнал|год=2000|выпуск=Февраль|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324132821/http://www.divernetxtra.com/technol/0200northpole.htm|archivedate=2012-03-24}}&lt;/ref&gt;.

=== XXI быуат ===
Һуңғы йылдарҙа төньяҡ ҡотопҡа боҙватҡыстарҙа һәм самолёттарҙа барыу, [[Туризм|туристар]] өсөн ҡиммәт булһа ла, ярайһы уҡ ғәҙәти хәлгә әйләнә һәм Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙең бер нисә туристик компанияһы ҡыҙыҡһыныусыларға тур тәҡдим ителә. Бөгөн Төньяҡ ҡотопҡа килеүсе иң йәш турист — 8 йәшлек Алисия Хемплеман-Адамс ([[Бөйөк Британия]]), ә иң олоһо — 89 йәшлек Дороти Дэвенхилл Хирш ([[АҠШ]]). 2002 йылдан төньяҡ полюста йыл һайын халыҡ-ара [[марафон]] үткәрелә.

..

«Россия газетаһы» версияһы буйынса, 2007 йылдың 19 сентябренә полюсҡа 66 боҙватҡыс һәм боҙ класлы махсус судно йүнәлә, шуларҙың 54-е Совет һәм Рәсәй флагы аҫтында була.&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Юрий|last=Банько|title=Вчера и сегодня мы — первые. А завтра?|url=http://www.rg.ru/2007/09/19/arktika-shelf.html|work=[[Российская газета]]|page=10|date=2007-09-19|accessdate=2012-01-13}}&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың 2 авгусында төньяҡ ҡотоптоң океан төбөнә тәүге тапҡыр ике  «Мир» тәрән һыу аҫты аппараттары барып етә, улар [[Рәсәй флагы]]&lt;nowiki/&gt;н 4261 метр тәрәнлектә урынлаштыра һәм тупраҡ өлгөләрен ала.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Российские батискафы всплыли|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_6926000/6926287.stm|work=[[Русская служба Би-би-си]]|date=2007-08-02|accessdate=2012-01-13|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;.

== Көн һәм төн ==
Төньяҡ ҡотопта поляр көн яҡынса 186 көн һәм 10 сәғәт дауам итә&lt;ref name=&quot;bse2&quot;&gt;Северный полюс // [[Большая Советская Энциклопедия]] : в 30 т. Т. 23 : Сафлор — Соан / Гл. ред. А. М. Прохоров. — Изд. 3-е. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1978. — 640 с. — С. 134.&lt;/ref&gt;, яҡынса 18 марттан 26 сентябргә тиклем, әммә ысынында яҡтылыҡтың рефрацияһы (һыныу) арҡаһында көн яҡынса 193 көн дауам итә. Поляр төн 178 көн 14 сәғәт дауам итә, әммә, ысынында иһә, яҡтылыҡтың шул уҡ һыныуы арҡаһында яҡынса 172 көн дауам итә. [[Көн менән төн тигеҙләнеше|Көн тигеҙләнеше]] алдынан (20 йәки 21 март) Ҡояш офоҡтан ҡалҡып сыға, артабан өс ай дауамында көн һайын юғарыраҡ күтәрелә, йәйге ҡояш ҡалҡыулығында иң бейек нөктәһенә етә (20 йәки 21 июнь). Артабанғы өс айҙа Ҡояш көҙгө тигеҙләнештән һуң (22 йәки 23 сентябрь) офоҡ сиктәренән сыҡҡансы төшә. Көндөҙ Ҡояш күк йөҙө буйлап горизонталь түңәрәктәр буйлап, һөҙәк спиралдә йөрөй. Ҡояш ҡалҡҡанға тиклем 15-16 көн дауамында һәм ҡояш байығандан һуң аҡ төндәр күҙәтелә. Төньяҡ ҡотопта көн менән төн уның күсәре тирәләй түгел, ә Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүе менән генә алмаштырыла.&lt;ref name=&quot;bse2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bh2&quot;&gt;{{публикация|статья|автор=Handwerk|автор имя=B.|заглавие=Beyond «Polar Express»|подзаголовок=Fast Facts on the Real North Pole|ссылка=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/11/1108_041108_north_pole.html|архив=https://www.webcitation.org/65BbGA406|архив дата=2012-02-04|издание=[[Национальное географическое общество|National Geographic]] News|-язык=en|год=2004|месяц=11|день=8}}{{v|15|1|2012}}&lt;/ref&gt;

== Климат ==
[[Файл:Noaa3-2006-0602-1206.jpg|мини|Төньяҡ ҡотоп]]
Төньяҡ полюс [[Көньяҡ ҡотоп]]&lt;nowiki/&gt;ҡа ҡарағанда күпкә йылыраҡ, сөнки ул [[континент]] үҙәгендәге бейеклектә түгел, ә океан уртаһында диңгеҙ кимәлендә (диңгеҙ йылылыҡ һаҡлағыс ролен үтәй).

Төньяҡ полюста ҡышҡы температура -43&amp;nbsp;°C-тан -26&amp;nbsp;°C-ҡа тиклем, уртаса -40&amp;nbsp;°C тирәһе. Йәйге температура яҡынса 0&amp;nbsp;°C, ҡайһы бер көндәрҙә +2&amp;nbsp;°C тиклем күтәрелә. Төньяҡ полюста теркәлгән иң юғары температура +5&amp;nbsp;°C тәшкил итә, был Көньяҡ полюстағы иң юғары температуранан күпкә йылыраҡ -12,3&amp;nbsp;°C. Яуым-төшөм төбәктә йылына уртаса 100 —250 мм тиклем төшә.&lt;ref name=&quot;bse&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://antarcticsun.usap.gov/features/contenthandler.cfm?id=2563|title=South Pole hits record high temperature on Christmas Day|author=Peter Rejcek|publisher=National Science Foundation|lang=en|accessdate=2013-06-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HQNJYbPp?url=http://antarcticsun.usap.gov/features/contenthandler.cfm?id=2563|archivedate=2013-06-16}}&lt;/ref&gt;

Төньяҡ полюста боҙ ҡалынлығы, ғәҙәттә, 2-3 метр тәшкил итә. Боҙ менән ҡапланған океан территорияһы йәй ҡышҡа ҡарағанда ике тапҡырға тиерлек кәмерәк.&lt;ref name=&quot;bh&quot;&gt;
{{Публикация|статья}}{{Тикшерелгән|15|1|2012}}&lt;/ref&gt; Ҡайһы берҙә боҙ массалары хәрәкәте арҡаһында Төньяҡ полюста океан өҫтөбо77ан асыла. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, һуңғы тиҫтә йылдарҙа [[Арктика]]&lt;nowiki/&gt;ла боҙҙоң ҡаплау майҙаны һәм уртаса ҡалынлығы кәмей, күптәр быны Ерҙең Төньяҡ полюс күсәренең Ҡояш яғына ауышлығына бәйләй. 2007 йылдың сентябрендә Төньяҡ ҡотопта рекордлы түбән боҙ кимәле теркәлгән. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фаразлауынса, бер нисә тиҫтә йылдан Төньяҡ Боҙло океан йәйге айҙарға тулыһынса боҙҙан асыҡ буласаҡ. Боҙҙоң иреүе диңгеҙ кимәленең күтәрелеүенә һәм ваҡыт үтеү менән климаттың башҡа глобаль үҙгәреүенә килтереүе ихтимал.&lt;ref name=&quot;bh&quot; /&gt;.

== Флора һәм фауна ==
[[Файл:Ursus_maritimus_Steve_Amstrup.jpg|справа|мини|Аҡ айыуҙар]]
Поляр [[айыуҙар]] аҙыҡ етмәү сәбәпле 82°N  киңлегенән ары һирәк йөрөй тип иҫәпләнһә лә, уларҙың эҙҙәре Төньяҡ полюс тирәһендә табыла, ә [[Гринпис]] экспедицияһы 2006 йылда полюстан бер саҡрым ярым алыҫлыҡта поляр айыуҙы күреүе тураһында хәбәр итә. Ҡулсалы нерпа (һыу хайуаны) шулай уҡ Төньяҡ ҡотопта (1992 йылда) күрәләр, ә арктик төлкөнө ғотоптан 60 км алыҫлыҡта күрәләр.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.projectthinice.org/blog/view/13723/|title=The Pole and a Messenger|publisher=[[Гринпис|Greenpeace]]. Project Thin Ice 2006|date=2006-07-01|accessdate=2012-01-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Bc7Q6Be?url=http://www.projectthinice.org/blog/view/13723/|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vanha.suomenluonto.fi/artikkeli-155.html|title=Ringed seal makes its home on the ice|date=2003-02|accessdate=2012-01-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Bc84JCg?url=http://vanha.suomenluonto.fi/artikkeli-155.html|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.zoologi.su.se/research/alopex/the_arctic_fox.htm|title=The Arctic Fox Alopex lagopus|accessdate=2012-01-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Bc8knOy?url=http://www.zoologi.su.se/research/alopex/the_arctic_fox.htm|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;.

Төньяҡ ҡотопта йәки уның эргәһендә ҡайһы бер ҡоштар булыуын теркәгәндәр: буран турғайы (пуночка) (1987), аңрағош (глупыш) (1991, 1992, 2001) һәм бургомистр аҡсарлағы (обыкновенная моевка) (1992). Ҡоштар, караптың килватерында балыҡ эҙләп, боҙватҡыстар артынан районға осҡан булыуы ла ихтимал.&lt;ref name=&quot;pb&quot;&gt;{{Cite web|url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic56-3-309.pdf|title=Farthest North Polar Bear (Ursus maritimus)|format=PDF|accessdate=2012-01-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Bc9EjCN?url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic56-3-309.pdf|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;

Төньяҡ ҡотоп һыуҙарында ваҡ (5-8 см) [[балыҡтар]] тереклек итә. «Арктика-2007» экспедицияһында ҡатнашыусылар океан төбөндәге анемон, офиур, шәшке, диңгеҙ ләләләре һәм ылымыҡтар булыуын теркәгән.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Кудрявцева, Е.|заглавие=Когда заговорят камни|ссылка=http://www.ogoniok.com/5010/26/|издание=[[Огонёк]]|тип=журнал|место=М.|год=2007|номер=34 (5010)|issn=0131-0097|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101217065801/http://ogoniok.com/5010/26/|archivedate=2010-12-17}}&lt;/ref&gt;.

== Территориаль дәғүәләр ==
[[Файл:Arctic-claims.png|мини|Рәсәйҙең Арктика территорияһына дәғүәләре]]
Халыҡ-ара хоҡуҡҡа ярашлы, Төньяҡ полюс һәм уның эргәһендәге Төньяҡ Боҙло океан төбәге әлеге ваҡытта бер ниндәй илгә лә ҡарамай. Төбәкте уратып алған биш арктик ил — [[Рәсәй]], [[Канада]], [[Норвегия]], [[Дания]] (Гренландия аша) һәм [[АҠШ]] — үҙ ярҙарында 370 километрлыҡ эксклюзив иҡтисади зонаға хоҡуҡлы, ә унан ситтәге территория [[БМО]]-ның ''Халыҡ-ара диңгеҙ  идаралығы'' ҡарамағында.

БМО-ның Диңгеҙ хоҡуғы конвенцияһын ратификациялағандан һуң илдәргә 370 километрлыҡ зонаны киңәйтеүҙе талап итеү өсөн ун йыллыҡ мөҙҙәт бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/annex2.htm|title=United Nations Convention on the Law of the Sea (Annex 2, Article 4)|accessdate=2007-07-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BgmJRaR?url=http://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/annex2.htm|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;. Конвенцияны ратификациялаған илдәр (1996 йылда Норвегия&lt;ref name=&quot;un2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm#The%20United%20Nations%20Convention%20on%20the%20Law%20of%20the%20Sea|title=Chronological lists of ratifications of, accessions and successions to the Convention and the related Agreements as at 03 June 2011|date=2011-06-03|accessdate=2012-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BgmlwCm?url=http://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm#The%20United%20Nations%20Convention%20on%20the%20Law%20of%20the%20Sea|archivedate=2012-02-03|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, 1997 йылда Рәсәй&lt;ref name=&quot;un3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm#The%20United%20Nations%20Convention%20on%20the%20Law%20of%20the%20Sea|title=Chronological lists of ratifications of, accessions and successions to the Convention and the related Agreements as at 03 June 2011|date=2011-06-03|accessdate=2012-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BgmlwCm?url=http://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm#The%20United%20Nations%20Convention%20on%20the%20Law%20of%20the%20Sea|archivedate=2012-02-03|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, 2003 йылда Канада&lt;ref name=&quot;un4&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm#The%20United%20Nations%20Convention%20on%20the%20Law%20of%20the%20Sea|title=Chronological lists of ratifications of, accessions and successions to the Convention and the related Agreements as at 03 June 2011|date=2011-06-03|accessdate=2012-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BgmlwCm?url=http://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm#The%20United%20Nations%20Convention%20on%20the%20Law%20of%20the%20Sea|archivedate=2012-02-03|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; һәм 2004 йылда Дания&lt;ref name=&quot;un5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm#The%20United%20Nations%20Convention%20on%20the%20Law%20of%20the%20Sea|title=Chronological lists of ratifications of, accessions and successions to the Convention and the related Agreements as at 03 June 2011|date=2011-06-03|accessdate=2012-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BgmlwCm?url=http://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm#The%20United%20Nations%20Convention%20on%20the%20Law%20of%20the%20Sea|archivedate=2012-02-03|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;  Был илдәр Арктиканың айырым тармаҡтары үҙ территорияһына ҡарай тигән дәғүәләрен нигеҙләү буйынса проекттар башлап ебәргән дә инде.

1907 йылда Канада ярҙарынан Төньяҡ ҡотопҡа тиклем һуҙылған секторҙы  суверен тип  иғлан итә. Был принцип кире ҡағылмай, шулай уҡ хупланмай ҙа.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.carc.org/pubs/v22no4/loss.htm|title=Northern Perspectives (Volume 22, Number 4, Winter 1994-95)|publisher=CARC|accessdate=2011-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Bgp8aEp?url=http://www.carc.org/pubs/v22no4/loss.htm|archivedate=2012-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123034540/http://www.carc.org/pubs/v22no4/loss.htm |date=2010-11-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Астрономик үҙенсәлектәре ==
[[Файл:NASA_seaice_2005_lg.jpg|справа|мини|Төньяҡ ҡотоп күренеше]]

* Ҡояштың Төньяҡ ҡотоптағы офоҡ өҫтөндәге максималь бейеклеге  ≈23°26°, был зениттың дүрттән бер өлөшөнән саҡ ҡына күберәк. Был сағыштырмаса ҙур түгел, яҡынса ошо бейеклектә Ҡояш Мәскәү киңлегендә 21 февралдә йәки 21 октябрҙә була.&lt;ref name=&quot;sun&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1175352/node8.html|title=Суточное движение Солнца на разных широтах|author=Машонкина Л. И., Сулейманов В. Ф.|work=Задачи и Упражнения по Общей Астрономии|publisher=[[Астронет]]|accessdate=2012-02-28}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ай (юлдаш)|Айҙың]] күктә  хәрәкәте Ҡояштыҡын хәтерләтә, сөнки тулы цикл бер йыл түгел, ә [[Ай (ваҡыт)|тропик ай]] (яҡынса 27,32 көн). Ай офоҡ артынан сыға, аҙна дауамында һөҙәк спираль траекторияһының иң юғары нөктәһенә күтәрелә, киләһе аҙнала бата, ә һуңынан ике аҙна самаһы офоҡ өҫтөндә ҡала. Айҙың офоҡ өҫтөндәге иң бейек бейеклеге — 28°43'.&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Маковецкий П. В.|заглавие=Смотри в корень! Сборник любопытных задач и вопросов|ссылка=http://n-t.ru/ri/mk/sk014.htm|издание=3-е изд|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1976|страницы=42—43|страниц=448|тираж=380000}}&lt;/ref&gt;. 
* Айҙың Төньяҡ ҡотоптағы күҙгә күренеп торған фазаһы йыл ваҡытына бәйле:

:* Ҡыш ай беренсе кварталда күтәрелә, тулы айҙың иң юғары нөктәһен үтә һәм һуңғы сиректә бата. * Яҙ ай яңы айҙа (Ҡояш эргәһендә) күтәрелә, беренсе кварталдың иң бейек нөктәһен үтә һәм тулы айҙа бата.  * Йәй ай һуңғы кварталда күтәрелә, яңы Айҙың иң юғары нөктәһен үтә һәм беренсе кварталда бата.  * Көҙ ай тулы айҙа күтәрелә, һуңғы кварталдың иң бейек нөктәһен үтә һәм яңы Айҙа бата.

* Төньяҡ полюстағы күк экваторы офоҡ һыҙығына тап килә. Күк экваторынан төньяҡтараҡ урынлашҡан йондоҙҙар батмай,  көньяҡ йондоҙҙары ҡалҡмай, сөнки офоҡ өҫтөндәге йондоҙҙарҙың бейеклеге үҙгәрмәй. Зенитта — Төньяҡ йондоҙ (йәки, киреһенсә, донъяның Төньяҡ полюсы), надирҙа — донъяның Көньяҡ полюсы. Йондоҙҙарҙың офоҡ өҫтөндәге бейеклеге даими һәм уларҙың ауышлығына (склонение (астронимия)).&lt;ref name=&quot;sun&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Көньяҡ полюс]]
* Төньяҡ магнит ҡотоп
* Барып етә алмаҫлыҡ Төньяҡ ҡотоп

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* {{ВТ-ЭСБЕ|Полюсы Земли}}
* {{Китап|автор=Калверт Дж.|заглавие=Подо льдом к полюсу|оригинал=Surface at the Pole|ссылка=http://militera.lib.ru/memo/usa/kalvert_j/index.html|ответственный=Сокращённый перевод с английского Н. Г. Кузнецова|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1962|страниц=208|тираж=15000}}
* {{Китап|автор=Корякин В. С.|заглавие=Фредерик Альберт Кук|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=2002|страниц=248|серия=Научно-биографическая литература|isbn=5-02-022730-7|ref=Корякин}}
* {{Китап|автор=Лактионов А. Ф.|заглавие=Северный полюс|издание=3-е изд., перераб. и доп|место=М.|издательство=[[Транспорт (издательство)|Морской транспорт]]|год=1960|страниц=525|тираж=9000}}
* {{Китап|автор=[[Нансен, Фритьоф|Нансен Ф.]]|заглавие=«Фрам» в полярном море|оригинал=Fram over Polhavet|ссылка=http://www.lithub.ru/read/138782/|ответственный=Перевод с норвежского А. Филиппова, А. Крубера|место=М.|издательство=[[Дрофа (издательство)|Дрофа]]|год=2008|страниц=992|серия=Библиотека путешествий|isbn=978-5-358-05627-5|тираж=3000}} (недоступная ссылка)
* {{Китап|автор=[[Папанин, Иван Дмитриевич|Папанин И. Д.]]|заглавие=Жизнь на льдине|ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/2456828/|место=М.|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|год=1977|страниц=312|тираж=80000}}
* {{Китап|автор=[[Шпаро, Дмитрий Игоревич|Шпаро Д. И.]], Шумилов А. В.|заглавие=К полюсу|ссылка=http://antarctic.su/books/item/f00/s00/z0000011/index.shtml|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1987|страниц=367|тираж=100000}}

== Һылтанмалар ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=TLWYJCsVmTw Видеояҙма] веб-камера, төньяҡ ҡотопта 2010 йыл апрель-сентябрь менән билдәләнде.
* [https://roerich.museum/roerich_pact Движение Знамени Мир]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Арктика]]
[[Категория:Ерҙең экстремаль нөктәләре]]
[[Категория:Төньяҡ Боҙло океан]]
[[Категория:Арктиканы өйрәнеүселәр]]</text>
      <sha1>nxubosg6jgi55andx69laey25ghxrt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64917</id>
    <revision>
      <id>1302098</id>
      <parentid>1302090</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T13:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <origin>1302098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24821" sha1="c10fdw6t07ez9ez9udioprx9vi4cyp9" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = 
 |Башҡортса исеме        = Украина
 |Оригиналь исеме   = {{lang-uk|Україна}}
 |Эйәлек килеш       = Украина
 |Флаг                    = 
 |Герб                    = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = 
 |Гимн исеме          = Ще не вмерла України ні слава, ні воля
 |Аудио                   =
 |Идара итеү төрө         = Президент-Парламент республикаһы
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = 
  |region                 = UA
  |CoordScale             = 5000000
 |Картала                = Europe-Ukraine (1991-2014).svg
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми телдәр              = [[Украин теле|украин]]{{ref+|Рус, румын (молдаван), венгр, ҡырым-татар, болгар һәм гагауз телдәре ҡайһы бер административ берәмектәр территорияһында төбәк телдәре статусына эйә; шулай уҡ ҡайһы бер функциялар инглиз теленә беркетелгән&lt;ref&gt;«Дәүләт теле сәйәсәте нигеҙҙәре тураһында» Закондың 22-се статьяһын ҡарағыҙ&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html Конституция Украины] — статья 10.&lt;/ref&gt;&lt;ref name = zm89&gt;До 10 августа 2012 года согласно Закону Украины «О языках в Украинской ССР» языком межнационального общения на всей территории страны являлся русский язык (ст.4), знание которого требовалось от должностных лиц наряду со знанием украинского (ст.6)&lt;/ref&gt;
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән       = [[24 август]] [[1991 йыл]] 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = 9 [[22 ғинуар|(22) ғинуар]] [[1918 йыл]] — Украина Халыҡ Республикаһы&lt;ref&gt;[http://www.istpravda.com.ua/videos/2012/01/22/69657/ 1992: останній президент УНР передає Кравчуку клейноди]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; (Рәсәй республикаһынан)&lt;br&gt;
[[24 август]] [[1991 йыл]] ([[СССР]]-ҙан)
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = 
 |Баш ҡала                 = [[Киев]]
 |Эре ҡалалар       = [[Киев]], [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (ҡала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]]
 |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Украина Президенты]]
Премьер-министр&lt;br&gt;
Верховная рада рәйесе
 |Етәкселәр            = [[Зеленский Владимир Александрович|Владимир Зеленский]]
 |Территория буйынса урыны     = 44
 |Территория              = 603 700&lt;ref&gt;[https://archive.is/20121223110322/www.mfa.gov.ua/russia/ru/3894.htm Украина тарриторияһы]&lt;/ref&gt;
 |% һыу өҫтө            = 7
 |Этнохороним             = украиндар
  |Халҡы буйынса урыны     = 30
  |Халыҡ              = 45 539 100&lt;ref name=&quot;Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року&quot;&gt;Державний комітет статистики України: [http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/press/2013/dem_ukr_0113.pdf Демографічна ситуація в Україні у січні 2013 року]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = 2013
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2001
  |Халыҡ тығыҙлығы    = {{падение}} 75,47
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = {{рост}} 327,937 млрд.[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=52&amp;pr.y=10 Report for Selected Countries and Subjects ]
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 2011
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 39
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = {{рост}} 7 198
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = {{рост}} 162,850 млрд.
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2011
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 52
 |Йән башына ЭТП (номинал) = {{рост}} 3 574
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = {{рост}} 0,729&lt;ref&gt;[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf]. 2011 Human development Report.&lt;/ref&gt;
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 2011
 |КПҮИ буйынса урыны           = 76
 |КПҮИ-ны кимәле            = юғары
 |Авиакомпания            = 
 |Валюта                  = [[Украина гривнаһы]]
([[ISO 4217|UAH, код 980]])

 |Домен/Домендар            = [[.ua]], [[.укр]]BBC Ukrainian — Новости, [http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml Украина получила кириллический домен «.укр»]{{ref-uk}}
 |ISO                     = UA
 |МОК                     = UKR
 |Телефон коды          = 380&lt;ref&gt;[http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine Country Calling Codes — Telephone Area Codes For Ukraine ]&lt;/ref&gt;
 |Сәғәт бүлкәте            = [[UTC+2]]
[[UTC+3]] (Йәйге ваҡыт)

 |Иҫкәрмәләр              = 
}}

'''Украи́на''' ({{lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — Көнсығыш [[Европа]]лағы [[дәүләт]]. [[2001 йыл]]дағы Бөтә Украина халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса, илдәге даими йәшәүселәр һаны 48 240 902 кеше&lt;ref name=&quot;ВУПН&quot;&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/ Всеукраинская перепись населения-2001]&lt;/ref&gt; һәм булған халыҡ 48 457 102 кеше тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;ВУПН&quot; /&gt;. Украинаның дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, [[2017 йыл]]дың [[1 февраль|1 февралендә]] илдә — {{s|42 388 691}} даими йәшәүсе һәм {{s|42 558 328}} иҫәпкә алынған кеше булған&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2017/ds/kn/kn_u/kn0117_u.html Чисельність населення (за оцінкою) на 1 лютого 2017 року та середня чисельність у січні 2017 року1]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;. Украина Конституцияһына ярашлы&lt;ref&gt;Включая Автономную Республику Крым и Севастополь, де-факто находящиеся под контролем России (см. присоединение Крыма к Российской Федерации); без них — 576 604 км². Присоединение Крыма к Российской Федерации не признаётся международным сообществом.&lt;/ref&gt; дәүләттең территорияһы — 603 549 км²&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2013/sb/12_13/part1_2013.zip Статистичний збірник «Регіони України» 2012. Частина І]{{ref-uk}} с. 21.&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта ил биләмәләренең бер өлөшө ғәмәлдә Украина властары контроленда түгел{{Переход|#Географическое положение|1}}. Халыҡ һаны буйынса донъяла 32-се,{{Переход|#Численность, расселение|1}} майҙаны яғынан — 44-се (47-се) урында тора. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан дәүләттәр араһында Украина иң ҙуры.{{Переход|#Географическое положение|1}}

Баш ҡалаһы — [[Киев]]. Дәүләт теле — [[Украин теле|украин]]; [[урыҫ теле]] киң таралған&lt;ref name = zm89 /&gt;.{{Переход|#Рәсми телдәр|1}}

Украина — [[унитар дәүләт]] һәм [[парламент-президент республикаһы]]. [[2019 йыл]]дың [[20 май]]енән [[Украина Президенты|Президент]] — Владимир Александрович Зеленский.{{Переход|#Государственное устройство|1}} Ил 27&lt;ref name=&quot;СТ&quot;&gt;Данный объект расположен на территории Крымского полуострова, бо́льшая часть которого является объектом территориальных разногласий между Россией, контролирующей спорную территорию, и Украиной. Согласно федеративному устройству России, на спорной территории Крыма располагаются субъекты Российской Федерации — Республика Крым и город федерального значения Севастополь. Согласно административному делению Украины, на спорной территории Крыма располагаются регионы Украины — Автономная Республика Крым и город со специальным статусом Севастополь.&lt;/ref&gt; административ-территориаль берәмеккә бүленгән, уларҙың 24-е — өлкә, 1 — [[Ҡырым Автономиялы Республикаһы|автономиялы республика]]&lt;ref name=&quot;СТ&quot; /&gt; һәм 2-һе — дәүләт ҡарамағындағы ҡала (Киев, Севастополь&lt;ref name=&quot;СТ&quot; /&gt;).{{Переход|#Административное деление|1}}

Төньяҡта [[Белоруссия]], көнбайышта — [[Польша]], [[Словакия]] һәм [[Венгрия]], көньяҡ-көнбайышта — [[Румыния]] һәм [[Молдавия]], көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта — [[Рәсәй Федерацияһы]] менән сиктәш. Көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан ил биләмәләрен [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Азов диңгеҙе|Азов диңгеҙҙәре]] менән йыуыла. Румыния менән дәүләт сиге Ҡара диңгеҙ, Рәсәй менән Азов диңгеҙенән үтә. {{Переход|#Географическое положение|1}}

Диндарҙарҙың күпселек өлөшө [[Христианлыҡ|православие]] динен тота.{{Переход|#Халыҡ|1}}

[[Һатып алыу мөмкинлеге паритеты|Һатып алыу мөмкинлегенә тиңләп иҫәпләгәндә]] [[2012 йыл]]да [[эске тулайым продукт]]ы күләме [[АҠШ доллары]] менән 338,33 миллиард (кеше иҫәбенә 7 421 доллар) тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;ЭТП&quot;&gt;{{cite web
   |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&amp;sort=desc
   |title= Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP
   |publisher = Всемирный банк (The World Bank)
   |date = 2015-07-01
   |accessdate = 2015-07-04
   |description = ВВП по ППС
   |lang = en}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда номиналь эске тулайым продукт 176,31 миллиард АҠШ доллары (кеше иҫәбенә 3 867 долларо)&lt;ref name=&quot;ЭТП&quot;/&gt;. Илдең аҡса берәмеге — [[Украина гривнаһы]] (UAH), [[2015 йыл]]да уртаса [[валюта курсы]] — 1 АҠШ долларына 22 гривна.{{Переход|#Общее состояние, основные показатели|1}}

Украина, күршеләре Рәсәй һәм Беларусь кеүек үк, үҙенең дәүләтселеген урта быуаттарҙағы Киев Русенән башлай. XIII быуатта монгол яуы ваҡытында емерелгәндән һуң, хәҙерге Украина территорияһы сиратлап Алтын Урҙа, Бөйөк Литва кенәзлеге, Польша короллеге, Речь Посполитая, Осман империяһы, Рәсәй империяһы һәм Габсбург монархияһы составына инә. XVII быуатта Үҙәк Украинада Ҡаҙаҡ Гетманлығы барлыҡҡа килә, ләкин ул һуңыраҡ Рәсәй менән Польша араһында бүленә һәм XVIII быуатта тулыһынса Рәсәй империяһы тарафынан ҡушыла.

1917 йылғы революцияларҙан һуң төҙөлгән Украина Халыҡ Республикаһы 1921 йылға тиклем йәшәй һәм дәүләтселекте тергеҙеүҙә мөһим аҙым була. Граждандар һуғышы ваҡытында Киев Ҡыҙыл Армия контроленә күсә, ал 1919 йылда Украина Совет Социалистик Республикаһы иғлан ителә. 1922 йылда ул СССР-ҙы ойоштороусыларҙың берһе була. 1930-сы йылдар башында миллионлаған украин яһалма аслыҡ — Голодомор һөҙөмтәһендә һәләк була. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Украина Германия тарафынан оккупациялана, аяуһыҙ алыштар урынына әүерелә, һөҙөмтәлә 7 миллионлап тыныс кеше, шул иҫәптән еврейҙарҙың күпселеге ғүмерен юғалта. 1945 йылда БМО-ны ойошторғанда УССР һәм БССР уның ағзалары булып китә. 1954 йылда Ҡырым РСФСР-ҙан Украина составына тапшырыла.

1991 йылда СССР тарҡалғандан һуң Украина үҙ суверенитетын һәм халыҡ-ара танылыуын тергеҙә. Ядро ҡоралынан баш тартыуға алмашҡа 1994 йылғы Будапешт меморандумы буйынса Рәсәй, АҠШ һәм Бөйөк Британия уның бойондороҡһоҙлоғон һәм сиктәрен гарантиялай.

== Физик-географик характеристика ==

=== Географик урыны ===
[[Файл:Ukraine topo en.jpg|thumb|360px|Украинаның [[Географик карта|физик картаһы]] Украины (картала 2014 йылда РФ составына ингән [[Ҡырым]] биләмәләре лә күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;СТ&quot; /&gt;)]]

Украина [[Европа]]ның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге]] эсендә урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://wdc.org.ua/atlas/1060000.html Національний атлас України. Географічний нарис.]&lt;/ref&gt;. Дәүләттең бөгөнгө конституцион ҡоролошона ярашлы, уның территорияһы 603 628 км², был Европа биләмәләренең 5,7 процентын һәм [[Ер|Ер шары]] майҙанының 0,44 процентын тәшкил итә. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан илдәр араһында ҙурлығы яғынан беренсе урында тора&lt;ref group=&quot;К&quot;&gt;При этом европейская территория России больше территории Украины, общая территория частично находящихся в Европе Турции, Казахстана, Франции (с учётом зависимых территорий) и Дании (с учётом Гренландии) также превышает территорию Украины.&lt;/ref&gt;).

[[Ҡырым|Ҡырым ярымутрауы]] һәм [[Донецк өлкәһе|Донецк]] менән [[Луганск өлкәһе|Луганск өлкәләренең]] айырым райондары өҫтөнән фактик контролде Украина 2014 йылдан юғалта. Ҡырымдың бөтә территорияһын тиерлек ғәмәлдә Рәсәй, ә Донецк һәм Луганск өлкәләренең айырым райондарын үҙаллылыҡ иғлан иткән Донецк һәм Луганск халыҡ республикалары контролдә тота.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья
|заглавие=Украина
|автор=
|издание=Большая советская энциклопедия
|том=10
|страницы=539—556 
|место=М.
|год=1972
|ref=БСЭ}}
* {{книга
|автор=Грушевский Михаил
|заглавие=Иллюстрированная история Украины
|место=К.
|год=1995}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема=Украина
|Портал=
|Викисловарь=Украина
|Викицитатник=Категория:Украина
|Викитека=
|Викиновости=Категория:Украина
|Викигид=Украина
|Викиданные=Q212
}}
; География
* [http://ukrmap.org.ua/Ukraine_all.htm Карта Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504074000/http://ukrmap.org.ua/Ukraine_all.htm |date=2023-05-04 }}
* [http://discover-ukraine.info/ru/index Онлайн путеводитель по Украине]
; Экономика
* [http://sdelanounas.in.ua Развитие экономики Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507164657/http://sdelanounas.in.ua/ |date=2017-05-07 }}
; Экология
* [http://www.nature.org.ua/ekua/ Экологические сайты Украины]
* [http://www.eco.com.ua/ Экологические новости Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428063234/http://eco.com.ua/ |date=2017-04-28 }}
; Политика
* [http://www.president.gov.ua/ Официальный сайт президента Украины]
* [http://www.rada.gov.ua/ Официальный сайт Верховной Рады]
* [http://www.kmu.gov.ua/ Официальный сайт Правительства Украины]
* [https://web.archive.org/web/20130430103343/http://ilpp.ru/page_pid_499_lang_1.aspx Информация об органах конституционного контроля Украины]
* [https://web.archive.org/web/20120726004150/http://www.minjust.gov.ua/0/499 Список политических партий Украины]
* [http://www.archives.gov.ua/ Архивы Украины]
; Медицина
* [http://www.moz.gov.ua/ Министерства охраны здоровья Украины]
* [http://trials.in.ua/ Клинические испытания на Украине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128120651/https://trials.in.ua/ |date=2019-01-28 }} Информация о клинических исследованиях на Украине
; История
* [http://www.museum.com.ua/fondu/history.htm История денежного обращения на Украине]
* [http://www.museum.com.ua/project/vist/dengi/dengi.html Первые бумажные деньги Украины] на сайте Одесского музея нумизматики
* [http://litopys.org.ua/links/inistor.htm История украинской культуры]
* [http://ideya.uazone.net/ Сборник материалов по истории, культуре и национальной философии Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119142132/http://ideya.uazone.net/ |date=2011-11-19 }}
* [http://www.ukrcenter.com/ Портал «Украинский центр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611072014/http://www.ukrcenter.com/ |date=2012-06-11 }}
* [https://web.archive.org/web/20101206012209/http://hronos.km.ru/proekty/ostu/ukraine1991.gif История государственной принадлежности территорий в XI—XX вв.]
* [http://www.memory-book.com.ua/ Книга памяти Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504214017/http://www.memory-book.com.ua/people/book/23 |date=2016-05-04 }} — электронная база данных о военнослужащих советской армии — уроженцах Украины, погибших во Второй мировой войне.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Украина}}
; Достопримечательности
* [http://discover-ukraine.info/ru/places Достопримечательности Украины, Фото и описание]
* [http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru Карта достопримечательностей Украины с точными координатами GPS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219031901/http://mapa.ukrkolo.com/index.php?lang=ru |date=2013-12-19 }}
* [http://www.iloveua.org/ О достопримечательностях Украины: что посмотреть и где остановиться]
* [https://web.archive.org/web/20071101054933/http://www.openit.com.ua/cover.php Интересные и необычные уголки Украины глазами международной команды журналистов]
* [http://www.7chudes.in.ua/ 7 чудес Украины ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410081951/http://www.7chudes.in.ua/ |date=2008-04-10 }}
; Культура
* [http://www.ukrainians-world.org.ua/ Культурно-просветительный проект «Украинцы в мире»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313001000/http://www.ukrainians-world.org.ua/ |date=2012-03-13 }}
; Туризм
* [http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski Горнолыжные курорты Западной Украины (Карпаты)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201200328/http://skiresorts.com.ua/index.php/ru/skiinfo/2-karpatyski |date=2011-12-01 }}
* [http://bredotina.blogspot.com/p/blog-page_1062.html Залюбити до смерті: Плюсы и минусы зелёного туризма]
; Связь
* [http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html Почтовые индексы городов Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228055812/http://vinnica.info/nma-catalog/fla-stat/lang-1/cat_id-23/page-1/num-3608.html |date=2017-02-28 }}

{{Европа илдәре}}
{{вс}}

[[Категория:Украина]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Ҡатнаш республикалар]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>c10fdw6t07ez9ez9udioprx9vi4cyp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Каледония</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65065</id>
    <revision>
      <id>1302194</id>
      <parentid>1271866</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T08:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43754-98</username>
        <id>48581</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә</comment>
      <origin>1302194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20475" sha1="pdg8ao0hb23gxr6yx4cqyo6lrkow9sj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңы Каледо́ния''' — [[Тымыҡ океан]]дың көньяҡ өлөшөндә, [[Меланезия]]ла урынлашҡан утрауҙар төркөмө. 1853 йылдан алып [[Франция]] суверенитеты аҫтында, үҙенсәлекле ҡануни статусҡа (''sui generis'') эйә булған махсус административ-территориаль берәмек&lt;ref&gt;{{Lien web|url=https://un.org|titre=Nouvelle-Calédonie, Les Nations Unies et la décolonisation|site=un.org}}&lt;/ref&gt;. 

Төп утрауы — [[Гранд-Тер]] (оҙонлоғо 400 км, киңлеге 64 км) Кораллы диңгеҙендә урынлашҡан. Архипелагтың иң ҙур ҡалаһы һәм берҙән-бер эре агломерацияһы — [[Нумеа]], унда тотош төбәк халҡының өстән ике өлөшөнә тигене халыҡ йәшәй. 

Яңы Каледония [[Европа]] берләшмәһенең диңгеҙ аръяғындағы иле һәм территорияһы булып тора, әммә [[Шенген зонаһы]]на инмәй. Архипелагта төп ерле халыҡ — канактар (халыҡтың 41 %-ын тәшкил итә) һәм бында күптән төпләнгән европалылар (калдоштар), [[метистар]], шулай уҡ полинезия һәм азиат диаспоралары араһында «уртаҡ яҙмыш» төҙөү процесы бара.

[[Файл:Blocage Koutio-Koueta mai 2024.jpg|мини|уңда|250px|Нумеа биҫтәһендәге барикадалар, май 2024 йыл]]
2018, 2020 һәм 2021 йылдарҙа үткән референдумдар һөҙөмтәһендә халыҡтың күпселеге бойондороҡһоҙлоҡҡа ҡаршы сыға. Әммә 2024 йылда һайлау ҡануниәтен үҙгәртеү үҙәгендәге бәхәстәр арҡаһында архипелагта иҡтисадҡа ҙур зыян килтергән оҙайлы сыуалыштар башлана. 2025 йылдың июлендә Буживаль килешеүенә ({{lang-fr|accord de Bougival}}) ҡул ҡуйыла, ул территорияны Франция составында «Яңы Каледония Дәүләте» итеп үҙгәртеүҙе күҙаллай. 2026 йылдың 20 майында Франция Милли ассамблеяһы урындағы һайлау хоҡуҡтарын киңәйтеү реформаһын тулыһынса ҡабул итә.

== Тарихы ==
=== Европалыларға тиклемге осор һәм колонизация ===
[[Файл:Indigenes de nouvelle caledonie 1880.png|мини|һулда|200px|Утрауҙың ерле халҡы, яҡынса 1880 йыл]]
Археологик табылдыҡтар иҫбатлауынса, Яңы Каледонияның ерле халҡы — [[канактар]]ҙың боронғо лапита мәҙәниәте вәкилдәре был ерҙәргә яҡынса 3000 йыл элек (б.э.т. 1300 йылдарҙа) [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]нан күсеп килгән&lt;ref&gt;{{Lien web|url=https://un.org|titre=Nouvelle-Calédonie, Les Nations Unies et la décolonisation|site=un.org}}&lt;/ref&gt;. Европалылар килгәнгә тиклем улар таро һәм ямс үҫтереү менән шөғөлләнгән, кландарға һәм тел өлкәләренә бүленеп йәшәгән.

1774 йылдың 4 сентябрендә инглиз диңгеҙсеһе [[Джеймс Кук]] утрауҙы асып, уға [[Шотландия]]ның боронғо латин атамаһы хөрмәтенә «Яңы Каледония» тигән исем бирә. XIX быуат башында утрауға кит аулаусылар, сандал ағасы эҙләүсе сауҙагәрҙәр һәм католик менән протестант миссионерҙары килә башлай.

=== Француз идаралығы һәм хәҙерге заман ===
[[Файл:Blocage Koutio-Koueta mai 2024.jpg|мини|уңда|220px|Нумеа биҫтәһендәге сыуалыштар, 2024 йыл]]
1853 йылдың 24 сентябрендә [[Франция]] архипелагты үҙ биләмәһе тип иғлан итә, ә 1854 йылда буласаҡ баш ҡала — [[Нумеа]] ҡалаһына нигеҙ һалына. 1864—1897 йылдарҙа утрау [[Франция]]ның иң эре һөргөн һәм каторға урындарының береһе була. Ерҙәрҙе тартып алыу урындағы канактарҙың оҙайлы ихтилалдарына (айырыуса 1878 йылда Атаи етәкселегендә) алып килә. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында утрауҙа 200 000 меңдек кеше [[АҠШ]] армияһының мөһим хәрби базаһы урынлаша.

1946 йылда колониаль статус бөтөрөлә, һәм канактар [[Франция]] гражданлығын ала. 1960-сы йылдарҙағы «никель бумы» архипелагҡа [[Европа]] һәм [[Полинезия]]нан иммигранттар ағымын йәлеп итә. Был демографик үҙгәрештәр 1980-се йылдарҙа бойондороҡһоҙлоҡ яҡлылар (канактар) һәм лоялистар араһында граждандар һуғышына («Вакиғалар») алып килә. 

Кризис 1988 йылғы Матиньон һәм 1998 йылғы Нумеа килешеүҙәре менән яйға һалына, улар илгә киң автономия бирә. 2018—2021 йылдарҙа үткән өс [[Референдум]]да халыҡтың күпселеге бойондороҡһоҙлоҡҡа ҡаршы сыға. Шулай ҙа 2024 йылда һайлау цензын үҙгәртеү реформаһы арҡаһында яңы сыуалыштар башлана, улар 2025 йылғы Буживаль килешеүе һәм 2026 йылдың 20 майында [[Француз Милли ассамблеяһы]]ның тауыш биреү хоҡуҡтарын киңәйтеү ҡарары менән хоҡуҡи йәһәттән үҙгәртелә&lt;ref&gt;{{Lien web|url=https://legifrance.gouv.fr|titre=Légifrance - Le service public de la diffusion du droit|site=legifrance.gouv.fr}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
=== Утрауҙар һәм рельефы ===
[[Файл:New Caledonia and Vanuatu bathymetric and topographic map-fr.jpg|мини|уңда|240px|Яңы Каледония архипелагының дөйөм географик картаһы]]
Яңы Каледония [[Тымыҡ океан]]дың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, [[Кораллы диңгеҙе]]ндә урынлашҡан. Уның ҡоро ер майҙаны 18 575.5 км² тәшкил итә, ә яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 3367 км. Архипелагтың үҙәген иң ҙур утрау — [[Гранд-Тер]] ({{lang-fr|Grande Terre}}) биләй. Ул төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 400 саҡрымға һуҙылған, киңлеге 50-нән 70 саҡрымға тиклем етә. Утрауҙы тотош оҙонлоғона үҙәк тау һырты ярып үтә, уның иң юғары нөктәһе — [[Пание тауы]] ({{lang-fr|Mont Panié}}) диңгеҙ кимәленән 1629 метрға етә.

Архипелаг составына шулай уҡ бер нисә ваҡ утрауҙар төркөмө инә: төньяҡ-көнбайышта Белеп утрауҙары (Belep), көньяҡ-көнсығышта Нараттар утрауы (Île des Pins) һәм көнсығышҡа ҡарай 100 саҡрымда урынлашҡан Кораллы диңгеҙенең Уоллис-эт-Футуна төркөмөнә оҡшаш Лифу (Lifou), Маре (Maré), Увеа (Ouvéa) һәм Тига (Tiga) кеүек [[Лояллыҡ утрауҙа]]ры. 

=== Лагуналар һәм рифтар ===
[[Файл:Récif corallien de Nouvelle-Calédonie.jpg|мини|һулда|240px|Яңы Каледонияның океан дулҡындарын тотҡарлаусы ҙур кораллы рифы]]
Яңы Каледония лагунаһының дөйөм майҙаны 24 000 км² тәшкил итә, ул донъялағы иң ҙур лагуналарҙың береһе булып һанала. Уны оҙонлоғо 1600 саҡрымға еткән ҙур кораллы барьер рифы уратып алған. Риф океан ағымдарынан [[Гранд-Тер]] ярын ышаныслы һаҡлай, уның ярҙан алыҫлығы 2 саҡрымдан 50 саҡрымға тиклем тирбәлә. Һыуҙың температураһы йыл дауамында 22 °C һәм 30 °C араһында ҡала. 

2008 йылдың 7 июлендә Яңы Каледония лагуналарының уртаҡ майҙаны 15 743 км² тәшкил иткән алты төп өлөшө рифтар төрлөлөгө һәм диңгеҙ экосистемаһы булараҡ [[ЮНЕСКО]]-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. Был [[Франция]]ның диңгеҙ аръяғы биләмәләрендәге тәүге тәбиғи мираҫ объекты булып тора.

=== Биотөрлөлөк һәм тәбиғәтте һаҡлау ===
[[Файл:Rhynochetos jubatus.jpg|мини|уңда|210px|Кагу — Яңы Каледонияның милли символы булып һаналған эндемик ҡош]]
Яңы Каледония үҙенең бик бай һәм үҙенсәлекле үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы менән айырылып тора. Бында үҫемлектәрҙең эндемизм кимәле (йәғни донъяның башҡа бер ҡайһында ла осрамаған төрҙәр өлөшө) 80 %-ҡа етә, был күрһәткес буйынса ул донъяла [[Яңы Зеландия]] һәм [[Гавай утрауҙары]]нан ҡалышып, өсөнсө урында тора. Архипелаг халыҡ-ара ойошмалар тарафынан планетаның биотөрлөлөк буйынса иң мөһим ҡыҙу нөктәләренең (''biodiversity hotspots'') береһе тип танылған.

Утрауҙа хайуандарҙың да уникаль төрҙәре йәшәй. Улар араһында иң билдәлеһе — төбәктәрҙең милли символы булып һаналған, осорға һәләтһеҙ [[Кагу]] (''Rhynochetos jubatus'') ҡошо. Шулай уҡ бында геккондар һәм сцинктарҙың күп һанлы төрҙәре, диңгеҙ фаунаһының боронғо вәкилдәре (наутилустар) һәм төрлө ҡош колониялары бар.

Тәбиғәтте һаҡлау маҡсатында 2013 йылда төбәк хөкүмәте бөтә иҡтисади зонала акулаларҙы аулауҙы тулыһынса тыя. 2014 йылда майҙаны 1,3 миллион квадрат километр булған Кораллы диңгеҙе тәбиғи паркы ({{lang-fr|Parc naturel de la mer de Corail}}) булдырыла, ул донъялағы иң эре диңгеҙ һаҡлау зоналарының береһе булып тора. Шуға ҡарамаҫтан, никель сығарыу сәнәғәте, урман янғындары һәм глобаль йылыныу арҡаһында коралдарҙың ағарыуы урындағы экосистемаға даими ҡурҡыныс тыуҙырып тора.

== Халҡы һәм телдәре ==
=== Демография һәм этник төркөмдәр ===
[[Файл:Répartition ethnique Nouvelle Calédonie.png|мини|уңда|240px|Утрау халҡының этник составы (2014 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса)]]
2025 йылғы рәсми иҫәп алыу буйынса Яңы Каледонияла 264 596 кеше йәшәй. Халыҡ ифрат дөрөҫ урынлашмаған: өстән ике өлөшө Көньяҡ провинцияла, [[Нумеа]] агломерацияһында (Оло Нумеа) тупланған. Тау-кен сәнәғәтендәге көрсөк һәм 2024–2025 йылдарҙағы сыуалыштар арҡаһында архипелаг тарихында тәүге тапҡыр халыҡ һанының кәмеүе һәм [[Европа]] сығышлы халыҡтың [[Франция]] материгына күпләп китеүе теркәлә.

Утрауҙа рәсми рәүештә этник статистика алып барыла. Халыҡтың төп төркөмдәре түбәндәгесә:
* '''Канактар''' (ерле меланезия халҡы) — халыҡтың яҡынса 41,2 %-ын тәшкил итә.
* '''Европалылар''' — яҡынса 24,1 %. Улар ике өлөшкә бүленә: бында бер нисә быуат йәшәгән урындағы франко-каледондар (калдоштар) һәм Франциянан килгән кешеләр (метролар йәки зорейҙар).
* '''Метистар''' һәм үҙҙәрен ябай ғына «каледондар» тип атаусылар — 18,8 %.
* '''Уоллис һәм Футуналылар''' — 8,3 % (бында улар үҙ тарихи ватанына ҡарағанда күберәк йәшәй).
* Таитилылар, индонезиялылар, вьетнамдар һәм вануатулылар ҡалған аҙсылыҡты тәшкил итә.

=== Телдәр һәм дин ===
[[Файл:Canala village.JPG|мини|һулда|220px|Канала өлкәһендә хараку (xârâcùù) телендәге йылға атамаһы яҙылған юл билдәһе]]
Рәсми тел — [[Француз теле]]. Халҡының 98,9 %-ы уны көндәлек тормошта ҡуллана. Урындағы европалылар араһында уның үҙенсәлекле [[Каледон диалекты]] таралған. 

Шулай уҡ архипелагта 28 австронезия төркөмөнә ҡараған урындағы [[Канак теле]] бар. Уларҙың дүртеһе (дреху, ненгоне, паиси һәм ажиэ) урта мәктәптәрҙә, лицейҙарҙа һәм Яңы Каледония университетында уҡытыла. Канак телдәрен һаҡлау һәм үҫтереү менән 2007 йылда [[Нумеа]] килешеүенә ярашлы ойошторолған [[Канак телдәре академияһы]] ({{lang-fr|Académie des langues kanak}}) шөбөлләнә.

Дини йәһәттән халыҡтың күпселеге (яҡынса 52 %-ы) — [[католиктар]]. Протестантлыҡ (Евангелие сиркәүе) канактар араһында киң таралған. Бәләкәй мосолман (индонезиялылар һәм алжир халҡы вариҫтары), буддист (вьетнамдар) һәм йәһүд общиналары бар.

== Дәүләт ҡоролошо һәм сәйәсәт ==
=== Административ бүленеш һәм провинциялар ===
[[Файл:New Caledonia administrative1.png|мини|уңда|260px|Яңы Каледонияның провинцияларға һәм коммуналарға бүленеше картаһы]]
Яңы Каледония [[Франция]] Конституцияһының XIII титры менән махсус рәүештә көйләнгән үҙенсәлекле (''sui generis'') диңгеҙ аръяғы административно-территориаль берәмеге булып тора. Ил үҙ сиратында киң вәкәләттәргә эйә булған өс провинцияға бүленә:
# '''Көньяҡ провинция''' (баш ҡалаһы — [[Нумеа]]). Был иң күп халыҡ йәшәгән һәм иҡтисади яҡтан иң үҫешкән төбәк, бында бойондороҡһоҙлоҡҡа ҡаршы булған лоялистар өҫтөнлөк итә.
# '''Төньяҡ провинция''' (баш ҡалаһы — [[Коне]]). Йән башына ер майҙаны буйынса иң ҙур провинция, бында бойондороҡһоҙлоҡ яҡлы канак партиялары күпселекте тәшкил итә.
# '''Лояллыҡ утрауҙары провинцияһы''' (баш ҡалаһы — [[Лифу]]). Был төбәктә тулыһынса ерле халыҡ вәкилдәре идара итә.

[[Франция]] дәүләтен ассамблеялар эшен ҡатнашыусы һәм закондарҙың үтәлешен тикшереүсе Юғары комиссар ({{lang-fr|Haut-commissaire de la République}}) кәүҙәләндерә. 2026 йылғы мәғлүмәттәр буйынса был вазифаны Жак Бийан башҡара.

=== Идара итеү органдары һәм йола институттары ===
[[Файл:Multinational leaders unite for Anzac Day ceremony (9006119).jpg|мини|һулда|250px|Яңы Каледония институциональ етәкселәре тантаналы сарала, 2025 йыл]]
Архипелагтың төп ҡанунилыҡ органы — 54 депутаттан торған '''Яңы Каледония Конгресы''' ({{lang-fr|Congrès de la Nouvelle-Calédonie}}). Ул провинция ассамблеялары вәкилдәренән төҙөлә һәм махсус статуслы урындағы закондар («ил закондары») ҡабул итеү хоҡуғына эйә. Конгресс үҙ сиратында пропорциональ нигеҙҙә коалицион башкарма орган — '''Яңы Каледония Хөкүмәтен''' һайлай. Ул 5-тән 11-гә тиклем ағзанан тора һәм уға Хөкүмәт президенты етәкселек итә.

Ерле халыҡтың мәҙәниәтен һәм хоҡуҡтарын һаҡлау өсөн махсус йола институттары эшләй. Йыл һайын ротация нигеҙендә һайлана торған 16 ағзанан торған '''Йола Сенаты''' ({{lang-fr|Sénat coutumier}}) канактарҙың үҙенсәлекле статусына, ер мәсьәләләренә һәм йола хоҡуҡтарына ҡағылышлы бөтә закон проекттары буйынса мотлаҡ кәңәшсе орган булып тора. Ил шулай уҡ 8 тарихи йола өлкәһенә ({{lang-fr|aires coutumières}}) бүленгән, уларҙың һәр береһендә урындағы уртаҡ мәсьәләләрҙе хәл итеүсе Йола советтары эшләй.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://gouv.nc Яңы Каледония Хөкүмәтенең рәсми сайты]
* [https://nouvellecaledonie.travel Туристик мәғлүмәт порталы]

{{countries-stub}}

[[Категория:Яңы Каледония]]
[[Категория:Тымыҡ океан утрауҙары]]
[[Категория:Францияның диңгеҙ аръяғы биләмәләре]]</text>
      <sha1>pdg8ao0hb23gxr6yx4cqyo6lrkow9sj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Норфолк (утрау)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65088</id>
    <revision>
      <id>1302192</id>
      <parentid>1197944</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T06:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә</comment>
      <origin>1302192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8762" sha1="h5he6cybo6nsguujqcvcw7ototljl9f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Норфолк утрауы''' ({{lang-en|Norfolk Island}}), (''[[Норфолк теле]]'' - Norf'k Ailen''&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.info.gov.nf/adminforms/immigration/Passenger%20Arrival%20Card.pdf |title = NI Arrival Card |archive-url = https://web.archive.org/web/20111113235258/http://www.info.gov.nf/adminforms/immigration/Passenger%20Arrival%20Card.pdf |archive-date = 13 November 2011 |url-status = dead |access-date = 28 March 2013 }}&lt;/ref&gt;)) — [[Тымыҡ океан]]дың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан [[Австралия]]ның тышҡы биләмәһе (external territory). 

Норфолк утрауы [[Австралия]], [[Яңы Зеландия]] һәм [[Яңы Каледония]] араһында булып ята. Үҙенә күрше урынлашҡан [[Филлип утрауы (Норфолк утрауы)|Филлип]] һәм [[Непин утрауы (Норфолк утрауы)|Непин]] утрауҙары менән бергә дөйөм '''Норфолк утрауҙары биләмәһен''' тәшкил итә.

== Географияһы ==
[[Файл:Norfolk Island-CIA WFB Map.png|thumb|left|200px|Норфолк утрауы картаһы (CIA)]]
Утрауҙың дөйөм майҙаны — 34,6 км², яр буйы һыҙығы оҙонлоғо — 32 км. Иң бейек нөктәһе — төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан [[Бейтс тауы]] (319 м). Норфолк һәм Филлип утрауҙары яҡынса 2,3–3,1 миллион йыл элек вулкан урғылыуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jones|first=J. G.|last2=McDougall|year=1973|title=Geological history of Norfolk and Philip Islands|journal=Journal of the Geological Society of Australia|volume=20|issue=3|pages=239–257}}&lt;/ref&gt;. Утрауҙар һыу аҫтындағы [[Зеландия (Китға)|Зеландия]] континетының бер өлөшө булып тора.

=== Климаты ===
[[Файл:Government House, Norfolk Island.jpg|thumb|right|220px|Администратор резиденцияһы (Хөкүмәт йорто)]]
Утрауҙың климаты субтропик һәм йомшаҡ, миҙгел айырмалары аҙ. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 1109.9 мм, уларҙың күпселеге ҡышҡа тура килә. Иң юғары теркәлгән температура — 2024 йылдың 23 ғинуарында +28.5 °C, ә иң түбәне — 1953 йылдың 29 июлендә +6.2 °C була&lt;ref name=&quot;ClimateAll&quot;&gt;{{cite web|url=http://bom.gov.au|title=Norfolk Island Aero Climate Statistics – All|publisher=Bureau of Meteorology|access-date=2024-06-22}}&lt;/ref&gt;. Утрауҙың ун процент майҙанын [[Норфолк милли паркы]] биләй.

== Тарихы ==
Археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, XIII–XIV быуаттарҙа утрауҙа Көнсығыш [[Полинезия]] диңгеҙселәре йәшәгән, әммә европейҙар килгәнгә тиклем улар утрауҙы ташлап киткән. Европейҙарҙан утрауҙы беренсе булып 1774 йылдың 10 октябрендә инглиз диңгеҙсеһе [[Джеймс Кук]] аса. Ул утрауға ҡарағай һәм етен сығанағы булараҡ ҙур өмөт бағлай.

1788 йылдан 1855 йылға тиклем [[Бөйөк Британия]] утрауҙы [[Австралия]]ға ебәрелгән иң ҡурҡыныс енәйәтселәр өсөн каторға колонияһы ([[penal colony]]) булараҡ файҙалана. Был осорҙа бер нисә тотҡондар ихтилалы була, ә 1855 йылда колония тулыһынса ябыла һәм тотҡондар [[Тасмания]]ға күсерелә.

[[Файл:Descendants of the mutineers, 1862.jpg|thumb|left|240px|«Баунти» матростарының тоҡомдары Норфолк утрауында, 1862 йыл]]
1856 йылдың 8 июнендә утрауға [[Питкэрн утрауы]]нан «Баунти» карабы матростарының һәм таитилыларҙың 194 тоҡомо күсереп ултыртыла, сөнки Питкэрн уларҙың үҫә барған һаны өсөн үтә бәләкәй була. Был көн хәҙер утрауҙың төп байрамы — [[Баунти көнө]] булараҡ билдәләнә. 1914 йылда [[Бөйөк Британия]] утрауҙы рәсми рәүештә [[Австралия]] идаралығына тапшыра. Икенсе бөтә донъя һуғышы осоронда утрау [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]] араһында мөһим һауа базаһы һәм яғыулыҡ ҡойоу порты булып хеҙмәт итә.

== Халҡы ==
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса утрауҙа 2188 кеше йәшәй. Халыҡтың йәше барыу тенденцияһы күҙәтелә, сөнки күп йәштәр (20–34 йәшлек тәүге быуын) уҡыу һәм эш эҙләп континентҡа күсенә. Кешеләрҙең күпселеге — «Баунти» матростарының һәм уларҙың таитилы ҡатындарының тоҡомдары, шулай уҡ [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]]нан килеүселәр. 

Халыҡтың 62%-ы — [[христиандар]] (башлыса [[англикандар]] һәм [[Австралия берләшеүсе сиркәүе]] ағзалары). [[Католик сиркәүе]] утрауҙа 1957 йылдан алып үҙ эшмәкәрлеген алып бара.

== Теле һәм мәғарифы ==
Утрау халҡы [[инглиз теле]]нән тыш, [[Норфолк теле]]ндә (Инглиз һәм [[Таити телдәре]] ҡатнашмаһы булған [[Креол телдәре]]) һөйләшә. 2004 йылда [[Норфолк теле]] утрауҙың рәсми теле тип таныла&lt;ref name=&quot;language act&quot;&gt;&quot;Norfolk Island Language (Norf'k) Act 2004&quot;&lt;/ref&gt;.

Утрауҙа берҙән-бер мәктәп — Норфолк Үҙәк мәктәбе (Norfolk Island Central School) эшләй. Ул балаларға балалар баҡсаһынан алып 12-се синыфҡа тиклем белем бирә. Телде һаҡлап ҡалыу маҡсатында мәктәптә балаларға инглиз теле менән бер рәттән норфолк теле лә уҡытыла. Утрауҙа юғары уҡыу йорттары (университеттар) юҡ.

== Иҡтисады һәм инфраструктураһы ==
Утрау иҡтисадының нигеҙен туризм тәшкил итә. Меңдәрсә турист нигеҙҙә [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]]нан килә. Норфолк утрауына яңы өҙөлгән емеш-йәшелсә индереү тыйылғанлыҡтан, ауыл хужалығы урындағы ихтыяждарҙы ҡандырыуға йүнәлтелгән.

Элек утрауҙа табыш һалымы (income tax) булмай, был уны офшор зонаһы өсөн уңайлы урын итә. Әммә 2016 йылдың 1 июленән Австралия хөкүмәте реформалар үткәрә һәм континенттағы һалымы системаһын Норфолкка ла йәйелдерә. Утрауҙы электр энергияһы менән урындағы дизель генераторҙары һәм шәхси ҡояш батареялары тәьмин итә. Почта хеҙмәттәрен хәҙер [[Австралия Почтаһы]] (Australia Post, индекс 2899) башҡара.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://norfolkisland.gov.nf Норфолк утрауы хөкүмәтенең рәсми сайты]

{{countries-stub}}

[[Категория:Норфолк утрауы| ]]
[[Категория:Австралияның тышҡы биләмәләре]]
[[Категория:Тымыҡ океан утрауҙары]]
[[Категория:Вулканлы утрауҙар]]</text>
      <sha1>h5he6cybo6nsguujqcvcw7ototljl9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пермь крайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68228</id>
    <revision>
      <id>1302197</id>
      <parentid>1302015</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T09:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә</comment>
      <origin>1302197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12437" sha1="egx7h0g0x81htma32yfj8oayazwz8vs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Пермь крайы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, илдең [[Европа]] өлөшөндә урынлашҡан. [[Волга буйы федераль округы]] составына инә. 

Административ үҙәге — [[Пермь]] ҡалаһы.

== Географияһы ==
=== Географик урынлашыуы ===
[[Пермь крайы]] [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге|Көнсығыш Европа (Рус) тигеҙлегенең]] көнсығыш ситендә һәм [[Урал тауҙары|Урал тауҙарының]] көнбайыш битләүҙәрендә урынлашҡан. Төбәк ике донъя ҡитғаһы — [[Европа]] менән [[Азия]] сигендә ята. Был осраҡта уның майҙанының 99,8 проценты Европаға, ә бәләкәй генә өлөшө (0,2 %) Азияға тура килә.

Крайҙың төньяҡтан көньяҡҡа тиклемге оҙонлоғо — 645 саҡрым, ә көнбайыштан көнсығышҡа ҡарап ул яҡынса 420 саҡрымға һуҙылған. Төбәктең сиктәре ныҡ инеп-сығып тора һәм уларҙың дөйөм оҙонлоғо 2,2 мең саҡрымдан ашыу тәшкил итә.

=== Рельефы ===
Төбәктең ер ҡатламы яҡынса 250 миллион йыл элек [[Урал тауҙары|Урал тауҙарының]] барлыҡҡа килеүе һәм артабан кристаллы нигеҙҙә ултырма тау тоҡомдарының йыйылыуы һөҙөмтәһендә үҫешкән. Край майҙанының яҡынса 85 процентын (көнбайыш өлөшөн) уйһыулыҡтар һәм тигеҙлектәр биләй. Көнсығыштағы ҡалған 15 процент майҙан таулы рельефҡа эйә: ул [[Төньяҡ Урал|Төньяҡ Уралда]] — уртаса таулы, ә [[Урта Урал|Урта Уралда]] түбән таулы ҡарашлы (уларҙың сиге [[Тулым Ташы]] итәге буйлап үтә).

Төбәктең иң бейек һәм әһәмиәтле тау түбәләре:
* [[Тулым Ташы]] (1496 м) — Пермь крайының иң юғары нөктәһе.

=== Гидрографияһы ===
Крайҙың бөтә һыу ресурстары ла [[Сулман]] йылғаһы бассейнына ҡарай. Төбәк территорияһы буйлап дөйөм оҙонлоғо 90 мең саҡрымдан ашҡан 29 меңдән ашыу [[йылға]] һәм [[шишмә]] аға.

Иң эре йылғалар исемлегенә (оҙонлоғо 500 саҡрымдан ашыу) Каманың үҙе һәм уның һул ҡушылдығы — [[Чусовая]] инә. Тағы 40 йылғаның оҙонлоғо 100 саҡрымдан ашып китә. Улар араһында иң ҙурҙары: [[Сылва]], [[Вишера (Кама ҡушылдығы)|Вишера]], [[Колва (Вишера ҡушылдығы)|Колва]], [[Яйва (йылға)|Яйва]], [[Косьва]], [[Коса (Кама ҡушылдығы)|Коса]], [[Весляна (Кама ҡушылдығы)|Весляна]], [[Иньва]] һәм [[Обва]].

== Тарих ==
{{articlereference| Пермь губернаһы }}

Төбәк тарихы 1781 йылда ойошторолған Пермь губернаһынан башланғыс ала. 2005 йылдын 1 декабрендә Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы нигеҙендә край ойошторола. Ике төбәк берләшеүе 2003 йылдын 7 декабрендә үткәрелгән референдумға ярашлы тормошҡа ашырылды.

=== Пермь крайы башҡорттары ===
==== Тарихы һәм урынлашыуы ====
[[Барҙы районы]] — Пермь башҡорттарының төп мәҙәни үҙәге.

'''[[Пермь башҡорттары]]''' — Пермь крайы территорияһында электән йәшәгән ерле халыҡ. Уларҙың күпселеге төбәктең төп тарихи ҡәбиләһе — '''[[Ғәйнә]]''' составына инә. Географик йәһәттән уларҙы [[Сулман]] йылғаһының ҡушылдығы булған [[Тол]] йылғаһы бассейнында урынлашҡан өсөн йыш ҡына «тулва башҡорттары» тип тә атайҙар. Хәҙерге ваҡытта Пермь крайындағы башҡорттарҙың төп үҙәге булып [[Барҙы районы]] (округы) тора&lt;ref&gt;{{cite web |title=Башкиры Пермского края |url=https://permkrai.ru |publisher=Официальный сайт Администрации Губернатора Пермского края |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәй империяһы]] составында ғәйнәселәр үҙҙәренең ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлап ҡалған һәм махсус хәрби сословие — ''тархандар'' статусына эйә булған, был уларҙы күп һалымдарҙан азат иткән&lt;ref&gt;{{Китап |автор=Әсфәндиәров Ә. З. |исем=История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий |тулыландырыу=Киңәйтелгән 2-се баҫма |урын=Өфө |издательство=Китап |йыл=2009 |биттәр=612—615 |isbn=978-5-295-04683-4}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
'''Пермь крайҙа даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше) динамикаһы:'''

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;text-align: right; width: 450px; font-size: 85%; margin: 10px 0; float: left; clear: left;&quot;
!- style=&quot;background-color:#dfdfdf; text-align:center; padding: 4px 8px;&quot; colspan=&quot;2&quot; | Халыҡ һаны динамикаһы
|- style=&quot;background-color:#efefef; text-align:center; font-weight:bold;&quot;
! Иҫәп алыу йылы !! Халыҡ һаны (кеше)
|-

| '''1939 йыл''' || 2 087 146
|-

| '''1959 йыл''' || 2 992 876
|-

| '''1970 йыл''' || 3 023 441
|-

| '''1979 йыл''' || 3 011 540
|-

| '''1989 йыл''' || 3 091 481
|-

| '''2002 йыл''' || 2 819 421
|-

| '''2010 йыл''' || 2 635 276
|-

| '''2021 йыл''' || 2 532 405
|- style=&quot;background-color:#f9f9f9;&quot;

| '''2025 йыл''' || 2 483 633
|}

&lt;div style=&quot;clear: left;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

=== Милли составы ===
Крайҙың милли составы күп милләтле булыуы менән айырылып тора. Түбәндә төбәктәге иң эре 5 халыҡтың һаны һәм өлөшө динамикаһы күрһәтелгән.

&lt;div style=&quot;width: 450px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: right; width: 100%; font-size: 82%;&quot;
|- style=&quot;background-color:#efefef; text-align:center; font-weight:bold;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Милләт
! colspan=&quot;2&quot; | 1989 йыл
! colspan=&quot;2&quot; | 2002 йыл
! colspan=&quot;2&quot; | 2010 йыл
|- style=&quot;background-color:#efefef; text-align:center; font-weight:bold;&quot;
! кеше !! %
! кеше !! %
! кеше !! %
|-

| style=&quot;text-align:left; font-weight:bold;&quot; | '''Бөтәһе'''
| 3 091 481 || 100 % || 2 819 421 || 100 % || 2 635 276 || 100 %
|-

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Урыҫтар|Урыҫтар]]
| 2 592 246 || 83,85 % || 2 401 659 || 85,18 % || 2 191 423 || 83,16 %
|-

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Татарҙар]]
| 150 460 || 4,87 % || 136 595 || 4,84 % || 115 544 || 4,38 %
|-

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Коми-пермяктар]]
| 123 371 || 3,99 % || 103 505 || 3,67 % || 81 084 || 3,08 %
|-

| style=&quot;text-align:left; font-weight:bold; background-color:#f5faff;&quot; | [[Башҡорттар]]
| 52 326 || 1,69 % || 40 740 || 1,44 % || 32 730 || 1,24 %
|-

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Удмурттар]]
| 32 756 || 1,06 % || 26 272 || 0,93 % || 20 819 || 0,79 %
|- style=&quot;color:#555; background-color:#fafafa;&quot;

| style=&quot;text-align:left; font-style:italic;&quot; | Белдермәгәндәр
| 92 || 0,00 % || 15 095 || 0,54 % || 119 538 || 4,54 %
|}
&lt;/div&gt;

Улар араһында төп ерле халыҡтарҙың береһе — [[башҡорттар]]. Төбәктә бөтәһе 32,73 мең [[башҡорт]] теркәлгән (2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса), уларҙың 16,6 меңе — [[Барҙым районы|Барҙым районында]] (округында) һәм 8,1 меңе [[Пермь]] ҡалаһында йәшәй.

== Дәүләт ҡоролошо ==
Пермь крайы Уставына ярашлы, төбәктең дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

=== Башҡарма власть ===
Пермь крайы Губернаторы — крайы башлығы һәм төбәктең иң юғары вазифалы кешеһе, край Хөкүмәте етәксеһе.
Хөкүмәт статусы һәм хоҡуғы Пермь крайы Уставы менән билдәләнгән.

=== Суд власы ===
Пермь крайы суд системаһы составында:
# Пермь крайы суды — [[Рәсәй]] Юғары судының түбәнге инстанция суды
# Пермь крайы арбитраж суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды

=== Закондар сығарыу власы ===
* Өлкә Парламенты — Пермь крайының Закондар сығарыу йыйылышы.

== Административ-территориаль бүленеше ==

=== Райондар ===
{|
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|
* Александров районы
* [[Барҙы районы]]
* Берёзовка районы
* Оло Сосновка районы
* Верещагин районы
* [[Ғәйнә районы]]
* Тау заводы районы (Горнозаводский район)
* Гремячинск районы
* Губаха районы
* Добрянка районы
* Елово районы
|
* Ильинский районы
* [[Ҡарағай районы]]
* Кизел районы
* Усть-Кишерть районы
* Коса районы
* Кочёво районы
* Красновишерск районы
* Краснокама районы
* [[Ҡуҙымҡар районы]]
* [[Көйәҙе районы]]
* [[Көңгөр районы]]
|
* Лысьва районы
* Нытва районы
* Октябрь районы
* Урҙа районы (Ординский район)
* [[Уҫы районы]]
* Оханск районы
* Очёр районы
* [[Пермь районы]]
* Сива районы
* [[Соликама районы]]
|
* Соҡсон районы
* Уинск районы
* Усолье районы
* Чайковский районы
* Частые районы
* Чердынь районы
* [[Чернушка районы]]
* Чусыу районы
* Юрла районы
* Юсьва районы
|
|}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Байдин Николай Анатольевич]] (5.05.1919—7.07.1993), хеҙмәт алдынғыһы. 1946—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958). Уҫы районының Гамица ауылынан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.azatliq.org/content/article/2002813.html Азатлык радиосы]: Барҙаларға барҙым әле

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Пермь крайы]]</text>
      <sha1>egx7h0g0x81htma32yfj8oayazwz8vs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302198</id>
      <parentid>1302197</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T09:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <origin>1302198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12433" sha1="jexzxq35rjpbptrajjahi0i77u3vy4c" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Пермь крайы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, илдең [[Европа]] өлөшөндә урынлашҡан. [[Волга буйы федераль округы]] составына инә. 

Административ үҙәге — [[Пермь]] ҡалаһы.

== Географияһы ==
=== Географик урынлашыуы ===
[[Пермь крайы]] [[Көнсығыш Европа тигеҙлеге|Көнсығыш Европа (Рус) тигеҙлегенең]] көнсығыш ситендә һәм [[Урал тауҙары|Урал тауҙарының]] көнбайыш битләүҙәрендә урынлашҡан. Төбәк ике донъя ҡитғаһы — [[Европа]] менән [[Азия]] сигендә ята. Был осраҡта уның майҙанының 99,8 проценты Европаға, ә бәләкәй генә өлөшө (0,2 %) Азияға тура килә.

Крайҙың төньяҡтан көньяҡҡа тиклемге оҙонлоғо — 645 саҡрым, ә көнбайыштан көнсығышҡа ҡарап ул яҡынса 420 саҡрымға һуҙылған. Төбәктең сиктәре ныҡ инеп-сығып тора һәм уларҙың дөйөм оҙонлоғо 2,2 мең саҡрымдан ашыу тәшкил итә.

=== Рельефы ===
Төбәктең ер ҡатламы яҡынса 250 миллион йыл элек [[Урал тауҙары|Урал тауҙарының]] барлыҡҡа килеүе һәм артабан кристаллы нигеҙҙә ултырма тау тоҡомдарының йыйылыуы һөҙөмтәһендә үҫешкән. Край майҙанының яҡынса 85 процентын (көнбайыш өлөшөн) уйһыулыҡтар һәм тигеҙлектәр биләй. Көнсығыштағы ҡалған 15 процент майҙан таулы рельефҡа эйә: ул [[Төньяҡ Урал|Төньяҡ Уралда]] — уртаса таулы, ә [[Урта Урал|Урта Уралда]] түбән таулы ҡарашлы (уларҙың сиге [[Тулым Ташы]] итәге буйлап үтә).

Төбәктең иң бейек һәм әһәмиәтле тау түбәләре:
* [[Тулым Ташы]] (1496 м) — Пермь крайының иң юғары нөктәһе.

=== Гидрографияһы ===
Крайҙың бөтә һыу ресурстары ла [[Сулман]] йылғаһы бассейнына ҡарай. Төбәк территорияһы буйлап дөйөм оҙонлоғо 90 мең саҡрымдан ашҡан 29 меңдән ашыу [[йылға]] һәм [[шишмә]] аға.

Иң эре йылғалар исемлегенә (оҙонлоғо 500 саҡрымдан ашыу) Каманың үҙе һәм уның һул ҡушылдығы — [[Чусыу]] инә. Тағы 40 йылғаның оҙонлоғо 100 саҡрымдан ашып китә. Улар араһында иң ҙурҙары: [[Сылва]], [[Вишера (Кама ҡушылдығы)|Вишера]], [[Колва (Вишера ҡушылдығы)|Колва]], [[Яйва (йылға)|Яйва]], [[Косьва]], [[Коса (Кама ҡушылдығы)|Коса]], [[Весляна (Кама ҡушылдығы)|Весляна]], [[Иньва]] һәм [[Обва]].

== Тарих ==
{{articlereference| Пермь губернаһы }}

Төбәк тарихы 1781 йылда ойошторолған Пермь губернаһынан башланғыс ала. 2005 йылдын 1 декабрендә Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы нигеҙендә край ойошторола. Ике төбәк берләшеүе 2003 йылдын 7 декабрендә үткәрелгән референдумға ярашлы тормошҡа ашырылды.

=== Пермь крайы башҡорттары ===
==== Тарихы һәм урынлашыуы ====
[[Барҙы районы]] — Пермь башҡорттарының төп мәҙәни үҙәге.

'''[[Пермь башҡорттары]]''' — Пермь крайы территорияһында электән йәшәгән ерле халыҡ. Уларҙың күпселеге төбәктең төп тарихи ҡәбиләһе — '''[[Ғәйнә]]''' составына инә. Географик йәһәттән уларҙы [[Сулман]] йылғаһының ҡушылдығы булған [[Тол]] йылғаһы бассейнында урынлашҡан өсөн йыш ҡына «тулва башҡорттары» тип тә атайҙар. Хәҙерге ваҡытта Пермь крайындағы башҡорттарҙың төп үҙәге булып [[Барҙы районы]] (округы) тора&lt;ref&gt;{{cite web |title=Башкиры Пермского края |url=https://permkrai.ru |publisher=Официальный сайт Администрации Губернатора Пермского края |lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Рәсәй империяһы]] составында ғәйнәселәр үҙҙәренең ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлап ҡалған һәм махсус хәрби сословие — ''тархандар'' статусына эйә булған, был уларҙы күп һалымдарҙан азат иткән&lt;ref&gt;{{Китап |автор=Әсфәндиәров Ә. З. |исем=История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий |тулыландырыу=Киңәйтелгән 2-се баҫма |урын=Өфө |издательство=Китап |йыл=2009 |биттәр=612—615 |isbn=978-5-295-04683-4}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
'''Пермь крайҙа даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше) динамикаһы:'''

{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;text-align: right; width: 450px; font-size: 85%; margin: 10px 0; float: left; clear: left;&quot;
!- style=&quot;background-color:#dfdfdf; text-align:center; padding: 4px 8px;&quot; colspan=&quot;2&quot; | Халыҡ һаны динамикаһы
|- style=&quot;background-color:#efefef; text-align:center; font-weight:bold;&quot;
! Иҫәп алыу йылы !! Халыҡ һаны (кеше)
|-

| '''1939 йыл''' || 2 087 146
|-

| '''1959 йыл''' || 2 992 876
|-

| '''1970 йыл''' || 3 023 441
|-

| '''1979 йыл''' || 3 011 540
|-

| '''1989 йыл''' || 3 091 481
|-

| '''2002 йыл''' || 2 819 421
|-

| '''2010 йыл''' || 2 635 276
|-

| '''2021 йыл''' || 2 532 405
|- style=&quot;background-color:#f9f9f9;&quot;

| '''2025 йыл''' || 2 483 633
|}

&lt;div style=&quot;clear: left;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

=== Милли составы ===
Крайҙың милли составы күп милләтле булыуы менән айырылып тора. Түбәндә төбәктәге иң эре 5 халыҡтың һаны һәм өлөшө динамикаһы күрһәтелгән.

&lt;div style=&quot;width: 450px; margin: 10px 0;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: right; width: 100%; font-size: 82%;&quot;
|- style=&quot;background-color:#efefef; text-align:center; font-weight:bold;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | Милләт
! colspan=&quot;2&quot; | 1989 йыл
! colspan=&quot;2&quot; | 2002 йыл
! colspan=&quot;2&quot; | 2010 йыл
|- style=&quot;background-color:#efefef; text-align:center; font-weight:bold;&quot;
! кеше !! %
! кеше !! %
! кеше !! %
|-

| style=&quot;text-align:left; font-weight:bold;&quot; | '''Бөтәһе'''
| 3 091 481 || 100 % || 2 819 421 || 100 % || 2 635 276 || 100 %
|-

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Урыҫтар|Урыҫтар]]
| 2 592 246 || 83,85 % || 2 401 659 || 85,18 % || 2 191 423 || 83,16 %
|-

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Татарҙар]]
| 150 460 || 4,87 % || 136 595 || 4,84 % || 115 544 || 4,38 %
|-

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Коми-пермяктар]]
| 123 371 || 3,99 % || 103 505 || 3,67 % || 81 084 || 3,08 %
|-

| style=&quot;text-align:left; font-weight:bold; background-color:#f5faff;&quot; | [[Башҡорттар]]
| 52 326 || 1,69 % || 40 740 || 1,44 % || 32 730 || 1,24 %
|-

| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Удмурттар]]
| 32 756 || 1,06 % || 26 272 || 0,93 % || 20 819 || 0,79 %
|- style=&quot;color:#555; background-color:#fafafa;&quot;

| style=&quot;text-align:left; font-style:italic;&quot; | Белдермәгәндәр
| 92 || 0,00 % || 15 095 || 0,54 % || 119 538 || 4,54 %
|}
&lt;/div&gt;

Улар араһында төп ерле халыҡтарҙың береһе — [[башҡорттар]]. Төбәктә бөтәһе 32,73 мең [[башҡорт]] теркәлгән (2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса), уларҙың 16,6 меңе — [[Барҙым районы|Барҙым районында]] (округында) һәм 8,1 меңе [[Пермь]] ҡалаһында йәшәй.

== Дәүләт ҡоролошо ==
Пермь крайы Уставына ярашлы, төбәктең дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

=== Башҡарма власть ===
Пермь крайы Губернаторы — крайы башлығы һәм төбәктең иң юғары вазифалы кешеһе, край Хөкүмәте етәксеһе.
Хөкүмәт статусы һәм хоҡуғы Пермь крайы Уставы менән билдәләнгән.

=== Суд власы ===
Пермь крайы суд системаһы составында:
# Пермь крайы суды — [[Рәсәй]] Юғары судының түбәнге инстанция суды
# Пермь крайы арбитраж суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды

=== Закондар сығарыу власы ===
* Өлкә Парламенты — Пермь крайының Закондар сығарыу йыйылышы.

== Административ-территориаль бүленеше ==

=== Райондар ===
{|
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
|
* Александров районы
* [[Барҙы районы]]
* Берёзовка районы
* Оло Сосновка районы
* Верещагин районы
* [[Ғәйнә районы]]
* Тау заводы районы (Горнозаводский район)
* Гремячинск районы
* Губаха районы
* Добрянка районы
* Елово районы
|
* Ильинский районы
* [[Ҡарағай районы]]
* Кизел районы
* Усть-Кишерть районы
* Коса районы
* Кочёво районы
* Красновишерск районы
* Краснокама районы
* [[Ҡуҙымҡар районы]]
* [[Көйәҙе районы]]
* [[Көңгөр районы]]
|
* Лысьва районы
* Нытва районы
* Октябрь районы
* Урҙа районы (Ординский район)
* [[Уҫы районы]]
* Оханск районы
* Очёр районы
* [[Пермь районы]]
* Сива районы
* [[Соликама районы]]
|
* Соҡсон районы
* Уинск районы
* Усолье районы
* Чайковский районы
* Частые районы
* Чердынь районы
* [[Чернушка районы]]
* Чусыу районы
* Юрла районы
* Юсьва районы
|
|}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Байдин Николай Анатольевич]] (5.05.1919—7.07.1993), хеҙмәт алдынғыһы. 1946—1959 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүсеһе, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958). Уҫы районының Гамица ауылынан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.azatliq.org/content/article/2002813.html Азатлык радиосы]: Барҙаларға барҙым әле

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Пермь крайы]]</text>
      <sha1>jexzxq35rjpbptrajjahi0i77u3vy4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71749</id>
    <revision>
      <id>1302135</id>
      <parentid>1249183</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1302135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22680" sha1="p8zg5c7fh2pbb4inqapad8ls6wrsjn1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''9 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 221-се ([[кәбисә йыл]]ында 222-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 144 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Аҫаба халыҡтар көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Китап һөйөүселәр көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Ҡул ҡыҫышыу көнө.
* {{Флагификация|ЮАР}}: Ҡатын-ҡыҙҙар көнө.
* {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: Хәрби дан көнө: [[Пётр I]] етәкселегендәге [[Рәсәй империяһы]] флотының Гангут морононда шведтарҙы еңеүе (1714).
** Ленинград өсөн һуғыштың тамамланыуы (1944).
* {{Флагификация|Сингапур}}: Республика көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Нагасакиға атом бомбаһы ташлау ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Рәсәй}} [[Рәсәй]]: [[Төҙөүселәр көнө]] (августың икенсе йәкшәмбеһе).
* {{Флагификация|Канада}}: Тыныслыҡ һаҡлаусылар көнө.
* {{Башҡортостан флагы}} [[Башҡортостан Республикаһы]]: Умартасылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1859]]: [[АҠШ]]-та эскалаторға [[Патент хоҡуғы|патент]] алына.
* [[1928]]: [[Ленинград]]та донъялағы тәүге Цирк һәм эстрада музейы асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1991]]: хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] эш башлай. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Чурова Софья Михайловна]] (1945), хеҙмәт ветераны. [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитетының элекке секретары һәм ҡала хакимиәтенең элекке эштәр идарасыһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[«Почёт  Билдәһе» ордены]] кавалеры, Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Әхмәтйәнов Наил Хәбиб улы]] (1931—31.01.2005), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, зоотехник. 1965—1980 йылдарҙа [[Белорет районы]] ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Райондың почётлы гражданы (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш]] ауылынан.
* [[Мирхәйҙәров Илсен Мөғәлләм улы]] (1936—5.06.2009), [[ҡумыҙ]]сы. [[Йомабай Иҫәнбаев]] исемендәге призға халыҡ башҡарыусыларының республика конкурсы ([[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылы, 1988), Инвалидтар сәнғәте һәм спортының халыҡ-ара фестивале ([[Белорет]] ҡалаһы, 2005) лауреаты; донъя халыҡтары варгансылары (ҡумыҙсылары)ның халыҡ-ара (Яҡут, 1991), [[төрки халыҡтар]]ы ([[Мәскәү]], 1997) фестивалдәре, йыраусылар конкурсы ([[Ҡыҙылурҙа]] ҡалаһы, [[Ҡаҙағстан]], 2005), «Еңеү яҙы» республика халыҡ ижады фестивале ([[Өфө]], 1995) дипломанты. [[Ким Әхмәтйәнов]] исемендәге премия лауреаты (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шеин Петр Александрович]] (1941—17.08.2008), [[мәҙәниәт]] хеҙмәткәре, режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1966 йылдан «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының Техника йорто ([[Нефтекама]] ҡалаһы) директоры, режиссёры; 1981—2006 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Нефтсе» мәҙәниәт һарайы директоры, баш режиссёры. Бер үк ваҡытта 1983—2005 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2000), [[РСФСР]]-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1979) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1982). [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]] лауреаты (1988). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баҡалы районы]] [[Буғабаш]] ауылынан.
* [[Шабанов Виталий Алексеевич]] (1946), [[Нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. 1971 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1979 йылдан производство процестары факультетының декан урынбаҫары; 1987—2020 йылдарҙа электротехника һәм предприятиеларҙың электр ҡорамалдары кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1980), профессор (2002). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. 
* [[Трофимов Александр Сергеевич]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1974 йылдан «Кристалл» монтаж-технология идаралығының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1999 йылдан — «Кристалл» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Ырымбур]] ҡалаһынан. 
* [[Киряков Андрей Алексеевич]] (1966-2025), [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] хеҙмәткәр, 1999-2025 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] [[Магинск ауыл Советы (Ҡариҙел районы)|Магинский ауыл советы]] ауыл биләмәһе башлығы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урындағы үҙидара хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Хисмәтуллин Ғарифйән Рәхимйән улы]] (1932—15.11.2004), механизатор. 1954—1992 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]] «Беренсе Май» совхозы механизаторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты  [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). Райондың почётлы гражданы (1972). 
* [[Соколов Владимир Вячеславович]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[математик]]. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы; 1983 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] Математика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1989 йылдан — бүлек мөдире, 1995 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1995—1997 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы; 1997 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның  Л. Д. Ландау исемендәге Теоретик физика институтының (Черноголовка ҡалаһы) әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. Физика-математика фәндәре докторы (1990), профессор  (1997). Башҡорт АССР-ының мәғариф отличнигы (1983). [[Ковалевская Софья Васильевна|С. В. Ковалевская]] исемендәге премия лауреаты (2006). Сығышы менән [[Яңауыл]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ямалиев Вил Үзбәк улы]] (1952), ғалим-тау инженеры. 1979 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2002), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008). [[Еңел атлетика]] буйынса [[Рәсәй]]ҙең спорт мастеры (1995), [[шахмат]] буйынса халыҡ-ара мастер (2000) һәм Рәсәйҙең спорт мастеры (2001). Ситтән тороп шахмат уйнау буйынса команда иҫәбендә Рәсәй чемпионы (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Фәхрисламов Рәил Салауат улы]] (1957), [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары, ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1985 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозының партком секретары, 1991 йылдан — агроном; 2000 йылдан — «Ҡыҙыл Башҡортостан» хужалығының тышҡы идарасыһы, 2009 йылдан — рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡыҙыл Башҡортостан]] ауылынан.
* [[Солтанова Светлана Тәлғәт ҡыҙы]] (1967—2.04.1992), [[спорт]]сы, хәҙерге бишбәйге (пятиборье) буйынса [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1991). [[Европа]] кубогын яулаусы (1990), [[СССР]] чемпионы (1991), шәхси зачётта [[Венгрия]]ның асыҡ чемпионаты еңеүсеһе (1988). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Солтанов Шәриф Хәбибулла улы]] (1913—10.05.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1975 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Салауат исемендәге колхоз рәйесе. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). Райондың почётлы гражданы (1987). Сығышы менән [[Ҡарасайылға (ауыл)|Ҡарасайылға]] ауылынан.
* [[Халиҡов Хәбибназар Һиҙиәт улы]] (1918—1.01.1996), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан [[Баймаҡ районы]] Куйбышев исемендәге, 1954—1979 йылдарҙа Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоз рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың 6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты; [[КПСС]]-тың 22-се съезы делегаты (1986). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1957, 1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Иҙрис]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Садиҡов Рәйес Исмәғил улы]] (1938—19.05.2004), нефтехимик. 1962—1996 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] операторы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1981), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1965). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Камалов Әхмәт Ахун улы]] (1948), ауыл хужалығы, комсомол, [[КПСС|партия]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 1970—1972 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] «Заветы Ильича» колхозының ВЛКСМ комитеты секретары; 1974—1976 йылдарҙа 22-се партсъезд исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары; 1980 йылдан КПСС район комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире, 1988 йылдан секретарь, икенсе секретарь; 1983—1988 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы; 1994 йылдан район хакимиәтенең ойоштороу бүлеге начальнигы; 1995 йылдан район советы рәйесе урынбаҫары, 2004—2010 йылдарҙа район советы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1998). Сығышы менән ошо райондың «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозының Үҙәк бүлексәһе ҡасабаһынан.
* [[Куликов Геннадий Григорьевич]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер‑механик]]-[[фән|ғалим]]. 1981 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы. 1987—1989 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта «Молния» конструкторлыҡ бюроһының әйҙәүсе конструкторы), 1992 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның АСУ кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1991), профессор. (1991). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1992). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Горный (Шишмә районы)|Горный]] ауылынан.
* [[Заматаев Николай Георгиевич]] (1953), инженер. 1968 йылдан Баймаҡ машиналар эшләү зводының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997 йылдан — генераль директоры; 2000 йылдан [[Магнитогорск]] ҡалаһындағы «Специальные стали» ғилми-производство фирмаһы, 2009 йылдан — [[Баймаҡ|Баймаҡ ҡалаһындағы ]] шул уҡ исемдәге ғилми-производство техник үҙәге директоры. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған металлургы (2000). Сығышы менән [[Баймаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ураҙаҡов Камил Рәхмәтулла улы]] (1949), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер‑механик]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (1998). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан.
* [[Костенко Сергей Григорьевич]] (1954), хеҙмәт алдынғыһы. 1980 йылдан (өҙөклөк менән) [[Башҡортостан троллейбус заводы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан — цех начальнигы урынбаҫары, 1997 йылдан — цех, 2002 йылдан — производство‑диспетчер бүлеге начальнигы, 2013—2015 йылдарҙа — техник директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1999), ҡала электр транспортының почётлы хеҙмәткәре (2000). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Төркмәнстан]]дың [[Ташуғыҙ]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1920]]: Анатолий Кито́в, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалимы]], [[Кибернетика|кибернетик]], профессор, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, инженер-полковник.
* [[1930]]: Виктор Барьяхтар, СССР һәм [[Украина]] [[Физика|физигы]], Украина Милли фәндәр академияһының вице-президенты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1930]]: Александр Бовин, СССР һәм Рәсәй [[Журналистика|журналисы]], публицист, [[Политология|политолог]] һәм [[Дипломатия|дипломат]].
* [[1930]]: Юрий Гуляев, [[йыр]]сы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968).
* [[1945]]: Валерий Әхәдов, СССР, Рәсәй һәм [[Тажикстан]]дың [[театр]] һәм кино режиссёры.
* [[1945]]: Зураб Саканделидзе, СССР [[баскетбол]]сыһы, [[Ер|донъя]] һәм [[Олимпия уйындары]] чемпионы.
* [[1985]]: Анна Кендрик, [[АҠШ]] актрисаһы, йырсы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З09]]
[[Категория:9 август]]</text>
      <sha1>p8zg5c7fh2pbb4inqapad8ls6wrsjn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71750</id>
    <revision>
      <id>1302138</id>
      <parentid>1277759</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1302138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31819" sha1="3okphdjmn1b46sntnq8gp1q9l6sbvvo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 222-се ([[кәбисә йыл]]ында 223-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 143 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Каллиграфия]] (матур яҙыу) көнө.
** Влогинг (видеороликтар ярҙамында мәғлүәмәт тапшырыу) көнө. 
** Биодизель яғыулыҡ көнө.
** [[Арыҫлан]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: Ветерандар көнө. 
* {{Флагификация|Латвия}}: [[Ут]] көнө.
* {{Флагификация|Эквадор}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Аргентина}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Физкультурниктар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1500]]: [[Португалия]]ның диңгеҙ сәйәхәтсеһе Диогу Диаш [[Мадагаскар]] утрауын аса.
* [[1905]]: [[Франция]]ның Булонь-сюр-Мер ҡалаһында [[Эсперанто|эсперантсыларҙың]] беренсе Бөтә донъя конгресы үтә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ляшко Вениамин Иванович]] (1925—18.07.1980), [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант. 1972—1980 йылдарҙа Киев Юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы начальнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордендары кавалеры. 
* [[Ҡотлобаев Айҙар Сәми улы]] (1935), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Ейәнсура районы]] «Инәк» совхозының элекке [[Агрономия|агрономы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Балғазин Илдус Әли улы]] (1940), агроном-[[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. 2002 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1988), доцент. [[Башҡортостандың атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. 
* [[Суботина Мария Петровна]] (1940—9.05.2004), [[Малсылыҡ|малсы.]] [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы депутаты. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Наҙы-Петровск районы]] Шәмәхә ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Маслов Михаил Дмитриевич]] (1911—14.01.1973), [[географ]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1939 йылдан [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән, 1950 йылғаса (өҙөклөк менән) директор урынбаҫары, 1953—1969 йылдарҙа иҡтисади география кафедраһы мөдире. География фәндәре кандидаты (1953). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1954). Ике 1-се (1944, 1945) һәм 2-се (1945) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Дашков Заһит Камал улы]] (1926—16.04.1991), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1978 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа «Кушнаренко» совхозының директор урынбаҫары. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Баҡай (Кушнаренко районы)|Баҡай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Степаненко Екатерина Игнатьевна]] (1931—31.07.2011), [[Педагогика|педагог]]. 1956—2009 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала мәктәптәре уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962 йылдан 6-сы урта мәктәптең уҡытыу бүлеге мөдире, 1976—1992 йылдарҙа — директоры. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Краснокама районы]]нан.
* [[Хәйруллин Зөфәр Ғәли улы]] (1946), юл эшсеһе. 1972 йылдан [[Балаҡатай]] юл төҙәтеү-төҙөү участкаһы эшсеһе, 1979 йылдан — юл мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] Әрмет-Баш ауылынан. 
* [[Дружинина Наталья Анатольевна]] (1951), педиатр-ғалим. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]], шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2005), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Мөхәмәтйәнова Рима Мөхәмәт ҡыҙы]] (1956), сәнәғәт өлкәһе хеҙмәткәре. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» берекмәһенең]] элекке контролеры. III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Астраханцев Александр Александрович]] (1922—8.05.1986), [[живопись|рәссам]]-график. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1986 йылдарҙа хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]]ненең художество мөхәррире. 1962 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1969). «Главполиграфиздат»тың [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] [[китап]] һәм графика күргәҙмәһе ([[Мәскәү]], 1958), Бөтә Рәсәй китап сәнғәте конкурсы (Мәскәү, 1981) дипломанты. 
* [[Мырҙаханова Сәйҙә Нуриман ҡыҙы]] (1947—20.06.2024), [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, архивсы. 1971 йылдан [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1972 йылдан ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының мәктәптәр бүлеге мөдире, 1973 йылдан — беренсе секретары; 1978 йылдан КПСС-тың [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] комитеты секретары; 1983 йылдан Башҡортостандың Йәмәғәт берекмәләренең берләштерелгән үҙәк дәүләт архивының ғилми хеҙмәткәре, 1999—2006 йылдарҙа — директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәмил Йәнбәк]] (1952—11.01.2017), [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Журналистика|журналист]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002), [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2002), [[Зәйнәб Биишева]] (2006) һәм [[Фәтих Кәрим]] исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Хәкимов Зөфәр Ҡасим улы]] (1952), [[КПСС|партия]] органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1989 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Дим районы|Дим район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары; 1995 йылдан — район хакимиәте башлығы урынбаҫары, 1997—2016 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Алтай крайы]]ның үҙәге [[Барнаул]] ҡалаһынан.
* [[Гәрәев Вячеслав Юрьевич]] (1957), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1978 йылдан [[Краснокама районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры, шул иҫәптән 1982 йылдан [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбе директоры; 1991 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһының 1-се лицейы директоры. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш (2008—2013) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай| Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]], Нефтекаманың бишенсе саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2016), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (1994), Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2018). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мусин Нуритдин Муса улы]] (1918—17.02.1990), [[ауыл хужалығы]] механигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Урал» [[совхоз]]ының [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] [[машина]]-[[трактор]] оҫтахаһанының өлкән механигы, 1955 йылдан Әлмөхәмәт бүлексәһе идарасыһы, 1961 йылдан совхоздың күп көс талап иткән процестар буйынса механигы, 1966—1986 йылдарҙа — хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Нурыев Исхаҡ Ғәбделкәбир улы]] (1918—23.01.1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] элемтәсеһе, [[сержант]], 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы]] (1918—3.08.1976), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, снайпер, [[өлкән сержант]]. 1945—1947 йылдарҙа [[Маҡар районы|Маҡар район]] мәғариф бүлеге мөдире, артабан [[Бишбүләк районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1943) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары (1942) кавалеры. 
* [[Хоҙайбирҙина Тамара Шәһит ҡыҙы]] (1923—27.04.1998), [[Балет|балерина]] һәм педагог. 1941—1964 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, бер үк ваҡытта 1960—1971 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1968 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1953) атҡаҙанған артисы. Йәштәр һәм студенттарҙың бөтә донъя фестивале лауреаты (Бухарест, 1953). 
* [[Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы]] (1928—26.04.2015), хирург-[[фән|ғалим]]. 1958 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1993 йылдарҙа госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1966), профессор (1968). [[РСФСР]]-ҙың (1991) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1995) һәм һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2002), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971).
* [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы]] (1928—7.02.2006), [[диалект|диалектолог]]-ғалим, үҙешмәкәр [[йыр]]сы. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980), СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. 
* [[Курохтин Анатолий Васильевич]] (1933), слесарь. 1952—1995 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] эшсеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Сампур районы Верхоценье ауылынан. 
* [[Назаров Николай Иванович]] (1933), [[нефть|нефтсе]]. 1956—1988 йылдарҙа Туймазы быраулау эштәре идаралығы эшсеһе, быраулаусы ярҙамсыһы һәм быраулаусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Знаменка (Туймазы районы)|Знаменка]] ауылынан. 
* [[Ахунов Фәтхелбаян Ғаян улы]] (1938—2.12.2019), [[Тау эше|тау инженеры]], нефтсе, профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[Ишембайнефть|Ишембай нефть промыслаһы идаралығының]] нефть сығарыу буйынса мастеры, участка начальнигы. 1969 йылдан [[Ишембайнефть|Ишембай НГДУ-һы]] профсоюз комитетының рәйес урынбаҫары, рәйесе; 1977 йылдан [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе, 1990—1994 йылдарҙа Башҡортостан профсоюздар федерацияһы советы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре 1998), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры, [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 
* [[Хәйруллин Ирек Хәниф улы]] (1938), инженер-электромеханик-ғалим. 1983—2000 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1981), профессор (1983). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991). Сығышы менән Үзбәк ССР-ынан.
* [[Халиуллин Юрий Михайлович]] (1943—1.07.2022), инженер-механик-ғалим, хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. 1992—2000 йылдарҙа [[Ленинград]]тағы В. И. Ленин исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ инженерҙар училищеһы һәм Хәрби-диңгеҙ инженерҙары институты начальнигы; «Завод Кризо» йәмғиәтенең  генераль директоры. [[Ҡырым Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш (1991—1994) Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» (1988) һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1998) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шаран районы]] [[Анисимова Поляна]] ауылынан.
* [[Шәрәфетдинов Дамир Иҙиәт улы]] (1943), [[Агрономия|агроном]]. 1973 йылдан [[Йәрмәкәй районы]] 8 Март исемендәге совхозының [[Яңы Шах]] бүлексәһе идарасыһы, 2003—2007 йылдарҙа «Яңы Шах» крәҫтиән-фермер хужалығы етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[8 Март исемендәге ауыл]]ынан.
* [[Садиҡов Нафиҡ Садиҡ улы]] (1948), слесарь. 1985—2007 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Йәнғол ауылынан.
* [[Шәһимәрҙәнова Рәйлә Миғман ҡыҙы]] (1948), педагог. 1974—2004 йылдарҙа Әбйәлил районы [[Әүнәш]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы һәм мөдире. Башҡортостан Республиканың мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Тупаҡ]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Морат Хөсәйен улы]] (1948—26.02.2006), композитор, [[музыка]]нт. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1996). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1999). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. Композитор [[Хөсәйен Әхмәтов]]тың улы. 
* [[Фәйзуллин Айытбай Абдулхаҡ улы]] (1953), [[бейеү]]се. 1975—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Хәйбулла районы]]ның [[Әбделнасир]] ауылынан.
* [[Йыһангирова Лариса Николаевна]] (1963), педагог. 2013 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһы 4-се урта мәктәбе директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. [[Рәсәй]] мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Поспелов Пётр Иванович]] (1924—11.12.2006), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, артиллерия полкы разведчигы, рядовой. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.
* [[Ғайсин Миңлеғәли Зәйнулла улы]] (1949—2017), хеҙмәт алдынғыһы. 1970—2011 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның «Йылайыр» совхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған механизаторы (1987), [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1976), [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сосновка (Баймаҡ районы)|Сосновка]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтова Розалия Фәйзелғаян ҡыҙы]] (1949), хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе. [[Рәсәй Федерацияһы]] Һаҡлыҡ банкыһы Ҡариҙел бүлексәһенең элекке идарасыһы, 1990—1995 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] Советы рәйесе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1999).
* [[Масленникова Татьяна Александровна]] (10.08.1964), сәнғәт белгесе, 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2000 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2011). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Рәүҙе]] ҡалаһынан.
* [[Ғилметдинов Динар Заһит улы]] (1969), [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса Эске эштәр министрлығының Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы идаралығы етәксеһе, полиция полковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). [[Мишкә районы]]ның почётлы гражданы (2015).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1810]]: Камилло Кавур, граф, [[Италия]] хөкүмәтенең беренсе етәксеһе. 
* [[1830]]: Окубо Тосимити, [[Япония]] [[сәйәсмән]]е.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1845]]: [[Абай Ҡонанбаев]], [[Ҡаҙағстан]]дың мәғрифәтсе-шағиры, [[ҡаҙаҡ әҙәбиәте|ҡаҙаҡ классик әҙәбиәтенә]] нигеҙ һалыусы.
* [[1860]]: Сергей Сазонов, [[Рәсәй империяһы]]ның [[дәүләт]] эшмәкәре, 1910—1916 йылдарҙа сит ил эштәре министры.
* [[1865]]: Александр Глазунов, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] композиторы, дирижёр һәм педагог, Республиканың халыҡ артисы (1922).
* [[1874]]: [[Герберт Гувер]], [[АҠШ]]-тың 31-се президенты.
* [[1890]]: Серафима Бирман, [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, театр режиссёры, [[Педагогика|педагог]], [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1946).
* [[1900]]: Андрей Лобанов, СССР-ҙың театр режиссёры, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1947).
* [[1905]]: Кларенс Джон Лафлин, [[АҠШ]]-тың сюрреалист фоторәссамы.
* [[1935]]: Гия Канчели, СССР һәм [[Грузия]] композиторы, педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
* [[1940]]: Вениамин Смехов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, режиссёр, сценарист, әҙип.
* [[1940]]: Бобби Хатфилд, АҠШ [[йыр]]сыһы, «The Righteous Brothers» вокал дуэты ағзаһы.
* [[1945]]: Александр Адабашьян, СССР һәм Рәсәй кинодраматургы, актёр, рәссам, кинорежиссёр һәм сценарист.
* [[1950]]: Алексей Брунов, СССР һәм Рәсәй бард-йырсыһы.
* [[1960]]: Антонио Бандерас, [[Испания]] һәм АҠШ актёры, кинорежиссёр, продюсер һәм йырсы.
* [[1960]]: Мамука Кикалейшвили, СССР һәм Грузияның театр һәм кино актёры, кинорежиссёр.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З10]]
[[Категория:10 август]]</text>
      <sha1>3okphdjmn1b46sntnq8gp1q9l6sbvvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302141</id>
      <parentid>1302138</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1302141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33012" sha1="3alwcqo622brvxf22os1l5hpw5ds61w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 222-се ([[кәбисә йыл]]ында 223-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 143 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Каллиграфия]] (матур яҙыу) көнө.
** Влогинг (видеороликтар ярҙамында мәғлүәмәт тапшырыу) көнө. 
** Биодизель яғыулыҡ көнө.
** [[Арыҫлан]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: Ветерандар көнө. 
* {{Флагификация|Латвия}}: [[Ут]] көнө.
* {{Флагификация|Эквадор}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Аргентина}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Физкультурниктар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1500]]: [[Португалия]]ның диңгеҙ сәйәхәтсеһе Диогу Диаш [[Мадагаскар]] утрауын аса.
* [[1905]]: [[Франция]]ның Булонь-сюр-Мер ҡалаһында [[Эсперанто|эсперантсыларҙың]] беренсе Бөтә донъя конгресы үтә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ляшко Вениамин Иванович]] (1925—18.07.1980), [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант. 1972—1980 йылдарҙа Киев Юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы начальнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордендары кавалеры. 
* [[Ҡотлобаев Айҙар Сәми улы]] (1935), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Ейәнсура районы]] «Инәк» совхозының элекке [[Агрономия|агрономы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Балғазин Илдус Әли улы]] (1940), агроном-[[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. 2002 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1988), доцент. [[Башҡортостандың атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. 
* [[Суботина Мария Петровна]] (1940—9.05.2004), [[Малсылыҡ|малсы.]] [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы депутаты. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Наҙы-Петровск районы]] Шәмәхә ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Маслов Михаил Дмитриевич]] (1911—14.01.1973), [[географ]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1939 йылдан [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән, 1950 йылғаса (өҙөклөк менән) директор урынбаҫары, 1953—1969 йылдарҙа иҡтисади география кафедраһы мөдире. География фәндәре кандидаты (1953). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1954). Ике 1-се (1944, 1945) һәм 2-се (1945) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Дашков Заһит Камал улы]] (1926—16.04.1991), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1978 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа «Кушнаренко» совхозының директор урынбаҫары. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Баҡай (Кушнаренко районы)|Баҡай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Степаненко Екатерина Игнатьевна]] (1931—31.07.2011), [[Педагогика|педагог]]. 1956—2009 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала мәктәптәре уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962 йылдан 6-сы урта мәктәптең уҡытыу бүлеге мөдире, 1976—1992 йылдарҙа — директоры. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Краснокама районы]]нан.
* Даминова Әминә Ғибәҙәт Ҡыҙы (1946), Профсоюз эшмәкәре, 1986-2013 йылдарҙа РӘСӘЙ федерацияһының дәүләт учреждениелары һәм йәмәғәт хеҙмәтләндереүе хеҙмәткәрҙәре Профсоюзының Башҡортостан республика ойошмаһы рәйесе, БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫНЫҢ атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
* Звягина Любовь Федотовна (1946), педагог, 1970-2009 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһының 3-сө Гимназияһының химия уҡытыусыһы, БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫНЫҢ атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Хәйруллин Зөфәр Ғәли улы]] (1946), юл эшсеһе. 1972 йылдан [[Балаҡатай]] юл төҙәтеү-төҙөү участкаһы эшсеһе, 1979 йылдан — юл мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] Әрмет-Баш ауылынан. 
* [[Дружинина Наталья Анатольевна]] (1951), педиатр-ғалим. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]], шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2005), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Мөхәмәтйәнова Рима Мөхәмәт ҡыҙы]] (1956), сәнәғәт өлкәһе хеҙмәткәре. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» берекмәһенең]] элекке контролеры. III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры.
* Фризен Екатерина Александровна (1956), эшҡыуар, стәрлетамаҡ ҡала советы эшҡыуарҙары рәйесе, Бр «уңышлы ҡатын-ҡыҙҙар Союзы» Төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе Ассоциацияһы рәйесе, БР атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Астраханцев Александр Александрович]] (1922—8.05.1986), [[живопись|рәссам]]-график. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1986 йылдарҙа хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]]ненең художество мөхәррире. 1962 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1969). «Главполиграфиздат»тың [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] [[китап]] һәм графика күргәҙмәһе ([[Мәскәү]], 1958), Бөтә Рәсәй китап сәнғәте конкурсы (Мәскәү, 1981) дипломанты. 
* [[Мырҙаханова Сәйҙә Нуриман ҡыҙы]] (1947—20.06.2024), [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, архивсы. 1971 йылдан [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1972 йылдан ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының мәктәптәр бүлеге мөдире, 1973 йылдан — беренсе секретары; 1978 йылдан КПСС-тың [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] комитеты секретары; 1983 йылдан Башҡортостандың Йәмәғәт берекмәләренең берләштерелгән үҙәк дәүләт архивының ғилми хеҙмәткәре, 1999—2006 йылдарҙа — директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәмил Йәнбәк]] (1952—11.01.2017), [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Журналистика|журналист]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002), [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2002), [[Зәйнәб Биишева]] (2006) һәм [[Фәтих Кәрим]] исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Хәкимов Зөфәр Ҡасим улы]] (1952), [[КПСС|партия]] органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1989 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Дим районы|Дим район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары; 1995 йылдан — район хакимиәте башлығы урынбаҫары, 1997—2016 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Алтай крайы]]ның үҙәге [[Барнаул]] ҡалаһынан.
* [[Гәрәев Вячеслав Юрьевич]] (1957), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1978 йылдан [[Краснокама районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры, шул иҫәптән 1982 йылдан [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбе директоры; 1991 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһының 1-се лицейы директоры. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш (2008—2013) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай| Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]], Нефтекаманың бишенсе саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2016), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (1994), Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2018). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мусин Нуритдин Муса улы]] (1918—17.02.1990), [[ауыл хужалығы]] механигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Урал» [[совхоз]]ының [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] [[машина]]-[[трактор]] оҫтахаһанының өлкән механигы, 1955 йылдан Әлмөхәмәт бүлексәһе идарасыһы, 1961 йылдан совхоздың күп көс талап иткән процестар буйынса механигы, 1966—1986 йылдарҙа — хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Нурыев Исхаҡ Ғәбделкәбир улы]] (1918—23.01.1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] элемтәсеһе, [[сержант]], 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы]] (1918—3.08.1976), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, снайпер, [[өлкән сержант]]. 1945—1947 йылдарҙа [[Маҡар районы|Маҡар район]] мәғариф бүлеге мөдире, артабан [[Бишбүләк районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1943) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары (1942) кавалеры. 
* [[Хоҙайбирҙина Тамара Шәһит ҡыҙы]] (1923—27.04.1998), [[Балет|балерина]] һәм педагог. 1941—1964 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, бер үк ваҡытта 1960—1971 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1968 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1953) атҡаҙанған артисы. Йәштәр һәм студенттарҙың бөтә донъя фестивале лауреаты (Бухарест, 1953). 
* [[Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы]] (1928—26.04.2015), хирург-[[фән|ғалим]]. 1958 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1993 йылдарҙа госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1966), профессор (1968). [[РСФСР]]-ҙың (1991) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1995) һәм һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2002), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971).
* [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы]] (1928—7.02.2006), [[диалект|диалектолог]]-ғалим, үҙешмәкәр [[йыр]]сы. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980), СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. 
* [[Курохтин Анатолий Васильевич]] (1933), слесарь. 1952—1995 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] эшсеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Сампур районы Верхоценье ауылынан. 
* [[Назаров Николай Иванович]] (1933), [[нефть|нефтсе]]. 1956—1988 йылдарҙа Туймазы быраулау эштәре идаралығы эшсеһе, быраулаусы ярҙамсыһы һәм быраулаусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Знаменка (Туймазы районы)|Знаменка]] ауылынан. 
* [[Ахунов Фәтхелбаян Ғаян улы]] (1938—2.12.2019), [[Тау эше|тау инженеры]], нефтсе, профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[Ишембайнефть|Ишембай нефть промыслаһы идаралығының]] нефть сығарыу буйынса мастеры, участка начальнигы. 1969 йылдан [[Ишембайнефть|Ишембай НГДУ-һы]] профсоюз комитетының рәйес урынбаҫары, рәйесе; 1977 йылдан [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе, 1990—1994 йылдарҙа Башҡортостан профсоюздар федерацияһы советы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре 1998), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры, [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 
* [[Хәйруллин Ирек Хәниф улы]] (1938), инженер-электромеханик-ғалим. 1983—2000 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1981), профессор (1983). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991). Сығышы менән Үзбәк ССР-ынан.
* [[Халиуллин Юрий Михайлович]] (1943—1.07.2022), инженер-механик-ғалим, хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. 1992—2000 йылдарҙа [[Ленинград]]тағы В. И. Ленин исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ инженерҙар училищеһы һәм Хәрби-диңгеҙ инженерҙары институты начальнигы; «Завод Кризо» йәмғиәтенең  генераль директоры. [[Ҡырым Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш (1991—1994) Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» (1988) һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1998) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шаран районы]] [[Анисимова Поляна]] ауылынан.
* [[Шәрәфетдинов Дамир Иҙиәт улы]] (1943), [[Агрономия|агроном]]. 1973 йылдан [[Йәрмәкәй районы]] 8 Март исемендәге совхозының [[Яңы Шах]] бүлексәһе идарасыһы, 2003—2007 йылдарҙа «Яңы Шах» крәҫтиән-фермер хужалығы етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[8 Март исемендәге ауыл]]ынан.
* [[Садиҡов Нафиҡ Садиҡ улы]] (1948), слесарь. 1985—2007 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Йәнғол ауылынан.
* [[Шәһимәрҙәнова Рәйлә Миғман ҡыҙы]] (1948), педагог. 1974—2004 йылдарҙа Әбйәлил районы [[Әүнәш]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы һәм мөдире. Башҡортостан Республиканың мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Тупаҡ]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Морат Хөсәйен улы]] (1948—26.02.2006), композитор, [[музыка]]нт. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1996). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1999). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. Композитор [[Хөсәйен Әхмәтов]]тың улы. 
* [[Фәйзуллин Айытбай Абдулхаҡ улы]] (1953), [[бейеү]]се. 1975—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Хәйбулла районы]]ның [[Әбделнасир]] ауылынан.
* [[Йыһангирова Лариса Николаевна]] (1963), педагог. 2013 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһы 4-се урта мәктәбе директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. [[Рәсәй]] мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Поспелов Пётр Иванович]] (1924—11.12.2006), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, артиллерия полкы разведчигы, рядовой. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.
* [[Ғайсин Миңлеғәли Зәйнулла улы]] (1949—2017), хеҙмәт алдынғыһы. 1970—2011 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның «Йылайыр» совхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған механизаторы (1987), [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1976), [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сосновка (Баймаҡ районы)|Сосновка]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтова Розалия Фәйзелғаян ҡыҙы]] (1949), хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе. [[Рәсәй Федерацияһы]] Һаҡлыҡ банкыһы Ҡариҙел бүлексәһенең элекке идарасыһы, 1990—1995 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] Советы рәйесе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1999).
* [[Масленникова Татьяна Александровна]] (10.08.1964), сәнғәт белгесе, 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2000 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2011). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Рәүҙе]] ҡалаһынан.
* [[Ғилметдинов Динар Заһит улы]] (1969), [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса Эске эштәр министрлығының Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы идаралығы етәксеһе, полиция полковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). [[Мишкә районы]]ның почётлы гражданы (2015).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1810]]: Камилло Кавур, граф, [[Италия]] хөкүмәтенең беренсе етәксеһе. 
* [[1830]]: Окубо Тосимити, [[Япония]] [[сәйәсмән]]е.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1845]]: [[Абай Ҡонанбаев]], [[Ҡаҙағстан]]дың мәғрифәтсе-шағиры, [[ҡаҙаҡ әҙәбиәте|ҡаҙаҡ классик әҙәбиәтенә]] нигеҙ һалыусы.
* [[1860]]: Сергей Сазонов, [[Рәсәй империяһы]]ның [[дәүләт]] эшмәкәре, 1910—1916 йылдарҙа сит ил эштәре министры.
* [[1865]]: Александр Глазунов, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] композиторы, дирижёр һәм педагог, Республиканың халыҡ артисы (1922).
* [[1874]]: [[Герберт Гувер]], [[АҠШ]]-тың 31-се президенты.
* [[1890]]: Серафима Бирман, [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, театр режиссёры, [[Педагогика|педагог]], [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1946).
* [[1900]]: Андрей Лобанов, СССР-ҙың театр режиссёры, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1947).
* [[1905]]: Кларенс Джон Лафлин, [[АҠШ]]-тың сюрреалист фоторәссамы.
* [[1935]]: Гия Канчели, СССР һәм [[Грузия]] композиторы, педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
* [[1940]]: Вениамин Смехов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, режиссёр, сценарист, әҙип.
* [[1940]]: Бобби Хатфилд, АҠШ [[йыр]]сыһы, «The Righteous Brothers» вокал дуэты ағзаһы.
* [[1945]]: Александр Адабашьян, СССР һәм Рәсәй кинодраматургы, актёр, рәссам, кинорежиссёр һәм сценарист.
* [[1950]]: Алексей Брунов, СССР һәм Рәсәй бард-йырсыһы.
* [[1960]]: Антонио Бандерас, [[Испания]] һәм АҠШ актёры, кинорежиссёр, продюсер һәм йырсы.
* [[1960]]: Мамука Кикалейшвили, СССР һәм Грузияның театр һәм кино актёры, кинорежиссёр.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З10]]
[[Категория:10 август]]</text>
      <sha1>3alwcqo622brvxf22os1l5hpw5ds61w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302146</id>
      <parentid>1302141</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1302146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33244" sha1="8z7ls9qdfr7q26898c53m7qko0jdjzs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''10 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 222-се ([[кәбисә йыл]]ында 223-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 143 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Каллиграфия]] (матур яҙыу) көнө.
** Влогинг (видеороликтар ярҙамында мәғлүәмәт тапшырыу) көнө. 
** Биодизель яғыулыҡ көнө.
** [[Арыҫлан]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: Ветерандар көнө. 
* {{Флагификация|Латвия}}: [[Ут]] көнө.
* {{Флагификация|Эквадор}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Аргентина}}: Хәрби-һауа көстәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Физкультурниктар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1500]]: [[Португалия]]ның диңгеҙ сәйәхәтсеһе Диогу Диаш [[Мадагаскар]] утрауын аса.
* [[1905]]: [[Франция]]ның Булонь-сюр-Мер ҡалаһында [[Эсперанто|эсперантсыларҙың]] беренсе Бөтә донъя конгресы үтә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ляшко Вениамин Иванович]] (1925—18.07.1980), [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант. 1972—1980 йылдарҙа Киев Юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы начальнигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордендары кавалеры. 
* [[Ҡотлобаев Айҙар Сәми улы]] (1935), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Ейәнсура районы]] «Инәк» совхозының элекке [[Агрономия|агрономы]], [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Балғазин Илдус Әли улы]] (1940), агроном-[[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]]. 2002 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университеты уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1988), доцент. [[Башҡортостандың атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. 
* [[Суботина Мария Петровна]] (1940—9.05.2004), [[Малсылыҡ|малсы.]] [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы депутаты. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Наҙы-Петровск районы]] Шәмәхә ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Маслов Михаил Дмитриевич]] (1911—14.01.1973), [[географ]]-[[фән|ғалим]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1939 йылдан [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]] [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән, 1950 йылғаса (өҙөклөк менән) директор урынбаҫары, 1953—1969 йылдарҙа иҡтисади география кафедраһы мөдире. География фәндәре кандидаты (1953). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] халыҡ мәғарифы отличнигы (1954). Ике 1-се (1944, 1945) һәм 2-се (1945) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Дашков Заһит Камал улы]] (1926—16.04.1991), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1978 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе, 1979—1986 йылдарҙа «Кушнаренко» совхозының директор урынбаҫары. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Баҡай (Кушнаренко районы)|Баҡай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Степаненко Екатерина Игнатьевна]] (1931—31.07.2011), [[Педагогика|педагог]]. 1956—2009 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала мәктәптәре уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962 йылдан 6-сы урта мәктәптең уҡытыу бүлеге мөдире, 1976—1992 йылдарҙа — директоры. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Краснокама районы]]нан.
* [[Даминова Әминә Ғибәҙәт ҡыҙы]] (1946), профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1986—2013 йылдарҙа [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт учреждениелары һәм йәмәғәт хеҙмәтләндереүе хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан республика ойошмаһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
* [[Звягина Любовь Федотовна]] (1946), педагог. 1970—2009 йылдарҙа [[Мәләүез]] ҡалаһы 3-сө гимназияһының химия уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Хәйруллин Зөфәр Ғәли улы]] (1946), юл эшсеһе. 1972 йылдан [[Балаҡатай]] юл төҙәтеү-төҙөү участкаһы эшсеһе, 1979 йылдан — юл мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] Әрмет-Баш ауылынан. 
* [[Дружинина Наталья Анатольевна]] (1951), педиатр-ғалим. 1983 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]], шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2005), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Мөхәмәтйәнова Рима Мөхәмәт ҡыҙы]] (1956), сәнәғәт өлкәһе хеҙмәткәре. [[Салауатбыяла|«Салауатбыяла» берекмәһенең]] элекке контролеры. III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры.
* [[Фризен Екатерина Александровна]] (1956), эшҡыуар, йәмәғәтсе. Эшҡыуарҙарҙың Стәрлетамаҡ ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының «Уңышлы ҡатын-ҡыҙҙар союзы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Астраханцев Александр Александрович]] (1922—8.05.1986), [[живопись|рәссам]]-график. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1986 йылдарҙа хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]]ненең художество мөхәррире. 1962 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1969). «Главполиграфиздат»тың [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] [[китап]] һәм графика күргәҙмәһе ([[Мәскәү]], 1958), Бөтә Рәсәй китап сәнғәте конкурсы (Мәскәү, 1981) дипломанты. 
* [[Мырҙаханова Сәйҙә Нуриман ҡыҙы]] (1947—20.06.2024), [[мәғариф]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол]] һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, архивсы. 1971 йылдан [[Бөрйән районы]] [[Байназар]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1972 йылдан ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының мәктәптәр бүлеге мөдире, 1973 йылдан — беренсе секретары; 1978 йылдан КПСС-тың [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] комитеты секретары; 1983 йылдан Башҡортостандың Йәмәғәт берекмәләренең берләштерелгән үҙәк дәүләт архивының ғилми хеҙмәткәре, 1999—2006 йылдарҙа — директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы [[Әбделмәмбәт (Бөрйән районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәмил Йәнбәк]] (1952—11.01.2017), [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Журналистика|журналист]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002), [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2002), [[Зәйнәб Биишева]] (2006) һәм [[Фәтих Кәрим]] исемендәге премиялар лауреаты.
* [[Хәкимов Зөфәр Ҡасим улы]] (1952), [[КПСС|партия]] органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1989 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның [[Дим районы|Дим район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары; 1995 йылдан — район хакимиәте башлығы урынбаҫары, 1997—2016 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Алтай крайы]]ның үҙәге [[Барнаул]] ҡалаһынан.
* [[Гәрәев Вячеслав Юрьевич]] (1957), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1978 йылдан [[Краснокама районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры, шул иҫәптән 1982 йылдан [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбе директоры; 1991 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһының 1-се лицейы директоры. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш (2008—2013) [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай| Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]], Нефтекаманың бишенсе саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2016), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (1994), Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2018). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Мусин Нуритдин Муса улы]] (1918—17.02.1990), [[ауыл хужалығы]] механигы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Урал» [[совхоз]]ының [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] [[машина]]-[[трактор]] оҫтахаһанының өлкән механигы, 1955 йылдан Әлмөхәмәт бүлексәһе идарасыһы, 1961 йылдан совхоздың күп көс талап иткән процестар буйынса механигы, 1966—1986 йылдарҙа — хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Нурыев Исхаҡ Ғәбделкәбир улы]] (1918—23.01.1993), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] элемтәсеһе, [[сержант]], 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы]] (1918—3.08.1976), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, снайпер, [[өлкән сержант]]. 1945—1947 йылдарҙа [[Маҡар районы|Маҡар район]] мәғариф бүлеге мөдире, артабан [[Бишбүләк районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1943) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары (1942) кавалеры. 
* [[Хоҙайбирҙина Тамара Шәһит ҡыҙы]] (1923—27.04.1998), [[Балет|балерина]] һәм педагог. 1941—1964 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, бер үк ваҡытта 1960—1971 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]], 1968 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1953) атҡаҙанған артисы. Йәштәр һәм студенттарҙың бөтә донъя фестивале лауреаты (Бухарест, 1953). 
* [[Ғатауллин Наил Ғәйнәт улы]] (1928—26.04.2015), хирург-[[фән|ғалим]]. 1958 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1993 йылдарҙа госпиталь хирургияһы кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1966), профессор (1968). [[РСФСР]]-ҙың (1991) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (1995) һәм һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2002), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2013). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971).
* [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы]] (1928—7.02.2006), [[диалект|диалектолог]]-ғалим, үҙешмәкәр [[йыр]]сы. 1968 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980), СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы. 
* [[Курохтин Анатолий Васильевич]] (1933), слесарь. 1952—1995 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] эшсеһе. [[Ленин ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Тамбов өлкәһе]]нең Сампур районы Верхоценье ауылынан. 
* [[Назаров Николай Иванович]] (1933), [[нефть|нефтсе]]. 1956—1988 йылдарҙа Туймазы быраулау эштәре идаралығы эшсеһе, быраулаусы ярҙамсыһы һәм быраулаусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Туймазы районы]]ның [[Знаменка (Туймазы районы)|Знаменка]] ауылынан. 
* [[Ахунов Фәтхелбаян Ғаян улы]] (1938—2.12.2019), [[Тау эше|тау инженеры]], нефтсе, профсоюз органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[Ишембайнефть|Ишембай нефть промыслаһы идаралығының]] нефть сығарыу буйынса мастеры, участка начальнигы. 1969 йылдан [[Ишембайнефть|Ишембай НГДУ-һы]] профсоюз комитетының рәйес урынбаҫары, рәйесе; 1977 йылдан [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе, 1990—1994 йылдарҙа Башҡортостан профсоюздар федерацияһы советы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре 1998), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры, [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. 
* [[Хәйруллин Ирек Хәниф улы]] (1938), инженер-электромеханик-ғалим. 1983—2000 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1981), профессор (1983). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991). Сығышы менән Үзбәк ССР-ынан.
* [[Халиуллин Юрий Михайлович]] (1943—1.07.2022), инженер-механик-ғалим, хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. 1992—2000 йылдарҙа [[Ленинград]]тағы В. И. Ленин исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ инженерҙар училищеһы һәм Хәрби-диңгеҙ инженерҙары институты начальнигы; «Завод Кризо» йәмғиәтенең  генераль директоры. [[Ҡырым Республикаһы]]ның 1-се саҡырылыш (1991—1994) Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002). 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» (1988) һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1998) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Шаран районы]] [[Анисимова Поляна]] ауылынан.
* [[Шәрәфетдинов Дамир Иҙиәт улы]] (1943), [[Агрономия|агроном]]. 1973 йылдан [[Йәрмәкәй районы]] 8 Март исемендәге совхозының [[Яңы Шах]] бүлексәһе идарасыһы, 2003—2007 йылдарҙа «Яңы Шах» крәҫтиән-фермер хужалығы етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[8 Март исемендәге ауыл]]ынан.
* [[Садиҡов Нафиҡ Садиҡ улы]] (1948), слесарь. 1985—2007 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Йәнғол ауылынан.
* [[Шәһимәрҙәнова Рәйлә Миғман ҡыҙы]] (1948), педагог. 1974—2004 йылдарҙа Әбйәлил районы [[Әүнәш]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы һәм мөдире. Башҡортостан Республиканың мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Тупаҡ]] ауылынан.
* [[Әхмәтов Морат Хөсәйен улы]] (1948—26.02.2006), композитор, [[музыка]]нт. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1996). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1999). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. Композитор [[Хөсәйен Әхмәтов]]тың улы. 
* [[Фәйзуллин Айытбай Абдулхаҡ улы]] (1953), [[бейеү]]се. 1975—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Хәйбулла районы]]ның [[Әбделнасир]] ауылынан.
* [[Йыһангирова Лариса Николаевна]] (1963), педагог. 2013 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһы 4-се урта мәктәбе директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. [[Рәсәй]] мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Поспелов Пётр Иванович]] (1924—11.12.2006), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, артиллерия полкы разведчигы, рядовой. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры.
* [[Ғайсин Миңлеғәли Зәйнулла улы]] (1949—2017), хеҙмәт алдынғыһы. 1970—2011 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]]ның «Йылайыр» совхозы тракторсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған механизаторы (1987), [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1976), [[Ленин ордены|Ленин]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Сосновка (Баймаҡ районы)|Сосновка]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтова Розалия Фәйзелғаян ҡыҙы]] (1949), хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе. [[Рәсәй Федерацияһы]] Һаҡлыҡ банкыһы Ҡариҙел бүлексәһенең элекке идарасыһы, 1990—1995 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел район]] Советы рәйесе урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1999).
* [[Масленникова Татьяна Александровна]] (10.08.1964), сәнғәт белгесе, 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2000 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2011). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Рәүҙе]] ҡалаһынан.
* [[Ғилметдинов Динар Заһит улы]] (1969), [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса Эске эштәр министрлығының Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы идаралығы етәксеһе, полиция полковнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). [[Мишкә районы]]ның почётлы гражданы (2015).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1810]]: Камилло Кавур, граф, [[Италия]] хөкүмәтенең беренсе етәксеһе. 
* [[1830]]: Окубо Тосимити, [[Япония]] [[сәйәсмән]]е.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1845]]: [[Абай Ҡонанбаев]], [[Ҡаҙағстан]]дың мәғрифәтсе-шағиры, [[ҡаҙаҡ әҙәбиәте|ҡаҙаҡ классик әҙәбиәтенә]] нигеҙ һалыусы.
* [[1860]]: Сергей Сазонов, [[Рәсәй империяһы]]ның [[дәүләт]] эшмәкәре, 1910—1916 йылдарҙа сит ил эштәре министры.
* [[1865]]: Александр Глазунов, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] композиторы, дирижёр һәм педагог, Республиканың халыҡ артисы (1922).
* [[1874]]: [[Герберт Гувер]], [[АҠШ]]-тың 31-се президенты.
* [[1890]]: Серафима Бирман, [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, театр режиссёры, [[Педагогика|педагог]], [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1946).
* [[1900]]: Андрей Лобанов, СССР-ҙың театр режиссёры, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1947).
* [[1905]]: Кларенс Джон Лафлин, [[АҠШ]]-тың сюрреалист фоторәссамы.
* [[1935]]: Гия Канчели, СССР һәм [[Грузия]] композиторы, педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
* [[1940]]: Вениамин Смехов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, режиссёр, сценарист, әҙип.
* [[1940]]: Бобби Хатфилд, АҠШ [[йыр]]сыһы, «The Righteous Brothers» вокал дуэты ағзаһы.
* [[1945]]: Александр Адабашьян, СССР һәм Рәсәй кинодраматургы, актёр, рәссам, кинорежиссёр һәм сценарист.
* [[1950]]: Алексей Брунов, СССР һәм Рәсәй бард-йырсыһы.
* [[1960]]: Антонио Бандерас, [[Испания]] һәм АҠШ актёры, кинорежиссёр, продюсер һәм йырсы.
* [[1960]]: Мамука Кикалейшвили, СССР һәм Грузияның театр һәм кино актёры, кинорежиссёр.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:10 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З10]]
[[Категория:10 август]]</text>
      <sha1>8z7ls9qdfr7q26898c53m7qko0jdjzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>11 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71751</id>
    <revision>
      <id>1302147</id>
      <parentid>1249323</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1302147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24141" sha1="fb9bjszs6a6e9t7i7nnhjjkhcj0ltrv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 223-сө ([[кәбисә йыл]]ында 224-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 142 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|США}}: Ул һәм ҡыҙҙар көнө.
* {{Флагификация|Зимбабве}}: Милли батырҙар көнө.
* {{Флагификация|Пакистан}}: Флаг көнө.
* {{Флагификация|Чад}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Армения}}: Милли оҡшашлыҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Ил сиге һаҡсылары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1845]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы тәүге магистраль паровоз эшләнә. 
* [[1901]]: [[Өфө]]лә түләүһеҙ амбулатор күҙ дауаханаһы асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1902]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылында мәктәп асыла.
* [[1906]]: [[Англия]]ла тауышлы киноға [[Патент хоҡуғы|патент]] алына.
* [[1919]]: [[Башҡортостан]]дың дәүләт архив хеҙмәте ойошторола.
* [[1959]]: [[Мәскәү]]ҙә «Шереметьево» халыҡ-ара аэропорты эш башлай.
* [[1992]]: [[Жуковский (ҡала)|Жуковскийҙа]] беренсе халыҡ-ара авиасалон асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Блюменталь Юлий Юлиевич]] (1870—1944), рәссам, йәмәғәт эшмәкәре. 1907—1912 йылдарҙа [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 3‑сө саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. 1926—1935 йылдарҙа хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] директоры, бер үк ваҡытта [[Башҡорт сәнғәт техникумы]] (хәҙерге [[Өфө сәнғәт училищеһы]]) уҡытыусыһы.
* [[Потапов Александр Григорьевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1963—1995 йылдарҙа [[Волгоград]] Нефть сәнәғәте ғилми тикшеренеү һәм проект институтының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1987 йылдан — генераль директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1990—1994 йылдарҙа  Волгоград университеты уҡытыусыһы. 1995 йылдан Бөтә Рәсәй тәбиғи газ һәм газ технологиялары ғилми тикшеренеү институтының бүлек начальнигы, 2003 йылдан — Тәбиғи газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү, файҙаланыу һәм скважиналар быраулау үҙәгенең директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1984), Рәсәй Федерацияһының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2008). «[[Газпром]]» йәмғиәте премияһы лауреаты (2010). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] Потаповка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Романченко Анатолий Фёдорович]] (1945), ғалим-инженер-электромеханик. Техник фәндәр докторы (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). 1975 йылдан [[Өфө авиация институты]], 1982 йылдан — [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1991 йылға тиклем сервис техникаһы факультеты деканы, 1993—1999 йылдарҙа көнкүреш тәғәйенләнешендәге машиналар һәм аппараттар кафедраһы, 2002—2013 йылдарҙа —автоматлаштырылған проектлау системалары һәм графика кафедраһы мөдире. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Фёдоров Александр Александрович]] (1945—13.07.2022), ғалим-[[Филология|филолог]]. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2013 йылдарҙа [[Рус теле|рус]] филологияһы факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1990—2013 йылдарҙа сит ил әҙәбиәте һәм художество мәҙәниәте кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). Сығышы менән [[Ставрополь]] ҡалаһынан.
* [[Шамратова Валентина Ғосман ҡыҙы]] (1950), ғалим-[[Физиология|физиолог]]. 1977 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән [[Ашхабад]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мойся Владимир Николаевич]] (1941—30.07.1995), хеҙмәт алдынғыһы. 1965—1995 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] {{comment|йылылыҡ-электр үҙәге|ТЭЦ—теплоэлектроцентраль}} электрослесары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған энергетигы (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]] [[Гавриловка (Фёдоровка ауыл советы, Фёдоровка районы)|Гавриловка]] ауылынан. 
* [[Попов Владимир Георгиевич]] (1941—5.01.2017), [[фән|ғалим]]-гидрогеолог. 1964 йылдан Башҡортостан территориаль геология идаралығының Көнбайыш Башҡортостан комплекслы геология экспедицияһының өлкән гидрогеологы; 1973 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты]] хеҙмәткәре, 1977 йылдан нефть һәм газ геологияһы лабораторияһының өлкән, 1987 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта гидрогеология кабинеты мөдире. 1989 йылдан хәҙерге М. И. Платов исемендәге Көньяҡ Рәсәй политехник университеты  ([[Новочеркасск]]) уҡытыусыһы. Геология минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1990). Сығышы менән Новочеркасск ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сарапулов Владимир Семёнович]] (1951), хеҙмәт ветераны. [[Балаҡатай]] юл төҙәтеү-төҙөү участкаһының элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан.  
* [[Ханов Олег Закир улы]] (1951), [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1979 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1973 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы, 2012—2019 йылдарҙа театрҙың художество етәксеһе. 1984—1997 йылдарҙа Башҡортостан Театр эшмәкәрҙәре союзы идараһы рәйесе. Петрбург фән һәм сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты (2005), профессор. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1987) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1984) артисы. [[Төрки телле халыҡтар|Төрки телле]] театрҙарҙың «Туғанлыҡ» халыҡ-ара фестивале лауреаты (1991, 2017). Станиславский исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2014). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премияһы (1996), Башҡорт АССР-ының [[Салауат Юлаев исемендәге премия]]һы (1981) лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры  (2016). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Анатолий Ерошин]] (1927—28.07.1970), хәрби хеҙмәткәр, [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Полковник. 1948 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһы уҡытыусыһы, 1954 йылдан — [[Ленинград]]тағы Хәрби артиллерия командирҙар академияһының халыҡ демократияһы илдәре факультетының начальник урынбаҫары; 1957—1960 йылдарҙа Ленинград һәм [[Өфө]]нөң киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре. 1962 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар һәм 1969 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943, 1956), икенсе дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1940, 1951) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Сөләймәнов Рәшит Сафиулла улы]] (1937), механизатор. 1954—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы тракторсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Өсөнсө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1989). Сығышы менән ошо райондың [[Ибраһим (Баймаҡ районы)|Ибраһим]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Түлибаев Насирйән Сәйфулла улы]] (1937), механизатор. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозы тракторсыһы, 1984—1997 йылдарҙа — бүлексә бригадирының техника буйынса ярҙамсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған механизаторы (1981). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1984) һәм 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны (1979) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Ҡаҙырша]] ауылынан.
* [[Яҡупов Рамазан Зәйнәғәбдин улы]] (1937), Хәйбулла районы «Хәйбулла» совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районының хәҙер бөткән [[Юлалы |Юлалы руднигы ҡасабаһынан]].
* [[Ғүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы]] (1952), [[мәғариф]], профсоюз органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1971 йылдан [[Бөрйән районы]] мәғариф хеҙмәткәре; 1999 йылдан район хакимиәтенең эштәр идарасыһы, 2004—2008 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1999), Рәсәйҙең мәғариф отличнигы (1985).
* [[Малышев Борис Сергеевич]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1975 йылдан [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, 1987—2007 йылдарҙа — генераль директоры. Халыҡ-ара мәғлүмәтләштерү академияһы академигы, техник фәндәр кандидаты (2002), доцент. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1999). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2012). [[Күмертау]] ҡалаһының почётлы гражданы (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Туҡан (Белорет районы)|Туҡан]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Коршунов Александр Александрович]] (1918—19.05.1971), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1957—1970 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозының 4-се ферма идарасыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Савельевка (Хәйбулла районы)|Савельевка]] ауылынан.
* [[Сәлимов Миңләхмәт Вәли улы]] (1933—23.09.2003), [[бейеү]]се. 1963—1970 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының «Ағиҙел» бейеү ансамбленең художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ғафури районы]]ның [[Баҙыҡ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Барыкин Николай Петрович]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1973—1988 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (1996). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград]] ҡалаһынан. 
* [[Игнатьев Владимир Леонтьевич]] (1938), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы]]н ойоштороусы һәм уның алмашһыҙ директоры. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Ишембай районы]] һәм [[Ишембай]] ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Рәүҙе]] ҡалаһынан. 
* [[Йосопов Рифғәт Шәйхулла улы]] (1948), автомеханик. 1969 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] элемтә контораһының төҙөлөш-монтаж идаралығы шоферы, механигы; 1981 йылдан [[Дүртөйлө]] быраулау идаралығы транспорт цехының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1984—1986 йылдарҙа сит илдә командировкала; 1986 йылдан ПТУС-тың Дүртөйлө цехы начальнигы. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Саҡмағош районы]]ның [[Рапат]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;
=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1795]]: Иван Спасский, [[Рәсәй империяһы]] табибы, [[Александр Пушкин]]дың ғаилә табибы, шағирҙың һуңғы көндәре хаҡындағы яҙмалар авторы.
* [[1885]]: София Парнок, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] [[шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се, әҙәби тәнҡитсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Александр Мосолов, СССР композиторы, пианист.
* [[1910]]: Филипп Агостини, [[Франция]] кинооператоры, кинорежиссёр.
* [[1910]]: Джордж Хоманс, [[АҠШ]] [[Социология|социологы]].
* [[1920]]: Яков Слободкин, СССР һәм [[Рәсәй]] [[музыка]]нты, виолончелист һәм [[Педагогика|педагог]], [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1973).
* [[1950]]: Эрик Бранн, АҠШ музыканты, «Iron Butterfly» рок төркөмө [[Гитара|гитарисы]].
* [[1950]]: Стив Возняк, АҠШ [[Программалау|программисы]], «Apple» фирмаһын ойоштороусыларҙың береһе.
* [[1950]]: Геннадий Никонов, СССР һәм Рәсәйҙең [[ҡорал]] конструкторы, АН-94 «Абакан» автоматын уйлап сығарып яһаусы.
* [[1955]]: Сергей Мавроди, Рәсәй йүнселе, «МММ» финанс пирамидаһын ойоштороусы.
* [[1960]]: Зөлфәт Хәким, СССР һәм Рәсәй [[Драма (жанр)|драматургы]], композитор, [[йыр]]сы һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (2020).
* [[1955]]: Виола Дэвис, АҠШ актрисаһы, «[[Оскар]]», «[[Алтын глобус]]» кинопремиялары һәм башҡа бүләктәр эйәһе. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2014]]: [[Робин Уильямс]], [[АҠШ]] актёры.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З11]]
[[Категория:11 август]]</text>
      <sha1>fb9bjszs6a6e9t7i7nnhjjkhcj0ltrv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302148</id>
      <parentid>1302147</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1302148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24432" sha1="08rzw6cj5v8fwm7offwnwirz9ad6092" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 223-сө ([[кәбисә йыл]]ында 224-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 142 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|США}}: Ул һәм ҡыҙҙар көнө.
* {{Флагификация|Зимбабве}}: Милли батырҙар көнө.
* {{Флагификация|Пакистан}}: Флаг көнө.
* {{Флагификация|Чад}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Армения}}: Милли оҡшашлыҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Ил сиге һаҡсылары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1845]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы тәүге магистраль паровоз эшләнә. 
* [[1901]]: [[Өфө]]лә түләүһеҙ амбулатор күҙ дауаханаһы асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1902]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылында мәктәп асыла.
* [[1906]]: [[Англия]]ла тауышлы киноға [[Патент хоҡуғы|патент]] алына.
* [[1919]]: [[Башҡортостан]]дың дәүләт архив хеҙмәте ойошторола.
* [[1959]]: [[Мәскәү]]ҙә «Шереметьево» халыҡ-ара аэропорты эш башлай.
* [[1992]]: [[Жуковский (ҡала)|Жуковскийҙа]] беренсе халыҡ-ара авиасалон асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Блюменталь Юлий Юлиевич]] (1870—1944), рәссам, йәмәғәт эшмәкәре. 1907—1912 йылдарҙа [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 3‑сө саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. 1926—1935 йылдарҙа хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] директоры, бер үк ваҡытта [[Башҡорт сәнғәт техникумы]] (хәҙерге [[Өфө сәнғәт училищеһы]]) уҡытыусыһы.
* [[Потапов Александр Григорьевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1963—1995 йылдарҙа [[Волгоград]] Нефть сәнәғәте ғилми тикшеренеү һәм проект институтының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1987 йылдан — генераль директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1990—1994 йылдарҙа  Волгоград университеты уҡытыусыһы. 1995 йылдан Бөтә Рәсәй тәбиғи газ һәм газ технологиялары ғилми тикшеренеү институтының бүлек начальнигы, 2003 йылдан — Тәбиғи газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү, файҙаланыу һәм скважиналар быраулау үҙәгенең директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1984), Рәсәй Федерацияһының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2008). «[[Газпром]]» йәмғиәте премияһы лауреаты (2010). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] Потаповка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Романченко Анатолий Фёдорович]] (1945), ғалим-инженер-электромеханик. Техник фәндәр докторы (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). 1975 йылдан [[Өфө авиация институты]], 1982 йылдан — [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1991 йылға тиклем сервис техникаһы факультеты деканы, 1993—1999 йылдарҙа көнкүреш тәғәйенләнешендәге машиналар һәм аппараттар кафедраһы, 2002—2013 йылдарҙа —автоматлаштырылған проектлау системалары һәм графика кафедраһы мөдире. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Фёдоров Александр Александрович]] (1945—13.07.2022), ғалим-[[Филология|филолог]]. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2013 йылдарҙа [[Рус теле|рус]] филологияһы факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1990—2013 йылдарҙа сит ил әҙәбиәте һәм художество мәҙәниәте кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). Сығышы менән [[Ставрополь]] ҡалаһынан.
* [[Шамратова Валентина Ғосман ҡыҙы]] (1950), ғалим-[[Физиология|физиолог]]. 1977 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән [[Ашхабад]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мойся Владимир Николаевич]] (1941—30.07.1995), энергетика тармағы хеҙмәткәре. 1965—1995 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] {{comment|йылылыҡ-электр үҙәге|ТЭЦ—теплоэлектроцентраль}} электрослесары. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған энергетигы (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]] [[Гавриловка (Фёдоровка ауыл советы, Фёдоровка районы)|Гавриловка]] ауылынан. 
* [[Попов Владимир Георгиевич]] (1941—5.01.2017), гидрогеолог-[[фән|ғалим]]. 1964 йылдан Башҡортостан территориаль геология идаралығының Көнбайыш Башҡортостан комплекслы геология экспедицияһының өлкән гидрогеологы; 1973 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты]] хеҙмәткәре, 1977 йылдан нефть һәм газ геологияһы лабораторияһының өлкән, 1987 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта гидрогеология кабинеты мөдире. 1989 йылдан хәҙерге М. И. Платов исемендәге Көньяҡ Рәсәй политехник университеты ([[Новочеркасск]]) уҡытыусыһы. Геология минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1990). Сығышы менән Новочеркасск ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сарапулов Владимир Семёнович]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Балаҡатай]] юл төҙәтеү-төҙөү участкаһының элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан.  
* [[Ханов Олег Закир улы]] (1951—30.09.2025), [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1973 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы, 2012—2019 йылдарҙа театрҙың художество етәксеһе. 1979 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1984—1997 йылдарҙа Башҡортостан Театр эшмәкәрҙәре союзы идараһы рәйесе. Петрбург фән һәм сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты (2005), профессор. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1987), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1984) артисы. [[Төрки телле халыҡтар|Төрки телле]] театрҙарҙың «Туғанлыҡ» халыҡ-ара фестивале лауреаты (1991, 2017). Станиславский исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2014). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премияһы (1996), Башҡорт АССР-ының [[Салауат Юлаев исемендәге премия]]һы (1981) лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Анатолий Ерошин]] (1927—28.07.1970), хәрби хеҙмәткәр, [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Полковник. 1948 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһы уҡытыусыһы, 1954 йылдан — [[Ленинград]]тағы Хәрби артиллерия командирҙар академияһының халыҡ демократияһы илдәре факультетының начальник урынбаҫары; 1957—1960 йылдарҙа Ленинград һәм [[Өфө]]нөң киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре. 1962 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар һәм 1969 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943, 1956), икенсе дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1940, 1951) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Сөләймәнов Рәшит Сафиулла улы]] (1937), механизатор. 1954—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы тракторсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Өсөнсө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1989). Сығышы менән ошо райондың [[Ибраһим (Баймаҡ районы)|Ибраһим]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Түлибаев Насирйән Сәйфулла улы]] (1937), механизатор. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозы тракторсыһы, 1984—1997 йылдарҙа — бүлексә бригадирының техника буйынса ярҙамсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған механизаторы (1981). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1984) һәм 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны (1979) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Ҡаҙырша]] ауылынан.
* [[Яҡупов Рамазан Зәйнәғәбдин улы]] (1937), Хәйбулла районы «Хәйбулла» совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районының хәҙер бөткән [[Юлалы |Юлалы руднигы ҡасабаһынан]].
* [[Ғүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы]] (1952), [[мәғариф]], профсоюз органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1971 йылдан [[Бөрйән районы]] мәғариф хеҙмәткәре; 1999 йылдан район хакимиәтенең эштәр идарасыһы, 2004—2008 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1999), Рәсәйҙең мәғариф отличнигы (1985).
* [[Малышев Борис Сергеевич]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1975 йылдан [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, 1987—2007 йылдарҙа — генераль директоры. Халыҡ-ара мәғлүмәтләштерү академияһы академигы, техник фәндәр кандидаты (2002), доцент. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1999). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2012). [[Күмертау]] ҡалаһының почётлы гражданы (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Туҡан (Белорет районы)|Туҡан]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Коршунов Александр Александрович]] (1918—19.05.1971), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1957—1970 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозының 4-се ферма идарасыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Савельевка (Хәйбулла районы)|Савельевка]] ауылынан.
* [[Сәлимов Миңләхмәт Вәли улы]] (1933—23.09.2003), [[бейеү]]се. 1963—1970 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының «Ағиҙел» бейеү ансамбленең художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ғафури районы]]ның [[Баҙыҡ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Барыкин Николай Петрович]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1973—1988 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (1996). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград]] ҡалаһынан. 
* [[Игнатьев Владимир Леонтьевич]] (1938), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы]]н ойоштороусы һәм уның алмашһыҙ директоры. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Ишембай районы]] һәм [[Ишембай]] ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Рәүҙе]] ҡалаһынан. 
* [[Йосопов Рифғәт Шәйхулла улы]] (1948), автомеханик. 1969 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] элемтә контораһының төҙөлөш-монтаж идаралығы шоферы, механигы; 1981 йылдан [[Дүртөйлө]] быраулау идаралығы транспорт цехының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1984—1986 йылдарҙа сит илдә командировкала; 1986 йылдан ПТУС-тың Дүртөйлө цехы начальнигы. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Саҡмағош районы]]ның [[Рапат]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;
=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1795]]: Иван Спасский, [[Рәсәй империяһы]] табибы, [[Александр Пушкин]]дың ғаилә табибы, шағирҙың һуңғы көндәре хаҡындағы яҙмалар авторы.
* [[1885]]: София Парнок, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] [[шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се, әҙәби тәнҡитсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Александр Мосолов, СССР композиторы, пианист.
* [[1910]]: Филипп Агостини, [[Франция]] кинооператоры, кинорежиссёр.
* [[1910]]: Джордж Хоманс, [[АҠШ]] [[Социология|социологы]].
* [[1920]]: Яков Слободкин, СССР һәм [[Рәсәй]] [[музыка]]нты, виолончелист һәм [[Педагогика|педагог]], [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1973).
* [[1950]]: Эрик Бранн, АҠШ музыканты, «Iron Butterfly» рок төркөмө [[Гитара|гитарисы]].
* [[1950]]: Стив Возняк, АҠШ [[Программалау|программисы]], «Apple» фирмаһын ойоштороусыларҙың береһе.
* [[1950]]: Геннадий Никонов, СССР һәм Рәсәйҙең [[ҡорал]] конструкторы, АН-94 «Абакан» автоматын уйлап сығарып яһаусы.
* [[1955]]: Сергей Мавроди, Рәсәй йүнселе, «МММ» финанс пирамидаһын ойоштороусы.
* [[1960]]: Зөлфәт Хәким, СССР һәм Рәсәй [[Драма (жанр)|драматургы]], композитор, [[йыр]]сы һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (2020).
* [[1955]]: Виола Дэвис, АҠШ актрисаһы, «[[Оскар]]», «[[Алтын глобус]]» кинопремиялары һәм башҡа бүләктәр эйәһе. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2014]]: [[Робин Уильямс]], [[АҠШ]] актёры.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З11]]
[[Категория:11 август]]</text>
      <sha1>08rzw6cj5v8fwm7offwnwirz9ad6092</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302149</id>
      <parentid>1302148</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1302149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25552" sha1="gbnfhyjno30ez8vns1ck12brxkev88l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''11 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 223-сө ([[кәбисә йыл]]ында 224-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 142 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|США}}: Ул һәм ҡыҙҙар көнө.
* {{Флагификация|Зимбабве}}: Милли батырҙар көнө.
* {{Флагификация|Пакистан}}: Флаг көнө.
* {{Флагификация|Чад}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Армения}}: Милли оҡшашлыҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Туркменистан}}: Ил сиге һаҡсылары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1845]]: [[Санкт-Петербург]]та [[Рәсәй империяһы]]ндағы тәүге магистраль паровоз эшләнә. 
* [[1901]]: [[Өфө]]лә түләүһеҙ амбулатор күҙ дауаханаһы асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1902]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]] ауылында мәктәп асыла.
* [[1906]]: [[Англия]]ла тауышлы киноға [[Патент хоҡуғы|патент]] алына.
* [[1919]]: [[Башҡортостан]]дың дәүләт архив хеҙмәте ойошторола.
* [[1959]]: [[Мәскәү]]ҙә «Шереметьево» халыҡ-ара аэропорты эш башлай.
* [[1992]]: [[Жуковский (ҡала)|Жуковскийҙа]] беренсе халыҡ-ара авиасалон асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Блюменталь Юлий Юлиевич]] (1870—1944), рәссам, йәмәғәт эшмәкәре. 1907—1912 йылдарҙа [[Өфө губернаһы]]нан [[Рәсәй империяһы]]ның 3‑сө саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. 1926—1935 йылдарҙа хәҙерге [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] директоры, бер үк ваҡытта [[Башҡорт сәнғәт техникумы]] (хәҙерге [[Өфө сәнғәт училищеһы]]) уҡытыусыһы.
* [[Потапов Александр Григорьевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1963—1995 йылдарҙа [[Волгоград]] Нефть сәнәғәте ғилми тикшеренеү һәм проект институтының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1987 йылдан — генераль директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1990—1994 йылдарҙа  Волгоград университеты уҡытыусыһы. 1995 йылдан Бөтә Рәсәй тәбиғи газ һәм газ технологиялары ғилми тикшеренеү институтының бүлек начальнигы, 2003 йылдан — Тәбиғи газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү, файҙаланыу һәм скважиналар быраулау үҙәгенең директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1993). [[Рәсәй Федерацияһы]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1984), Рәсәй Федерацияһының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2008). «[[Газпром]]» йәмғиәте премияһы лауреаты (2010). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] Потаповка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Романченко Анатолий Фёдорович]] (1945), ғалим-инженер-электромеханик. Техник фәндәр докторы (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). 1975 йылдан [[Өфө авиация институты]], 1982 йылдан — [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1991 йылға тиклем сервис техникаһы факультеты деканы, 1993—1999 йылдарҙа көнкүреш тәғәйенләнешендәге машиналар һәм аппараттар кафедраһы, 2002—2013 йылдарҙа —автоматлаштырылған проектлау системалары һәм графика кафедраһы мөдире. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Фёдоров Александр Александрович]] (1945—13.07.2022), ғалим-[[Филология|филолог]]. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2013 йылдарҙа [[Рус теле|рус]] филологияһы факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1990—2013 йылдарҙа сит ил әҙәбиәте һәм художество мәҙәниәте кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). Сығышы менән [[Ставрополь]] ҡалаһынан.
* [[Шамратова Валентина Ғосман ҡыҙы]] (1950), ғалим-[[Физиология|физиолог]]. 1977 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән [[Ашхабад]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Никитина Мария Васильевна]] (1916-2008), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Көйөргәҙе районы]] ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек производство идаралығының элекке  начальнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы. 
* [[Мойся Владимир Николаевич]] (1941—30.07.1995), [[энергетика|энергетика тармағы]] хеҙмәткәре. 1965—1995 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] {{comment|йылылыҡ-электр үҙәге|ТЭЦ—теплоэлектроцентраль}} электрослесары. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған энергетигы (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Федоровка районы]] [[Гавриловка (Фёдоровка ауыл советы, Фёдоровка районы)|Гавриловка]] ауылынан. 
* [[Попов Владимир Георгиевич]] (1941—5.01.2017), гидрогеолог-[[фән|ғалим]]. 1964 йылдан Башҡортостан территориаль геология идаралығының Көнбайыш Башҡортостан комплекслы геология экспедицияһының өлкән гидрогеологы; 1973 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның [[Геология институты]] хеҙмәткәре, 1977 йылдан нефть һәм газ геологияһы лабораторияһының өлкән, 1987 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта гидрогеология кабинеты мөдире. 1989 йылдан хәҙерге М. И. Платов исемендәге Көньяҡ Рәсәй политехник университеты ([[Новочеркасск]]) уҡытыусыһы. Геология минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1990). Сығышы менән Новочеркасск ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сарапулов Владимир Семёнович]] (1951), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Балаҡатай]] юл төҙәтеү-төҙөү участкаһының элекке начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Балаҡатай районы]] [[Яңы Балаҡатай]] ауылынан.  
* [[Ханов Олег Закир улы]] (1951—30.09.2025), [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1973 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы, 2012—2019 йылдарҙа театрҙың художество етәксеһе. 1979 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1984—1997 йылдарҙа Башҡортостан Театр эшмәкәрҙәре союзы идараһы рәйесе. Петрбург фән һәм сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты (2005), профессор. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы|РСФСР-ҙың атҡаҙанған]] (1987), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1984) артисы. [[Төрки телле халыҡтар|Төрки телле]] театрҙарҙың «Туғанлыҡ» халыҡ-ара фестивале лауреаты (1991, 2017). Станиславский исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2014). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премияһы (1996), Башҡорт АССР-ының [[Салауат Юлаев исемендәге премия]]һы (1981) лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). 
* [[Самсоненко Александр Степанович]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. Көйөргәҙе районы [[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]] ауылының [[Недошивин Вениамин Георгиевич|В. Г. Недошивин]] исемендәге 1-се урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Анатолий Ерошин]] (1927—28.07.1970), хәрби хеҙмәткәр, [[Журналистика|журналист]] һәм [[яҙыусы]]. 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Полковник. 1948 йылдан [[Мәскәү]]ҙәге Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһы уҡытыусыһы, 1954 йылдан — [[Ленинград]]тағы Хәрби артиллерия командирҙар академияһының халыҡ демократияһы илдәре факультетының начальник урынбаҫары; 1957—1960 йылдарҙа Ленинград һәм [[Өфө]]нөң киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре. 1962 йылдан [[СССР]]-ҙың Журналистар һәм 1969 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар]] союздары ағзаһы. Ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943, 1956), икенсе дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1940, 1951) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Сөләймәнов Рәшит Сафиулла улы]] (1937), механизатор. 1954—1997 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхоз-техникумы тракторсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Өсөнсө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1989). Сығышы менән ошо райондың [[Ибраһим (Баймаҡ районы)|Ибраһим]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Түлибаев Насирйән Сәйфулла улы]] (1937), механизатор. 1970 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр» совхозы тракторсыһы, 1984—1997 йылдарҙа — бүлексә бригадирының техника буйынса ярҙамсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған механизаторы (1981). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1984) һәм 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны (1979) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Ҡаҙырша]] ауылынан.
* [[Яҡупов Рамазан Зәйнәғәбдин улы]] (1937), Хәйбулла районы «Хәйбулла» совхозының элекке механизаторы. 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районының хәҙер бөткән [[Юлалы |Юлалы руднигы ҡасабаһынан]].
* [[Ғүмәрова Роза Шәриф ҡыҙы]] (1952), [[мәғариф]], профсоюз органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1971 йылдан [[Бөрйән районы]] мәғариф хеҙмәткәре; 1999 йылдан район хакимиәтенең эштәр идарасыһы, 2004—2008 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1999), Рәсәйҙең мәғариф отличнигы (1985).
* [[Малышев Борис Сергеевич]] (1952), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1975 йылдан [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]]ның яуаплы хеҙмәткәре, 1987—2007 йылдарҙа — генераль директоры. Халыҡ-ара мәғлүмәтләштерү академияһы академигы, техник фәндәр кандидаты (2002), доцент. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1999). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2012). [[Күмертау]] ҡалаһының почётлы гражданы (2021). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Туҡан (Белорет районы)|Туҡан]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Коршунов Александр Александрович]] (1918—19.05.1971), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1957—1970 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозының 4-се ферма идарасыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Савельевка (Хәйбулла районы)|Савельевка]] ауылынан.
* [[Сәлимов Миңләхмәт Вәли улы]] (1933—23.09.2003), [[бейеү]]се. 1963—1970 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының «Ағиҙел» бейеү ансамбленең художество етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ғафури районы]]ның [[Баҙыҡ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Барыкин Николай Петрович]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1973—1988 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (1996). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988). Сығышы менән хәҙерге [[Волгоград]] ҡалаһынан. 
* [[Игнатьев Владимир Леонтьевич]] (1938), [[Педагогика|педагог]], тыуған яҡты өйрәнеүсе. [[Ишембай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы]]н ойоштороусы һәм уның алмашһыҙ директоры. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Ишембай районы]] һәм [[Ишембай]] ҡалаһының почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Рәүҙе]] ҡалаһынан. 
* [[Йосопов Рифғәт Шәйхулла улы]] (1948), автомеханик. 1969 йылдан [[«Башнефть» берекмәһе]] элемтә контораһының төҙөлөш-монтаж идаралығы шоферы, механигы; 1981 йылдан [[Дүртөйлө]] быраулау идаралығы транспорт цехының начальник урынбаҫары, начальнигы; 1984—1986 йылдарҙа сит илдә командировкала; 1986 йылдан ПТУС-тың Дүртөйлө цехы начальнигы. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Саҡмағош районы]]ның [[Рапат]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;
=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1795]]: Иван Спасский, [[Рәсәй империяһы]] табибы, [[Александр Пушкин]]дың ғаилә табибы, шағирҙың һуңғы көндәре хаҡындағы яҙмалар авторы.
* [[1885]]: София Парнок, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] [[шиғриәт|шағиры]], [[тәржемә]]се, әҙәби тәнҡитсе.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Александр Мосолов, СССР композиторы, пианист.
* [[1910]]: Филипп Агостини, [[Франция]] кинооператоры, кинорежиссёр.
* [[1910]]: Джордж Хоманс, [[АҠШ]] [[Социология|социологы]].
* [[1920]]: Яков Слободкин, СССР һәм [[Рәсәй]] [[музыка]]нты, виолончелист һәм [[Педагогика|педагог]], [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1973).
* [[1950]]: Эрик Бранн, АҠШ музыканты, «Iron Butterfly» рок төркөмө [[Гитара|гитарисы]].
* [[1950]]: Стив Возняк, АҠШ [[Программалау|программисы]], «Apple» фирмаһын ойоштороусыларҙың береһе.
* [[1950]]: Геннадий Никонов, СССР һәм Рәсәйҙең [[ҡорал]] конструкторы, АН-94 «Абакан» автоматын уйлап сығарып яһаусы.
* [[1955]]: Сергей Мавроди, Рәсәй йүнселе, «МММ» финанс пирамидаһын ойоштороусы.
* [[1960]]: Зөлфәт Хәким, СССР һәм Рәсәй [[Драма (жанр)|драматургы]], композитор, [[йыр]]сы һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ яҙыусыһы (2020).
* [[1955]]: Виола Дэвис, АҠШ актрисаһы, «[[Оскар]]», «[[Алтын глобус]]» кинопремиялары һәм башҡа бүләктәр эйәһе. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:11 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2014]]: [[Робин Уильямс]], [[АҠШ]] актёры.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З11]]
[[Категория:11 август]]</text>
      <sha1>gbnfhyjno30ez8vns1ck12brxkev88l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71937</id>
    <revision>
      <id>1302157</id>
      <parentid>1190894</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T19:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1302157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19725" sha1="6b1kisj19p0gncltsj59ya1qu0gw4y4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 248-се ([[кәбисә йыл]]ында 249-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 117 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} Хәйриә көнө.
** Һуңлауҙар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|Дания}}: Хәрби хеҙмәткәрҙәр хөрмәтенә флаг күтәреү көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Илдә йәшәүсе халыҡтар телдәре көнө.
* {{Флагификация|Канада}}: Хеҙмәт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Психоаналитиктар көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Скауттар көнө.
* {{Флагификация|Египет}}: Инженерҙар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Уҡытыусылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1827]]: [[Рәсәй империяһы]]ның Диңгеҙ министрлығы ойошторола.
* [[1885]]: [[АҠШ]]-та Джейк Гамперҙың сервис станцияһында беренсе бензин насосы ҡуйыла.
* [[1905]]: [[Рәсәй империяһы|Рус]]—[[Япония|япон]] һуғышының тамамланыуын раҫлаған Портсмут (АҠШ) тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла.
* [[1939]]: [[Америка Ҡушма Штаттары]] [[Икенсе донъя һуғышы]]на ҡарата үҙенең нейтралитетын иғлан итә.
* [[1940]]: [[СССР]]-ҙың «Пионерская правда» балалар гәзитендә Аркадий Гайдарҙың «Тимур һәм уның командаһы» повесы баҫыла башлай.
* [[1958]]: АҠШ-та Борис Пастернактың «Доктор Живаго» романы беренсе тапҡыр нәшер ителә.
* [[1981]]: [[Азия]]ла йәшәүсенең СПИД-тан үлеме тәүге тапҡыр рәсми теркәлә.
* [[1997]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Пётр I]]-гә һәйкәл асыла (авторы скульптор Зураб Церетели).

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғарипов Фәүзи Ғариф улы]] (1930—22.05.2008), [[уҡытыусы]], [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе, [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1970 йылдан Башҡортостан ҡулланыусылар йәмғиәттәре республика союзының идара рәйесе урынбаҫары, 1980—2001 йылдарҙа идара рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың 12-се, Башҡорт АССР-ының 11-се, Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советтары, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың 1-се саҡырылыш депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1989), совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1977). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966, 1971) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1995) ордендары кавалеры.
* [[Шакирйәнов Мәғәнәүи Шакирйән улы]] (1930), үҫемлекселек белгесе. 1954—1991 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] хужалыҡтары хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан «Әсән», 1965 йылдан — «Уңыш» колхозының комплекслы бригада етәксеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1986). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1979) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. 
* [[Хәбибуллина Наталья Ивановна]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[хоҡуҡ]] белгесе. 1991 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002 йылдан — [[Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы]]ның юридик факультет деканы, 2004 йылдан Рәсәй суд эшмәкәрлеге академияһы ([[Мәскәү]]) уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә]] ҡалаһынан.
* [[Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы]] (1960), [[мәғариф]] ветераны, [[спорт]]сы. Гер күтәреү буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы, рекорды Гиннесс китабына индерелгән.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы]] (1921—28.09.1991), [[фән|ғалим]]-физик‑теоретик. 1966 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1968 йылдан — эксперименталь һәм теоретик физика кафедраһы, 1973 йылдан — теоретик физика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1990 йылға тиклем [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның физика бүлеге лабораторияһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (1973), профессор (1973), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). 
* [[Дорин Вячеслав Николаевич]] (1941—1992), [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1981—1983 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Өфө ҡалаһы]] [[Совет районы (Өфө)|Совет район]] Советы башҡарма комитеты, 1991—1992 йылдарҙа [[Ленин районы (Өфө)|Ленин район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 
* [[Хәйруллин Владимир Ихсан улы]] (1956), ғалим-[[Тел белеме|тел белгесе]]. 1996 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2014 йылға тиклем эшлекле сит тел һәм [[тәржемә]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2016 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның сит телдәр кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Шишмә]] эшселәр ҡасабаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы]] (1887—12.05.1979), [[Педагогика|педагог]]. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. 1911—1956 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Мәсетле районы]] [[Дыуан-Мәсетле]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1925 йылдан директор урынбаҫары, 1942—1949 йылдарҙа — директор. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1943), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949), ике [[Ленин ордены]] (1944, 1947) кавалеры. 
* [[Хафизов Мөхәмәтхәй Тимербай улы]] (1927—5.10.2012), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1987 йылдарҙа Мәсетле районы «Мәсәғүт» совхозының ферма мөдире, бригадиры, 2-се бүлексә идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы [[Мәләкәҫ]] ауылынан.
* [[Бәрәкәтов Зиннәт Рәфҡәт улы]] (1962—11.03.1982), [[Афған һуғышы]]нда һәләк булған яугир-интернационалист. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1982, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Яңы Ергән]] ауылынан.
* [[Мусабиров Рөстәм Дамир улы]] (1972), [[фән|ғалим]]-юрист. 2016 йылдан Башҡортостан Республикаһының Дәүләт-шәхси партнерлыҡ үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының бишенсе (2013—2018) һәм алтынсы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Вәлиев Марат Дәүләт улы]] (1943), [[Инженерлыҡ эше|инженер‑механик]]-[[фән|ғалим]]. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988).
* [[Криони Николай Константинович]] (1953—7.08.2026), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 2015—2019 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ректоры. Техник фәндәр докторы, профессор.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Зориктуев Вячеслав Цыденович]] (1939), [[фән|ғалим]]-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2011), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Бүрәт Республикаһы]]ның Закаменский районының Цакир ауылынан.
* [[Мочалов Сергей Михайлович]] (1939), ғалим-физиолог, философ. 1963—1993 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 1993 йылдан  — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Строкин Юрий Васильевич]] (1949), ғалим-фармхимик. 1984—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991 йылға тиклем — фармакология химияһы кафедра мөдире. Фармацевтика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Иркутск өлкәһе]]нең Артём Приискаһы ҡасабаһынан. 
* [[Хәсәнов Ришат Фәүҡәт улы]] (1954), ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (2000).
* [[Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы]] (1954–3.01.2005), ғалим-физик. 1976—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1995 йылдарҙа БДУ‑ның Сибай филиалы тәбиғи фәндәр факультеты деканы. Физика‑математика фәндәре докторы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1568]]: Томмазо Кампанелла, [[Италия]] философы.
* [[1638]]: [[Людовик XIV]], [[Франция]]ның 1643—1715 йылдарҙағы короле.
* [[1750]]: Роберт Фергюссон, [[Шотландия]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1817]]: Алексей Толстой, [[Рәсәй империяһы]] шағиры, [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, Козьма Прутков исеме аҫтында ижад итеүселәрҙең береһе.
* [[1905]]: Артур Кёстлер, [[Англия]] яҙыусыһы, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Философия|философ]]; сығышы менән [[Венгрия]]нан.
* [[1929]]: Андриян Николаев, [[СССР]] лётчик-космонавы.
* [[1933]]: Эрик Булатов, СССР рәссамы, сәнғәттә «соц-арт» йүнәлешенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* [[1934]]: Юрий Афанасьев, СССР һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, [[сәйәсмән]].
* [[1940]]: Ракель Уэлч, [[АҠШ]] актрисаһы.
* [[1948]]: Михаил Швыдкой, Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, театр белгесе.
* [[1958]]: Вячеслав Баранов, СССР һәм Рәсәй киноактёры, дубляж оҫтаһы.
* [[1973]]: Роуз Макгоуэн, [[АҠШ]]-тың кино һәм телевидение актёры («Планета страха», «Зачарованные», «Крик»).
* [[1986]]: Александр Рязанцев, Рәсәй [[футбол]]сыһы.
* [[1990]]: Ён А Ким, [[Көньяҡ Корея]] фигуристкаһы, [[Олимпия уйындары]] (2010) һәм ике тапҡыр (2009, 2013) донъя чемпионкаһы.
* [[1995]]: Кэролайн Саншайн, АҠШ актрисаһы.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1758]]: Дмитрий Виноградов, [[Рәсәй империяһы]] химигы, илдә фарфор етештереүгә нигеҙ һалыусы.
* [[1857]]: Огюст Конт, [[Франция]] философы һәм социологы, [[социология]] фәненә нигеҙ һалыусы.
* [[1863]]: Иван Сахаров, [[рустар|рус]] халыҡ ижадын өйрәнеүсе.
* [[1902]]: Рудольф Вирхов, [[Германия]] патологы, аҡ ҡанлылыҡты (белокровие, лейкемия) беренсе һүрәтләүсе.
* [[1919]]: Василий Чапаев, [[Граждандар һуғышы]] геройы.
* [[1975]]: [[Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов]], [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1950—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] Президиумы рәйесе. [[СССР|Совет]]—[[Финляндия|фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы.
* [[1975]]: Георг Отс, [[опера]] һәм эстрада йырсыһы, актёр («Мистер Икс»), СССР-ҙың халыҡ артисы (1960).
* [[1983]]: Герберт Раппапорт, СССР кинорежиссёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1980).
* [[1984]]: Адам Малик, [[Индонезия]] сәйәсмәне һәм дипломат, үҙ илендә [[журналистика]]ға нигеҙ һалыусы, төрлө йылдарҙа дәүләттең вице-президенты, сит ил эштәре министры, 1971—1972 йылдарҙа [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] рәйесе.
* [[1993]]: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы («Семнадцать мгновений весны», «ТАСС уполномочен заявить», «Экспансия» һ.б.)
* [[2003]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, Дәүләт премияһы лауреаты (1982).

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И05]]
[[Категория:5 сентябрь]]</text>
      <sha1>6b1kisj19p0gncltsj59ya1qu0gw4y4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Clear/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>81533</id>
    <revision>
      <id>1302173</id>
      <parentid>472732</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PK2</username>
        <id>13442</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Ҡалып:-/doc]] битенең исемен [[Ҡалып:Clear/doc]] тип PK2 алыштырҙы</comment>
      <origin>472732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="436" sha1="qlazokvwxudd2jumtrnnwjulzmbnitz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{docpage}}&lt;/noinclude&gt;

Шаблон отменяет обтекание предшествующих ему плавающих элементов страницы, состоит из HTML кода&lt;br /&gt; &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br style=&quot;clear: both&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== См. также ==
* {{tl|clearright}}
* {{tl|clearleft}}

&lt;includeonly&gt;[[Категория:Ҡалыптар:Форматлау|{{PAGENAME}}]]&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>qlazokvwxudd2jumtrnnwjulzmbnitz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төньяҡ һуғыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94013</id>
    <revision>
      <id>1302177</id>
      <parentid>1291613</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T01:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27590" sha1="osn42okdstwl4zwr8179zxq8t18lipr" xml:space="preserve">{{Вооружённый конфликт
 |конфликт     = Төньяҡ һуғыш
 |часть       = урыҫ-швед, поляк-швед, дат-швед һуғыштары
 |изображение = [[Файл:Marten's_Poltava.jpg|300px]]
 |заголовок   = Денис Мартен. «Полтава алышы» ([[1726]]).
 |дата        = [[22 февраль]] [[1700]] — [[10 сентябрь]] [[1721]]
 |место       = [[Көнсығыш Европа|Көнсығыш]] һәм [[Үҙәк Европа]]
 |причина     = [[Швеция]] һәм төньяҡ европа дәүләттәренең Балтик буйы ерҙәренә эйә булыу өсөн коалиция араһында
 |изменения   = Ништадт тыныслыҡ килешеүе
 |итог        = Антишвед коалицияһының еңеүе
 |противник1  =
 {{Флаг|Швеция}} [[Швеция|Швеция короллеге]] 
[[Файл:Merchant Ensign of Holstein-Gottorp (Lions sinister).svg|border|22px]] Гольштейн-Готторп герцоглығы
{{Флаг|Англия}} [[Англия|Англия короллеге]] (1700 йылда)&lt;br&gt;
{{Флаг|Шотландия}} [[Шотландия|Шотландия короллеге]] (1700 йылда)&lt;br&gt;
[[Файл:Saint Patrick's Saltire.svg|border|22px]] [[Ирландия|Ирландия короллеге]]&lt;br&gt;(1700 йылда һәм 1719—1721 йй.)&lt;br&gt;
{{флаг|Нидерланды|1581}} [[Нидерланд|Берләшкән провинциялар республикаһы]] (1700 йылда)&lt;br&gt;
{{Флаг|Великобритания|1606}} [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британия короллеге]]&lt;br&gt;(1719—1721 йй.)&lt;br&gt;
[[Файл:Flag of Hanover (1692).svg|border|22px]] Ганновер курфюрлығы&lt;br&gt;(1719—1721 йй.)&lt;br&gt;
[[Речь Посполитая]]&lt;br&gt;(1705—1709 йй.)&lt;br&gt;
{{Флаг|Гетманщина}} Запорожье ғәскәре&lt;br&gt;(1708—1709 йй., {{comment|1709—1713|Филипп Орлик яҡлылары}})&lt;br&gt;
[[Файл:Прапор В.З..png|border|22px]] Түбәнге Запорожье ғәскәре&lt;br&gt;(1709—1713 йй.)&lt;br&gt;
{{Флагификация|Османская империя|1453}}&lt;br&gt;(1710—1713 йй.)
* [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|border|22px]] [[Ҡырым ханлығы]] (1710—1713 йй.)
** Буджак урҙаһы&lt;ref&gt;''Белова Е. В.'' [http://relig-articles.livejournal.com/43546.html Православные народы Австрийской и Османской империй в Прутском походе 1711 г.] // Вопросы истории, № 10, октябрь 2009. — C. 149-152.&lt;/ref&gt;
 |противник2={{Флаг|Царство Русское}} [[Рус батшалығы]]
* {{Флаг|Гетманщина}} Запорожье ғәскәре&lt;br&gt;(1700—1708, {{comment|1709—1713|Иван Скоропадский яҡлылары}}, 1713—1721 йй.)
{{Флаг|Калмыкия}} Ҡалмыҡ ханлығы&lt;br&gt;(1700—1708, {{comment|1709—1713|}},1713—1721 йй.)

{{Флаг|Дания}} Дания-Норвегия унияһы&lt;br&gt;(1700 йылда һәм 1709—1720 йй.)&lt;br&gt;
[[Речь Посполитая]]&lt;br&gt;(1700—1705 һәм 1709—1720 йй.)&lt;br&gt;
{{Флаг|Саксония (курфюршество)}} Саксония курфюрлығы&lt;br&gt;(1700—1706 һәм 1709—1720 йй.)&lt;br&gt;
{{флаг|Молдавия|1457}} Молдавия кенәзлеге&lt;br&gt;(1710—1713 йй.)&lt;br&gt;
{{Флаг|Пруссия|1701}} [[Пруссия]] короллеге&lt;br&gt;(1715—1720 йй.)&lt;br&gt;
[[Файл:Flag of Hanover (1692).svg|border|22px]] Ганновер курфюрлығы&lt;br&gt;(1715—1719 йй.)
 |командир1=
{{Флаг|Швеция}} [[Карл XII]] †&lt;br&gt;(1700—1718 йй.)&lt;br&gt;
{{Флаг|Швеция}} Магнус Стенбок † &lt;br&gt;
{{Флаг|Швеция}} Карл Густав Реншильд&lt;br&gt;
{{Флаг|Швеция}} Ульрика Элеонора &lt;br&gt;(1718—1720 йй.)&lt;br&gt;
{{Флаг|Швеция}} Фредрик I&lt;br&gt;(1720—1721 йй.)&lt;br&gt;
{{Флаг|Швеция}} Фридрих IV Гольштейн-Готтор †&lt;br&gt;
{{Флаг|Англия}}{{Флаг|Шотландия}}[[Файл:Saint Patrick's Saltire.svg|border|22px]]{{флаг|Нидерланды|1581}} [[Вильгельм III Оранский]] (1700)&lt;br&gt;
{{Флаг|Великобритания|1606}}[[Файл:Saint Patrick's Saltire.svg|border|22px]][[Файл:Flag of Hanover (1692).svg|border|22px]] Георг I&lt;br&gt;(1719—1721)&lt;br&gt;
Станислав Лещинский&lt;br&gt;
{{Флаг|Гетманщина}} Иван Мазепа †&lt;br&gt;(1708—1709)&lt;br&gt;
{{Флаг|Гетманщина}} Филипп Орлик&lt;br&gt;(1710—1713)&lt;br&gt;
[[Файл:Прапор В.З..png|border|22px]] Кость Гордиенко&lt;br&gt;
{{Флаг|Османская империя|1453}} Әхмәт III&lt;br&gt;
[[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|border|22px]] Дәүләтгәрәй II †
 |командир2={{Флаг|Российская империя}} [[Пётр I]]&lt;br&gt;
{{Флаг|Российская империя}} А. Д. Меншиков&lt;br&gt;
{{Флаг|Российская империя}} Б. П. Шереметев&lt;br&gt;
{{Флаг|Российская империя}} Ф. М. Апраксин&lt;br&gt;
{{Флаг|Саксония (курфюршество)}} Август II&lt;br&gt;
{{Флаг|Дания}} Фредерик IV&lt;br&gt;
{{Флаг|Дания}} П. Торденшельд&lt;br&gt;
{{Флаг|Гетманщина}} Иван Мазепа&lt;br&gt;(1700—1708)&lt;br&gt;
{{Флаг|Гетманщина}} Иван Скоропадский&lt;br&gt;(1709—1721)&lt;br&gt;
{{Флаг|Калмыкия}} [[Әйүкә]]&lt;br&gt;
{{флаг|Молдавия|1457}} Д. К. Кантемир&lt;br&gt;
[[Файл:Flag of Hanover (1692).svg|border|22px]] Георг I&lt;br&gt;(1715—1719)&lt;br&gt;
{{Флаг|Пруссия|1701}} Фридрих Вильгельм I
 |силы1='''Швеция''' —&lt;br&gt;77—135 мең&lt;br&gt;'''Ғосман империяһы''' — 100—200 мең
 |силы2='''Рәсәй''' — 170 мең&lt;br&gt;'''Ҡалмыҡ ханлығы''' — 25 мең&lt;br&gt; '''Дания''' — 40 мең&lt;br&gt;'''Речь Посполитая һәм Саксония''' — 170 мең
 |потери1='''Швеция''' — 25 мең хәрби юғалтыуҙар, 175 мең хәрби булмаған (аслыҡ, ауырыуҙар) юғалтыуҙар&lt;ref&gt;''Lars Ericson.'' Svenska knektar (2004) Lund: Historiska media&lt;/ref&gt;
 |потери2='''Рәсәй'''&lt;ref&gt;{{книга|автор=Урланис Б. Ц.|заглавие=Войны и народонаселение Европы|место=М.|издательство=Изд-во соц.-экон. лит-ры|год=1960|страницы=55}}&lt;/ref&gt; — 30 мең һәләк булғандар &lt;br&gt;'''Ҡалмыҡ ханлығы''' — 5  мең һәләк булғандар&lt;br&gt;'''Дания''' — 8 мең һәләк булғандар&lt;ref&gt;''Jan Lindegren.'' Det danska och svenska resurssystemet i komparation (1995) Umeå : Björkås : Mitthögsk&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Речь Посполитая һәм Саксония''' — 14-20  мең һәләк булғандар
 |примечание=
}}
'''Төньяҡ һуғыш''' ('''Бөйөк Төньяҡ һуғышы''', '''Егерме йыллыҡ һуғыш''') — 1700 йылдан алып 1721 йылға тиклем дауам иткән [[Швеция]] һәм төньяҡ Европа дәүләттәренең Балтик буйы ерҙәренә эйә булыу өсөн коалиция араһында барған һуғыш. Швеция еңелә һәм бөйөк держава статусын бөтөнләйгә юғалта&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{книга|автор=Robert Frost.|заглавие=The Northern Wars. War, State and Society in Northeastern Europe 1558—1721|издательство=Longman|год=2000|страниц=416|страницы=296—301|isbn=978-0-582-06429-4}}&lt;/ref&gt;.

Швецияға һуғышты тәүҙә «Төньяҡ союзы» иғлан итә. Был союз 1699 йылда [[Саксония]] курфюрсы һәм Польша короле Август II инициативаһы буйынса булдырыла. Шул уҡ ваҡытта [[Речь Посполитая]] Швецияға һуғыш иғлан итмәй. «Төньяҡ союз» составына шулай уҡ король Кристиан V етәкселегендәге Дания-Норвегия батшалығы һәм Бөтә Рәсәй батшаһы [[Пётр I|Петр I]] етәкселегендәге [[Рус батшалығы]] инә&lt;!--, причём Август II и Кристиан V в начале войны считали Россию своим младшим компаньоном --&gt;&lt;ref&gt;История русской армии. — М.: [[Эксмо]], 2007. — С. 38. — ISBN 978-5-699-18397-5&lt;/ref&gt;{{sfn|Hughes|1998|pp=26—27}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Северная война}}
* ''Бобылёв В. С.'' Внешняя политика России эпохи Петра I. — М.: Изд-во Университета дружбы народов, 1990. — ISBN 5-209-00234-9
* ''Галларт Л. Н.'' [http://memoirs.ru/texts/Hallart.htm Подробное описание осады города Нарвы и сражения под сим городом в 1700 году. Отрывок из Истории Петра Великого, сочинённой генералом Аллартом. Рукопись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091126203635/http://memoirs.ru/texts/Hallart.htm |date=2009-11-26 }} // Северный архив, 1822. — Ч. 1. — № 1. — С. 3-28; № 2. — С. 117—143.
* ''Гельмс И. А.'' [http://memoirs.ru/texts/Gelms.htm Достоверное описание замечательных событий при осаде города Риги и того, что случилось со дня её блокады, а также во время жестокой бомбардировки и обстреливания её в 1709 г., до сдачи её в 1710 г., изо дня в день замечено и oпиcaнo Иоакимом Андреем Гельмсом, который лично выдержал эту тяжкую осаду и из одиннадцати лиц своего дома один остался в живых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141207194716/http://memoirs.ru/texts/Gelms.htm |date=2014-12-07 }} // Сборник материалов и статей по истории Прибалтийского края. — Т. 2. — Рига, 1879. — С. 405—440.
* ''Гилленкрок А.'' [http://memoirs.ru/texts/Gillenkrok1844.htm Сказание о выступлении его величества короля Карла XII из Саксонии и о том, что во время похода к Полтаве, при осаде её и после случилось] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091126203617/http://memoirs.ru/texts/Gillenkrok1844.htm |date=2009-11-26 }} / Пер. с нем., введ. и примеч. Я. Турунова // Военный журнал, 1844. — № 6. — С. 1-105.
* ''Гротиан И. Г.'' [http://memoirs.ru/texts/Grotian1879.htm Выселение жителей Дерпта в 1708 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724153926/http://memoirs.ru/texts/Grotian1879.htm |date=2014-07-24 }} (Статья, составленная по запискам дерптского пастора Иоанна Генриха Гротиана и напечатанная в «Dorptsche Zeitung» 1873 года в ном. 162—163) // Сборник материалов и статей по истории Прибалтийского края. — Т. 2. — Рига, 1879. — С. 478—490.
* [http://memoirs.ru/texts/ZapVoiShved.htm Записка о войне шведской, в царствование Петра Великаго ведённой, и о сражении с Левенгауптом, найденная в делах того времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724145544/http://memoirs.ru/texts/ZapVoiShved.htm |date=2014-07-24 }} // Военный журнал, 1833. — № 3. — С. 41-53.
* История Северной войны, 1700—1721 гг. / АН СССР. Ин-т воен. истории МО СССР. — М.: Наука, 1987. — 214 с. — Указ. геогр. назв.: с. 209—213. — Библиография: с. 188—201.
* {{книга
|автор=Костомаров Н. И.
|заглавие=Русская история в жизнеописаниях её главнейших деятелей
|ссылка=http://www.spsl.nsc.ru/history/kostom/kostom46.htm
|том=Выпуск шестой: XVII столетие
}}
* {{статья
|автор=Крман Даниел.
|часть=Итинерарий
|заглавие=Малоизвестный источник по истории северной войны
|оригинал=Itinerprium (Cestovny dennik z rokov 1708—1709)
|ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Krman/frametext.htm
|ответственный=В. Е. Шутой, пер. Л. М. Попова и М. Н. Цетлин
|издание=Вопросы истории
|год=1976
|номер=12
}}
* ''Кротов П. А.'' Битва при Полтаве (К 300-летней годовщине). — М.: Историческая иллюстрация, 2009. — ISBN 978-5-89566-082-9
* ''Куракин Б. И.'' [http://memoirs.ru/texts/Kurakin1892.htm Военная хитрость царя Петра Алексеевича под Нарвою 8-го июня 1704 г. Рассказ очевидца князя Б. И. Куракина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103061846/http://memoirs.ru/texts/Kurakin1892.htm |date=2013-11-03 }} // Архив кн. Ф. А. Куракина. — Кн. 3. — СПб., 1892. — С. 152—153.
* ''Куракин Б. И.'' [http://memoirs.ru/texts/KRSH_890.htm Русско-шведская война. Записки. 1700—1710] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724131135/http://memoirs.ru/texts/KRSH_890.htm |date=2014-07-24 }} // Архив кн. Ф. А. Куракина. — Кн. 1. — СПб., 1890. — С. 291—328.
* ''Лебедев А. А.'' К походу и бою готовы? Боевые возможности корабельных эскадр русского парусного флота XVIII — середины XIX вв. с точки зрения состояния их личного состава. — СПб., 2015. — ISBN 978-5-904180-94-2
* ''Неплюев С. П.'' [http://memoirs.ru/texts/Nepluev_RS91_10.htm Бой со шведами у местечка Клецка, журнал С. П. Неплюева, 19-го апреля 1706 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724130231/http://memoirs.ru/texts/Nepluev_RS91_10.htm |date=2014-07-24 }} / Публ. и извлеч. Н. Н. Оглоблина // Русская старина, 1891. — Т. 72. — № 10. — С. 25-32.
* {{книга
|часть=Оборона Петербурга и Кроншлота в 1704—1705 гг.
|заглавие=Российская государственность: история и современность
|ссылка=http://www.balticfort.ru/index/0-25
|место=СПб.
|год=2003
|страницы=195—205
}}
* [http://memoirs.ru/texts/OPZ_NARVA_PZ704.htm Описание сражения, происходившего 8-го июня 1704 года, между русским и шведами под Нарвою] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103054629/http://memoirs.ru/texts/OPZ_NARVA_PZ704.htm |date=2013-11-03 }} // Походный журнал 1704 года, СПб., 1854. — С. 121—126.
* ''Павленко Н. И.'' Пётр Великий. — М.: Мысль, 1990. — ISBN 5-244-00560-X
* ''Пипер Г. А.'' [http://memoirs.ru/texts/Piper1901.htm Извлечение из записок прапорщика Густава Абрама Пипера впоследствии генерал-майора и губернатора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724143407/http://memoirs.ru/texts/Piper1901.htm |date=2014-07-24 }} // ''Грот Я. К.'' Труды Я. К. Грота из русской истории. — СПб., 1901. — С. 122—156. — В ст.: ''Грот Я. К.'' О пребывании пленных шведов в России при Петре Великом.
* [http://memoirs.ru/texts/PodVozzvanieRS1876.htm Подмётное воззвание Левенгаупта. 1708 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140614041106/http://www.memoirs.ru/texts/PodVozzvanieRS1876.htm |date=2014-06-14 }} / Сообщ. Н. Н. Мурзакевич // Русская старина, 1876. — Т. 16. — № 5. — С. 172—173.
* {{книга
|автор=Ростунов И. И., Авдеев В. А., Осипова М. Н., Соколов Ю. Ф.
|заглавие=История Северной войны 1700—1721 гг
|ссылка=http://militera.lib.ru/h/rostunov_ii2/index.html
|издание=Наука
|место=М.
|год=1987
|страниц=214
|тираж=147000
}}
* Северная война 1700—1721 гг.: Сборник документов. Т. 1 (1700—1709). — М.: ОР МВД РФ; Кучково поле, 2009. — 528 с. — ISBN 978-5-9950-0053-2
* ''Седерберг Г.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1005Sederberg.htm Бывшего полкового священника, магистра Генриха Седерберга, заметки о религии и нравах русского народа во время пребывания его в России с 1709 по 1718 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141207194616/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1005Sederberg.htm |date=2014-12-07 }} / Пер. по рукописи со швед. А. А. Чумикова // Чтения в Императорском обществе истории и древностей российских, 1873. — Кн. 2. — Отд. 4. — С. I—II, 1—38.
* [http://memoirs.ru/texts/SecrPis_RS93T79N8.htm Секретные письма серьёзных людей о замечательных предметах государственного и учёного мира, состоящие из двенадцати различных почт, на 1701] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724144045/http://memoirs.ru/texts/SecrPis_RS93T79N8.htm |date=2014-07-24 }} / Перевод и коммент. Ф. Витберга // Русская старина, 1893. — Т. 79. — № 8. — С. 268—286. — Под загл.: Мнения иностранцев-современников о великой Северной войне.
* ''Сенявин Н. А.'' [http://memoirs.ru/texts/Seniavin1852.htm Морские журналы Наума Акимовича Сенявина, 1705-12 годов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140724144256/http://memoirs.ru/texts/Seniavin1852.htm |date=2014-07-24 }} // Записки Гидрографического департамента Морского министерства. — Ч. 10. — СПб., 1852. — С. 326—359.
* {{книга
|автор=Соловьёв С. М.
|заглавие=История России с древнейших времён
|ссылка=http://www.magister.msk.ru/library/history/solov/solv14p4.htm
|том=14—17
}}
* ''Тарле Е.'' Русский флот и внешняя политика Петра I. — СПб.: БРАСК, Морской исторический сборник, 1994. — ISBN 5-85089-029-7
* {{книга
|автор=Тарле Е.
|заглавие=Северная война и шведское нашествие на Россию
|ссылка=http://militera.lib.ru/h/tarle2/index.html
|издание=Сочинения
|место=М.
|издательство=Издательство Академии Наук СССР
|год=1959
|том=10
|страницы=363—800
|страниц=841 
}}
* ''Шишов А. В.'' Сто великих военачальников. — М.: Вече, 2002. — ISBN 5-7838-0781-8
* {{книга
|автор=Штенцель Альфред.
|заглавие=История войн на море
|оригинал=A. Stenzel, H. Kirchoff. Seekriegsgeschichte in ihren wichtingsten Abschnitten mit Berucksichtigung der Seetaktik, sv. I-VI, Hannover, 1907-1911
|ссылка=http://militera.lib.ru/h/stenzel/index.html
|издание=В 2-х т
|место=М.
|издательство=Изографус, ЭКСМО-Пресс
|год=2002
|страниц=704, 800
|тираж=5000
}}
* ''Щукина Е. С.'' Серия медалей Ф. Г. Мюллера на события Северной войны в собрании Эрмитажа. — СПб.: Гос. Эрмитаж, 2006. — ISBN 5-93572-197-X
* {{книга
|автор=Энглунд Петер.
|заглавие=Полтава: Рассказ о гибели одной армии
|оригинал=Englund P. Poltava. Berattelsen om en armés undergång. — Stockholm: Atlantis, 1989
|ссылка=http://militera.lib.ru/h/englund_p/index.html
|место=М.
|издательство=Новое книжное обозрение
|год=1995
|isbn=5–86793–005-Х
}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web
|author=
|url=http://www.rusempire.ru/voyny-rossiyskoy-imperii/severnaya-voyna-1700-1721.html
|title=Российская империя — Северная война (1700—1721)
|publisher=
|accessdate=2010-03-15
|description=История государства Российского
|archiveurl=http://www.webcitation.org/6177kQwgJ
|archivedate=2011-08-22
}}
* {{cite web
|author=
|url=http://www.rusempire.ru/istoriya-rossiyskoy-imperii/vneshnyaya-politika-petra-i.html
|title=Российская империя — Внешняя политика Петра I
|publisher=
|accessdate=2010-03-15
|description=История государства Российского
|archiveurl=http://www.webcitation.org/6177lEvSX
|archivedate=2011-08-22
}}
* [http://www.hrono.ru/proekty/ostu/northwar.html Хронология Северной войны]
* [http://www.battle.poltava.ua/russian/dates.htm Основные даты и события Великой Северной войны]
* [http://lesson-history.narod.ru/mapr2.htm Авторские карты А. И. Чернова по истории XVII—XVIII веков]
* [http://offtop.ru/castles/v11_256872__.php?of406=6f2164bca30e7e4ef0d5f4d27b33e312 Литература о Северной войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014838/http://offtop.ru/castles/v11_256872__.php?of406=6f2164bca30e7e4ef0d5f4d27b33e312 |date=2007-09-28 }}
* ''Баскаков В. И.'' [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=329775 Северная война 1700—1721 гг. Кампания от Гродна до Полтавы 1706—1709 гг.]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — СПб., 1890.
* [http://www.arina-tour.ru/gid/history/stat/history_stat_01_start.htm Санкт-Петербург Петра Первого] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306052258/http://arina-tour.ru/gid/history/stat/history_stat_01_start.htm |date=2016-03-06 }}
* [http://www.kirjazh.spb.ru/biblio/pohleb/pohleb6.htm Русско-шведские войны и миры в XVIII в. и в начале XIX в.]
* ''[[Пухляк, Олег Николаевич|Пухляк О. Н.]]'' [http://voin.russkie.org.lv/sv_na_territorii_latvii.php Северная война на территории] [[Латвия|Латвии]]
* «Шведский паладин и Медный всадник» {{YouTube|ihINyOaZWqM}}
* ''Мегорский Б. В.'' [http://www.milhist.info/2012/04/23/megorskiy Штурм Эльбинга в 1710 г.] // История военного дела: исследования и источники. — 2012. — Т. I. — С. 216—232.
* ''Мегорский Б. В.'' [http://www.milhist.info/2012/06/30/megorskiy_1 «Подробное описание полков, занятых в осаде Нарвы» 1704 года] // История военного дела: исследования и источники. — 2012. — Т. I. — С. 391—420.
* ''Иванюк С. А.'' [http://www.milhist.info/2012/05/05/ivanyk Полтава — «Крепость ничтожная»: фортификационные сооружения Полтавской крепости периода Великой Северной войны (1700—1721 гг.)] // История военного дела: исследования и источники. — 2012. — Т. I. — С. 258—286.
* ''Шаменков С. И.'' [http://www.milhist.info/2012/07/01/shamenkov Венгерское платье пехотных полков армии Петра Великого] // История военного дела: исследования и источники. — 2012. — Т. I. — С. 421—463.
* ''Мельнов А. В.'' [http://www.milhist.info/2012/07/16/melnov Действия русских войск на подступах к Выборгу в 1710 г.] // История военного дела: исследования и источники. — 2012. — Т. I. — С. 464—486.
* ''Шаменков С. И.'' [http://www.milhist.info/2012/08/22/shamenkov_1 Гренадеры шведской армии Карла XII: обмундирование, снаряжение, вооружение] // История военного дела: исследования и источники. — 2012. — Т. II. — С. 84-126.
* ''Пенской В. В., Пенская Т. М.'' [http://www.milhist.info/2012/10/02/penskoy-penskaya Первые годы существования Белгородского пехотного полка (1697—1705)] // История военного дела: исследования и источники. — 2012. — Т. II. — С. 431—455.
* ''Славнитский Н. Р.'' Тактика действий русских гарнизонов в обороне крепостей Северо-Запада, 1704—1707 гг. [Электронный ресурс] // История военного дела: исследования и источники. — 2012. — Т. III. — С. 370—380. [http://www.milhist.info/2012/12/20/slavnitskiy] (20.12.2012)

[[Категория:Рәсәй тарихы]]</text>
      <sha1>osn42okdstwl4zwr8179zxq8t18lipr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тансу Чилләр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110883</id>
    <revision>
      <id>1302165</id>
      <parentid>1239487</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8997" sha1="nj3x9svbvd4gii5q4z8m115ic6h6o2c" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
|имя    = Тансу Пембе Чиллер
|оригинал имени = Tansu Penbe Çiller
|изображение        = Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg
|ширина= 210px
|дата рождения  = 24.5.1946
|место рождения = 
|супруг = Эзер Учуран Чиллер
|дети = двое
|порядок        = 25
|флаг           = Flag of Turkey.svg
|должность          = Төркиә Премьер-министры 
|президент = Сөләймән Демирель
|периодначало = [[25 июнь]] [[1993 йыл]]
|периодконец = [[6 март]] [[1996 йыл]]
|предшественник = Сөләймән Демирель &lt;br /&gt;Эрдал Инёню (и.о.)
|преемник = Месут Йылмаз
|должность_2 = Төркиәнең сит ил эштәре министры
|порядок_2 = 54
|флаг_2 = Flag of Turkey.svg
|президент_2 = Сөләймән Демирель
|премьер_2 = Месут Йылмаз
|периодначало_2 = [[28 июнь]] [[1996 йыл]]
|периодконец_2 = [[30 июнь]] [[1997 йыл]]
|предшественник_2 = Эмре Гёненсай
|преемник_2 = Исмаил Джем
|должность_3 = Төркиә вице-премьеры 
|порядок_3 = 54
|флаг_3 = Flag of Turkey.svg
|президент_3 = Сөләймән Демирель
|премьер_3 = Месут Йылмаз
|периодначало_3 = [[28 июнь]] [[1996 йыл]]
|периодконец_3 = [[30 июнь]] [[1997 йыл]]
|предшественник_3 = Нахит Ментеше
|преемник_3 = Бюлент Эджевит һәм Исмет Сезгин
|должность_4 = Генеральный председатель&lt;br /&gt;Партии верного пути
|порядок_4 = 5
|флаг_4 = 
|периодначало_4 = [[13 июнь]] [[1993 йыл]]
|периодконец_4 = [[14 декабрь]] [[2002 йыл]]
|предшественник_4 = Сөләймән Демирель
|преемник_4 = Мәхмет Агар
|партия = Партия верного пути
|ученая степень = {{учёная степень|Ph. D.}}
|награды =
}}
'''Тансу Пенбе Чилләр''' ({{lang-tr|Tansu Penbe Çiller}}, [[24 май]] [[1946 йыл]]) — төрөк иҡтисадсыһы һәм сәйәсмәне. Әлегә Төркиә премьер-министры вазифаһын үтәгән берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ.

== Вазифаларға килеүе ==

Роберт Колледждың Ҡыҙҙар иҡтисад мәктәбен тамамлай ([[Истанбул]]). Коннектикут университетында доктор дәрәжәһе ала, Йельс университетында постдоктор эҙләнеүҙәрен тамамлай. [[1978 йыл]]дан Босфор университетында уҡыта (Истанбул), [[1983 йыл]]дан — профессор (шунда уҡ). Шулай уҡ Истанбул банкыһында президент вазифаһын үтәй.

== Сәйәси карьераһы ==

Бер нисә университетта профессор вазифаһында эшләгәндән һуң, [[1990 йыл]]дың ноябрендә сәйәсәткә ныҡлы ылығып китә, консерватив Дөрөҫ юл фирҡәһенә (Партии верного пути) инә. [[1991 йыл]]да Төркиә парламентына Истанбулдан депутат итеп һайлана, С. Демирелдең коалиция хөкүмәтендә иҡтисад министры вазифаһын биләй.

[[1993 йыл]]дың 13 июненән — партия лидеры, Дөрөҫ юл фирҡәһе һәм Социал-демократик халыҡ фирҡәһенең коалиция хөкүмәтендә Төркиә премьер-министры була. Коалициянан социал-демократтар сыҡҡандан һуң, [[1995 йыл]]дың октябрендә, әҙселек хөкүмәте төҙөп ҡарай, әммә парламенттың яҡлауына өлгәшә алмай. Шунан һуң Социал-демократик халыҡ фирҡәһен «йотҡан» Республика халыҡ фирҡәһе ҡатнашлығында яңы кабинет төҙөүгә ризалаша.

[[1996]]—[[1997]] йылдарҙа Төркиәнең сит ил эштәре министры һәм вице-премьеры вазифаһында эшләй. Күрд сепаратистары һәм Әрмәнстанды азат итеү әрмән йәшерен армияһына ҡаршы көрәшеү маҡсатында «Төпкөл дәүләт» тип аталған антидемократик енәйәтсел төркөмдәр менән эләмтәне көсәйтә. Был уның Сусурлук янъялынан һуң уның ультрамилләтсе бозкуртсы Абдулла Чатлыны маҡтап сығыуынан асыҡ күренә:

''Был илебеҙ, был милләтебеҙ, был дәүләтебеҙ хаҡына атҡан, яраланған кешеләрҙе беҙ һәр саҡ ололап иҫкә аласаҡбыҙ''&lt;ref&gt;Lucy Komisar, [https://web.archive.org/web/20080922230047/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1295/is_n4_v61/ai_19254727 Turkey’s terrorists: a CIA legacy lives on], ''The Progressive'', April 1997&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HRFT39&gt;[http://www.tihv.org.tr/EN/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRigthsReport.pdf 1998 Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003030413/http://www.tihv.org.tr/EN/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRigthsReport.pdf |date=2008-10-03 }} from the Human Rights Foundation of Turkey, chapter II, «SUSURLUK SCANDAL: Counter-guerilla Affairs», p.39-86 (see note p.39)&lt;/ref&gt;.

1997 йылда хәрби түңкәрелештән һуң яңы кабинет төҙөп өлгөрмәҫтән вице-премьер вазифаһынан бушатыла.

Ул идара иткәндә Төркиә менән Евросоюз (ЕС) араһында таможня килешеүенә ҡул ҡуйыла.

Иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе — Төркиә ғәскәрен заманса ҡоралланған армияға әйләндереү. Ул [[АҠШ]]-ты Күрд эшселәр фирҡәһен террор ойошма исемлегенә индереүгә күндерә, һуңғараҡ ЕС-ты ла ошондай ҡарар ҡабул иттереүгә өлгәшә.

== Коррупцияла ғәйепләнеүе ==

Чилләр хөкүмәт башлығы булғанда Төрөк парламенты уны коррупция менән шөғөлләнеүҙә ғәйепләп, етди тикшереүҙәр үткәрә. Чилләр һәм элекке премьер Месут Йылмаз һуңғараҡ процедураларға мәлдәренә һәм иммунитеттары булыға бәйле, эҙәрлекләүҙән ҡотҡарыла. 1998 йылда парламент комиссияһы ғәйепләүҙәр эшен яба&lt;ref&gt;[http://www.tihv.org.tr/EN/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRigthsReport.pdf 1998 Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003030413/http://www.tihv.org.tr/EN/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRigthsReport.pdf |date=2008-10-03 }} from the Human Rights Foundation of Turkey, p.11&lt;/ref&gt;.

2002 йылдың ноябрендә һайлауҙа еңелгәндән һуң сәйәсәттән китә.

== Ғаиләһе ==
Ире — Эзер Учуран Чилләр (Özer Uçuran Çiller). Ике балаһы бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Фотографиялар ==

[http://www.byegm.gov.tr/yayinlarimiz/kitaplar/fmd/eng/09197.htm Prime Minister Tansu Çiller] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091105182134/http://www.byegm.gov.tr/yayinlarimiz/kitaplar/fmd/eng/09197.htm |date=2009-11-05 }}

== Һылтанмалар ==
* Biyografi.net — [http://www.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=278 ''Biography of Tansu Çiller'']
* Who is Who — ''Biographies'' : [http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=353 ''Prof. Dr. Tansu Çiller'']
{{внешние ссылки}}

[[Категория:Истанбулда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Төркиә премьер-министрҙары]]
[[Категория:Сәйәсмән ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>nj3x9svbvd4gii5q4z8m115ic6h6o2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорткив</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112784</id>
    <revision>
      <id>1302196</id>
      <parentid>1279930</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T09:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5120" sha1="5gen6j97eisab7mlcs4c8oiucptcrvc" xml:space="preserve">{{НП
|статус=Ҡала
|русское название=Чорткив
|оригинальное название={{lang-uk|Чортків}} [[Файл:Čortkiv, celek, kostel.jpg|300px]]
|страна=Украина
|герб=Coat of Arms Chortkiv.PNG
|ширина герба=100px
|флаг=Flag of Chortkiv.png{{!}}border
|ширина флага=
|описание герба=
|описание флага=
|lat_deg= 49|lat_min= 00
|lon_deg= 25|lon_min= 47
|CoordAddon=
|CoordScale=
|размер карты страны=0
|размер карты региона=250
|размер карты района=
|вид региона=
|регион=
|регион в таблице=
|вид района=
|район=
|район в таблице=
|вид общины=
|община=
|община в таблице=
|внутреннее деление=
|вид главы= мэр
|глава=Шматько Владимир Петрович
|дата основания=1522
|первое упоминание=1427
|прежние имена= 
|статус с=1939
|площадь=30
|вид высоты=
|высота центра НП=
|климат=
|официальный язык=Украин теле
|официальный язык-ref=
|население= 29 000
|год переписи=2022
|плотность=990
|агломерация=
|национальный состав= 
|конфессиональный состав=
|этнохороним=
|часовой пояс=+2
|DST=есть
|телефонный код=+380 3552
|почтовый индекс=
|почтовые индексы=48500-48509
|автомобильный код= 
|вид идентификатора=
|цифровой идентификатор=
|категория в Commons=
|сайт=http://www.chortkiv.org.ua/
|язык сайта=
}}

'''Чорткив''' ({{lang-uk|Чортків}}) — [[Украина]]ның [[Тернополь өлкәһе]]ндәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Чорткив районының административ үҙәге.

2022 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 29 000 кеше йәшәй.

Ҡала ''Серет'' йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡала урынында элекке замоктың емеректәре генә ҡалған. Шулай ҙа Чортковта ҡала ратушаһы (үҙидараһы), Станислава костёлы (католик сиркәүе) һәм [[XIX быуат]]тың сауҙа рәттәре, «Главной» һәм «Новой» тип аталған үҙенсәлекле синагогалар һаҡланып ҡалған.

1944 йылға тиклем ҡала ''Чертков'' исемен йөрөтә&lt;ref&gt;Название изменено с Чертков на Чортков [[s:Указ Президиума ВС СССР от 9.08.1944 об уточнении наименований городов: Тарнополь, Черновицы, Каменец-Подольск, … Чертков Украинской ССР|Указом Президиума Верховного совета СССР от 9 августа 1944 года]]&lt;/ref&gt;.

Ҡалалар аҙыҡ-түлек, тегеү сәнәғәте үҫешкән. Тимер юл транспорты предприятиелары бар.

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.chortkiv.org.ua/ Сайт города Чорткив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218160756/http://chortkiv.org.ua/ |date=2014-12-18 }} {{ref-uk}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Киевский военный округ. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). Издание второе, исправленное и дополненное. Киев, издательство политической литературы Украины, 1979.
* Военный энциклопедический словарь. М., Военное издательство, 1984. с.169-Вторая мировая война 1939-45; с.189-Германо-польская война 1939; с.500-Общевойсковые армии; с.525-Освободительные походы 1939-40; с.763 — Украинский фронт 1939.

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЕЭБЕ|Чортков}}
* [http://gigabaza.ru/doc/76524-pall.html Справочник «Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945» / М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. М.: Воениздат, 1985. 598 с.]
* [http://rkka.ru. Сайт РККА.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930180652/http://rkka.ru./ |date=2018-09-30 }}

[[Категория:Украина ҡалалары]]</text>
      <sha1>5gen6j97eisab7mlcs4c8oiucptcrvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113577</id>
    <revision>
      <id>1302130</id>
      <parentid>1272092</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8466" sha1="8cft9f25yw8ff06ictxzn87hs4zysum" xml:space="preserve">{{Учёный
|Имя = Барый Сәйәрғәли улы Сәйәрғәлиев
|Оригинал имени =
|Изображение =
|Ширина = 200 px
|Описание изображения =
|Дата рождения = 12.12.1907
|Место рождения = [[Ҡоншаҡ]] ауылы, [[Шадринск өйәҙе]], {{ТУ|Пермь губернаһы}} (хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] {{ТУ|Ҡоншаҡ районы}})
|Дата смерти = 1964
|Место смерти = {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы, [[Башҡорт АССР-ы]]
|Научная сфера = 
|Место работы =
|Учёная степень = {{Учёная степень|кандидат|филологических наук}}
|Учёное звание =
|Альма-матер = [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]]
|Научный руководитель =
|Знаменитые ученики = 
|Известен как =
|Награды и премии ={{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Отечественной войны II степени}} {{!!}} {{Орден Красной Звезды}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта}}
{{!}}}
}}

'''Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы''' ([[12 декабрь]] [[1907 йыл]] — [[1964 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1945 йылдан [[Башҡорт театр-художество училищеһы]]ның уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, 1951—1964 йылдарҙа [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1956). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] орденындары кавалеры.

== Биографияһы ==
Барый Сәйәрғәли улы Сәйәрғәлиев 1907 йылдың 12 декабрендә [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] (хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]) [[Ҡоншаҡ]] ауылында тыуған.

1940 йылда [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]]н тамамлағандан һуң [[Дәүләкән педагогия училищеһы]]нда уҡыта башлай&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;http://bashenc.online/ba/articles/92928/&lt;/ref&gt;.

1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 
1941 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]] хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының хәрби прокуратураһында секретарь булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1771-sayargaliev-bari-bary-baryj-sayargalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЯРГАЛИЕВ Бари (Бары, Барый) Саяргалиевич]&lt;/ref&gt;.
1943 йылдың 28 февралендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Саяргалеев&quot; /&gt;.

1943 йылдың 27-28 сентябрендә Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда һәм Днепрҙың уң яҡ ярында плацдармды киңәйтеүҙә Саярғәлиев Барый Саярғәли улы батырлыҡ күрһәтә. Саярғәлиев эскадрон менән үҙе эшләшкән ҡул аҫтындағы материалдар менән Днепрҙы аша сығып, дошмандың артиллерияһы һәм минометы уты аҫтында башҡа подразделениеларға йылғаны аша сығыуҙы тәьмин итә. Галки һәм Усохи тораҡ пункттары янында һан яғынан өҫтөнлөк иткән дошман алдында 4-се эскадрон юғалып ҡала. Шундай киҫкен минуттарҙа Саярғәлиев хәлде яйға һалырға ебәрелә. Ул большевик һәм ҡыйыу яугир булараҡ ҡуйылған бурысты үтәп сыға. «Ура» ҡысҡырып яугирҙарҙы үҙенең артынан әйҙәй. Саярғәлиев миҫалында дәртләнгән яугир һәм офицерҙар ситуацияны тергеҙә.
1944 йылдың 29 февралендә ҡыҙылармеец Саярғәлиев Барый Саярғәли улы подразделениеның 8/н бойороғо менән Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә&lt;ref name=&quot;Саяргалеев&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1002628607/ Память народа. Документы о награждении. Саяргалеев Барый Саяргалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728055138/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1002628607/ |date=2021-07-28 }}&lt;/ref&gt;.

Саярғәлиев Барый Саярғәли улы командованиеның закондарын һәм бойороҡтарын аңлатыу буйынса тулыландырыу һәм бөтә шәхси состав араһында ҙур эш башҡара.

Берлинды уратып алыу буйынса һуңғы һуғыштарҙа командованиеның бөтә заданиеларын теүәл башҡара, дивизия хәрби прокуратураһының оператив эшен тәьмин итә. Яҡшы хеҙмәте һәм бөтә заданиеларҙы өлгөлө башҡарғаны өсөн Саярғәлиев Барый Саярғәли улы 1945 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Саяргалеев&quot; /&gt;.
Күрһәткән батырлыҡтары өсөн 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә, тыныс тормоштағы хеҙмәт эшмәкәрлеге өсөн артабан «Почёт Билдәһе» орденына лайыҡ була.

1945 йылдан Башҡорт театр-художество училищеһында уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире вазифаһын башҡара&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

1951—1964 йылдарҙа Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

1960 йылда нәшер ителгән «Башҡорт телендә ярҙамсы һүҙҙәр» монографияһының авторы. Башҡортса‑русса (1958) һәм русса‑башҡортса (1964) һүҙлектәрен төҙөүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;/&gt;.

1964 йылда [[Өфө]]лә вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены

== Китаптары ==
* Башҡорт телендә ярҙамсы һүҙҙәр. — Өфө, 1960.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|92928}}{{V|09|12|2022}}  	

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡорт теле белгестәре]]
[[Категория:Шәхестәр:ТТӘИ]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>8cft9f25yw8ff06ictxzn87hs4zysum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хисмәтуллин Ғабдрахман Ғәбит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132107</id>
    <revision>
      <id>1302190</id>
      <parentid>1284412</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T06:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10648" sha1="o9kc0vvnqzkvtr85l6p0qpo8rtjc8ju" xml:space="preserve">[[Файл:Хисматуллин Габдрахман.jpg|right|300пкс|Хисмәтуллин Ғабдрахман Ғәбит улы]]
{{Ук}}
{{Однофамильцы|Хисмәтуллин}}
'''Ғабдрахман Ғәбит улы Хисмәтуллин''' ([[1908]], [[Яңы Муса (Көйөргәҙе районы)|Яңы Муса]] ауылы, [[Көйөргәҙе районы]], [[Башҡортостан Республикаһы]] — [[1982]], [[Өфө ҡалаһы]]) — 1948—1951 йылдарҙа Ишембай ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, гвардия майоры&lt;ref&gt;https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1536008285/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802164119/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1536008285/ |date=2017-08-02 }}&lt;/ref&gt;. Политрук.

1940 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы.

== Биографияһы ==
Хисмәтуллин Ғабдрахман Ғәбит улы 1908 йылда тыуған. Ата-әсәһе үлгәс, 1922 йылдан башлап, туғандарында йәшәй. 1932 йылда Ырымбурҙа Башпедтехникум тамамлай. Ҡыуандыҡ крәҫтиән йәштәре мәктәбендә (ШКМ), Күгәрсен районы Хоҙайбирҙе тулы булмаған мәктәбендә — директор, район мәғариф бүлегендә инспектор булып эшләй.

1935—1940 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]нда (хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда) уҡый. Матди ауырлыҡтар сәбәпле, өҙөклөктәр менән уҡырға тура килә. Был йылдарҙа Мораҡ тулы булмаған урта мәктәбендә завуч, Бүздәк станцияһының 1-се мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1940 йылда институтты тамамлағандан һуң, [[Ишембай]] ҡалаһының 3-сө мәктәбенә (хәҙерге [[Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]) уҡытырға ебәрелә. 1942 йылдың ғинуар айында 3-сө мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Март айында ул фронтҡа китә. Уның урынына Туҡтамышев Мөхәммәт Фәхретдин (Фахри)улы тәғәйенләнә&lt;ref&gt;http://oprb.ru/template/guest/school/index.php?id=3824 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802164614/http://oprb.ru/template/guest/school/index.php?id=3824 |date=2017-08-02 }}&lt;/ref&gt;.

1946 йылда армиянан демобилизациялана һәм кире Ишембайға ҡайта.

1946—1958 йылдарҙа — нефть промыслаларында партия эшендә була.

1948—1951 йылдарҙа — Ишембай халыҡ депутаттарының ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1949 йылда Ғабдрахман Ғәбит улы тәҡдиме буйынса, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Ишембай ҡалаһы госпиталдәрендә вафат булған совет һалдаттарына һәйкәл ҡуйыла («Туғандар ҡәбере» 79-сы кварталда Чкалов урамында урынлашҡан)&lt;ref&gt;http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%9B%D0%90.doc {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718142518/http://www.ishimbaimr.ru/attachments/657_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%20%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%9B%D0%90.doc |date=2014-07-18 }}&lt;/ref&gt;.

1958 йылда ул кире 3-сө мәктәпкә директор булып ҡайта.

Уның етәксе булған осорҙа ҡала мәктәбе 2-се интернат-мәктәп итеп үҙгәртелә, интернаттың өс ҡатлы бинаһы, спортзал, мәктәптең 3 этажлы яңы бинаһы төҙөлә (1964), кабинеттар йыһазландырыла. Уҡытыусылар өсөн Ғабдрахман Ғәбит улы — ҙур абруй яулаған етәксе, уҡыусылар өсөн хәстәрлекле педагог була. Ул директор булған осорҙа мәктәптә балалар менән индивидуаль эш көслө ҡуйыла, етәксе педагогтарҙың һәр бала менән эш планын булдырыуын талап итә. Ауыл мәктәптәренән килгән, күбеһенсә етем ҡалған, йәки күп балалы ғаиләләрҙән килгән балалар мәктәпте тамамлағас, үҙ урындарын тапһын өсөн, уларҙың киләсәген ҡайғырта, уҡыу йорттары менән бәйләнештә йәшәй. Тәрбиәселәрҙән һәр баланың һәләтен асыуҙы, балаларҙы үҙидараға йәлеп итеп, эшкә өйрәтеүҙе, үҙ аллы тормошҡа ентекле әҙерләүҙе талап итә. Мәктәптә спорт, музыка, бейеү түңәрәктәре эшләй, мәктәптең уҡыусы балаларҙан торған оркестры бөтә сараларҙы биҙәй. Ошо осорҙа мәктәпте тамамлаған күп кластар тотошлайы менән тиерлек юғары уҡыу йорттарына уҡырға инә. Улар араһында хәҙер республика күләмендә билдәле шәхестәр ҙә бар ([[Аҙнаев Вельмир Хәйбрахман улы|Вельмир Аҙнаев]], [[Наил Ҡотлогилдин]], [[Асия Смаҡова]] һ.б.) Бында һис шикһеҙ, Ғабдрахман Ғәбит улының роле бик ҙур. Шуға күрә Хисмәтуллиндың элекке уҡыусылары уны ҙур хөрмәт менән иҫкә ала.

1969 йылда пенсияға сыға. Мәктәп директоры итеп Ҡәйепов Ғәниулла Шәрифулла улы билдәләнә.

Һуңынан Өфө ҡалаһында йәшәй. 1982 йылда Өфө ҡалаһында вафат була&lt;ref&gt;http://brgi.ucoz.ru/index/khismatullin_g_g/0-50 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180220205253/http://brgi.ucoz.ru/index/khismatullin_g_g/0-50 |date=2018-02-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Бүләктәре ==
*«Ҡыҙыл йондоҙ» ордены (13.03.1945[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27589344/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614054016/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27589344/ |date=2020-06-14 }}),

*«Ҡыҙыл байраҡ» (26.09.1944[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36811831/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614054011/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36811831/ |date=2020-06-14 }}),

*II дәрәжә «Ватан һуғышы» ордены (24 октября 1943[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17524705/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614054007/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17524705/ |date=2020-06-14 }});

*«Хәрби хеҙмәттәр өсөн» миҙалы(23.03.1943[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16121432/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614054010/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16121432/ |date=2020-06-14 }}),

*«Кенигсбергты алған өсөн» миҙалы([https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1536008285/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802164119/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1536008285/ |date=2017-08-02 }}),

*«Германияны еңгән өсөн»[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1536009152/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614054016/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1536009152/ |date=2020-06-14 }}, 5 юбилей миҙалы.

*Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы.

*РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.

*БАССР-ҙың персональ пенсионеры.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=|часть=ХИСМАТУЛЛИН Габдрахман Габидович|заглавие=[[Ишимбайская энциклопедия]]|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=[[Башкирская энциклопедия (издательство)|Башкирская энциклопедия]]|год=2015|страницы|страниц=656|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=3000}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1105563452/ На сайте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614054008/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1105563452/ |date=2020-06-14 }} «Память народа»
* [http://moypolk.ru/ishimbay/soldiers/hismatullin-gabdrahman-gabitovich На сайте] «Мой полк»
{{Двуязычность|ru=Проект:Двуязычность/ Хисматуллин Габдрахман Габидович}}
[[Категория:Ишембай ҡалаһы етәкселәре]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Өфөлә ерләнгәндәр]]
[[Категория:Мәктәп директорҙары]]
[[Категория:Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты]]</text>
      <sha1>o9kc0vvnqzkvtr85l6p0qpo8rtjc8ju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәттәхов Ҡасим Камал улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133140</id>
    <revision>
      <id>1302182</id>
      <parentid>1002853</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T05:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5395" sha1="kd0q6ooxofegg7zxuf50reugspug4j0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Фәттәхов Ҡасим Камал улы '''([[21 ғинуар]] [[1921 йыл]] — [[5 май]] [[1981 йыл]]) — [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. [[Бөйөк  Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1981 йылдарҙа [[Краснокама районы]] «Красный Октябрь» колхозы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хухалығы хеҙмәткәре. [[Ленин ордены|Ленин]] (1976), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1981), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1973) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1945) ордендары кавалеры. 

== Биографияһы ==
Ҡасим Камал улы Фәттәхов 1921 йылдың 21 ғинуарында [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]]нең &lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Краснокама районы}}&lt;/ref&gt; [[Яңы Мошто]] ауылында тыуған.

1938 йылдан алып тракторсы, трактор бригадаһы бригадиры, Краснокама районының [[Иҫке Йәнйегет|Йәнйегет]] машина-трактор станцияһында механик булып эшләй.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ә һуғыш тамамланғандан һуң — совет-япон һуғышында ҡатнаша.
[[1941 йыл]]да Башҡорт АССР-ының Краснокама район хәрби комиссариатынан саҡырылған. Хеҙмәт өлөшө түбәндәгесә:
1945 йыл — ДВФ 73 танк бригадаһының 2 танк батальонында механик-водитель. Сержант Фәттәхов Ҡасим Камал улы [[1945 йыл]]да III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie38681618/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1%26middle_name%3D%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Наградный лист на портале Подвиг народа]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[1956 йыл]]дан алып баш инженеры вазифаһын биләй, ә киләһе йылдан алып — Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Кәсәү ремонт-техник станцияһы директоры.

1960 йылдан алып Краснокама «Сельхозтехника» район берекмәһенең идарасыһы, ә 1962 йылдан алып — «Маяҡ» колхозы рәйесе.
1967—1981 йылдарҙа Краснокама районының «Ҡыҙыл Октябрь» колхозының рәйесе. Уның етәкселеге аҫтында колхоз юғары рентабелле хужалыҡҡа әйләнә. 1978 йылда «Ҡыҙыл Октябрь» колхоздың иген культураларынан алған уңышы гектарынан 23,8 центнерға етә.

1981 йылдың 5 майында Краснокама районы [[Уртауыл]] ауылында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хухалығы хеҙмәткәре.
* Ленин ордены (1976)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971, 1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены [1973)
* 3-сө дәрәжә Дан ордены [1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14418-f-tt-khov-asim-kamal-uly}}{{V|18|01|2021}}   

[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дан ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Колхоз рәйестәре]]
[[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:Краснокама районында вафат булғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Совет-япон һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>kd0q6ooxofegg7zxuf50reugspug4j0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урал казак ғәскәре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136612</id>
    <revision>
      <id>1302178</id>
      <parentid>1282915</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51154" sha1="ky1b0nrrquctuvv3r2s9c332nqj3xak" xml:space="preserve">
[[Файл:Samokish_Felten_-_Ural_Cossaks.jpg|мини|400x400пкс|Урал казактары (рәссам Николай Самокиш)]]
[[Файл:482 Changes in uniforms and armament of troops of the Russian Imperial army.jpg|thumb|right|''Пиратский К. К.'' Л.-Гв. Урал Казак дивизионы һәм Урал Казак ғәскәре. 1867 йыл (Парад формһы)&lt;ref&gt;{{Книга:Перемены в обмундировании|482|Л.-Гв. Уральский Казачий дивизион и Уральское Казачье войско. 21 октября 1867. (Парадная форма).}}&lt;/ref&gt;.]]

[[Файл:055 Illustrated description of the changes in the uniforms.jpg|thumb|right|Лейб-гвардия казак полкының генерал-адъютанты, обер-офицеры һәм Урал Казак ғәскәренең ялан атлы полктарының казагы. 1883 йыл&lt;ref&gt;{{Книга:Иллюстрированное описание|55|Казачьи Войска: Генерал-Адъютант, Обер-Офицер Лейб-Гвардии Казачьего Его Величества полка и Казак полевых конных полков Уральского Казачьего войска (в обыкновенной форме). (приказы по воен. вед. 1883 г. №№ 64 и 72 )}}&lt;/ref&gt;]]
'''Урал казактары (уралец)''' йәки '''Урал казак ғәскәре''' ([[1775 йыл]]ға тиклем һәм [[1917 йыл]]дан һуң — '''Яйыҡ казак ғәскәре''') — [[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһындағы]] казактарҙың бер төркөмө. Урал өлкәнең көнбайышында (хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың төньяҡ-көнбайыш өлкәләрендә, һәм [[Ырымбур өлкәһе]]нең көньяҡ-көнбайыш өлөшө), Урал (1775 йылға тиклем [[Яйыҡ]]) йылғаһының урта һәм түбәнге ағымы буйлап урынлашҡан. Ғәскәр старшинлығы — 1591 йылдың 9 июленән, Яйыҡ казактарының Шамхал Тарковскийға ҡаршы Батша ғәскәре походында ҡатнашҡан осорҙан алып. Хәрби штабы — [[Уральск]] ([[1775 йыл]]ға тиклем [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығы]] тип атала). Дин буйынса: күпселеге — православие христиандары, әммә араларында старообрядсылар ҙа, мосолмандар (8 % тиклем) һәм буддистар (ламаистар) (1,5 %) ҙа була. Ғәскәри байрам, ғәскәри круг — 8 (яңы стиль буйынса 21) ноябрь, Изге Архангел Михаил көнөндә үткәрелә. 1721 йылдан алып — Хәрби коллегияһы, 1744 йылдан — Ырымбур хәрби губернаторы, 1882 йылдан Ҡаҙан хәрби округы командующийы ҡарамағында була. 1775 йылдан һуң Урал казак ғәскәре тип үҙгәртелә. 1816 йылдан алып Айырым Ырымбур корпусы составына инә&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;&gt;{{БЭ|/index.php/component/content/article/8-statya/13837-ural-kazak-sk-re|УРАЛ КАЗАК ҒӘСКӘРЕ}}&lt;/ref&gt;.

== Символикаһы ==
Урал казактарының полк байраҡтарының береһе (1883 йылғы) ал ҡыҙыл ҡаймалы һәм Архистратиг Михаил һурәте төшөрөлгән ҡуйы күк төҫтәге туҡыманан ғибәрәт&lt;ref&gt;[http://kolchakiya.narod.ru/vexillologiya/cossacs_flags.htm Полковое знамя Уральских казачьих полков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524220721/http://kolchakiya.narod.ru/vexillologiya/cossacs_flags.htm |date=2015-05-24 }}&lt;/ref&gt;. Байраҡтарҙың береһе Австралияға алып сығыла һәм XXI быуатта Рәсәйгә кире ҡайтарыла ([[Ырымбур]]ға)&lt;ref&gt;[http://dikoepole.com/2012/09/15/znamya/ Торжественная передача Георгиевского полкового знамени Уральского казачьего войска]&lt;/ref&gt;. Яйыҡ казактары күк төҫтәге мундир һәм фуражкалар кейәләр, тирәҫтәре һәм лампастары ал ҡыҙыл төҫтә була&lt;ref&gt;[http://tzar.ru/museums/martial_chamber/kossaks Казаки в Великой войне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018202752/http://tzar.ru/museums/martial_chamber/kossaks |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Боронғо тарихы ===
1584 йылда бер нисә йөҙ Дон һәм Волга буйы казактары [[Яйыҡ]] йылғаһы буйынан [[Нуғай Урҙаһы]]ның ерҙәрен баҫып алалар. Етәкселәр араһында Матвей Мещеряк һәм атаман Барабош исемдәре телгә алына. Башҡа бер версия буйынса Яйыҡ казактарының тарихы йөҙ йыл элек башланған һәм ул Дон һәм атаман Гугня менән бәйле&lt;ref&gt;[http://garshin.ru/history/russia/cossacs/ural-cossac.html Яицкие (уральские) казаки]&lt;/ref&gt;. Ул тирәлә [[Алтын Урҙа]]нан айырылып ҡалған һәм шул уҡ Яйыҡ буйҙарында мал аҫырау өсөн киң йәйләүҙәр эҙләгән ҡайһы бер татар ғаиләләре лә көн күрә. Башта был ике ҡәүем бер-береһе менән дошманлаша, әммә һуңынан аралар йомшара, казактар татар улустарынан кәләшлеккә ҡыҙҙар ала башлай. Шиғри риүәйәт һаҡланып ҡалған: буйҙаҡ тормошҡа күнеккән казактар яңы тыуған сабыйҙарҙы үлтергәндәр, ә ҡатындарын, яңы походҡа киткән саҡта, ташлап китер булғандар. Атаман Гугня беренсе булып ҡанһыҙ законға ҡаршы сыға һәм казактар унан үрнәк алып, ғаилә тормошона күнегә башлай. Легенданың реаль нигеҙе булыуы мөмкин, сөнки казактар [[XIX быуат]]ҡа тиклем сиркәүҙәрҙә Гугниха әбейе иҫтәлегенә шәм ҡуялар. Казактар күрше ҡәбиләләрҙең ерҙәрен баҫып алып көн күрә, уларҙан үс алырға теләүсе ҡәбиләләр менән әленән-әле алышырға тура килә, шуға күрә казактар ҡурсалаусы эҙләп, Михаил Федоровичтың батшалығы осоронда [[Мәскәү]]гә делегация ебәрәләр. Батшаға казактарҙың Яйыҡ буйҙарын баҫып алыуы бик мөһим булып күренә. Батша уларға Яйыҡ йылғаһының инешенән үренә тиклем ерҙәргә грамота бирә һәм кеше һанын арттырырға рөхсәт итә. Казактарҙың һаны көндән-көн арта бара, улар Каспий диңгеҙе аша Дон казактары менән ҡушылып, фарсы сауҙа судноларын ҡыйрата, диңгеҙ буйы ауылдарын талай, ҡаршы төшкәндәрҙе аяуһыҙ үлтерә. Шаһ батшаға мөрәжәғәт иткәндән һуң Мәскәүҙән Донға һәм Яйыҡҡа өгөт-нәсихәтле грамоталар ебәрелә. Казактар [[Түбәнге Новгород]] аша Мәскәүгә батшаға ғәйептәрен танып киләләр. Уларҙы [[Польша]]ға һәм [[Рига]] тирәһенә ебәрәләр, ә уларҙың урынына Яйыҡҡа стрелецтарҙы алып киләләр, һуңғараҡ улар казактарға ҡушылып бер ҡәбилә булып китә.

Стенька Разин Яйыҡ казактарҙың ултыраҡтарын баҫып ала, стрелецтар үлтерелеп бөтә. Казактар балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнәләр, тоҙ сығаралар. Ғәскәр Яйыҡ ҡаласығында йыйыла торған кругка буйһона. Бөтә казактар ҙа үҙ биләмәләренә хужа булалар һәм атаман-старшиналарҙы һайлап ҡуялар.
[[Файл:Russian-Cossacks-on-March.jpg|слева|мини|300x300пкс|Казак походы]]
1591 йылдан алып урыҫ хөкүмәте Яйыҡ казактарын баҫып алынған көньяҡ-көнсығыш сиктәрендә хәрби колонизациялау һағында тоталар, уларға баштараҡ ҡасаҡтарҙы ла үҙ араһына алырға рөхсәт ителә&lt;ref&gt;[http://ural-cossacks.chat.ru/page5.htm Казаки на службе Московского царя]&lt;/ref&gt; (1891 йылда Мәскәү батшаһына хеҙмәт итеүҙең 300 йыллығы билдәләнә. Ошо уңай менән Христос Спаситель сиркәүһенә нигеҙ һалына). 1632 йылда Яйыҡ казактарының беренсе иҫәп алыуы үткәрелә, ул саҡта уларҙың һаны яҡынса 900 йән эйәһе була&lt;ref&gt;[http://planeta-imen.narod.ru/kazakiurala/perepis1632.html Яицкие казаки по переписи 1632 г.]&lt;/ref&gt;. Артабан Көньяҡ Уралға колонизациялау өсөн башҡа төрлө урыҫ булмаған халыҡ та ағыла башлай&lt;ref&gt;Назаров А. И., Очерки по истории фамилий уральских (яицких) казаков. Алматы: Комплекс, 2003. — 180 с., [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/996547172X ISBN 9965-471-72-X]&lt;/ref&gt;, араларында бигерәк тә [[Төньяҡ һуғыш]] осорондағы швед әсирҙәре төркөмө айырылып тора&lt;ref&gt;Шебалдина Г. В., Шведские военнопленные в Сибири. Первая четверть XVIII века. М., 2005. С. 166.&lt;/ref&gt;.

Яйыҡ казактары 1717 йылда кенәз Бекович-Черкасскийҙың Хиуа походында ҡатнаша, походта бик күптәр һәләк була (1723 йылғы иҫәп алыу буйынса 5000 кешенән 1500 кешенең яу яланында ятып ҡалыуы билдәле).

[[1718 йыл]]да хөкүмәт атаманды һәм уның ярҙамсыһын тәғәйенләй; казактарҙың бер өлөшө ҡасаҡ итеп иғлан ителә һәм улар элекке йәшәгән урындарына ҡайтарылырға тейеш була. [[1720 йыл]]да Яйыҡ казактары араһында боларыштар башлана, казактар батша указына буйһонорға теләмәй һәм атаманды тәғәйенләп ҡуйыуға ҡаршы сығалар. [[1723 йыл]]да болалар баҫтырыла, етәкселәре язалана, атамандарҙы һәм старшиналарҙы һайлау бөтөрөлә, ғәскәр старшина һәм ғәскәр яҡлыларға бүленә, старшиналылар — хөкүмәт яҡлы була, икенселәре элекке һайлауҙы ҡайтарыуҙы талап итә.

[[1748 йыл]]да ғәскәрҙең даими ойошмаһы (штаты) булдырыла, ғәскәр 7 полкка бүленә; ғәскәри круг тулыһынса үҙенең әһәмиәтен юғалта.
[[Файл:Battle_Cossacks_with_Kyrgyz_1826.JPG|мини|300x300пкс|Урал казактары Рәсәйҙең бөтә азиат походтарында ҡатнша.]]

=== Пугачев ихтилалы ===
Яңы тәртип менән ризаһыҙлыҡ 1772 йылғы Яйыҡ казак ихтилалының ҡабыныуына һәм һуңғараҡ Яйыҡ казактарының [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]да ҡатнашыуына сәбәпсе була. 1772 йылдың ғинуарында [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығына]] отряд менән генерал-майор фон Траубенберг һәм гвардия капитаны Дурново киләләр. Казактарҙың төрлө даулашыуҙарын һәм яҙыҡлыҡтарын тикшергәндән һуң фон Траубенберг ундай мөғәмәләгә өйрәнмәгән казактарҙы ҡайыш менән ярыуҙан да тартынмай. Казактарҙың нәфрәте сиктәренән сыға, бола башлана, хөкүмәт отрядын һәм Траубенбергтың үҙе ысын мәғәнәһендә тураҡлана, генералды яҡларға маташҡан ғәскәри атаман Тамбовцевҡа ла өлөш төшә&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1760-1780/Kazach_rus_17_18/1-20/2.htm Челобитная яицких казаков имп. Екатерине II, 1772 г. 15 января 1772 г.,] текст на сайте [http://www.vostlit.info «Восточная литература»]&lt;/ref&gt;.

1772 йылдың майында Ырымбур генерал-губернаторы Рейнсдорп ихтилалды баҫтырыу өсөн карателдәр экспедицияһын ойоштора. Генерал Фрейман Пугачев генералдары И. Пономарев, И. Ульянов, [[Зарубин Иван Никифорович|И. Зарубин-Чика]] етәкләгән казактарҙы тар-мар итә һәм 1772 йылдың 6 июнендә [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығын]] баҫып ала. Артабан ихтилалдың етәкселәрен язалау үткәрелә, уларҙы ботарлайҙар, танау тишектәрҙен йолҡоп алалар, телдәрен, ҡолаҡтарын ҡырҡалар, маңлайҙарына тамғалар ҡуялар.

Ул ваҡытта крайҙа йәшенеп ҡалырлыҡ урындар байтаҡ була, боласыларҙың күбеһе шунда боҫоп ҡала. Артабан [[Екатерина II]]-нең казак кругтарын артабан ғәҙәттәгесә үткәреүҙе тыйыу тураһындағы указы сыға.
[[Файл:Mihaylovskiy_Cathedral_(Uralsk).jpg|слева|мини|280x280пкс|Уральскиҙа Архангел Михаил соборы (1741) — Пугачев ихтилалының шаһиты]]
[[Уральск|Яйыҡ ҡаласығындағы]] Архангел Михаил соборының ҡәлғәһендә комендант подполковник Симонов һәм капитан Крылов (буласаҡ мәҫәлдәр ижад итеүсе Иван Андреевич Крыловтың атаһы) етәкселегендә гарнизон булдырыла.

[[1773 йыл]]да башланған ихтилал алдағыһының дауамы ғына була, сөнки батша хөкүмәте репрессиялары менән халыҡтың ризаһыҙлығын тыйып торһа ла, беренсе яй сығыу менән ул ысын һуғышҡа әйләнә, уның барышында ихтилалға [[башҡорттар]], [[ҡаҙаҡтар]] һәм бөтә Рәсәй киңлегендәге крәҫтиәндәр ҡушыла. Ғәскәрҙә [[Екатерина II]] үлтермәгән «батша Петр Федорович» йәшеренгәне тураһында имеш-мимештәр 1773 йылдың яҙында уҡ тарала. Әлбиттә, яҡындан Пугачевты күргән казактар ысынын белгән, әммә сығышҡа әҙер булған казактарға был Пугачевтың килеп сығыуы уңайлы сәбәп кенә була. {{Врезка
  | Выравнивание = left
  | Без разрывов = 1
  | Заголовок    = ЯИЦКОМУ ВОЙСКУ
О ПОЖАЛОВАНИИ ЕГО РЕКОЮ,&lt;br /&gt;
ЗЕМЛЕЮ, ДЕНЕЖНЫМ ЖАЛОВАНЬЕМ &lt;br /&gt;
И ХЛЕБНЫМ ПРОВИАНТОМ, &lt;br /&gt;
1773 г., СЕНТЯБРЯ 17
  | Содержание   =
Самодержавного амператора, нашего&lt;br /&gt;
великаго государя Петра Федоровича&lt;br /&gt;
всероссийскаго: и прочая, и прочая, и прочая.

Во имянном моем указе изображено&lt;br /&gt;
яицкому войску: Как вы, други мои,&lt;br /&gt;
прежным царям служили до капли&lt;br /&gt;
своей до крови, дяды и оцы вошы,&lt;br /&gt;
так и вы послужити за своё отечество&lt;br /&gt;
мне, великому государю амператору&lt;br /&gt;
Петру Федаравичу. Когда вы устоити&lt;br /&gt;
за своё отечество, и ни истечет&lt;br /&gt;
ваша слава казачья от ныне и до веку&lt;br /&gt;
и у детей вашых. Будите мною,&lt;br /&gt;
великим государям, жалованы:&lt;br /&gt;
казаки и калмыки и татары. И которые&lt;br /&gt;
мне, государю императорскому&lt;br /&gt;
величеству Петру Фе(до)равичу,&lt;br /&gt;
виновныя были, и я, государь&lt;br /&gt;
Петр Федаравич, во всех винах&lt;br /&gt;
прощаю и жаловаю я вас: рякою с&lt;br /&gt;
веръшын и до усья, и землею, и&lt;br /&gt;
травами, и денижъным жалованьям,&lt;br /&gt;
и свиньцом, и порахам, и хлебныим&lt;br /&gt;
правиянтьтам.

 | Подпись = ''Я, велики государь амператор,&lt;br /&gt;
жалую вас Петр Федаравичь.''
}}
Поход 1773 йылдың 17 сентябрендә башлана, Бударин форпосынан (Көнбайыш Ҡаҙағстандың Бударин ҡалаһы) Яйыҡ ҡаласығына табан яҡынса 200 кеше юллана, улар ҡаланы яулап ала алмай, шулай ҙа ихтилалсылар яғына казактарҙың бер өлөшө күсә. «Амператор Петр» яҡлы булған казактар Пугачевтың төп хәрби көсө булараҡ уның менән бергә бер нисә еңеүгә өлгәшәләр, Ырымбурға китешләй улар Рассыпной, Нижнеозерный, [[Татищев (Ырымбур өлкәһе)|Татищев ҡәлғәләрен]], бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ — Чернореченск ҡәлғәһен, артабан — Ҡарғалы (Сәйет) биҫтәһен һәм Һаҡмар ҡаласығын баҫып алалар, ярты йыл дауамында[[ Ырымбур]]ҙы ҡамауҙа ҡатнашалар, был ваҡытта самозванецтың армияһы крәҫтиән отрядтары, Урал заводтары эшселәре, башҡорттар, ҡаҙаҡтар, ҡалмыҡтар, татарҙар иҫәбенә артҡандан -арта бара. Ноябрь айында казактар [[Овчинников Андрей Афанасьевич|Овчинников]] һәм [[Зарубин Иван Никифорович|Зарубин-Чика]] етәкселегендә генерал-майор Карҙың экспедицияһының тар-мар итә.
[[Файл:Перов_Суд_Пугачева_(ГИМ).jpg|мини|300x300пкс|Василий Перов, «[[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачевтың]] хөкөмө», [[1879]], урыҫ музейы, [[Санкт-Петербург]]]]
Ошо уҡ ваҡытта Яйыҡ ҡаласығында атаман М. П. Толкачёв командованиеһы аҫтында Архангел Михаил соборы ҡәлғәһенең ҡамау башлана. 1774 йылдың ғинуар аҙағында бында атаман А. А. Овчинников отряды килә, уның артынан — Пугачёв үҙе. 20 ғинуарҙағы уңышһыҙ һөжүмдән һуң Пугачев үҙенең ғәскәреянына, Ырымбурға, китә. Ғинуар аҙағында Пугачев ҡабаттан Яйыҡ ҡаласығына килә. Казактар уны, ғәскәргә нығыраҡ бәйләү маҡсатында, йәш казак ҡыҙы Устинья Кузнецоваға өйләндерәләр, туйҙан һуң Пугачев элекке ғәскәри атаман А. Н. Бородиндың йортонда урынлаша. Пугачёв ғәскәри кругты йыя, кругта ғәскәри атаман вазифаһына Н. А. Каргинды, ә старшиналар итеп А. П. Перфильевты һәм И. А. Фофановты һайлайҙар. Ошо уҡ айҙа атаман Овчинников Яйыҡ йылғаһы тамағына, Гурьев ҡаласығына, поход эшләй, уның кремлен яулай, бай трофейҙар алып, урындағы казактар иҫәбенә отрядты тулыландыра һәм Яйыҡ ҡаласығына ҡабаттан ҡайта.
[[Файл:Pugachev_home.JPG|мини|300x300пкс|«Батша ҡайныһы» казак Кузнецовтың йорто]]
1774 йылдың мартында Татищев ҡәлғәһе янында генерал П. М. Голицын ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе ҡыйрата, Пугачёв Бәрҙе биҫтәһенә сигенә, ҡәлғәлә ҡалған Овчинников сигенеүҙе ҡаплап тора, боеприпастары бөткәс, 300 казак менән дошман ғәскәрен йырып үтеп, Нижнеозерный ҡәлғәһенә сигенә. 1774 йылдың апрель уртаһында Овчинников, Перфильев һәм Дехтярев етәкселегендәге казактар, [[Уральск|Яйыҡ ҡаласығынан]] генерал [[Мансуров Павел Дмитриевич|П. Д. Мансуров]] бригадаһына ҡаршы сыға, әммә алыш уңышһыҙ була. Овчинников ҡалған казак отрядтары менән Магнит ҡәлғәһенә табан китә һәм унда Пугачев менән осраша. Михельсон ғәскәренең эҙәрлекләүенән ҡасып, Пугачев ғәскәре [[Урал]], [[Кама]] алды, [[Волга буйы]], [[Башҡортостан]] аша үтә, юл ыңғайы [[Ҡаҙан]], [[Һарытау]], [[Камышин]] ҡалаларын яулайҙар. Ғәскәрҙә халыҡ һаны бер кәмей, бер арта.

[[Екатерина II|Екатерина Бөйөк]] Төркиә сиктәренән Суворов етәкселегендәге ғәскәрҙәрҙе Яйыҡҡа ебәрә, казактар бер-бер артлы еңелеүҙәргә дусар була. Казактарҙың башлыҡтары Пугачевты тотоп хөкүмәткә тапшырырға ҡарар сығара. [[Үҙәндәр (тарихи өлкә)|Үҙән йылғалары]] араһында улар Пугачевты хөкүмәт ғәскәрҙәренә бирәләр. Суворов шәхсән үҙе «батшанан» һорау ала һәм Мәскәүгә тиклем оҙатып бара. Яйыҡ казактары араһынан Пугачевтың иң яҡын көрәштәштәре Пугачев менән бергә язалана. Ихтилалды баҫтырғандан һуң, [[1775 йыл]]да, [[Екатерина II]] боланы оноттороу маҡсатында Яйыҡ казак ғәскәренә — Урал казак ғәскәре, Яйыҡ ҡаласығына — [[Уральск]] яңы исемдәр биреү тураһында указға ҡул ҡуя. Ошо ваҡыттан ғәскәр үҙенең автономлығын юғалта.

=== Урал казак ғәскәре ===
[[Файл:KartaZemelOrenburgskogo&amp;Uralskogo&amp;BashkirskogoKW_1858.jpg|слева|мини|467x467пкс|1858 йылғы Ырымбур, Урал һәм Башҡорт казак ғәскәрҙәре ерҙәре картаһы]]
[[Файл:Zemly_Uralskogo_voyska_1890.jpg|слева|мини|484x484пкс|1890-сы йылғы Урал казак ғәскәре ерҙәре картаһы]]
[[Файл:Picket_Ural_Cossacks.png|слева|мини|393x393пкс|''Е. М. Корнеев''&lt;br /&gt;«Урал казактарының пикеты». 1802 йыл]]
Урал казаклығының башлығы итеп наказлы атаман һәм ғәсҡәри идаралыҡ билдәләнә. [[1782 йыл]]дан Әстерхан һәм Ырымбур генерал-губернаторы ҡарамағында була. [[1868 йыл]]ла «Ваҡытлы положение» индерелә, яңы положение буйынса Урал казак ғәскәре артабан яңы ойошторолған Урал өлкәһенең генерал-губернаторына (наказлы атаман) буйһона башлай. Урал казак ғәскәренең территорияһы 7,06 млн га тәшкил итә һәм 3 бүлеккә бүленә ([[Урал]], Лбищенск һәм Гурьев). 480 тораҡ пункттарында (30 станица) 166,4 мең кеше. Урал казак ғәскәренә төрлө халыҡ вәкилдәре инә: башҡорттар, ҡалмыҡтар, урыҫтар һәм татарҙар. 480 тораҡ пункттарында (30 станица) 1723 йылда — 3 мең, 1803 йылда — 29 мең, 1881—116, 1916 йылда 166 мең кеше иҫәптә тора&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1832—1867 йылдарҙа [[Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары|Ырғыҙ-Кәмәлек (көньяҡ-көнбайыш) башҡорттары]] Урал казак ғәскәренең башҡорт бүлеген тәшкил итәләр. 1723 ғәскәр составында 49 башҡорт булһа, 1747 йылда — 292, 1862 йылда 6095 башҡорт була&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
[[1737 йыл]]да Яйыҡ казактары Яйыҡ йылғаһының үрге ағымында Илецк ҡаласығына нигеҙ һалалар. '''Илецк''' казактары Һамар тирәһенән Илек йылғаһына 1735 йылда күсерелгән старообрядсы казактарҙың ҡалдыҡтары була; Илецк казактарының дүрт станицаһы Урал казак ғәскәренең беренсе полк бүлегенә ҡарай, әммә электәр бында йәшәгән казактар уларҙы ситләтә, сөнки улар урыҫ хакимиәте ҡарары буйынса Урал бассейнына күсерелгән булған; Илецк станицалары ғәскәри общинаға алынмай һәм Түбәнге Урал йәмәғәт балыҡсылығында ҡатнашыу хоҡуғынан мәхрүм ителә.
[[Файл:Учуг.jpg|мини|300x300пкс|Урал йылғаһындағы быуа (учуг)]]
Ғәскәрҙә 19 йәштән 41 йәшкә тиклем хеҙмәт иткәндәр. Һуғыш ваҡытында ғәскәрҙә 9 атлы полк, 10 йөҙлөк, артиллерия батареяһы, 2 команда ҡатнашһа, тыныс ваҡытта ғәскәрҙә 3 атлы полк (16 йөҙлөк), эскадрон, Лейб-гвардия берләштерелгән казак полкында бер йөҙлөк һәм 2 команда (барыһы 2973 кеше) була, шулай уҡ ғәскәргә Мәскәү, Түбәнге Новгород, Ҡаҙан һәм башҡа ҡалаларҙа полиция хеҙмәтен үтәү бурысы йөкмәтелә&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Рәсәй империяһының башҡа казактары араһында Урал казактары тышҡы ҡиәфәте менән айырылған — уларҙың күбеһе һаҡал йөрөткән. Ҡоралдан — мылтыҡтар, пистолеттар, ҡылыстар, һөңгөләр ҡулланылған.

=== Ғәскәри частар ===
* 1-се Урал казак полкы
* 2-се Урал казак полкы
* 3-сө Урал казак полкы
* 4-се урал казак полкы
* 5-се Урал казак полкы
* 6-сы Урал казак полкы
* 7-се Урал казак полкы
* 8-се Урал казак полкы
* 9-се Урал казак полкы
* 10-сы Урал казак полкы

=== Ихтилалдарҙы баҫтырыу ===
Урал казак ғәскәре [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|1662 — 1664 йылғы Башҡорт ихтилалын]], [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|1701 — 1711 йылғы Башҡорт ихтилалын]], [[Башҡорт ихтилалы (1755—1756)|1755 — 1756 Башҡорт ихтилалын]], 1830—1831 йылғы Поляк ихтилалын (1 полк), 1835 йылғы Ихтилалды, 1844 йылғы ҡаҙаҡ ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша.

=== Һуғыштарҙа ҡатнашыу ===
[[Файл:Amur_Cossaks_189x_190x.JPG|мини|319x319пкс| Йыйылма лейб-гвардия казак полкының Урал йөҙлөгө казактары]]
Урал казак ғәскәре Рәсәй алып барған барлыҡ һуғыштарҙа тиерлек ҡатнаша: 1591 йылғы Кавказ походында, 1695 һәм 1696 йылдарҙағы [[Азов походтары]]нда, 1700—1721 йыдарҙағы [[Төньяҡ һуғыш]]ында, [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда, [[1788—1790 йылдарҙағы Рәсәй—Швеция һуғышы]]нда, 1806—1812 йылдарҙағы Рәсәй — Төркиә һуғышында (2 полк), 1808—1809 йылғы Рәсәй — Швеция һуғышында, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда (2 полк) һәм Рус армияһының 1813—1814 йылдарҙағы сит ил походтарында (4 полк), 1828—1829 йылғы Рәсәй — Төркиә һуғышында (1 полк), [[1839—1840 йылдарҙағы Хиуа походы]]нда (2 полк), 1852 һәм 1853 Коканд походтарында, [[Ҡырым һуғышы|1853 — 1856 йылғы Ҡырым һуғышында]] (2 полк), 1860−1876 йылдарҙағы Төркөстан походтарында, 1877—1878 йылғы Рәсәй — Төркиә һуғышында (1 йөҙлөк), 1880 йылғы Әхәл — Текин экспедицияһында, 1904—1905 йылғы [[Рус-япон һуғышы]]нда (2 полк), 1914—1918 йылғы [[Беренсе донъя һуғышы]]нда һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]]&lt;ref name=&quot;Башҡорт Энциклопедияһы&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Беренсе донъя һуғышы ===
[[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда ғәскәр 9 атлы полк (50 йөҙлөк), артиллерия батареяһы, гвардия йөҙлөгө, 2 команды (барыһы [[1917 йыл]]ға ҡарата 13 меңдән ашыу кеше) менән ҡатнаша.Ҡаһарманлыҡтары өсөн 5378 Урал казактары Георгий тәреләре һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

[[Октябрь революцияһы]]нан һуң Урал казактарын, башҡа Рәсәй казак ғәскәрҙәрен кеүек, фажиғәле яҙмыш көтә. Баштараҡ казактар большевиктарға һәм уларҙың дошмандарына ҡарата нейтраль позиция һаҡларйҙар, казактар үҙҙәренең эске тәртиптәрен һаҡларға тырышалар, әммә асыҡтан-асыҡ большевиктарға ҡаршылыҡ күрһәтмәйҙәр, бигерәк тә фронтовиктар, тәүге тарҡау болаларҙың башында дин һәм боронғолоҡ яҡлы булған ҡарттар торалар.

=== Граждандар һуғышы ===
Яңы власть нығынған һайын, казактар араһында ҡаршылашыу көсәйә бара. Илдә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] башлана. 1918 йылдың мартында казактар үҙҙәренең биләмәләрендә большевистик ревкомдарын тарҡаталар һәм ихтилалды баҫтырыу өсөн ебәрелгән карателдәр отрядтарын ҡыйраталар. [[1919 йыл]]да Урал йылғаһының түбәнге ағымында ғәскәр үҙҙәренең атаманын — Гурьев ҡалаһының Гурьев станицаһы казагы генерал-лейтенант В. С. Толстовты һайлай. Яңы атаман етәкселегендә казактар [[Колчак Александр Васильевич|Колчак]] командованиеһы аҫтындағы ғәскәрҙең составына ингән Урал армияһының нигеҙен тәшкил итәләр. Әлеге ваҡиғаларҙың эпизодтары легендар совет «Чапаев» фильмында һәм Д. А. Фурмановтың ошо уҡ исемле китабында тасуирлана. Лбищенский станицаһында 25-се уҡсылар (буласаҡ Чапаев) дивизияһы штабының ҡыйратылыуы ғәскәрҙең аҙаҡҡы уңышлы алышы була. Артабан — еңелеүҙәр артынан еңелеүҙәр, ғәскәрҙең ҡалдыҡтары Урал буйлап Каспий диңгеҙенә сигенәләр. 1920 йылдың ғинуарында ҡыҙылдар Гурьевты яулап алғандан һуң Толстов етәкселегендә Урал армияһының ҡалдыҡтары артабан Кавказға, Деникинға ҡушылыр өсөн, Форт-Александровскийға бик ауыр юлды үтәләр. Ҡышҡы һыуыҡта боҙло сүл аша үтеү ҙур юғалтыуҙарға килтерә: 15 меңлек отрядтан бары тик 2 мең туңған һәм ас казактар барып етә, әммә был ваҡытҡа Рәсәйҙең көньяғында аҡтар хәрәкәте һәләкәткә осрай һәм әлеге поход бер ниндәй һөҙөмтәгә килтермәй.

Атаман Толстов етәкселегендәге 214 кешелек отряд (бер нисә генерал, офицер, казактар, ғаилә ағзалары) 1920 йылдың 4 апрелендә  [[Иран]]ға эмиграцияға китәләр, Урал армияһы ғәмәлдән сыға, ә Урал казак ғәскәре бөтөрөлә. Александровск фортынан Персияға походы тураһында В. С. Толстовтың «От красных лап в неизвестную даль» (Уралецтарҙың походы) китабында ентекле күрһәтелә, китап [[1921 йыл]]да Константинополь ҡалаһында беренсе тапҡыр нәшер ителә.  [[2007 йыл]да [[Уральск]] ҡалаһының «Оптима» нәшриәтендә ҡабаттан баҫтырыла&lt;ref&gt;[http://www.optima-uralsk.com/izdatel.htm Издательство «Оптима»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417002435/http://www.optima-uralsk.com/izdatel.htm |date=2009-04-17 }}&lt;/ref&gt;.

1930-сы йылдарҙа тыуған яҡтарында ҡалған йәки ҡайтҡан казактар большевистик репрессияларына дусар булалар. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алдынан [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] тергеҙгән Дон, Кубань йәки Терек ғәскәрҙәренең частарынан айырмалы рәүештә Урал ғәскәре ҡабаттан тергеҙелмәй.

== Хәҙерге заман ==
[[1990 йыл]]дың [[24 февраль|24 февралендә]] [[Уральск]] ҡалаһында казак кругы үткәрелә, уның делегаттары 30 мартта «Урал ҡала казак тарихи-мәҙәни йәмғиәтен» теркәүгә өлгәшәләр. Яңыртылған казаклыҡтың беренсе етәксеһе итеп Ю. Баев һайлана. 1990 йылдың июнендә үк Мәскәүҙә үткән казактар Союзының беренсе ойоштороу кругына Урал казактары делегацияһы халыҡ депутаттарына Урал өлкәһенең бер өлөшөн Рәсәй менән ҡушыу тураһында мөрәжәғәт алып килә. 1991 йылдың 13-15 сентәбрендә Урал казактарының Урыҫ хөкүмәтенә тоғро хеҙмәт итеүенең 400-йыллығын билдәләгән байрам уҙғаралар&lt;ref&gt;[http://articlekz.com/article/5944 Казачество в современной истории Казахстана]&lt;/ref&gt;. Бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстандың властары Урал казаклығының тергеҙелеүенә ҡаршы сыҡтылар. 1996 йылдың 27 ғинуарында Урал казак ғәскәренең тергеҙелеүе тураһында иғлан ителә войска, атаманы — С. Иртикеев&lt;ref&gt;[http://www.yaik.ru/rus/commonage/08/ Уральское (Яицкое) казачье Войско (г. Уральск)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524213234/http://www.yaik.ru/rus/commonage/08/ |date=2015-05-24 }}&lt;/ref&gt;. Урал (Яйыҡ) казак общинаһы раҫлана. 1997 йылда Казактар Союзында тарҡаулыҡ барлыҡҡа килә. Ырымбур өлкәһенең Ташлы һәм Илецк райондарының казактары Казактар Союзы составында үҙҙәренең ойошмаһын булдыралар.

== Һаны ==
1825 йылдың башына Урал казак ғәскәрендә 28 226 кеше иҫәпләнә (ҡатын-ҡыҙ менән бергә)&lt;ref&gt;[http://passion-don.org/tribes/tribes_15.html Уральское казачье Войско. Уральские казаки в ХІХ в]&lt;/ref&gt;. 1900 йылдың башына Урал казактарының (ғаилә ағзалары менән бергә) дөйөм һаны 123 меңдән ашыу кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://uralkazak.ru/publ/publikacii/nauchnye_publikacii/k_voprosu_o_sovremennom_sostojanii_uralskogo_kazachestva_v_kazakhstane/11-1-0-6 К ВОПРОСУ О СОВРЕМЕННОМ СОСТОЯНИИ УРАЛЬСКОГО КАЗАЧЕСТВА В КАЗАХСТАНЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235837/http://uralkazak.ru/publ/publikacii/nauchnye_publikacii/k_voprosu_o_sovremennom_sostojanii_uralskogo_kazachestva_v_kazakhstane/11-1-0-6 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

== Территориаль урынлашыуы ==
'''1-се Урал хәрби бүлек''' (Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләре)&lt;br /&gt;

'''2-се Лбищенск хәрби бүлек''' (Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәләре)&lt;br /&gt;

'''3-сө Гурьев хәрби бүлек''' (Атырау өлкәһе)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Уральск]]
* [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

# {{ВТ-ЭСБЕ|Уральское казачье войско|[[Бородин, Николай Андреевич|Бородин Н. А.]],}}
# ''[[Пушкин, Александр Сергеевич|Пушкин А. С.]]'' История Пугачёва. [http://www.rvb.ru/pushkin/01text/08history/01pugatchev/1063.htm?start=0&amp;length=all]
# ''[[Шишков, Вячеслав Яковлевич|Шишков В. Я.]]'' Емельян Пугачёв (роман) [http://www.bestlibrary.ru/catalog/shishk.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070409052209/http://www.bestlibrary.ru/catalog/shishk.shtml |date=2007-04-09 }}
# ''[[Машковцев, Владилен Иванович|Машковцев В.]]'' [http://lit.lib.ru/m/mashkowcew_w_i/text_0060.shtml Золотой цветок — одолень (исторический роман).] — [[Челябинск]]: Южно-Уральское книжное издательство, [[1990]]. — 412 с. — Тираж: 30000 экз. — ISBN 5-7688-0257-6 —
# ''[[Железнов, Иосаф Игнатьевич|Железнов И. И.]]'' Уральцы (Очерки быта уральских казаков). Репринтное издание. — Уральск: Оптима, 2006. [http://www.optima-uralsk.com/izdatel.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417002435/http://www.optima-uralsk.com/izdatel.htm |date=2009-04-17 }}
# ''[[Савичев, Никита Фёдорович|Савичев Н. Ф.]]'' Уральская старина. Рассказы из виденного и слышанного (Избранные произведения).
# ''Масянов Л. Л.'' Гибель Уральского казачьего войска. — Нью-Йорк, 1963.
# ''Бородин Н. А.'' Уральские казаки и их рыболовства. — СПб., 1901
# ''Неплюев И. И.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1528Nep_RA78_5.htm Проект Неплюева о преобразовании Яицкого войска / Предисл. В. Витевский // Русский архив, 1878. — Кн. 2. — Вып. 5. — С. 5-33.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227165219/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1528Nep_RA78_5.htm |date=2013-12-27 }}

== Һылтанмалар ==

* {{БЭ|/index.php/component/content/article/8-statya/13837-ural-kazak-sk-re|УРАЛ КАЗАК ҒӘСКӘРЕ}}
* [http://gorynych.gixx.ru/ История Уральского (Яицкого) казачьего войска и Уральской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527113631/http://gorynych.gixx.ru/ |date=2018-05-27 }}
* [http://ural-cossacks.chat.ru/index.htm Оригинальная теория происхождения уральских казаков]
* [http://his95.narod.ru/oren/pugach.htm Крестьянская война 1773-75 гг.]
* [http://www.history.ru/content/view/1275/87/ Манифест Екатерины II от 19 декабря 1774 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214021403/http://www.history.ru/content/view/1275/87/ |date=2008-02-14 }} [http://www.history.ru/content/view/1275/87/ (о преступлениях казака Пугачёва)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214021403/http://www.history.ru/content/view/1275/87/ |date=2008-02-14 }}
* ''Валерий Поленов.'' [http://www.voskres.ru/army/library/polenow.htm История яицких казаков.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061008222619/http://www.voskres.ru/army/library/polenow.htm |date=2006-10-08 }}
* [http://www.samstar.ru/document/954/ Статья о старообрядчестве в Уральском войске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171129131302/http://www.samstar.ru/document/954/ |date=2017-11-29 }}
* [http://militera.lib.ru/memo/russian/gulyaev_al/ Поход на Аму-Дарью и в Текинский оазис уральских казаков в 1880—1881 годах. Сост. полк. А. Л. Гуляев. — Уральск, тип. В. И. Жаворонкова, 1882]
* [http://kungrad.com/history/pohod/ Документы и литература по истории Хивинских походов России]
* [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/McGahan/text6.htm История Хивинских походов России с участием яицких (уральских) казаков]
* ''Хорошхин М. П.'' [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XIX/1860-1880/Ikan/text.htm Геройский подвиг уральцев. Дело под Иканом 4, 5 и 6 декабря 1864 года. Уральск, 1895]
* [http://samlib.ru/s/sanregre_a_w/ikanskajasotnja.shtml Иканская сотня]
* [http://samlib.ru/img/s/sanregre_a_w/ikanskajasotnja/index.shtml Иллюстрации к очерку Иканская сотня]
* [http://rabatmalik.freenet.uz/rus/russish.html Краткое описание уральских казаков, сосланных в 1875-77 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213220535/http://rabatmalik.freenet.uz/rus/russish.html |date=2008-02-13 }} [http://rabatmalik.freenet.uz/rus/russish.html в Каракалпакию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213220535/http://rabatmalik.freenet.uz/rus/russish.html |date=2008-02-13 }}
* [http://sgu.ru/faculties/historical/sc.publication/vseob.hist./viip/docs/10.pdf 1-й Уральский казачий полк в Первой мировой войне]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.rusk.ru/vst.php?idar=321728 Эпизоды Гражданской войны с участием уральских казаков]
* ''Назаров А. И.'' [http://www.cossackdom.com/book/nazarov_uralkazak.pdf Очерки по истории фамилий уральских (яицких) казаков. Монография.] — Алматы: Комплекс, 2003. — 180 с. — ISBN 9965-471-72-X
* [http://pohodd.ru/gal/v/starye/uralskie_kazaki/ Старые фотографии уральских казаков (Казачья фото галерея)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820192156/http://pohodd.ru/gal/v/starye/uralskie_kazaki/ |date=2010-08-20 }}
* [http://pohodd.ru/gal/v/hudogniki/uralskie_kazaki_v_risunkah/ Уральские казаки на старинных картинах (Казачья фотогалерея)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915232714/http://pohodd.ru/gal/v/hudogniki/uralskie_kazaki_v_risunkah/ |date=2014-09-15 }}
* [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/40 Карта земли Уральского казачьего войска из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127195636/https://new.runivers.ru/maps/podratlas/40/ |date=2022-01-27 }} (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)
* ''Трепавлов В. В.'' История Ногайской орды. — М.: Восточная литература 2002. — С. 346.
* Научно-популярный фильм [https://www.youtube.com/watch?v=rCuups1mhVo Казачья республика]
* [http://a-pesni.org/kazaki/ural/Ural.php казачьи песни УРАЛЬСКИЕ]
* [http://muzofon.com/search/песни%20уральских%20казаков песни уральских казаков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616180437/http://muzofon.com/search/%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B8%20%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2 |date=2016-06-16 }}
* [http://www.scarb.ru/kazachi-pesni/pesni-uralskih-kazakov/ ПЕСНИ УРАЛЬСКИХ КАЗАКОВ]
* [http://cyberleninka.ru/article/n/pogranichnaya-sluzhba-yaitskih-kazakov-v-xviii-veke В.] [http://cyberleninka.ru/article/n/pogranichnaya-sluzhba-yaitskih-kazakov-v-xviii-veke А. Кузнецов Пограничная служба Яицких казаков в XVIII веке]
[[Категория:Урал казак ғәскәре]]</text>
      <sha1>ky1b0nrrquctuvv3r2s9c332nqj3xak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сталин репрессиялары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143619</id>
    <revision>
      <id>1302101</id>
      <parentid>1301103</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T13:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290185" sha1="bg7al3uwn34obaxqsiuhugev3hmrzj3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сталин репрессиялары''' — СССР-ҙа сталинизм дәүерендә (1920-се йылдарҙың аҙағы — 1950-се йылдарҙың башы&lt;ref name=&quot;st_pol&quot;&gt;Степанов М. Г.[http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf ПОЛИТИЧЕСКИЕ РЕПРЕССИИ В СССР ПЕРИОДА СТАЛИНСКОЙ ДИКТАТУРЫ (1928—1953 ГОДЫ): ОБЗОР СОВРЕМЕННЫХ ИСТОРИОГРАФИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181406/http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf |date=2021-07-09 }} // Вестник Челябинского государственного университета. 2009. № 12. С. 145—149.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л.|заглавие=Черная книга коммунизма|оригинал=Le Livre Noir du Communisme|место=М.|издательство=«Три века истории»|год=2001|страниц=864|страницы=192|isbn=2-221-08-204-4}}&lt;/ref&gt;) башҡарылған массауи сәйәси репрессиялар&lt;ref&gt;Согласно Закону РФ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года, политическими репрессиями признаны различные меры принуждения, применяемые государством по политическим мотивам, в виде лишения жизни или свободы, помещения на принудительное лечение в психиатрические лечебные учреждения, выдворения из страны и лишения гражданства, выселения групп населения из мест проживания, направления в ссылку, высылку и на спецпоселение, привлечения к принудительному труду в условиях ограничения свободы, а также иное лишение или ограничение прав и свобод лиц, признававшихся социально опасными для государства или политического строя по классовым, социальным, национальным, религиозным или иным признакам, осуществлявшееся по решениям судов и других органов, наделявшихся судебными функциями, либо в административном порядке органами исполнительной власти и должностными лицами и общественными организациями или их органами, наделявшимися административными полномочиями ([http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm ЗАКОН РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года (с изменениями и дополнениями на 10.09.2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125005706/http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm |date=2010-01-25 }})&lt;/ref&gt;. СССР-ҙың эске эштәр министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, 1921—1954 йылдар арауығында 3 777 380 кеше репрессияланған, шул иҫәптән: үлем язаһына — 980 642 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә ултырыуға — 2 369 220 кеше, һөрөлөүгә һәм ситкә ҡыуып сығарыуға — 765 180 кеше тарттырылған&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Государственный архив Российской Федерации
Ф. Р-9401. Оп. 2. Д. 450. Л. 149–152.|заглавие=Докладная записка Генерального прокурора СССР Р.А. Руденко, министра внутренних дел СССР С.Н. Круглова и министра юстиции СССР К.П. Горшенина о количестве осужденных коллегией ОГПУ, тройками НКВД, Особым совещанием, военной коллегией, судами и военными трибуналами за контрреволюционную деятельность в 1921-1954 гг.; создании Центральной комиссии и комиссий в республиках, краях и областях по пересмотру архивно-следственных дел.|ссылка=http://school.rusarchives.ru/bolshoj-terror/dokladnaya-zapiska-generalnogo-prokurora-sssr-ra-rudenko-ministra-vnutrennikh-del-sssr-sn-kruglo|язык=|издание=Архивы школе|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. 1953 йылға ҡарата СССР халҡының 0,34 %, 1,26 % һәм 0,4 % тәшкил итә.

«Оло террор» Н. И. Ежовтың НКВД-ы башлығы вазифаһына тәғәйенләнеүенән, уның СССР НКВД-һының 1937 йылдың июлендәге 00447-се һанлы бойороғо баҫтырылып сығыуҙан башлана. Әлеге осор НКВД-ла, милицияла киң масштаблы ҡулға алыныуҙар һәм Н. И. Ежов урынына НКВД башлығы вазифаһына Л. П. Берияны ҡуйыу менән 1938 йылдың сентябрь-октябрендә тамамлана. 1938 йылдың 17 ноябрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты ҡарары буйынса НКВД һәм прокуратура органдарына ҡулға алыу һәм һөрөү буйынса ниндәй ҙә булһа массауи операциялар үткәреү тыйыла, шулай уҡ СССР НКВД-һының махсус бойороҡтары буйынса булдырылған суд тройкалары бөтөрөлә&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Постановление СНК СССР и ЦК ВКП(б) «Об арестах, прокурорском надзоре и ведении следствия»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/postanovlenie-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ob-arestakh-prokurorskom-nadzore-i-vedenii-sledstviya.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Приказ НКВД СССР № 00762 «О порядке осуществления постановления СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 17 ноября 1938 г.»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/prikaz-nkvd-sssr-00762-o-poryadke-osushchestvleniya-postanovleniya-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ot-17-noyabrya-1938-g.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. Ошо осор эсендә 681 692 кеше атып үлтерелә. Сәйәси мотивтар буйынса барыһы 1 372 382 кеше ҡулға алына&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Справки 1 спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осужденных в период 1921–1953 гг.|ссылка=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009312|язык=|издание=Фонд Александра Н. Яковлева|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

Шәхсән Сталиндың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Сталин атыу исемлеге» буйынса 44 893 кеше (1937—1938 йылдарҙа — 43 768 кеше, 1940—1950 йылдарҙа — 1 251 кеше), күпселектә өҫтөнлөк иткән НКВД һәм РККА идаралыҡ структуралары ағзалары хөкөм ителә. Барыһы ла тиерлек атып үлтерелә&lt;ref&gt;{{Статья|автор=С. А. Мельчин и др.|заглавие=Сталинские списки - введение|ссылка=http://stalin.memo.ru/images/intro.htm|язык=|издание=Мемориал|тип=сайт|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. 1937—1938 йылдар эсендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаларының 78 % һәләк була. Иң ҡаты таҙартыуҙарға НКВД органдары дусар ителә.

== Идеологик нигеҙе ==
Сталин репрессияларының рәсми идеологик нигеҙе — «социализм төҙөүҙең тамамланыуына бәйле синфи көрәштең көсәйә барыуы» концепцияһы — 1928 йылдың июлендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Пленумында Сталин тарафынан аныҡлана. 1938—1956 йылдарҙа миллионлап экземплярҙарҙа нәшер ителгән «ВКП(б) тарихының ҡыҫҡаса курсы» китабында репрессиялар СССР-ҙа социализмды төҙөү һәм халыҡ мәнфәғәтендә башҡарылған, законға ярашлы һәм кәрәкле сара тип күрһәтелә һәм тулыһынса улар аҡлана&lt;ref name=&quot;степанов&quot;&gt;[http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html М. Г. Степанов. Сталинская репрессивная политика в СССР (1928—1953 гг.): взгляд советской историографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330021235/http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html |date=2022-03-30 }}&lt;/ref&gt;.

1930-сы йылдар аҙағында Сталин совет тарихи фәнен тулыһынса партия етәкселегенә хеҙмәт итеүгә буйһондора. Рәсәй тикшеренеүсеһе М. Г. Степановтың күҙәтеүенсә, совет тарихи фәне «буржуаз кластарҙы юҡ итеү кәрәклеген» дәлилләгән ярайһы ғына логика теҙмәһен төҙөүгә өлгәшә. Әлеге логикаға ярашлы, СССР иҡтисади һәм мәҙәни яҡтан үҫешкән капиталистик илдәр менән сағыштырмаса бик ныҡ ҡалышҡан булған һәм буржуаз-алпауыт ҡоролошон тергеҙеү маҡсатында сит ил ҡораллы һөжүме мөмкинлеге һаҡланған шарттарҙа, СССР-ҙың бөтөнлөгөн һәм бойондороҡһоҙлоғон тәьмин итеү «буржуаз элементтар» ҡалдыҡтарын алдан уҡ юҡҡа сығарыу аша ғына мөмкин булған. Шулай итеп, «Ҡыҫҡа курс» концепцияһы күҙлегенән социалистик ҡоролошон һаҡлап ҡалыу маҡсатында репрессиялар үтә ныҡ кәрәкле сара булып тора.

== Дөйөм характеристика ==
Ҡайһы бер тарихсылар Сталин репрессияларын Совет Рәсәйендәге большевиктарҙың сәйәси репрессияларының дауамы итеп ҡарайҙар&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;{{книга
 |автор          = коллектив авторов
 |часть          = Красный террор
 |заглавие       = Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах
 |ответственный  = 
 |издание        = 1-е
 |место          = Москва
 |издательство   = [[Терра (издательство)|Терра]]
 |год            = 2008
 |том            = 3
 |страницы       = 389
 |страниц        = 560
 |серия          = [[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия]]
 |isbn           = 978-5-273-00560-0
 |тираж          = 100 000
}}&lt;/ref&gt; һәм 1918 йылдың сентябренән, Совнаркомдың «Ҡыҙыл террор тураһында» ҡарары сыҡҡас та, репрессиялар дәүләт сәйәсәтенә әүерелә. Шул уҡ ваҡытта сәйәсәт менән ризаһыҙлыҡ белдергән ябай кешеләр генә түгел, ә большевиктарға ҡырҡа ҡаршы булған әүҙем кешеләр ҙә сәйәси репрессия ҡорбандары булып китәләр. Репрессияларға элекке полиция хеҙмәткәрҙәре, жандармдар, батша хөкүмәтенең чиновниктары, дин әһелдәре, шулай уҡ алпауыттар һәм эшҡыуарҙар дусар ителә&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Баберовски, Йорг|Баберовски Й.]]|заглавие=Красный террор: история сталинизма|место={{М}}|издательство=РОССПЭН|год=2007|серия=История сталинизма|страницы=37|страниц=278|isbn=978-5-8243-0877-8}}&lt;/ref&gt;.
1920-се йылдар аҙағындағы − 1930-се йылдар башындағы ауыл хужалығын коллективлаштырыу һәм артабанғы индустриялаштырыу, шулай уҡ Сталиндың шәхси власы нығынған һайын репрессиялар киңерәк ҡолас ала.

«Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙарының фекере буйынса, көсләүҙең һәм репрессияларҙың беренсе этабы власты 1917 йылда баҫып алыуҙан башлана һәм 1922 йылдың аҙағына тиклем дауам итә. Осор башында көсләүҙәр стихиялы характерҙа булһа, 1918 йылдың яҙынан алып крәҫтиәнлеккә яҡшылап уйланылған һөжүм башлана. Репрессиялар эшселәрҙе лә урап үтмәй. Әммә репрессияларҙың был осоро дөйөм ҡапма-ҡаршылыҡ контексына тура килә. Репрессияларҙың икенсе осоро 1928 йылда Крәҫтиәнлеккә ҡаршы үткәрелгән яңы һөжүмдән башлана.
«Коммунизмдың ҡара китабы…» авторҙары Сталин осорондағы кулактар менән көрәш ысуладарының һәм 1919—1920 йылдарҙа казактарҙы һөрөүҙең оҡшашлығын билдәләп үтәләр: ике осраҡта ла бер ниндәй социаль төркөм ғәйепләнә, урындарға күрһәтмәләр бирелә, шунан һөрөү башҡарыла. . Шул уҡ ваҡытта Граждандар һуғышы осорондағы лагерҙар системаһын булдырыу һәм 20-се йылдар башындағы һөрөүҙәр маҡсаттары буйынса ла, күләме буйынса ла 30-сы йылдарҙың «концентрацион системаһы» менән сағыштырырлыҡ түгел. 1929 йылғы реформа яңы системаға нигеҙ һала һәм рәсми рәүештә төҙәтеү эштәрен индерә. Күп кенә факттар, мәҫәлән, ҡорбандарҙы «квоталау», халыҡтың бер өлөшөн изоляциялап, социаль-иҡтисади үҙгәртеп ҡороу планын тормошҡа ашырыу өсөн файҙаланыу ниәте булыуы тураһында һөйләй һымаҡ. Шул уҡ ваҡытта, китап авторҙары фекеренсә, «бөйөк боролош» динамикаһы бик тиҙ агрессив төҫ ала һәм властар уны террорҙы киңәйтеү ярҙамы менән генә контролдә тота алырға уйлайҙар&lt;ref name=&quot;chornaya_kniga_1_16&quot;&gt;{{книга |автор= Куртуа С., Верт Н., Панне Ж.-Л., Пачковски А., Бартошек К., Марголен Ж.-Л., при участии Р. Коффер, П. Ригуло, П. Фонтен, И. Сантамария, С. Булук|часть= Вместо заключения / Государство против своего народа|ссылка часть= http://goldentime.ru/nbk_16.htm|заглавие= Черная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии|оригинал= Le Livre Noir Du Communisme: Crimes, Terreur et Repression|ссылка=|викитека=|ответственный= Пер. под рук. Е. Л. Храмова|издание= |место= {{М}}|издательство=|год= 1999|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер һул сәйәси ҡарашлы тикшеренеүселәр&lt;ref name=&quot;Deutscher1&quot;&gt;''[[Дойчер, Исаак|Дойчер И.]]'' Троцкий: безоружный пророк, 1921—1929. Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 495 с. ISBN 5-9524-2155-5&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Deutscher2&quot;&gt;''Дойчер И.'' Троцкий: изгнанный пророк, 1929—1940. Пер. с англ. А. С. Цыпленкова. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 526 с ISBN 5-9524-2157-1&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rogovin&quot;&gt;[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://web.mit.edu/fjk/Public/Rogovin/volume2/index.html Власть и оппозиции.] — {{М}}, 1993&lt;/ref&gt;, [[Марксизм|марксистар]], Сталин репрессияларын большевистик сәйәсәтенең үҙгәртеп боҙолоуы тип һанайҙар. Шул уҡ ваҡытта Сталин репрессяларының ҡорбандары үҙҙәре үк һәм ВКП(б) ағзалары, партия, совет, хәрби һәм башҡа етәкселек иткән эшмәкәрҙәр булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Улар, большевиктарҙың ҡыҙыл терроры, Сталин репрессияларынан айырмалы рәүештә, бөтә сәйәси көстәрҙең көсәйеүенә булышлыҡ иткән Граждандар һуғышы шарттарында үткән, тип һанайҙар.

== XX быуаттың 20-се йылдарҙағы репрессияһы ==
Большевиктарҙың репрессиялары сәйәси дошмандарына ҡарата Октябрь революцияһынан һуң башлана һәм айырыуса Граждандар һуғышы осоронда киң йәйелә. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң сәйәси репрессиялар дауам итә, өҫтәүенә сәйәси енәйәттәр тураһындағы эштәрҙең бер өлөшө фальсификацияланған ғәйепләүҙәрҙә төҙөлә («Лицеистар эше», Шахта эше).

=== 1927 йылдың йәйендәге ОГПУ-ның «киң күләмле операциялары» ===
1927 йылдың йәйенә «революцияны экспортлау» буйынса үткәрелгән сйәсәте арҡаһында Бөйөк Британия менән конфликтҡа инә. 27 майҙа Бөйөк Британия британ-совет сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙә&lt;ref&gt;{{нп3|Алласон, Руперт|West N.||Rupert Allason}}, Tsarev O. The Crown Jewels: The British Secrets at the Heart of the KGB Archives ([//ru.wikipedia.org/wiki/Yale_University_Press Yale University Press], 1999) p29; «London Raids Soviet Office», Milwaukee Sentinel, May 13, 1927, p1; «Reds Betrayed by Raided Files», May 15, 1927, p1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hugh Ragsdale. [https://books.google.by/books?id=kTGGsO70QSoC&amp;pg=PA209 The Russian tragedy: the burden of history] p 209&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/sobyt/1900war/1927sssr.php О советско-британском конфликте 1927 года на сайте «ХРОНОС.РУ»]&lt;/ref&gt; . СССР-ҙа был ваҡиғалар яңы сит ил интервенцияһына әҙерлек тип күрһәтелә, илдә «һуғыш алды психозы» баҫымы көсәйә&lt;ref&gt;Сталин в переписке того времени неоднократно возвращается к военной риторике, пиша ''«об укреплении тыла»'', ''«обеспечении тыла»'', ''«подготовке тыла»'' ({{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|страницы=309—323}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}
).&lt;/ref&gt;. Тап ошо осорҙо ҡайһы бер тарихсылар&lt;ref name=&quot;danilov&quot;&gt;{{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|язык=|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|том=|страницы=311|isbn=|issn=}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;{{rp|309}} Сталин репрессияларының башы тип һанай.

7 июндә Польшала СССР полпреды П. Л. Войков үлтерелә. Сталин ошо ваҡиға менән файҙаланырға була. Шул уҡ кистә Сочиҙа ял иткән Сталин Мәскәүгә шифрограмма ебәрә: «Хәҙер үк биш йәки ун монархисты атып үлтерер кәрәк. ОГПУ-ға бөтә булған мөмкинлектәр менән тулыһынса юҡ итеү буйынса (монархистарҙы һәм аҡгвардиясыларҙы) директива ебәрер кәрәк. Волковтың үлтереүе быға мөмкинлек бирә…» 8 июндең кисенә массауи репрессиялар башлана. 9 июндән 10 июнгә ҡараған төндө Мәскәүҙә бер ниндәй хөкөмһөҙ аманатсылар сифатында элекке Рәсәй империяһының 20&lt;ref&gt;Были расстреляны князь [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Долгоруков П. Д.], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BD,_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D1%91 Эльфенгрен Г. Е.], Нарышкин Б. А., Щегловитов Е. Н., Анненков В. И., Мещерский А. А., Малевич-Малевский, Евреинов, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Сусалин], Мураков, Павлович, Попов-Каратов, Микулин, Лучев, Карпенко, Гуревич, Мазуренко, Попов, Скальский, Вишняков ({{книга|автор=Долгоруков П. Д.|часть=|заглавие=Великая разруха. Воспоминания основателя партии кадетов 1916—1926|оригинал=|ссылка=|ответственный=Глебовская Л. И.|издание=|место=Москва|издательство=ЗАО «Центрополиграф»|год=2007|том=|страницы=|страниц=367|серия=|isbn=978-5-9524-2794-5|тираж=3000}}
).&lt;/ref&gt; аҡ һөйәктәр вәкиле атып үлтерелә. ОГПУ-ның операциялары бының менән генә туҡтамай, «июнь операцияһы» ваҡытында 20 меңгә яҡын тентеү үткәрелә һәм 9 мең кеше ҡулға алына. Төп удар игенселек райондары (Украина, Үҙәк Черноземье, Дон һәм Төньяҡ Кавказ) ауылдарына тура килә. «Элекке» алпауыттар, СССР-ға кире ҡайтҡан аҡтар, шулай уҡ «кулактар», «буржуйҙар», «сауҙасылар», «поптар һәм дин әһелдәре» һәм хатта әүәлге урыҫ интеллигенцияһы ҡулға алыныуға дусар була. Ул осорҙа репрессияға эләккәндәрҙең теүәл һаны әлеге көнгә тиклем билдәле түгел.

Шул уҡ ваҡытта, «хәрби хәүефкә» һәм «тылды нығытыу» кәрәклегенә һылтанып, Сталин [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] төркөмө ҡаршылашыуын еңеүгә һәм «берләшкән оппозиция агенттары» Троцкий һәм [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьевты]] Үҙәк Комитеттан сығарыуға өлгәшә.

=== Ҡоротҡослоҡ менән көрәш ===
Совет дәүләте батша осоронан ҡалған техник интеллигенцияһы ярҙамына мохтаж була. Күп кенә белгестәр коммунистик лозунгыларға скептик ҡарашта була. Ленин РКП(б)-ның VIII съезындағы үҙенең сығышында коммунистарҙы буржуаз белгестәр тураһында иҫкәртә:
«… уларға буржуаз психологияһы үтеп ингән һәм улар беҙгә хыянат иттеләр һәм артабан да итәсәк»
&lt;ref name=&quot;minaevv&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Минаев В. Н.] [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html «Подрывная работа иностранных разведок в СССР».] — М.: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82 Воениздат] НКО СССР, 1940.&lt;/ref&gt;. Ҡоротҡослоҡ һәм саботаж буйынса ҡайһы бер эштәрҙә, мәҫәлән, ошондай ғәйепләүҙәр була:

* ҡояш тотолоуҙы күҙәтеү саботажы (Пулков эше);
* СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын төшөрөүгә килтергән финанс хәлдәр тураһындағы дөрөҫ булмаған отчеттарҙы әҙерләү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше);
* ағыулау юлы менән орлоҡ өлгөләренә зыян килтереү, ауыл хужалығын механизациялау өлкәһендә запчастар менән тейешенсә тәьмин итмәү юлы менән асыҡ ҡоротҡослоҡ итеү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше);
* сит ил разведкалары ҡушыуы буйынса туҡыма фабрикаларының етерлек кимәлдә үҫешенә, ярым фабрикаттарҙа диспропорциялар яһауҙа саботаж итеү (Промпартия эше);
* сит ил разведкалары ҡушыуы райондар буйынса тауарҙарҙы тигеҙһеҙ бүлеү (меньшевистик «Союз бюроһы» эше).

1920—1930 йылдар шарттарында йәмғиәттә бындай ғәйепләүҙәр адекват тип ҡабул ителә. Тикшереү органдарының версияһы буйынса өс процесс буйынса ғәйепләнеүселәре берҙәм заговор селтәре аша үҙ-ара бәйле була һәм уларҙың һәр береһенең иҡтисадтың төрлө өлкәләрендә саботаж буйынса «хеҙмәт бүленеше» күҙәтелә.

==== Шахта эше ====
1928 йылда Донбаста үткән күрһәтмә суды Шахта эше исеме аҫтында билдәле. Техник белгестәр, шул иҫәптән, сит ил граждандары, СССР-ҙа шпион эшмәкәрлеге алып барыуҙа һәм ҡоротҡослоҡта ғәйепләнәләр. 53 инженер һәм етәксе аңлы рәүештәге ҡоротҡослоҡта, йәшерен ойошма булдырыуҙа ғәйепләнә. 53 кешенән дүртәүһе азат ителә. Башта 11 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә, һуңынан Үҙәк Башҡарма Комитеты уларҙың алтыһына атыуҙы 10 йылға иркенән мәхрүм итеү менән алмаштыра. Партия бәхәстәрендә һәм Шахта эше буйынса асыҡ сығыштарҙа «уң оппозиция» вәкилдәре — [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]], [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] һәм Томский иң ҡаты позицияла булыуын иғтибарҙан ысҡындырырға ярамай&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wwpaPYkSEqs#t=1h22m10s Stalin: Geopolitics, Ideas, Power.] NYUJordanCenter Distinguished Lecture Series&lt;/ref&gt;. Американ тарихсыһы һәм Сталиндың биографы Стивен Коткин, башланып торған коллективлашыу буйынса Сталин һәм «Бухарин төркөмө» араһындағы килеп сыҡҡан ҡапма-ҡаршылыҡтар сәбәпсе булған, тип һанай. Бухаринсылар Сталин менән Шахта эше буйынса бер ҡарашта булыуҙарын иҫбат итергә тырышып, Сталинға уларҙы ла «һул оппозицияһы» һымаҡ ВКП(б)-нан һәм Политбюронан сығара алмаҫ тип ышаналар&lt;ref&gt;{{книга|автор=Stephen Kotkin|часть=|заглавие=Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928|оригинал=|ссылка=http://nemaloknig.info/read-272699/?page=118|издание=|место=|издательство=[[Penguin Press]]|год=2005|том=|страницы=118|страниц=217|isbn=isbn=978-1-59420-379-4}}
&lt;/ref&gt;.

==== Н. фон Меккты, П. Пальчинскийҙы һәм А. Величконы атып үлтереү ====
1929 йылдың май айында ОГПУ Коллегияһы судтан тыш тәртиптә «НКПС-та һәм СССР-ҙың тимер юлдарында контрреволюцион ҡоротҡослоҡ ойошмаһы» ағзалары Н. фон Меккты һәм А. Ф. Величконы һәм алтын-ағалтын сәнәғәте ҡоротҡосо П. А. Пальчинскийҙы атып үлтереүгә хөкөм итә. Ғәйепләнеүселәр үҙ ғәйебен танымай. Атып үлтереү тураһында белдереү 1929 йылдың 24 майында нәшер ителә&lt;ref&gt;От Объединённого Государственного Политического Управления — //Известия, 24 мая 1929, с.1&lt;/ref&gt;.

Үҙ тәжрибәһендә рәсми ғәйепләүҙәрҙе татыған академик В. И. Вернадский Октябрь революцияһынан һуң бөтә капиталдарын үҙ ирке менән биргән фон Мекк ғәйепһеҙ үлтерелгәнен билдәләп үтә&lt;ref&gt;Вернадский В. И. Дневники: 1926—1934 — М.: Наука, 2001, 456 с., — с. 15 [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020044091 ISBN 5-02-004409-1]&lt;/ref&gt;.

==== Промпартия эше ====
[[1930 йыл]]да «Промпартия» эше буйынса асыҡ процесс үтә, дәүләт ғәйепләүсһе итеп прокурор Крыленко ([[1938 йыл]]лда атып үлтерелә) тәғәйенләнә. Ғәйепләнеүселәр булып башлыса «буржуаз интеллигенцияһы» вәкилдәре була, улар СССР-ҙың индустриализацияһына саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ға сит ил хәрби баҫып инеүҙе әҙерләү өсөн хөкөм ителәләр.

==== Крәҫтиән хеҙмәте партияһы эше ====
«Чаянов менән Кондратьевтың контрреволюцион эсер-кулак төркөмө» эше шулай уҡ 1930 йылда ҡарала. Ғәйепләнеүселәр индустриализация һәм ауыл хужалығы өлкәләрендә саботтаж итеүҙә ғәйепләнәләр&lt;ref&gt;[[Осташко Татьяна Николаевна|Осташко Т. Н.]] [http://www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/04_OSTA.HTM Власть и интеллигенция: динамика взаимоотношений на рубеже 1920—1930-х годов] // [[Гуманитарные науки в Сибири]]. — 1998. — № 2. — С. 19 — 24.&lt;/ref&gt;.

==== «Союз бюроһы» эше ====
Элекке меньшевиктар буйынса асыҡ процесс 1931 йылдың мартында үтә. Ғәйепләнеселәргә хужалыҡ эшмәкәрлеген планлаштырыу өлкәһендә саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыуҙа ғәйеп тағыла.

==== Сит ил техник белгестәренә ҡарата репрессиялар ====
Ошо һәм башҡа процестар осоронда сит ил техник, башлыса герман һәм британ, белгестәре хөкөмгә тарттырыла. Улар, мәҫәлән, үҙҙәренең фирмалары аҫтында СССР-ҙа шпион резидентураһын йәйелдереүҙә ғәйепләнә.

Шпионажда һәм ҡоротҡослоҡта, мәҫәлән, «Лена-Гольдфилдс» и «Метро-Виккерс» британ кампаниялары белгестәре ғәйепләнә. Уларҙы 1929 йылда байытыу фабрикаһын яндырыуҙа ғәйепләйҙәр. «Метро-Виккерс» фирмаһы директоры Ричардс, тикшереү раҫлауынса, Интеллидженс Сервис британ махсус службаһының капитаны булған. Һөҙөмтәлә (Британияның протестарын иҫәпкә алмайынса) 27 кеше хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;minaev&quot;&gt;Минаев В. [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html Подрывная работа иностранных разведок в СССР] изд. 1940&lt;/ref&gt;.

=== Партияның эске оппозицияһы менән көрәш ===
Ике ай ярым эсендә — 1927 йылдың ноябрҙең уртаһынан 1928 йылдың ғинуар аҙағына тиклем — «һул оппозицияға» ҡараған өсөн партиянан 2288 кеше сығарыла (тағы ла 970 оппозиционерҙы 1927 йылдың 15 ноябренә тиклем сығаралар)&lt;ref&gt;[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/iii.htm «Власть и оппозиции»]&lt;/ref&gt;. Партияны оппозициянан таҙартыу 1928 йылдың дауамында бара. Сығарылғандарҙың күпселек өлөшө административ һөргөнгә илдең алыҫ райондарына ебәрелә. 1928 йылдың ғинуар уртаһында оппозиция лидеры Л. Д. Троцкий [[Алматы|Алма-Атаға]] һөрөлә, ә 1929 йылда ул сит илдәргә һөрөлөп сығарыла. Икенсе лидер, [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьев]], шулай уҡ 1928 йылда һөрөлә, әммә шул уҡ йылда тәүбә итә һәм «ҡоралһыҙлана», партияла тергеҙелә һәм Ҡаҙан университетының ректоры итеп тәғәйенләнә, һуңынан Мәскәүгә ҡайтарыла.

1920-се йылдарҙың аҙағында — 1930-сы йылдар башында «һул оппозицияның» һәм «децистарҙың» ағзалары эшселәр араһында йәшерен эш алып барырға маташалар. 1929 йылдың яҙында бындай «йәшерен төркөмдәрҙең» ағзаларын ҡулға алыуҙары үткәрелә&lt;ref&gt;[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xi.htm «Власть и оппозиции»]&lt;/ref&gt;. 30-сы йылдар башында, по данным &quot;Оппозиция бюллетене&quot;нә ярашлы, төрмәләрҙә, һөргөндәрҙә, күҙәтеү аҫтында 7 меңдән ашыу һул оппозицияны яҡлаусылар була. Уларҙың байтаҡ өлөшө сәйәси изоляторҙарҙа, социалистик партияларҙың элекке ағзалары (эсерҙар, меньшевиктар, анархистар) менән бергә тотола. Ғәйептәрен танымаған оппозиционерҙарға төрмәлә тотоу йәки һөргөндә булыу сроктары оҙайтыла, уларҙы тағы ла алыҫыраҡ урындарға ебәрәләр&lt;ref&gt;[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xxxi.htm «Власть и оппозиции»]&lt;/ref&gt;.

1932 йылда М. Н. Рютин етәкселегендә Мәскәү һәм Харьковтан 14 коммунист йәшерен «Марксистар-ленинсылар союзын» ойошторалар. Рютин «Сталин пролетар диктатураһының кризисы» исеме аҫтындағы документ һәм «ВКП(б)-ың бөтә ағзаларына» өндәмәһен әҙерләй һәм тарата. Был документтарҙа «индустриализацияның авантюритстик темптары» һәм «авантюристик коллективлаштырыуҙың» һәләкәтле һөҙөмтәләре өсөн шәхсән яуаплылыҡты Сталинға һала. Ойошманың бөтә ағзалары ла ОГПУ коллегияһы тарафынан 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм ителә. Һул оппозицияның элекке лидерҙары Г. Е. Зиновьев һәм [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]] ошо эшкә бәйле партиянан сығарылалар һәм һөргөнгә ебәреләләр&lt;ref name=&quot;Боханов&quot;&gt;Боханов А. Н., Горинов М. М. История России с древнейших времён до конца XX века&lt;/ref&gt;.

1932-се йылдың аҙағында — 1933-се йылдың башында 89 кешенән торған &quot;И. Н. Смирнов, ТВ. А. Тер-Ваганян, Е. А. Преображенский һәм башҡаларҙың «йәшерен контрреволюцион троцкист ойошмаһы» ҡыйратыла, НКВД эргәһендәге ОСО 41 кешене 3 йылдан 5 йылға тиклем иректән мәхрүм итте, ә тағы ла 45 кешене 3 йылға һөргөнгә ебәрҙе.

== Кулактарҙы эҙәрлекләү ==
1928—1932 йылдарҙа СССР-ҙа үткәрелгән ауыл хужалығының коллективлашыуы барышында дәүләт сәйәсете йүнәлештәренең береһе крәҫтиәндәрҙең советтарға ҡаршы сығыштарын баҫтырыу һәм ошоноң менән бәйле «кулаклыҡты синыф булараҡ бөтөрөү» (раскулачивание) була. Раскулачиваниеға эләккән ялланған эшселәр хеҙмәтен ҡулланған хәлле крәҫтиәндәр бөтә мөлкәтенән һәм гражданлыҡ ҡоҡуҡтарынан мәхрүм ителеп, илдең алыҫ райондарына һһөрөлә. Раскулачиваниеға бай крәҫтиәндәрҙәән иыш урта хәллеләр, хатта ярлылар ҙа эләгә. Репрессияға дусар булған ярлыларҙы, айырыуса улар кулактарға теләктәшлек күрһәткән йәки уларҙы яҡлап сыҡҡан осраҡтарҙа, «подкулачниктар» тип атайҙар&lt;ref&gt;«XX век: Краткая историческая энциклопедия» под редакцией [[Чубарьян, Александр Оганович|А. О. Чубарьяна]]. — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН. — ISBN 978-5-02-008741-5. — С. 121.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Тоталитаризм в Европе XX века: из истории идеологий, движений, режимов и их преодоления». — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН, 1996. — С. 37.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.hrono.ru/dokum/1929kol/kol032.html Коллективизация как национальная катастрофа. Воспоминания её очевидцев и архивные документы]. — {{М}}, 2001 г&lt;/ref&gt;. Михаил Калинин, кулаклыҡта ғәйепләнеүселәрҙың күпселеге совет власы өсөн көрәшкәндәр, әммә енәйәттәргә ҡаршы булғандар, тип яҙған&lt;ref&gt;Избранные произведения, Том 2. — {{М}} : Государственное издательство политической литературы, 1960. — С. 542.&lt;/ref&gt;.

Коллективлашыуға ҡаршы булған крәҫтиәндәр юғары һалымдарға һәм «артыҡ» игенде тартып алыуға ризаһыҙлыҡ белдерәләр, игенде йәшерәләр, яндыралар хатта ауыл партия һәм совет активистарын үлтерәләр, улар барыһы ла «кулак контрреволюцияһы» тип баһалана.

1920-се йылдар аҙағындағы советтарға ҡаршы крәҫтиәндәрҙең сығыштарын баҫтырыу өсөн ОГПУ-ның махсус бүлеге яуаплы була. Юридик фәндәре докторы С. А. Воронцовтың белдереүенсә, 1929 йылда ғына ОГПУ органдары тарафынан ауылдарҙа 2,5 меңдән ашыу советтарға ҡаршы төркөм юҡҡа сығарыла&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''[[Воронцов, Сергей Алексеевич|Воронцов С. А.]]'' Спецслужбы России. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — 512 с. — ISBN 5-222-09763-3&lt;/ref&gt;{{rp|295}}.

1930 йылдың 30 ғинуарында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Президиумы «Тотошлай коллективлашыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү саралары тураһында» исемле ҡарар баҫтырып сығара&lt;ref&gt;Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) от 30.01.1930 [http://www.bestpravo.com/ussr/data04/tex16612.htm «О мероприятиях по ликвидации кулацких хозяйств в районах сплошной коллективизации»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Был ҡарарға ярашлы, кулактар 3 категорияға бүленә:

* ''беренсе категория'' — контрреволюцион актив, террористик акттарҙы һәм ихтилалдарҙы ойоштороусылар,
* '' икенсе категория'' — иң бай кулактарҙың һәм ярымалпауыттарҙың контрреволюцион активының ҡалған өлөшө,
* ''өсөнсө категория'' — ҡалған кулактар.

1-се категориялы кулак ғаиләләренең башлыҡтары ҡулға алыналар, уларҙың ғәмәлдәре тураһында эштәр ОГПУ составындағы махсус тройкаларға, ВКП(б)-ның обкомдарына (крайкомдарына) һәм прокуратураға бирелә. 1-се категориялы кулактарҙың ғаиләләре һәм 2-се категориялы кулактар СССР-ҙың алыҫ ерҙәренә һөргөнгә йәки өлкәнең (республиканың, крайҙың) алыҫ райондарына ебәрелә. 3-сө категорияға ҡараған кулактар район сиктәрендәге махсус күрһәтелгән урындарҙа урынлаштырылған.

1930 йылдың 2 февралендә кулаклыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән СССР ОГПУ-ның 44/21-се һанлы бойороғо сыға&lt;ref name=&quot;memorial1937&quot;&gt;[http://www.memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm 1937-2007. «Юбилей»…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223014125/http://memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm |date=2019-12-23 }} // Красноярское общество «Мемориал»&lt;/ref&gt;.

Бойороҡта ҡаралған:

1) Кисекмәҫтән «контрреволюцион кулактар активын» юҡ итергә, бигерәк тә &quot;ғәмәлдә булған контрреволюцион һәм баш күтәреүсе ойошмаларҙың һәм төркөмдәрҙең кадрҙарын һәм «иң яуыз, һөрһөгән берәҙәктәрҙе» — йәғни ''беренсе категория:''

* Кулактар — иң һөрһөгән һәм әүҙем, партия һәм социалистик хужалыҡты реконструкциялау буйынса властың сараларына ҡаршы тороусылар һәм аяҡ салыусылар; даими йәшәгән урындарынан ҡасҡан һәм подпольеға киткән, бигерәк тә актив аҡгвардиясылар һәм бандиттар менән ҡушылыусылар;
* Кулактар — контрреволюцион әүҙемлек, бигерәк тә ойошошоу тәртибен, күрһәтеүсе актив аҡгвардиясылар, ихтилалсылар, элекке бандиттар; элекке аҡ офицерҙар, репатрианттар, элекке әүҙем карателдәр һәм башҡалар;
* Кулактар — сиркәү советтарының, «үҙҙәрен әүҙем күрһәткән» төрлө дини, сектант общиналары һәм төркөмдәрҙең әүҙем ағзалары.
* Кулактар — үҙҙәренең хужалыҡтарын емергән иң байҙар, ростовщиктар, спекулянттар, элекке алпауыттар һәм эре ер хужалары.

Концлагерҙарға ябылғандарҙың йәки атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре СССР-ҙың алыҫ төньяҡ райондарына ебәрелә ([[Себер]], [[Урал]], Төньяҡ край, [[Ҡаҙағстан]]).

2) Иң бай кулактарҙы (элекке алпауыттарҙы, ярым алпауыттарҙы, урындағы кулак авторитеттарҙы, «советтарға ҡаршы кулак активы», «руханиҙар һәм сектанттар») һәм уларҙың ғаиләләрен СССР-ҙы алыҫ төньяҡ райондарына массауи рәүештә һөрөү (тәүге сиратта тотошлай коллективлашыу һәм сиктәш һыҙаты райондарынан) һәм уларҙың мөлкәтен конфискациялау — ''икенсе категория''.

3) СССР-ҙың райондарында кулактарҙы һәм уларҙың ғаиләләрен һөрөү буйынса иң тәүге сиратта үткәрелә торған кампаниялар (депортацияға дусар булған ғаиләләр һаны менән):

* Үҙәк-Ҡара тупраҡлы өлкә — 10 — 15 мең
* Урта Волга крайы — 8 — 10 мең
* Түбәнге Волга крайы — 10 — 12 мең
* Төньяҡ Кавказ һәм Дағстан — 20 мең
* Себер — 25 мең
* Урал — 10 — 15 мең
* Украина — 30 — 35 мең
* Белоруссия — 6 — 7 мең
* Ҡаҙағстан — 10 — 15 мең

Һөргөнгә ебәреү менән туранан-тураЙәшерен-оператив идаралығы начальнигы Е. Г. Евдокимов етәкселегендәге махсус опреатив төркөм шөғөлләнә. Крәҫтиәндәрҙең стихиялы боларыштары урындарҙа бик тиҙ баҫтыралар, 1931 йылдың йәйендә генә Уралдағы һәм Көнбайыш Себерҙәге ҙур боларыштарҙы баҫтырыу өсөн ОГПУ ғәскәрҙәренә армия частарының ярҙамы кәрәк була.

1930—1931 йылдарҙа ОГПУ ГУЛАГының һөргөнсөләр буйынса справкаға ярашлы барыһы махсус поселениеғадөйөм һаны 1 803 392 тәшкил иткән 381 026 ғаилә ебәрелә. 1932—1940 йылдарҙа тағы ла 489 822 кулак килә&lt;ref name=&quot;geocitieskulak&quot;&gt;[http://stalinism.narod.ru/docs/repress/kulak.htm Сколько было сослано кулаков?]&lt;/ref&gt;. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, атап әйткәндә, тарихсы В. Н. Земсковтың һанауынса, 1930—1940 йылдарҙа кулак һөргөнөндә 2,5 млн кеше булып киткән, шул уҡ ваҡытта 1930—1933 йылдарҙа һөргөндә яҡынса 600 кеше үлгән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Земсков В. Н.|заглавие=Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960: Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических наук|место=М.|год=2005|страницы=34—35}}&lt;/ref&gt;. төрлө репрессиялар буйынса барыһы 4 миллион тирәһе крәҫтиән дусар ителә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Земсков В. Н.|заглавие=К вопросу о масштабах репрессий в СССР|ссылка=http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/272402.html|издание=Социологические исследования|год=1995|номер=9|страницы=118—127}}&lt;/ref&gt;.

== Иген менән бәйле репрессиялар ==
1932 йылдың октябрь башында илдең төп иген райондарының дөйөм икмәк әҙерләү планы 15 %-20 %.-ҡа ғына үтәлә. 1932 йылдың 22 октябрендә ВКП(б)-ының Үҙәк Комитеты Политбюроһы решило послать на [[Украина]]ға һәм Төньяҡ Кавказға «икмәк әҙерләүҙе тиҙләтеү» маҡсатында ике ғәҙәттән тыш комиссиялар ебәрергә була, береһе — Вячеслав Молотов, икенсеһе Лазарь Каганович еткәселегендә. Кагановичтың комиссияһы 2 ноябрҙә (ОГПУ башлығы Генрих Ягода комиссия ағзаһы) [[Дондағы Ростов]]ҡа килә һәм унда Төньяҡ Кавказ партойошмаларының секретарҙарын йыйып, кәңәшмә үткәрә. Кәңәшмәлә киләһе резолюция ҡабул ителә: «Бөртөклө ашты әҙерләү буйынса пландың хурлыҡлы уңышһыҙлыҡҡа осрауы сәбәпле урында партойошмаларҙы мәжбүри рәүештә кулак контрреволюцион элементарының саботажын емерергә, ошо саботажды етәкләүсе ауыл коммунистарының һәм колхоз рәйестәренең ҡаршылашыуын баҫтырырға». Ҡара исемлеккә индерелгән ҡайһы бер округтар өсөн киләһе саралар ҡарала:: бөтә продукцияны магазиндарҙан кире алыу, тулыһынса сауҙаны туҡтатыу, бөтә булған кредиттарҙы ябыу, юғары һалымдар һалыу, бөтә саботажсыларҙы, «контрреволюцион элементтарҙы» ҡулға алыу һәм тиҙләтелгән процедура буйынса хөкөм итергә (ОГПУ тәьмин итә). Саботаж дауам иткән осраҡта халыҡты тулыһынса депортациялау күҙалланған.

1932 йылдың ноябрь айында ғына иген әҙерләү кампанияһының уңышһыҙлыҡҡа осрауында ғәйепләнгән Төньяҡ Кавказдың 5 000 ауыл коммунисты һәм 15 000 колхозсыһы ҡулға алына. Декабрҙә станицалар халҡын депортациялау башлана&lt;ref&gt;[http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521091508/http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm |date=2012-05-21 }}&lt;/ref&gt;. 1932 йылдың ноябренән 1933 йылдың ғинуарына тиклем 15 станицаға ҡаршы операциялар үткәрелә.

Днепропетровск өлкәһенең Орехов районында колхоздарға сәсеү өсөн фонд ҡалдырырға рөхсәт итеү тураһында Сталинға үтенес килеп еткәс, ул бик ныҡ асыулана һәм 1932 йылдың 7 декабрендә уның ҡултамғаһы менән бөтә партия органдарына циркуляр ебәрелә. Циркулярҙа әлеге етәкселәр кулак сәйәсәтен алып барыусы «партияны алдаусылар һәм жуликтар» тип атала. Сталин уларҙы кисекмәҫтән ҡулға алырға һәм һәр береһен 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм итергә бойора. Һөҙөмтәлә район ер идаралығының дәүләт агрономы И. Анистрат атып үлтерелә, ә партия райкомы секретары В. Головин, райисполком рәйесе М. Паламарчук, һәм тағы ла өс кеше 10 йылға лагерға ебәрелә. 3 йылдан 8 йылға тиклем 14 кеше хөкөм ителә&lt;ref&gt;[И. Науменкою. Как судили райком]&lt;/ref&gt;.

== 1920-се — 1930-сы йылдар башындағы башҡа репрессиялары ==
1929—1931 йылдарҙа тиҫтәләгән ғалимдар ҡулға алына һәм «Фәндәр академияһы эше» буйынса ҡулға ална һәм хөкөм ителә. Фән өлкәһендә репрессиялар «Геолком эше» буйынса дауам итәлә һәм, ниһайәт, 1930 йылда Геология комитетының бөтөрөлөүенә килтерә&lt;ref&gt;''Заблоцкий Е. М. «[http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm Дело Геолкома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011174614/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm |date=2011-10-11 }}» // Репрессированные геологи. М.,СПб., 1999''&lt;/ref&gt;.

1932 йылда дүрт Себер яҙыусыһы «себер бригадаһы» эше буйынса һөргөнгә ебәрелә.

РККА-ла хеҙмәт иткән йөҙәрләгән элекке офицерҙар 1930—1931 йылдарҙа ҡулға алына һәм «Яҙ» эше буйынса хөкөм ителә.

Ошо уҡ осорҙа «национал-уклонистарға» ҡаршы репрессиялар үтә.

1928—1929 йылдарҙа «Солтанғәлиевтың контрреволюцион ойошмаһы» эше буйынса Татар АССР-ының Һәм Ҡырым АССР-ның ҡайһы бер етәкселәре ҡулға алына. Ойошманың лидеры итеп татар коммунисы [[Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы|М. Х. Солтанғәлиев]] иғлан ителә. 1930 йылда ОГПУ коллегияһы Солтанғәлиевты һәм тағы ла «контрреволюцион ойошмала ҡатнашҡан» 20 кешене атыуға хөкөм итә, һуңыңан атыу 10-йыллыҡ төрмә срогы менән алыштырыла.

1930—1931 йылдарҙа Белоруссияла республика компартияһының бер секретары, бер нисә наркомы һәм башҡа етәкселәр ҡулға алына. Уларҙы «Белоруссияны азат итеү союзын» булдырыуҙа ғәйепләйҙәр, был эш буйынса 86 кеше хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;В. Роговин «Сталинский неонэп»&quot;&gt;''[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]]'' [http://trst.narod.ru/rogovin/t3/xxxix.htm «Сталинский неонэп»]&lt;/ref&gt;.

1930 йылдың яҙында Украинала «Украинаны азат итеү союзы» эше буйынса асыҡ процесс үтә. Бөтә Украина Фәндәр академияһы вице-президенты С. А. Ефремовтан башҡа 40-тан ашыу кеше хөкөмгә тарттырыла. Бөтә ғәйепләнеүселәр ҙә үҙҙәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепле итеп таныйҙар, шуға күрә төп ғәйепләнеүселәргә үлем язаһы 8—10 йылға иректән мәхрүм итеүгә алыштырыла, ҡалғандары — унан да кәмерәк сроктарға, 9 кеше шартлы рәүештә хөкөм ителә.

Харьковта «Украин хәрби ойошмаһы» эше буйынса 148 кеше ҡулға алына&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120919153416/www.zn.ua/3000/3150/61199/ С.Махун «Бойня на „литературном фронте“.»]&lt;/ref&gt;. В январе 1934 йылдың ғинуарында ошо менән бәйле Мәскәүҙә СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының бюджет комиссияһы рәйесе урынбаҫары, 20-се йылдарҙа Мәскәүҙә УССР-ҙың илсеһе, Госплан рәйесе һәм УССР-ҙың финанстар наркомы булған М. Н. Полоз ҡулға алына. Ул 10 йыл лагерҙарға хөкөм ителә.

Украинаның XII компартия съезында (1934 йылдың ғинуары) Украинаны Советтар Союзынан айырырға тырышҡан милләтселек ойошмаларҙан тыш, Украина КП(б)-һы «Скрыпник етәкләгән милләтселек уклонын» ҡыйратыуы тураһында резолюция ҡабул итә. Скрыпник — ВКП(б)-ының Үҙәк Комитетының ағзаһы, Украина Совнаркомы рәйесе урынбаҫары, һөсләү арҡаһында 1933 йылдың 7 июлендә үҙен-үҙе атып үлтерә. ВКП(б)-ның XVII съезында, алдағы съездан алып 13 республика, край һәм өлкә ойошмаларында ғына «милләтселек тайпылыш» өсөн партиянан 799 кеше кеше сығарылыуы тураһында белдерелә.

1932—1933 йылдарҙа ОГПУ-ның даими вәкиллеге тарафынан Түбәнге Новгород крайы буйынса «Фин халыҡтарын азат итеү союзы» эше уйлап табыла.

1920-30-се йылдарҙа Финляндиянан Советтар Союзына яҡынса 30 000 мең кеше күсә. Бынан тыш, Советтар Союзына Американан 6000 фин күсеп килә. Уларҙың күпселеге фин коммунистары була, улар эшселәр өсөн яңы, ғәҙел йәннәт төҙөргә теләй. Шулай уҡ Советтар Союзына көсләп сығарылған финдар ҙа була, уларҙың күбеһе һуңынан шпионажда ғәйепләнеп, Сталин репрессияларынан һәләк була.

== 1933—1934 йылдарҙа репрессияларҙың йомшарыуы ==
1933-34 йылдарҙа, Рәсәй тикшеренеүсеһе О. В. Хлевнюк фекеренсә, репрессияларҙың кәмеүе күҙәтелә. Уның фараздары буйынса, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының ОГПУ, суд һәм прокуратура өсөн 1933 йылдың 8 майындағы инструкцияһы сәбәпсе булыуы мөмкин. Инструкция крәҫтиәндәрҙең массауи һөрөүен сикләй (шул уҡ ваҡытта әүҙем «контрреволюционерҙарға» лимит һаҡлана — ил буйынса 12 мең хужалыҡ), шулай уҡ Юстиция наркоматының, ОГПУ һәм милицияның баш идаралығында хөкөм ителеүселәрҙең аҡтыҡҡы һаны 800 мең кеше урынына 400 мең кеше менән сикләнә (лагерҙар һәм колонияларҙан тыш) {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}. Азат ителеү, шулай уҡ ҡулға алыныуҙар кәмеүе тураһында факттар документтар менән раҫланмай.

Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, РСФСР-ҙа 1934 йылда яҡынса 1,2 миллион кеше хөкөм ителгән — был 1933 йылға ҡарата 200 меңгә кәмерәк. ОГПУ (1934 йылдың июленән НКВД) эштәре буйынса хөкөм ителгәндәрҙең һаны 79 мең тәшкил итә (1933 йылда 240 мең). 1934 йылдың 27 майындағы СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының ҡарарына ярашлы мәжбүри күскенсе крәҫтиәндәрҙе граждан хоҡуҡтарында тергеҙеү процедураһы бер аҙ ябайлаштырыла {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}.

Шуға ҡарамаҫтан, 1933-34 йылдарҙа сәйәси репрессиялар дауам итә. Нәҡ ошо осорға «славистар эше» тура килә. 1934 йылда ОГПУ Коллегияһының ҡарары буйынса дворян сығышлы 10 йәш ленинградсы атып үлтерелә, тағы ла өсәүһе лагерҙарға төрлө сроктарға ебәрелә (С. Кировты үлтерергә әҙерләнеүҙә һәм шпионажда ғәйепләнәләр)&lt;ref&gt;[http://vcisch2.narod.ru/BOBRISCHEV/Bobrischev.htm ДЕЛА БОБРИЩЕВЫХ-ПУШКИНЫХ]&lt;/ref&gt;.

1934 йылдың башында уҙғарылған ВКП(б)-ның XVII съезы алдынан [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьевты]], [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменевты]], [[Преображенский Евгений Алексеевич|Е. А.|Преображенскийҙы]] партияла тергеҙеү буйынса ҡарарҙар сығарыла.

[[1934 йыл]]дың 10 июлендә сираттағы совет махсус службаларын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы (ОГПУ) бөтөрөлә һәм СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты (НКВД) булдырыла. Уның составына ОГПУ-ның бөтә оператив подразделениеларын берләштергән Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) инә. ГУГБ-тан тыш НКВД составында тағы ла дүрт баш идаралыҡ була — Эшсе-крәҫтиән милицияһы идаралығы, Эске һәм сик буйы баш идаралығы, Лагерҙарҙың баш идаралығы (ГУЛАГ) һәм Яңғындан һаҡлау баш идаралығы{{rp|312}}. СССР НКВД-һына етәксе итеп ''Генрих Ягода'' ҡуйыла.

НКВД составында судтан тыш орган булдырыла — Эске эштәр наркомы ҡарамағындағы төрмәгә ултыртыу, 5 йылға тиклем һөргөнгә ебәреү йәки «йәмғиәт өсөн хәүефле кешеләрҙе» СССР-ҙан ҡыуыу буйынса хөкөмдәр сығарыу өсөн вәкәләтле булған ''Махсус кәңәшмә'' (ОСО) булдырыла{{rp|312}}. Махсус кәңәшмә үҙе менән ОГПУ-ның суд коллегияһын алыштыра, шул уҡ ваҡытта уның ҡайһы бер вәкәләттәре ҡыҫҡартыла{{sfn|Хлевнюк|1996|с=109}}.
[[Файл:Great_Purge_Stalin_Voroshilov_Kaganovich_Zhdanov_Molotov.jpg|мини|Ленинград буйынса «Атыу исемлектәре» (ССР Союзы Юғары Суды Хәрби коллегияһы судына тәғәйенләнгән кешеләр исемлеге). [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], Каганович, [[Жданов Андрей Александрович|Жданов]] һәм Молотовтарҙың ҡултамғалары. 1937 йылдың апреле. АП РФ, оп. 24, 409-сы эш, 54 табаҡ]]
1932-33 йылдарҙа паспорт системаһы индерелеү менән ҙур ҡалаларҙан мәжбүри рәүештә «синфи йөҙөн юғалтҡан элемент» тип танылған эре ҡалалар граждандары мәжбүри рәүештә ҡыуып сығарылалар. Был кешеләрҙе алдан «кулактан юҡҡа сығарылған» өсөн булдырылған махсус поселениеларға ебәреләләр. Нарым төньяғына һәм Төньяҡ Ҡаҙағстанға 1933 йыл эсендә 2 миллион тирәһе кеше һөрөргә ниәт ителә — һәр төбәккә берешәр миллион. Шулай уҡ СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының 1933 йылдың 11 мартындағы ҡарарына ярашлы ОГПУ органдарына һәм союз республикаларының юстиция наркомдарына енәйәт элементын махсус поселениеларға ебәреү өсөн төрмәләрҙә контингентты кәметеү бойорола. Украина, Төньяҡ Кавказ, Үҙәк Ҡара ер өлкәһе һәм Түбәнге Волга крайы буйынса яңы ойошторолған махсус ҡасабаларға өс йылға тиклемге срокка 80 меңдән ашыу кешене һөрөү талап ителә. СибЛАГ етәкселеге һәм Көнбайыш Себер партия-совет органдары ҡапыл килтерелгән күп һанлы эшелондарҙы ҡаршы алырға әҙер булмай&lt;ref&gt;[http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ ВЫСЫЛКА 1933 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720142806/http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ |date=2011-07-20 }}&lt;/ref&gt;

== 1934—1938 йылдарҙағы сәйәси репрессиялары ==

=== Партияны «таҙартыу» ===
1933 йылдан алып 1934 йылдың 31 декабренә тиклем ВКП(б)-ның «негераль таҙартыуы» үткәрелә. 1935 йылдың май айында ҡабаттан башланған «Таҙартыу» барышында партиянан 18,3 % коммунистар сығарыла (бөтәһе 1916, 5 мең була). «Таҙартыу» тамамланғандан һуң «партия документтарын тикшереү» башлана, тикшереү 1935 йылдың декабренә тиклем үткәрелә һәм тағы ла 10-20 мең кеше партиянан сығарыла. 1936 йылдың ғинуарынан сентябргә тиклем «партия документтарын алмаштырыу» үткәрелә. Ысынында был тикшереү 1933—1935 йылдарҙың «таҙартыуының» дауамы була һәм массауи ҡулға алыуҙар менән оҙатыла&lt;ref&gt;''Кодин Е. В.'' «Смоленский архив» и американская советология. — Смоленск: СГПУ, 1998. — 286 с.&lt;/ref&gt;

Партиянан сығарылған ағзалар иң тәүге сиратта репрессияға эләгәләр. 1917 йылда һәм һуңғараҡ Совет хөкүмәтендә төп ролдәр уйнаған большевиктарҙың алдынғы шәхестәре язалана. 1917 йылғы Политбюроһының тәүге составынан берҙән-бер тере ҡалған ағзаһы үҙе Сталин була. Ҡалған бишәүһенән дүртеһе атып үлтерелә, ә бишенсеһе, Лев Троцкий, партиянан ҡыуылып, илдән дә ҡыуыла һәм 1940 йылда үлтерелә.

=== Кировты үлтереү, репрессияларҙың көсәйеүе ===
Ленинградта 1934 йылдың 1 декабрендә С. М. Кировтың үлтерелеүе яңы сәйәси репрессиялар тулҡынына этәргес көс була. Башлыса репрессиялар Мәскәү һәм Ленинградҡа ҡағылышлы була. Лениградтағы ваҡиғалар «Киров ағымы» исеме аҫтында билдәле, Мәскәүҙә «Кремль эше» — ул ваҡыттағы төп процесс.

==== Властарҙың ҡарарҙары ====
[[Файл:Постановление_ЦИК_и_СНК_СССР_«О_внесении_изменений_в_действующие_уголовно-процессуальные_кодексы_союзных_республик.gif|мини|Үҙәк башҡарма комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының «Союздаш республикаларҙың ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» исемле ҡарары.]]
Кировты үлтергән көндә СССР-ҙың хөкүмәте рәсми рәүештә Кировтың үлтерелеүе тураһында белдерҙе.
Белдереүҙә «эшселәр класының бөтә дошмандарын тулыһынса тамырынан юҡҡа сығарыуҙың» кәрәклеге тураһында әйтелә.
{{Начало цитаты|источник=СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк Башҡарма Комитетының «Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» ҡарары }}
Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына террористик ойошмалар һәм Совет власы хеҙмәткәрҙәренә ҡаршы террористик акттар эштәрен тикшереү һәм ҡарау буйынса киләһе үҙгәрештәрҙе индерергә:

# Бындай эштәр буйынса тикшереүҙе 10 көнгә тиклем тамамларға;
# Ғәйепләү ҡарарын хөкөм ителеүселәргә эште ҡарау алдынан бер тәүлек алдан бирергә;
# Эштәрҙе бер яҡлы ғына ҡарарға;
# Суд ҡарарына кассацион ялыу биреүҙе, шулай уҡ ярлыҡау һорауҙы, рөхсәт итмәҫкә;
# Үлем язаһы хөкөмөн кисекмәҫтән үтәргә.
{{Конец цитаты|источник=ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе М. Калинин.&lt;br&gt;ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты секретары А. Енукидзе.&lt;br&gt;Мәскәү, Кремль.&lt;br&gt;1 декабрь 1934 йыл&lt;ref&gt;[http://stalin.memo.ru/images/1934.htm Постановление ЦИК и СНК СССР 1 декабря 1934 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617055702/http://stalin.memo.ru/images/1934.htm |date=2013-06-17 }}&lt;/ref&gt;}}.

Олег Хлевнюк фекеренсә, Кировтың үлтерелеүе буйынса эште тикшереү ваҡытында Сталин НКВДның ҡаршылығына ҡарамаҫтан, Кировтың үлемендә Г. Е. Зиновьевты, Л. Б. Каменевты һәм уның яҡлыларҙы ғәйепләп, «Зиновьев эҙен» эҙләргә ҡуша. Бер нисә көндән Зиновьев оппозицияһының элекке яҡлылары ҡулға алына башлай, ә [[16 декабрь|16 декабрҙә]] Каменев һәм Зиновьев үҙҙәре ҡулға алына. 28-29 декабрҙә туранан-тура үлтереүҙе ойоштороуҙа ғәйепләнеүсе 14 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Приговорҙа улар бөтәһе лә «Ленинградтағы Зиновьев советтарға ҡаршы төркөмөнөң», ә һуңынан «Лениград үҙәге» тип исемләнгән «йәшерен террористик контрреволюцион төркөмөнөң әүҙем ҡатнашыусылары» булған тип раҫлана. [[1935 йыл]]дың 9 ғинуарҙа СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәлә «Ленинград контрреволюцион Сафаров, Залуцкий һәм башҡаларҙың Зиновьев төркөмө» енәйәт эше буйынса 77 кеше хөкөм ителә. [[16 ғинуар|16 ғинуарҙа]] Зиновьев һәм Каменев етәкселегендәге «Мәскәү үҙәге» эше буйынса 19 ғәйепләнеүселәр хөкөм ителә. Бөтә ошо процестар тупаҫ рәүештә уйлап сығарылған була{{sfn|Хлевнюк|1996|с=142}}.

О. Г. Шатуновская А. Н. Яковлевҡа яҙылған хатында Сталиндың шәхси архивында уның үҙ ҡулы менән уйлап сығарылған ике үҙәктең (Ленинград һәм Мәскәү) исемлектәре табылған тип раҫлана&lt;ref name=&quot;shatunovskaya&quot;&gt;[http://www.perpetrator2004.narod.ru/documents/kirov/Shatunovskaya_Letters.doc Шатуновская О. Г. Письмо Н. С. Хрущёву]&lt;/ref&gt;.

Артабанғы бер нисә йыл дауамында Сталин Кировтың үлемен элекке сәйәси ҡаршы тороусылар менән көрәшеү өсөн ҡуллана. Улар бөтәһе террористик эшмәкәрлек өсөн ғәйепләнеп юҡҡа сығарылалар{{sfn|Хлевнюк|1996|с=141}}.

1935 йылдың ғинуарында урындарға ебәрелгән ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының «Киров иптәштең фәхшиҙәрсә үлтереүе менән бәйле ваҡиғалар һабаҡтары» исеме аҫтындағы ябыҡ хатында Каменев һәм Зиновьевҡа ҡабаттан «Ленинград» һәм «Мәскәү» үҙәктәре менән етәкселек итеүҙән тыш, Сталин ВКП(б) тарихында булған башҡа «партияға ҡаршы төркөмдәр» тураһында — «троцкистар», «демократик централистар», «эшселәр оппозицияһы», «уң уклонистар» һәм башҡалар — тураһында иҫкә төшөрә. Был хатты урындарҙа ғәмәлгә индереү өсөн туранан-тура күрһәтмә тип ҡабул итергә тейешю{{sfn|Хлевнюк|1996|с=143}}.

1935 йылдың 26 ғинуарында Сталин Ленинградтан Себер төньяғына һәм Якутияға Зиновьевҡа яҡын булған 663 кешене һөрөү тураһындағы Политбюроның ҡарарына ҡул ҡуя. Бер үк ваҡытта 325 элекке оппозиционер Ленинградтан партия эшенә башҡа райондарға күсерелә. Ошондай уҡ ғәмәлдәр бүтән ерҙәрҙә лә күҙәтелә. Мәҫәлән, 1935 йылдың 17 ғинуарында Украина Компартияһының Үҙәк комитеты Политбюроһы элекке әүҙем троцкистарҙы һәм зиновьевсыларҙы республиканың эре үҙәктәренән күсереү кәрәклеге һәм партиянан сығарылғандарға документтар әҙерләү тураһында һүҙ ҡуҙғата{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}.

1935 йылдың март-апрелендә СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмә бер нисә билдәле партия эшмәкәрен хөкөмгә тарттыра (А. Г. Шляпников һәм башҡалар), улар 1921 йылда партияның X съезында «эшселәр оппозицияһы» платформаһын яҡлап дискуссияла ҡатнашҡан булған.

1935 йылдың ғинуар-апрелендә НКВД органдары «Кремль эшен» «табалар», уның сиктәрендә Кремлдәге дәүләт хеҙмәткәрҙәренең бер төркөмө ҡулға алына, уларҙы террористик ойошма булдырыуҙа ғәйепләйҙәр. Ошо эш менән бәйле 1935 йылдың 3 мартында СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты секретары Авель Енукидзе вазифаһынан бушатыла. Уның урынына СССР-ҙың элекке прокуроры А. И. Акулов килә, Акуловҡа алмашҡа — уның урынбаҫары А. Я. Вышинский{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}.

1935 йылдың 27 майында НКВД СССР-ҙың НКВД-һы бойороғона ярашлы республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә НКВД «тройкалары» барлыҡҡа килә, уларҙың составына НКВД идаралығы начальнигы, милиция идаралығы начальнигы һәм өлкә прокуроры инә. «Тройкалар» һөрөү, ҡыуыу йәки 5 йылға тиклем лагерға ебәреү тураһында ҡарарҙар сығара.

==== Ленинградтағы ваҡиғалар ====

=== Оло террор ===
[[1936 йыл]]дың 26 сентябрендә эске эштәр наркомы итеп Ягода урынына Н. Ежов тәғәйенләнә.

1937—1938 йылдарға ҡулға алыуҙарҙың пигы тура килә. Ошо ике йыл эсендә НКВД 1 575 259 кешене ҡулға ала, шул иҫәптән 681 692 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә.

А. Медушевский «Оло террорҙы» «Сталиндың социаль инженерияһының төп ҡоралы» тип һанай. Уның һүҙҙәре буйынса, «Оло террорҙың» асылына бер нисә ҡараш бар, әммә бер генә нәмә икеләнеүһеҙ ҡабул ителә — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндың]] үҙенең һәм илдең карателдәр ведомствоһы НКВД ГУГБ-ының массауи репрессиялар ойоштороуҙа төп роле&lt;ref name=&quot;медушевский&quot;&gt;[http://www.vestnikevropy.com/storage/146-168_Medshvsky.pdf Сталинизм как модель //Вестник Европы, 2011, т. XXX. С.147-168]{{Недоступная ссылка|date=Август 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

==== Мәскәү процестары ====
1936—1938 йылдарҙа өс эре асыҡ процесс ойошторола: 1920—1930 йылдарҙа троцкист һәм уң оппозицияһы менән бәйләнештә булған ВКП(б)-ның элекке юғары вазифалы эшмәкәрҙәре хөкөм ителә. Был процестарҙы сит илдәрҙә «Мәскәү процестары» тип атайҙар ([[Инглиз теле|англ.]] Moscow Trials).

СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы хөкөм ителгәндәргә Сталинды һәм башҡа совет лидерҙарын ликвидациялау маҡсатында көнбайыш разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ҙы тарҡатыу һәм капитализмды тергеҙеү, шул уҡ маҡсатта иҡтисадтың төрлө тармаҡтарында ҡортоҡослоҡто ойоштороу ғәйебе тағыла.

* «Троцкий-Зиновьев Террористик Үҙәге» төркөмөнөң 16 ағзаһына үткәрелгән ''Беренсе Мәскәү процесы'' 1936 йылдың авгусында була. төп ғәйепләнеүселәр — [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьев]] һәм [[Каменев Лев Борисович|Каменев]]. Башҡа төрлө ғәйепләүҙәрҙән тыш, уларҙы Кировты үлтереүҙә һәм Сталинды үлтереү өсөн заговор ойоштороуҙа ғәйепләйҙәр.
* 1937 йылдың ғинуарында ''Икенсе Мәскәү процесында'' («Параллельсоветтарға ҡаршы троцкистар үҙәге» эше) [[Радек Карл Бернгардович|Радек]], [[Пятаков Георгий Леонидович|Пятаков]] һәм [[Сокольников Григорий Яковлевич|Сокольников]] кеүек (барыһы 17 кеше) етәкселәрҙең эше ҡарала, 13 кеше атып үлтерелә, ҡалғандары лагерҙарға оҙатыла, тиҙҙән унда бөтәһе лә вафат була.
* 1938 йылдың 2-13 мартында ''Өсөнсө Мәскәү процесында'' «уң троцкист блогы» ағзаһын (21 кеше) хөкөм итәләр. Төп ғәйепләнеүселәр — [[Бухарин Николай Иванович|Николай Бухарин]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Коминтерн лидеры, һәм [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының рәйесе, улар 1928-29 йылдарҙа ВКП(б)-ла уң оппозицияның лидерҙары була&lt;ref&gt;Третий вождь «правых», бывший член Политбюро и председатель [[ВЦСПС]] [[Томский, Михаил Павлович|М. П. Томский]], застрелился за полгода до начала процесса.&lt;/ref&gt;. Ҡалғандары — [[Ягода Генрих Григорьевич|Г. Г. Ягода]], [[Раковский Христиан Георгиевич|Х. Г. Раковский]], [[Крестинский Николай Николаевич|Н. Н. Крестинский]], М. А. Чернов һәм башҡалар. Уларҙы «''Советтар Союзына дошмандарса ҡарашта булған сит ил дәүләттәренең разведкалары ҡушыуы буйынса сит ил дәүләттәре файҙаһына шпионаж, ҡоротҡосолоҡ, диверсиялар, террор, СССР-ҙың хәрби ҡеүәтен ҡаҡшатыу, ошо дәүләттәрҙең СССР-ға хәрби һөжүмен провокациялау, СССР-ҙы бүлгеләү һәм унан [[Украина]]ны, [[Белоруссия]]ны, [[Урта Азия]] республикаларын, [[Грузия]]ны, [[Әрмәнстан]]ды, [[Әзербайжан]]ды, Алыҫ Көнсығыштағы Приморьены — алда күрһәтелгән сит дәүләттәр файҙаһына, ниһайәт, СССР-ҙа ғәмәлдә булған социалистик йәмғиәт һәм дәүләт ҡоролошон юҡҡа сығарыу һәм капитализмды тергеҙеү, буржуазия власын тергеҙеү өсөн „уң троцкистар блогы“ исеме аҫтында үҙ маҡсаты итеп заговорсылыҡ төркөм булдырыуҙы ҡуйыуҙа''» ғәйепләйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38.html#o] bv Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Утреннее заседание 2 марта 1938 года]&lt;/ref&gt;. Бөтә хөкөм ителеүселәр ғәйепле тип табылалар һәм (өсә кешенән башҡа) атып үлтереләләр.

Судтың беренсе көнөндә ғәйепләнеүсе Крестинский тикшереү ваҡытындағы күрһәтмәләренән баш тарта, «үҙ ирке» менән бирелмәне тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38-1.html Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Продолжение утреннего заседания 2 марта 1938 года]&lt;/ref&gt;. Әммә киләһе көндә ошо уҡ һүҙҙәренән баш тарта («''…мин дөрөҫөн әйтерлек хәлдә түгел инем, ғәйеплемен тип әйтер хәлдә түгел инем. Шуға ла әйе, мин ғәйепле тип әйтер урынына, үҙем дә һиҙмәҫтән юҡ, ғәйепһеҙмен тип әйттем''») һәм үҙ һүҙҙәрен «троцкист провокацияһы» тип исемләй.

1990-сы йылдар уртаһында В. П. Наумов&lt;ref name=&quot;novist&quot;&gt;В. П. Наумов. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ANTIST.HTM «К истории секретного доклада Н. С. Хрущёва на съезде КПСС»] // Новая и новейшая история, № 4, 1996.&lt;/ref&gt;, М. Геллер һәм А. Некричтың эштәрендә&lt;ref name=&quot;geller&quot;&gt;''[[Геллер, Михаил Яковлевич|Геллер М. Я.]], [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]'' [http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html История России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614121734/http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html |date=2018-06-14 }}. 1917—1995. В 4 тт. — Т.2. — {{М}}: МИК, 1996. — 432 с. — ISBN 5-87902-004-5.&lt;/ref&gt; һорау алыу ваҡытында шантаж, язалау һәм ҡаҙаплау бик ныҡ ҡулланған, ғәйепте таныу күрһәтмәләре көс менән алынған, тип раҫлана.

Формаль рәүештә репрессиялар Ежов етәкселегендә үтһә лә, О. В. Хлевнюк фекеренсә, 1936—1938 йылдарҙа Ежовтың эшмәкәрлеген Сталин бик ныҡ тикшергәнен һәм йүнәлеш биргәнен дәлилләгән бик күп документтар бар&lt;ref name=&quot;Хлевнюк-4&quot;&gt;''[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]'' [http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm Политбюро и «большая чистка».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603153628/http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm |date=2013-06-03 }} — {{М}}: [[Российская политическая энциклопедия]] ([[РОССПЭН]]), 1996.&lt;/ref&gt;.

==== РККА-ла репрессиялар ====
[[1937 йыл]]дың июнендә РККА-ның бер төркөм юғары вазифалы офицерҙары, шул иҫәптән [[Михаил Тухачевский]], хөкөм итеү буйынса суд үтә. ғәйепләнеүселәргә 1937 йылдың 15 майына тәғәйенләнгән хәрби түңкәрелеш әҙерләү ғәйебе тағыла. Һуңғараҡ совет етәкслеге РККА-ның командирҙар составына ҡарата масштаблы репрессиялар үткәрә. Ғәйепләнеүселәрҙе үлем язаһына тарттырған СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһына ингән һигеҙ кешенән бишәүһе (Блюхер, Белов, Дыбенко, Алкснис һәм Каширин) үҙҙәре лә һуңынан атып үлтерелә.

Контрреволюцион енәйәттәре өсөн юғары, урта һәм кесе командирҙар һәм етәкселәр составы, шулай уҡ рядовойҙар составы репрессиялана: 1936 йыл — 925 кеше, 1937 йыл — 4079, 1938 йыл — 3132, 1939 йыл — 1099 һәм 1940 йыл — 1603 кеше. СССР-ҙың Юғары судының хәрби коллегияһы Архивы мәғлүмәттәренә ярашлы 1938 йылда үлем язаһына 52 хәрби, 1939 йылда — 112 һәм 1940 йылда — 528 хәрбиҙәр тарттырылған&lt;ref&gt;ВИЖ 1993, № 1, с. 57, 59&lt;/ref&gt;.

Репрессиялар арҡаһында ҡалған офицерҙар хеҙмәт баҫҡыстары буйлап бик тиҙ үрмәләүгә мөмкинлек ала. Мәҫәлән, 30-йәшлек хәрби осоусы өлкән лейтенант Иван Проскуров бер йыл эсендә комбриг булып китә&lt;ref&gt;[ Иван Иосифович Проскуров / Ivan Iosifovich Proskurov]&lt;/ref&gt;,ә тағы ла бер йылдан генерал-лейтенант званиеһында ГРУ-ны етәкләй.

==== Дәүләт именлеге органдарында репрессиялар ====
СССР НКВД -һында, РСФСР-ҙың ВЧК—ОГПУ—НКВД органдарында 1937 йылға тиклем уҡ репрессиялар үткәрелә. 1920-сы йылдарҙың башында уҡ «органдарҙан» бер нисә «артыҡ әүҙем» ҡыҙыл террор эшмәкәрҙәре алып ташлана.һул оппозиция менән көрәш барышында ҡайһы бер чекистар репрессиялана (мәҫәлән, зРадекка Троцкийҙың хатын бирергә маташҡан Яков Блюмкин атып үлтерелә). Ягода ведомство етәкләгәндән һуң эре «таҙартыу» үткәрелә.
&lt;!-- &lt;blockquote&gt;
ТЕЛЕГРАММА

ШИФРОМ

МОСКВА. ЦК ВКП(б).

Т.т. Кагановичу, Молотову и другим членам Политбюро ЦК.

Первое. Считаем абсолютно необходимым и срочным делом назначение тов. Ежова на пост Наркомвнуделом. Ягода явным образом оказался не на высоте своей задачи в деле разоблачения троцкистско-зиновьевского блока. ОГПУ опоздал в этом деле на 4 года. Об этом говорят все партработники и большинство областных представителей Наркомвнудела. Замом Ежова в Наркомвнуделе можно оставить Агранова.

Второе. Считаем необходимым и срочным делом снять Рыкова по Наркомсвязи и назначить на пост Наркомсвязи Ягоду. Мы думаем, что дело это не нуждается в мотивировке, так как оно и так ясно.

Третье. Считаем абсолютно срочным делом снятие Лобова и назначение на пост Наркомлеса тов. Иванова, секретаря Северного крайкома. Иванов знает лесное дело, и человек он оперативный, Лобов как нарком не справляется с делом и каждый год его проваливает. Предлагаем оставить Лобова первым замом Иванова по Наркомлесу.

Четвёртое. Что касается КПК, то Ежова можно оставить по совместительству, а первым заместителем Ежова по КПК можно было бы выдвинуть Яковлева Якова Аркадьевича.

Пятое. Ежов согласен с нашими предложениями.

Сталин. Жданов.

№ 44

25/IX.36 г.

Шестое. Само собой понятно, что Ежов остаётся секретарём ЦК.
&lt;/blockquote&gt;--&gt;

[[1936 йыл]]дың 6 сентябрендә эске эштәр министры итеп Ягода урынына Ежов тәғәйенләнә, уның етәкселегендә Икенсе һәм Өсөнсө процестар үткәрелә һәм «хәрбиҙәр эше» тикшерелә. 1937—1938 йылдарҙағы «таҙартыу» үҙе, тәүге сиратта, Ежов исеме менән бәйле («ежовщина», «ежовы рукавицы»). Ягода элемтә наркомы посына күсерелә, 1937 йылда ҡулға алына. 1938 йылдың февралендә ул Өсөнсө Мәскәү процесында ғәйепләнеүселәр араһында булып сыға, сит ил разведкалары менән бәйләнештәрҙә һәм Максим Горькийҙы үлтереүҙә ғәйепләнә.

Дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренән 1936 йылдың 1 октябренән 1938 йылдың 15 авгусына тиклем 2273 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн — 1862 кеше. Берия власҡа килгәндән һуң 1939 йылда уларҙа тағы ла 937 кеше өҫтәлә&lt;ref&gt;[[Государственный архив Российской Федерации|ГАРФ]]. Ф.9401. Оп.8. Д.51. Л.2.&lt;/ref&gt;. Улар араһынан ҡайһы берҙәре азат ителә һәм органдарҙа тергеҙелә.

Мәғлүм булыуынса, дәүәлт именлеге хеҙмәткәрҙәренән яҡынса 20 мең кеше репрессияға дусар ителгән, улар араһында ВЧК-ның элекке етәкселәре, «соратников Дзержинскийҙың көрәштәштәре» : А. X. Артузов, Г. И. Бокий, М. Я. Лацис, М. С. Кедров, В. Н. Манцев, Г. С. Мороз, И. П. Павлуновский, Я. X. Петерс, М. А. Трилиссер, И. С. Уншлихт, В. В. Фомин.&lt;ref name=&quot;velidovkkvchk&quot;&gt;''Велидов А.'' «Красная книга ВЧК»&lt;/ref&gt;

==== 00447-се һанлы бойороҡ буйынса массауи репрессиялар ====
[[Файл:Belomorkanal2.jpg|мини|Тотҡондар Беломорканал төҙөлөшөндә]]
1937 йылдың 30 июлендә НКВД-ның «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» исемле 00447-се һанлы бойороғо ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;order00447&quot;&gt;[http://www.memo.ru/history/document/0447.htm ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА С. С. Р. № 00447 об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и др. антисоветских элементов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806024024/http://www.memo.ru/history/document/0447.htm |date=2012-08-06 }}&lt;/ref&gt;.

Бойороҡҡа ярашлы, репрессияларға дусар булған категориялар билдәләнә. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%BE%D1%82_30.07.1937_%E2%84%96_00447 Приказ НКВД № 00447]:

# Хөкөм итеү урындарынан ҡайтҡан һәм әүҙем советтарға ҡаршы ҡоротҡос эшмәкәрлек алып барған элекке кулактар;
# Лагерҙарҙан һәм махсус ауылдарҙан ҡасҡан һәм раскулачиваниенан йәшеренгән элекке кулактар һәм раскулачиваниенан йәшеренгән, советтарға ҡаршы эшмәкәрлек алып барған кулактар :
# Ихтилалсы, фашистик, террористик һәм бандитлыҡ берләшмәләрҙә торған, репрессияларҙан йәки төрмәләрҙән ҡасҡан һәм советтарға ҡаршы енәйәтсел эшмәкәрлеген яңыртҡан элекке кулактар һәм социаль яҡтан хәүефле элементтар;
# Советтарға ҡаршы партиялар ағзалары (эсерҙар, грузмектар, муссаватистар, иттихадистар һәм дашнактар), элекке аҡтар, жандармдар, чиновниктар, карателдәр, бандиттар, бандиттарҙың ярҙамсылары, переправщиктар, реэмигранттар, репрессияларҙан ҡасҡандартөрмәнән ҡасҡандар һәм әүҙем советтарға ҡаршы эшмәкәрлекте дауам итеүселәр;
# Тикшереү һәм тикшерелгән агентура материалдары менән хәҙер юҡҡа сығарылған иң дошмандарса һәм әүҙем казак-аҡгвардиясы ихтилалсы ойошмаларҙың, фашистик, террористик һәм шпион-диверсион формированиеларҙың фашланған ҡатнашыусылары; әлеге ваҡытта һаҡ аҫтында тотолған, тикшереү тамамланһа ла, суд органдары тарафынан әле ҡаралмаған ошо категорияға ҡараған элементтар шулай уҡ репрессияға тартыла.
# Элекке кулактар, карателдәр, бандиттар, аҡтар, секта активистары, диндарҙар һәм хәҙерге көндә төрмәләрҙә, лагерҙарҙа, хеҙмәт ауылдарында һәм колонияларҙа тотолған һәм унда ҡоротҡос советтарға ҡаршы эш алып барыусы башҡа элементтар;
# Енәйәтсел эшмәкәрлек алып барыусы һәм енәйәтсел мөхит менән бәйле енәйәтселәр (бандиттар, талаусылар, бурҙар-рецидивистар, контрабандист-профессионалдар, аферист-рецидивистар, мал-ат урлаусылар), ; шулай уҡ эштәре буйынса тикшереү тамамланһа ла, әммә суд органдары тарафынан уларҙың эштәре ҡаралмаған һәм әле һаҡ аҫтында тотолған ошо категорияға ҡараған элементтар.
# Лагерҙарҙа һәм хеҙмәт поселениеларында булған һәм унда енәйәтсел эшмәкәрлек алып барған енәйәтсел элементтар.

Бөтә репрессияларға дусар булғандар ике категорияға бүленә:

# «иң дошмандарса элементтар» кисекмәҫтән ҡулға алынырға һәм, тройкаларға эштәре ҡаралғандан һуң — атып үлтерелергә тейеш.
# «улай уҡ әүҙем булмаған, әммә шулай ҙа дошмандарса элементтар» ҡулға алынырға тейеш һәм лагерҙарға йәки төрмәләргә 8 йылдан 10 йылға тиклемге срокка ултыртылырға тейеш.

НКВД-ның бойороғо буйынса меңдәрсә эштәрҙе тиҙ арала ҡарау өсөн республикалар һәм өлкәләр кимәлендә «оператив тройкалар» булдырыла. Тройка составына ғәҙәттә рәйес — урындағы НКВД-ның начальнигы, ағзалары — урындағы прокурор һәм ВКП(б) -ның өлкә, край йәки республика комитетының беренсе секретары ингән.

Советтар Союзының һәр регионы өсөн ике категория буйынса ла лимиттар (сиктәр) булдырыла (см.).

Репрессияларҙың бер өлөшө хөкөм ителгән һәм лагерҙарҙа булған кешеләргә ҡарата үткәрелә. Улар өсөн «беренсе категория» лимиттары билдәләнә (10 мең кеше.) һәм шулай уҡ тройкалар булдырыла.

Бойороҡ буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре ағзаларына репрессиялар билдәләнә:

# «Ағзалары әүҙем советтарға ҡаршы ғәмәлдәргә һәләтле булған» ғаиләләр лагерҙарға йәки хеҙмәт ҡасабаларына сығарылырға тейеш.
# Сик буйында йәшәүсе атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре республикалар, крайҙар һәм өлкәләрҙең эске өлөшөнә күсерелергә тейеш.
# Мәскәүҙә, Ленинградта, Киевта, Тбилисиҙа, Баҡыла, Дондағы Ростовта, Таганрогта һәм Сочи, Гагры һәм Сухуми райондарында йәшәгән атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре сик буйынан тыш башҡа өлкәләргә, уларҙың һайлауы буйынса, күсереләләр.
# Репрессияланғандарҙың бөтә ғаиләләре учетҡа һәм даими күҙәтеү аҫтына ҡуйылырға тейеш.

«Кулак операцияһының» сроктары бер нисә тапҡыр оҙайтыла, ә лимиттар ҡабаттан ҡарала. Шулай, 1938 йылдың 31 ғинуарында Политбюроның ҡарары менән 22 регион өсөн 57 200 кешелек өҫтәмә лимит бүленә, шул иҫәптән «беренсе категория» буйынса — 48 мең, 1 февралдә Политбюро Алыҫ Көнсығыш лагерҙары өсөн 12 мең кешелек «беренсе категория» буйынса өҫтәмә лимит, 17 февралдә — дополнительный лимит для Украины өсөн ике категория буйынса 30 мең өҫтәмә лимит, 31 июлдә — Алыҫ Көнсығыш өсөн (15 мең — «беренсе категория», 5 мең икенсе категория буйынса), 29 августта Чита өлкәһе өсөн — 3 мең.

[[1937 йыл]]дың авгусынан [[1938 йыл]]дың ноябренә тиклем тройкаларҙың хөкөмдәре буйынса 390 мең кеше үлтерелә, 380 мең ГУЛаг лагерҙарына оҙатыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://istmat.info/node/14957|title=Справка НКВД СССР о количестве осужденных за время с 1 октября 1936 г. по 1 ноября 1938 г.|accessdate=2016-08-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q0rHHB?url=http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524193320/http://istmat.info/node/14957 |date=2019-05-24 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Stalin_visa_on_repressions_list.jpg|справа|мини|344x344пкс|Киров обкомының секретары М. Н. Родиндың «беренсе категория» лимитын — 300 кешегә һәм «икенсе категория» лимитын 1000 кешегә арттырыу буйынса запросы, ҡыҙыл ҡәләм менән Сталиндың күрһәтмәһе — беренсе категория буйынса 300-гә түгел, 500 кешегә, һәм икенсе категория буйынса 1000 кешегә түгел, ә 800 кешегә арттырыу. 1937 йылдың 22 октябре]]
1938 йылдың 21 майында НКВД-ның бойороғо менән «милиция тройкалары» ойошторола, уларҙың «социаль яҡтан хәүефле элементтарҙы» судһыҙ һөргөнгә йәки 3—5 йылға төрмәгә хөкөм итеү хоҡуҡтары булған. Әлеге тройкалар 400 мең кешегә төрлө приговорҙар сығара. Ҡаралған кешеләр исемлегенә шулай уҡ енәйәтсе рецивистар һәм алыпһатарҙар ҙа эләккән.

Репрессиялар көсәйгән саҡта атып үлтерелгәндәрҙең туғандарына ғәйепләнеүселәр «яҙышыу хоҡуҡһыҙ 10 йыл лагерҙарға» хөкөм ителгән тип хәбәр итеү практикаға ингән.шул уҡ ваҡытта суд эштәрендә ысынбарлыҡ приговор — атып үлтереү — күрһәтелгән. Әлеге практика юридик яҡтан СССР НКВД-һының 1939 йылдың 11 майындағы «Ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең тотолған урыны тураһында белешмәләр биреү тураһында» исемле 00515-се һанлы указы менән нығытылған&lt;ref&gt;[http://statehistory.ru/646/10-let-bez-prava-perepiski/ 10 лет без права переписки — расстрел (из истории сталинских репрессий)]&lt;/ref&gt;.

==== Сит ил кешеләренә һәм этник аҙсылыҡтарға ҡарата репрессиялар ====
* 1936 йылдың 9 мартында Политбюро ЦК ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «СССР-ҙы шпион, террористик һәм диверсион элементтар килеп инеүҙән сикләгән саралар тураһында» тигән ҡарары сыға. Уға ярашлы илгә сәйәси эмигранттарҙың күсеп килеүе ҡатмарлаштырыла һәм СССР территорияһында халыҡ-ара ойошмаларҙы «таҙартыу» өсөн комиссия булдырыла.
* 1937 йылдың 25 июлендә Ежов 00439-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя һәм уны ғәмәлгә индерә, НКВД-ның урындағы органдарына 5-көнлөк срок эсендә бөтә герман подданныйҙарын, шул иҫәптән оборона цехтары булған хәрби заводтарҙа, шулай уҡ тимер юлдары транспортында элек эшләгән йәки хәҙер эшләп йөрөгән сәйәси эмигранттарҙы ла, ҡулға алырға ҡушыла. Уларҙың эштәре буйынса алып барылған тикшереү ваҡытында &quot;әлегә тиклем фашланмаған герман разведкаһы агентураһын бөтә мөмкинлектәрҙе файҙаланып асыҡларға &quot; (&lt;ref name=&quot;order00439&quot;&gt;[http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА СССР от 25.06.1937] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527134403/http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ |date=2009-05-27 }}&lt;/ref&gt;). Был эштәр буйынса 30 608 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 24 858 кеше тарттырыла.
* 1937 йылдың 11 авгусында Ежов 00485-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя, был бойороҡ буйынса 20 августан &quot;Поляк ғәскәри ойошмаһы&quot;ның урындағы ойошмаларыны тулыһынса ҡыйратыу буйынса киң күләмле операция башлана, уны 3-айлыҡ срокта тамамларға бойорола(&lt;ref name=&quot;order00485&quot;&gt;[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_00485 ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА ССР от 11.08.1937]&lt;/ref&gt;). Был эштәр буйынса 103 489 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 84 471 кеше атып үлтерелә. [http://www.idf.ru/2/7.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322222940/http://www.idf.ru/2/7.shtml |date=2007-03-22 }}
* 1937 йылдың 17 авгусында Румыниянан Молдавияға һәм Украинаға ҡасып килгәнгә ҡарата «румын операцияһы» үткәреү тураһында бойороҡ сыға. 8292 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 5439 кеше атып үлтерелә.
* 1937 йылдың 30 ноябрендә — директива НКВД-ның Латвиянан касып килеүселәргә, латын клубтары һәм йәмғиәттәре активистарына ҡарата директиваһы сыға. 21 300 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 16 575 кеше атып үлтерелә.
* 1937 йылдың 11 декабрендә НКВД-ның гректарға ҡарата операция тураһында директиваһы сыға. 12 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 10 545 кеше атып үлтерелә.
* 1937 йылдың 14 декабрендә НКВД -ның «латыш линияһы» буйынса эстондарға, литваларға, финдар, шулай уҡ болҡарҙар репрессияларҙың йәйелдереүе тураһында директива сыға. «Эстон линияһы» буйынса 9 735 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 7998 кеше хөкөм ителә, «фин линияһы» буйынса 11 066 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 9078 кеше атып үлтерелгән.
* 1938 йылдың 29 ғинуарында НКВД-ның «иран операцияһы» тураһында директива сыға. 13 297 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 2 046 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә.
* 1938 йылдың 1 февралендә НКВД-ның болгарҙарға һәм македонецтарға ҡарата «милли операция» тураһында директива сыға.
* 1938 йылдың 16 февралендә НКВД-ның «афган линияһы» буйынса ҡулға алыуҙар тураһында директива сыға. 1 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 366 атып үлтереүгә хөкөм ителә.
* 1938 йылдың 23 мартында Политбюроның оборона сәнәғәтен репрессиялар ҡағылған милләт кешеләренән таҙартыу тураһында ҡарары сыға.
* 1938 йылдың 24 июнендә Оборона Наркоматаның СССР территорияһында сағылдырылмаған милләтле хәрбиҙәрҙе об увольнении РККА-нан сығарыу тураһында директива сыға.

==== Юғары судтың Хәрби коллегияһын хөкөм итеү ====
1937—1938 йылдарҙа Юғары Советтың хәрби коллегияһы (ВКВС) атып үлтереүгә яҡынса 30 000 кешене хөкөм ителә. Оло террор осоронда Политбюро ағзалары 43 768 кешенән торған 383 исемлеккә ҡул ҡуйғандар. Исемлектәрҙә алдан уҡ язалау саралары яҙыла&lt;ref&gt;[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Сталинские списки — введение]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==== Репрессияланған ғаиләләр ағзалары ====
«Атаһы улы өсөн яуап бирмәй» тигән билдәле һүҙҙәр Сталин тарафынан 1935 йылдың декабрендә Мәскәүҙә үткән алдынғы комбайнсылар кәңәшмәһендә, [[башҡорттар|башҡорт]] колхозсыһы Гильбаның («Кулактың улы булһам да, мин эшселәр һәм крәҫтиәндәр эше һәм социализмды төҙөү өсөн көрәшәсәкмен») һүҙҙәренә яуап итеп әйтелә. Әммә йыл ярым үтер-үтмәҫ ВКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы 1937 йылдың 5 июлендәге П51/144-се һанлы Ҡарары ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://www.memo.ru/history/document/pb-4sir.htm АП РФ, ф. 3, оп. 58, д. 174, л. 107]&lt;/ref&gt;:

Әлеге бойороҡҡа 1937 йылдың 15 авгусында бер нисә аныҡлыҡ индергән НКВД-ның тейешле директиваһы сыға:

* тоталь репрессиялар ҡатындарына һәм балаларына ғына ҡарата регламентлана (Политбюро бойороғондағы һымаҡ бөтә туғандар түгел);
* ҡатындары ирҙәре менән бергә ҡулға алынырға тейеш;
* элекке ҡатындар, улар «контрреволюцион эшмәкәрлектә» ҡатнашҡан осраҡта ғына, ҡулға алына;
* 15 йәштән өлкәнерәк балаларҙы «социаль яҡтан хәүефле» тип табылған осраҡта ғына ҡулға алырға була;
* ауырлы, имсәк балалары ҡулдарында булған, ауыр сирле ҡатындарҙың ҡулға алыуҙы ваҡытлыса кисектереп торорға;
* әсәһе ҡулға алынғандан һуң ҡарауһыҙ ҡалған балалар балалар йорттаарына урынлаштырылалар, әгәр «ҡалған етемдәрҙе башҡа туғандары (репрессияға дусар ителмәгән) үҙ ҡарамағына алырға теләүселәргә ҡаршы килмәҫкә»;
* Директиваның үтәлеше НКВД-ның Махсус кәңәшмәһенә йөкмәтелә.

Артабан бындай практика бер нисә тапҡыр үҙгәртелә.

1937 йылдың октябрендә директивой НКВД-ның директиваһы менән репрессияланғандар ғаиләләре ағзаларына ҡарата «уң троцкист блогынан» ҡайһы бер хөкөм ителгәндәрҙең «милли линиялар» буйынса репрессиялары киңәйтелә («поляк линияһы», «немец», «румын», «харбин»). Әммә ноябрҙә үк бындай ҡулға алыныуҙар туҡтатыла.

1938 йылдың октябренән НКВД хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарын «ирҙәренең контрреволюцион эшенә ярҙам иткән осраҡта» йәки уларҙың советтарға ҡаршы ҡараштары тураһында мәғлүмәттәр булған саҡта ғына ҡулға алына.

Күпселек хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарының сроктары 1940-сы йылдар башында тамамлана. Әммә, һуғыш башланыу сәбәпле, 1941 йылдың 22 июнендә үк енәйәтселәрҙе һәм «контрреволюцион элементтарҙы» азат итеүҙе тыйыу тураһында директива сыға. шул уҡ ваҡытта бер йылдан хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләрен азат итеү тураһында яңы директива сыға. Бөтә азат ителгәндәр лагерҙарҙа ирекле ялланыусылар хәлендә ҡалырға тейеш була. тулыһынса улар һуғыштан һуң ғына азат ителә, шул уҡ ваҡытта уларға эре ҡалаларҙа йәшәү тыйыла.

1950-се йылдарҙа, после КПСС-тың XX съезынан һуң, хөкөм ителәгнәдәрҙең ғаиләләренең төа массаһы реабилитациялана.

НКВД-ның 00386-сы һанлы бойороғона ярашлы 18 мең хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындары ҡулға алынһа һәм 25 мең бала тартып алынһа, башҡа эштәр буйынса хөкөм ителгәндәрҙең йәки «элекке кешеләрҙең»(элкке диндарҙар, батша чиновниктары, дворяндар һәм башҡалар) ғаилә ағзалары лагерҙарға ултыртылмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан улар төрлө сикләүҙәргә дусар булалар — мәҫәлән, юғары уҡыу йорттарына инеү, эшкә төшөү, Ҡыҙыл Армияға саҡырыу, йыш ҡына һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителәләр («лишенецтар»).

Бындай дискриминация күп кенә кешеләрҙе биография элементтарын йәшерергә мәжбүр итә, шулай итеп, «Үҙ аталарыбыҙҙан баш тартабыҙ» кампанияһы башлана.

1930 йылдың 30 мартында Үҙәк башҡарма комитеты үҙенең ҡарары менән &quot;лишенецтарҙың &quot; балаларын һайлау зоҡуҡтарында тергеҙә, 1933 йылдың мартында һайлау хоҡуҡтарында кулактарҙың балалары ла тергеҙелә.

1935 йылда казактарҙың балаларын [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|РККА]] -ға алырға рөхсәт ителә.

1938 йылдың 27 авгусында хөкөм ителгән менән никахты бер яҡлап өҙөү мөмкинлеге тураһында НКВД-ның циркуляры сыға.

1939 йылда Ҡыҙыл Армияһына алыуҙа синфи ҡараш бөтөрөлә, шул уҡ ваҡытта «элеккеләрҙең» балаларына хәрби училищеларына инеү рөхсәт ителмәй.

==== Оло террорҙың тамамланыуы ====
1938 йылдың 22 авгусында СССР НКВД-ның башлығының 1-се урынбаҫары вазифаһына Л. П. Берия тәғәйенләнә, ул 1938 йылдың сентябренән алып 1939 йылдың ғинуарына тиклем НКВД-ла, прокуратурала, милицияла киң күләле ҡулға алыуҙар башҡара. Ежов ысынында НКВД-лағы эшенән ситләштерелә. 1938 йылдың 17 ноябрендә НКВД-ның судтан тыш тройкалары тарҡатыла. 1938 йылдың 25 ноябрендә Л. П. Берия НКВД башлығы вазифаһында Ежовты алыштыра.

1939 йылдың 10 апрелендә Ежов сит ил разведкалары менән хеҙмәттәшлек итеүҙә һәм террористик эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, 1940 йылдың 3 февралендә хөкөм ителә һәм иртәгеһенә атып үлтерелә.

== 1939—1941 йылдарҙағы сәйәси репрессиялар ==
[[Файл:Kuznetsov_prigovor.jpg|мини|382x382пкс|1941 йылдың 7 июлендәге С. И. Кузнецовтың приговоры. 1955 йылда реабилитация тураһында справкағаСССР-ҙың Юғары Советының Хәрби коллегияһын етәкләгән А. Чепцов ҡул ҡуйған (см. [[Сталинские репрессии#Реабилитация|ниже]])]]

СССР-ға Польшаның көнсығыш райондарын — Көнбайыш Белоруссияны һәм Көнбайыш Украинаны ҡушыу буйынса хәрби операциянан һуң әлеге территорияларҙа ҡулға алыныу кампанияһы башлана. НКВД-ның дәүләт именлеге баш идаралығының статистик мәғлүмәттәренә ярашлы контрреволюцион ғәйепләү буйынса 1939 йылдың сентябренән алып 1941 йылдың июненә тиклем унда 108 063 кеше ҡулға алына&lt;ref name=&quot;Горланов&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|title=Об арестах в западных областях Белоруссии в 1939—1941 гг.|author=О. А. Горланов, А. Б. Рогинский.|work=Репрессии против поляков и польских граждан : Сб. ст.|publisher=Польская комиссия Общества «Мемориал»|accessdate=2011-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65QJBGWUE?url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|archivedate=2012-02-13|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031133036/http://memo.ru/history/Polacy/tables-2.htm |date=2011-10-31 }}&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, 1940 йылда Көнбайыш Белорусиянан һәм Көнбайыш Украинанан халыҡтың өс массауи депортацияһы үткәрелә:

# 1940 йылдың февралендә 140 мең тирәһе поляк осадниктары һәм урмансылары ғаиләләре менән СССР-ҙың төньяҡ һәм көнсығыш райондарына НКВД-ның махсус поселениеларына алып кителә;
# 1940 йылдың апрелендә йәшерен ойошмаларҙың, поляк армияһы офицерҙарының, полицейскийҙарҙың, төрмәселәрҙең, жандармдарҙың, алпауыттарҙың, фабриканттарҙың һәм поляк дәүләт аппараты чиновниктарының 61 меңгә яҡын ғаилә ағзалары Ҡаҙағстанға административ һөрөлөүгә дусар була. Был ғаиләләрҙең башлыҡтары башлыса атып үлтерелгән була (Катынь атып үлетереүе);
# 1940 йылдың июль аҙағында нацистик Германияһы оккупациялаған [[Польша]] территорияһынансовет гражданлығынан баш тартҡан яҡынса 78 мең ҡасҡын были депортацияла. Улар араһында бик күп [[йәһүдтәр]] була

1941 йылдың май-июнендә 1939—1940 йылдарҙа бөтә СССР-ға ҡушылған территорияларҙа (Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия, Прибалтика, [[Молдова|Молдавия]], УССР-ҙың [[Черновцы өлкәһе|Черновцы]] һәм Измаил өлкәләре) НКВД тарафынан «социаль яҡтан ят» элементтарҙы ҡулға алыу буйынса массауи операциялар һәм депортациялар үткәрелә. «Контрреволюцион партияларҙың һәм советтарҡға ҡаршы милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусылары, элекке алпауыттар, эре сауҙасылар, фабриканттар һәм чиновниктар, элекке жандармдар, һаҡсылар, полицияның һәм төрмәләрҙең етәксе составы. Улар СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәһе ҡарарҙары буйынса 5—8 йылға лагерҙарға ебәрелә, артабан улар алыҫ ерҙәргә 20 йылға һөрөлөргә тейеш. Уларҙың ғаиләләренең ағзалары, «контрреволюцион милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусыларының ғаилә ағзалары, шулай уҡ совет гражданлығынан баш тартҡан поляк ҡасҡындары, 20 йылға Ҡаҙағстанға, Коми АССР-ға, Алтай һәм Красноярск крайҙарына, Киров, Омск һәм Новосибирск өлкәләренә һөрөләләр

Ошо операциялар һөҙөмтәһендә лагерҙарға 19 мең кеше оҙатыла, тағы ла 87 мең поселениеға ебәрелә

Репрессияланғандарҙың һаны төрлө территориялар буйынса&lt;ref name=&quot;Гурьянов&quot;&gt;{{статья|автор=Гурьянов А. Э.|заглавие=Масштабы депортации населения в глубь СССР в мае — июне 1941 г.|ссылка=http://www.memo.ru/history/POLAcy/G_2.htm|издание=Исторические сборники «Мемориала»|место=М.|издательство=Звенья|год=1997|выпуск=1: Репрессии против поляков и польских граждан|страницы=137—175}}&lt;/ref&gt;:

* Эстония — 10 016
* Литва — 17 501
* Латвия — 16 900
* Молдавия, Черновцы һәм Измаил өлкәләре
* УССР — 30 389
* Көнбайыш Украина — 11 093
* Көнбайыш Белоруссия —яҡынса 21 000.

&lt;ref name=&quot;memorialpoland&quot;&gt;[http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm ПОЛЬСКАЯ ПРОГРАММА «МЕМОРИАЛА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221231921/http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm |date=2008-02-21 }}&lt;/ref&gt;.

Совет-фин һуғышы ваҡытында әсирлеккә эләккән совет хәрбиҙәре 1940 йылда һуғыш тамамланыуы менән тыуған яҡҡа ҡайтҡандан һуң шулай уҡ репрессияларға дусар булалар. Л.Берия Сталинға, судҡа бирер өсөн етерлек мәғлүмәт булмаған 4354 элекке хәрби әсирҙәр СССР НКВД-ның Махсус кәңәшмәһе ҡарары менән холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына 5 йылдан 8 йылға тиклем срокка хөкөм итеү планлаштырыуы тураһында, хәбәр итә, әсирлеккә эләккәндә яраланған, ауырыу йәки туңған булған 450 кеше генә азат ителә ала.&lt;ref&gt;[http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html М.Рогачёв. Жертвы блицкрига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120194939/http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html |date=2012-11-20 }}&lt;/ref&gt;

Молотов-Риббентроп пакты менән бәйле СССР-ҙа ҡайһы бер ҡулға алынған немец һәм австриялы эмигранттар (мәҫәлән, М. Бубер-Нейман, Ф. Г. Хоутерманс) 1940 йылда [[Өсөнсө рейх|нацист Германияға]] бирелә, улар унда нацист төрмәләренә һәм концентрацион лагерҙарына ултыртыла.

== [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осорондағы сәйәси репрессиялар ==
Һуғыштың башында, немец ғәскәрҙәре яҡынлашҡан саҡта, «контрреволюцион эшмәкәрлектә» шикле күренгән йәки ғәйепләнгәндәр йыш ҡына судтан тыш тәртиптә атып үлтереләләр. Айырыуса йыш был практика [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]-ҙың көнбайыш өлкәләрендә, әҙерәк кимәлдә [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]]-ҙа һәм һирәкләп Прибалтика совет республикаларында ҡулланыла. Ошо уҡ практика РСФСР-ҙа һәм Карел-Фин ССР-нда немец ғәскәрҙәре үтеп ингән саҡта ҡулланыла. НКВД-ның рәсми документтарында был ғәмәлдәр «төрмәләрҙе бушатыу» йәки «1-се категория буйынса сығып китеү» тип атала. Атып үлтереүҙәр башлыса төрмәләрҙә үтә, шулай уҡ «контрреволюцион» статьялар буйынса ҡулға алынғандар йәки шиклеләр конвой аҫтында булғанда атып үлтерелгән осраҡтар билдәле.

1941 йылдың май-июнендә оборона сәнғәтенең ҡайһы бер юғары вазифалы хәрбиҙәре һәм етәкселәре ҡулға алына — элек Генераль штабтың начальнигы вазифаһын биләгән маршал К. Мерецков, илдең ПВО-һының начальнигы Г. Штерн, генерал-полковник А. Локтионов (ҡулға алынғанға тиклем Прибалтика хәрби округы командующийы вазифаһынан бушатылған), помощник начальника Генштаб начальнигы урынбаҫары генерал-лейтенант Я. Смушкевич, РККА ВВС-ның командующийы П. Рычагов, ВВС штабы начальнигы П. Володин, 7 армияһы ВВС-ының начальнигы И. Проскуров, ВВС-тың Хәрби академияһы начальнигы Ф. Арженухин, генералдар М. Каюков һәм П. Юсупов, РККА -ның Баш артиллерния идаралығының артиллерия комитеты рәйесенең урынбаҫары И. Засосов,ә шулай уҡ ҡоралдар наркомы Б.Ванников, уның урынбаҫарҙары Барсуков һәм Мирзаханов, патрон главкыһының начальнигы Ветошкин, ҡорал заводтарының бер нисә директоры һәм баш инженерҙары, РККА-ны ҡораллау буйынса етәксе хеҙмәткәрҙәр — Баш артиллерия идаралығы (ГАУ) начальнигының урынбаҫары Г. Савченко, ВВС-ты ҡоралдары начальнигы И. Сакриер, Баш артиллерия идаралығының (ГАУ) уҡсы ҡоралы идаралығы начальнигы С. Склизков.

Әммә тиҙҙән Ванников һәм ҡорадар наркомытының башҡа хеҙмәткәрҙәре, ә шулай уҡ ҡайһы бер хәрбиҙәр, шул иҫәптән Мерецков, азат ителә, 1941 йылдың 17 октябрендә эске эштәр наркомы Л.Берия бер ниндәй судһыҙ йәки хатта судтан тыш органдаың ҡарарһыҙ Штернды, Локтионовты, Смушкевичты, Савченконы, Рычаговты, Сакриерҙы, Засосовты, Володинды, Проскуровты, Склизковты, Арженухинды һәм Каюковты, ҡоралдар наркоматының тәжрибә бүлеге начальнигы М. Соборновты, ҡоралдар наркоматының махсус конструкторлыҡ бюроһы начальнигы Я. Таубинды, СССР-ҙың сауҙа наркомы урынбаҫары Д. Розовты, СССР-ҙың баш арбитры Ф. Голощёкинды, Омск партия обкомы беренсе секретары Д. Булатовты, СССР-ҙың балыҡ сәнәғәте наркомы урынбаҫары С. Вайнштейнды, косметика һәм гигиена институты директоры И. Белаховты, әҙип Е. Дунаевскийҙы, Хәрби-санитар институтының элекке директоры М. Кедровты, шулай уҡ Савченко, Рычагов һәм Розовтың ҡатындарын атып үлтерергә бойора&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm ЗАПИСКА КОМИССИИ ПРЕЗИДИУМА ЦК КПСС В ПРЕЗИДИУМ ЦК КПСС О РЕЗУЛЬТАТАХ РАБОТЫ ПО РАССЛЕДОВАНИЮ ПРИЧИН РЕПРЕССИЙ И ОБСТОЯТЕЛЬСТВ ПОЛИТИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ 30-х ГОДОВ (доклад «комисси Шверника», 1963 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vkonline.ru/article/10422.html Расстрел в запасной столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308213847/http://www.vkonline.ru/article/10422.html |date=2019-03-08 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Red_Army_purge_1941.jpg|мини|286x286пкс|1942 йылдың 29 ғинуарындағы генералдар П. Клёнов, И. Селиванов, Е. Птухин исемдәре һәм Сталиндың «Расстрелять всех поименованных в записке. И. Ст.» шәхсән резолюцияһы менән «Атып үлтереү» исемлегенең беренсе бите: ]]
Һуғыш ваҡытында контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәр буйынса 21 генерал ҡулға алына.

1941-42 йылдарҙа Ленинград блокадаһы ваҡытында «советтарға ҡаршы, контрреволюционхыянатсыл эшмәкәрлек» алып барыуҙа ғәйепленеүҙәр буйынса НКВД-ның урындағы идаралығы тарафынан Ленинград юғары уҡыу йорттарының 200-ҙән 300-гә тиклем хеҙмәткәрҙәре һәм уларҙың ғаилә ағзалары ҡулға алына. Бер нисә суд процестары һөҙөмтәһендә Ленинград фронты ғәскәрҙәренең Хәрби трибуналы һәмЛенинград округының НКВД ғәскәрҙәре тарафынан 32 юғары квалификациялы белгес үлем язаһына хөкөм ителә (дүртеһе атып үлтерелә, ҡалғандарына язалау сараһы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының төрлө сроктарына алыштырыла), ҡулға алынған күп кенә ғалимдар тикшереү ваҡытында төрмәлә һәм лагерҙарҙа вафат була&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1016684 «РЕЗОЛЮЦИЯ Н. С. ХРУЩЕВА ПРОИЗВЕЛА МАГИЧЕСКОЕ ДЕЙСТВИЕ НА КГБ, ВОЕННУЮ ПРОКУРАТУРУ… АППАРАТ КПК ПРИ ЦК КПСС»: За кулисами реабилитационного процесса. Документы о ленинградских ученых, репрессированных в годы Великой Отечественной войны. 1957—1970 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202101043/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1016684 |date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

Плендан ҡасҡан һәм совет ғәскәрҙәре азат иткән совет хәрби әсирҙәр, ҡағиҙә булараҡ, тикшереү өсөн бының өсөн махсус рәү булдырылған тикшереү-фильтрацион лагерҙарына оҙатыла, унда улар хөкөм ителгән енәйәтселәр көн иткән шарттарҙа тотолалар. бындай лагерҙар Дәүләт оборона комитетының 1941 йылдың 27 декабрендәге ҡарарына ярашлы төҙөлә&lt;ref&gt;[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1069.html Государственный Комитет Обороны. Постановление № ГКО-1069сс от 27 декабря 1941 г.]&lt;/ref&gt; Фильтрацион лагерҙарында тотоу сроктары бер нисек тә сикләнмәй. Һуғыштан һуң плендан азат ителгәндәр һәм репатриацияланған совет хәрбиҙәре эшселәр батальондарына күмер һәм урман сәнәғәте предприятиеларына эшләү өсөн ебәрелә, был предприятиелар илдең алыҫ райондарында урынлаша. Улар араһынан бик күп меңдәр хыянатсыллыҡта ғәйепләнеп, ҡулға алыналар һәм ГУЛАГ лагерҙарына хөкөм ителәләр .

1944 йылдың йәйендә совет ғәскәрҙәре [[Польша]] территорияһына аяҡ баҫа. Быға тиклем Көнбайыш Украина һәм кнбайыш Белоруссия территорияларында, шулай уҡ Литвала, совет ғәскәрҙәре һөргөндә булған поляк хөкүмәтенә буйһонған Крайова Армияһының поляк партизан формированиелары менән осраша. Был формированиеларға совет ғәскәрҙәре ингәнгә тиклем азат ителгән территорияларҙа тәртип тоторға бурыс ҡуйыла. Башта совет ғәскәрҙәре Крайова армияһы менән немецтарға ҡаршы берлектәге операциялар үткәрәләр, һуңынан поляк офицерҙары ҡулға алына, яугирҙар ҡоралһыҙландырыла һәм советтар яҡлы Поляк Ғәскәренә мобилизациялана. Азат ителгән территорияларҙа, йәғни Ҡыҙыл Армия тылында, подпольға киткән Крайова Армияһының отрядтарын ҡоралһыҙландырыу дауам итә. Былар барыһы ла Полшала 1944 йылдың июленән алып була. 1944 йылдың 23 авгусында Люблиндан [[Рязань]] тирәһендәге лагерға Крайова Армияһы яугирҙарының беренсе этабы ебәрелә. Оҙатыу алдынан уларҙы элекке нацистик Майданек концлагерында тоталар&lt;ref&gt;[http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Vovk/28.pdf М. Ю. Вовк «Армия Крайова на территории СССР во время Второй мировой войны»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20010519220140/http://www.hro.org/editions/karta/nr2/ak.htm]{{Недоступная ссылка|url=|date=14 марта 2011|user=Cherkash}}&lt;/ref&gt;. 1945 йылдың 19 ғинуарында Крайова Армияһының һуңғы командующийы Леопольд Окулицкий армияны тарҡатыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1945 йылдың февралендә Польшалағы эмигрант поляк хөкүмәте вәкилдәрен, Милли берҙәмлек Советы делегаттарының (ваҡытлы подполье парламентының) күпселеген һәм Армия етәкселәрен НКГБ генералы И. А. Серов конференцияға йыя. Конференцияла һүҙ коммунистик булмаған төркөмдәр вәкилдәренең Советтар Союзы яҡлауы аҫтында булған Ваҡытлы хөкүмәткә инеү ихтималлығы ҡарала. Поляктарға хәүефһеҙлек гарантиялары вәғәҙә ителә, әммә уларҙа Прушкувала [[27 март]]та ҡулға алалар һәм Мәскәүгә алып киләләр, бында суд үткәрелә. Совет дәүләт именлеге органдары һәм ғәскәрҙәре Поляк Халыҡ Республикаһы органдарына антикоммунистик ихтилалсыларына ҡаршы көрәштә булышлыҡ итәләр. Белосток воеводлығында 1945 йылдың июлендә совет ғәскәре ҡулға алған 592 поляк гражданы судтан тыш тәртиптә атып үлтерелгән тип фаразлап була.

1945 йылдың ғинуарында билдәһеҙ сәбәптәр буйынса Совет ғәскәрҙәре менән оккупацияланған Венгрия территорияһында СМЕРШ органдары тарафынан [[Швеция|швед]] дипломаты Рауль Валленберг ҡулға алына, ул, рәсми рәүештәге мәғлүмәттәр буйынса, 1947 йылда төрмәлә вафат булған.

1945 йылда СМЕРШ органдары Үҙәк Европала беренсе тулҡын урыҫ эмигранттарын ҡулға ала. Шулай итеп, [[Чехословакия]]ла 400 тирәһе эмигрант ҡулға алына. 1о йылға төрмәгә ултыртыу сәбәптәре араһында башлыса «Граждандар һуғышында ҡатнашыу», «советтарға ҡаршы ойошма ағзаһы булыу», «публиковал свои статьи в чешской газете „Народни листы“» гәзитендә үҙенең мәҡәләләрен баҫтырған&quot;, «советтарға ҡаршы агитация» формулировкалары була&lt;ref&gt;[http://www.ruslo.cz/articles/785/ 11 мая 1945 года. Памяти жертв репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517133457/http://www.ruslo.cz/articles/785/ |date=2014-05-17 }}&lt;/ref&gt;. 1945 йылдың авгусында совет ғәскәрҙәре Манчжурияға ингәндән унда йәшәгән урыҫ эмигранттары шулай уҡ ҡулға алыналар&lt;ref&gt;[http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm Российская эмиграция в Китае после второй мировой войны (1945 — конец 1950-х гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220190747/http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm |date=2014-12-20 }}&lt;/ref&gt;. 1945 йылда эмигранттарҙың бер төркөмөн Финляндия СССР-ға тапшыра (Лейно тотҡондары).

== Һуғыштан һуңғы сәйәси репрессиялар ==
1945 йылдың декабрендә — 12-се һауа армияһы командующийы авиация маршалы С. А. Худяков, 1946 йылдың апрелендә ВВС-тың баш командующийы, авиацияның баш маршалы авиации А. А. Новиков ҡулға алыналар. Шулай уҡ авиация сәнәғәте наркомы А. И. Шахурин, Хәрби-Һауа Көстәренең (ВВС-тың) баш инженеры А. К. Репин, ВВС-тың хәрби советы ағзаһы Н. С. Шиманов, ВВС-тың баш заказдар идаралығы начальнигы Н. П. Селезнев һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты кадрҙар идаралығы бүлектәре начальниктары А. В. Будников и Г. М. Григорьян («Авиация эше»). 1946 йылдың 10 — 11 майында СССР-ҙың Юғары Судының хәрби коллегияһы Новиковды, Шахуринды, Репинды, Шимановды, Селезневды, Будниковды һәм Григорьянды ғәйепле тип таный, улар «үҙ-ара һөйләшеп, яраҡһыҙ самолеттарҙы һәм моторҙарҙы эре партиялар менән алып индереү һәм ВВС-тың строевой частарында ҙур һанлы аварияларға һәм катастрофаларға, осоусыларҙың һәләк булыуына килтереү өсөн» ғәйепләнеп, 128-а статьяһы буйынса (яраҡһыҙ продукция сығарыу) һәм 193-17 (властан артыҡ файҙаланыу, ғәмһеҙлек, шулай уҡ РККА-ның етәкселек иткән составы яғынан эшкә һалҡын мөнәсәбәте) 2 йылдан 7 йылға тиклем сроктарға ултыртылалар. С.Худяков 1950 йылда Хыянатсыллыҡта ғәйепләнә һәм атып үлтерелә.

1947 йылдың ғинуарында генерал-полковник Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәренең командующийы В. Н. Гордов, уның урынбаҫары маршал, 1942 йылда генерал-майор дәрәжәһенә тиклем түбәнәйтелгән Г. И. Кулик һәм шул уҡ округтың штаб начльнигы, генерал-майор Ф. Т. Рыбальченко. Улар телефондан һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә ғәйепләнәләр.

1948 йылдың апрелендә СССР-ҙың диңгеҙ флоты министры А. А. Афанасьевтың эше уйлап табыла, МГБ хеҙмәткәрҙәре «АҠШ разведкаһы» хеҙмәткәрҙәре исеменән уны урлайҙар һәм шулай итеп ғәйеп тағыла. Махсус кәңәшмәһе ҡарары буйынса Афанасьевты 1949 йылдың 14 майында 20 йылға төрмәгә хөкөм итәләр

1948 йылда маршал [[Жуков Георгий Константинович|Г. Жуковҡа]] яҡын булған генерал-лейтенант В. В. Крюков һәм генерал-лейтенант К. Ф. Телегин («Трофей эше») ҡулға алыналар. 1951 йылда улар контрреволюцион агитация һәм уғлыҡ өсөн ғәйепләне, һәр береһе 25-әр йылға төрмәгә хөкөм ителә.

1948 йылдың февралендә СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы признала виновными адмиралдар Н. Г. Кузнецов, Л. М. Галлер, В. А. Алафузов һәм Г. А. Степановтарҙы ғәйепле тип таный. Улар 1942—1944 гйылдарҙа СССР хөкүмәтенең рөхсәтенән тыш [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ға секретлы һыҙмаларҙы һәм бейек парашют торпедоһының , дистанцион гранатаның, бер нисә корабль артиллерия системалары тасуирламаларын, атыу менән идара итеү схемаларын, шулай уҡ бик күп һанлы йәшерен диңгеҙ карталарын биреүҙә ғәйепләнәләр.

1952 йылдың мартынан алып августҡа тиклем СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы ҡарары менән оҙайлы сроктарға 35 генерал хөкөм ителә, шул иҫәптән 21 генерал һуғыш ваҡытында ҡулға алына, ҡалған 14 генерал һуғыштан һуңғы осорҙа (шул иҫәптән авиация маршалы Г. А. Ворожейкин). Уларҙың күбеһе советтарға ҡаршы агитация алып барыуҙа, ҡайһы берҙәре Ватанға хыянат итеүҙә ғәйепләнә.

Германияның совет оккупация зонаһында немец граждандарын НКВД-ның (МВД) махсус лагерҙарына ултыртыу өсөн оппозицион сәйәси төркөмдәр булдырыуҙа, көнбайыш оккупацион зоналарҙа урынлашҡан ойошмалар менән бәйләнештәр булдырыуҙа шик булыуы ла етә. Был осраҡтарҙа совет енәйәт законының 58-се статьяһы (шпионаж һәм агентура эшмәкәрлеге) ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Cornelius129&quot;&gt;Kai Cornelius, Vom spurlosen Verschwindenlassen zur Benachrichtigungspflicht bei Festnahmen, BWV Verlag, 2004, pp.129, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/3830511655 ISBN 3-8305-1165-5]&lt;/ref&gt;. Ҡайһы берҙә Үҙәк Европа илдәре активистары ({{Тәржемәһеҙ 3|Ковач, Бела (политик, 1908)|Бела Ковач|4=Béla Kovács (politician, 1908)}} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Инглиз телендә &quot;style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;баш., Шара Кариг, Бельтер төркөмө, Арно Эш) СССР-ға килтерәләләр һәм улар совет судтары һәм Махсу Кәңәшмә хөкөм сығара. Совет хәрби трибуналы ҡарары буйынса Германияла 1952 фальсификацияланған ғәйеп буйынса ССС төрмәһенә коммунист Лео Бауэр һәм Германияның Либераль-демократик партияһының генераль секретары Гюнтер Штемпель оҙатыла.

1947 йылда «Көнбайыш алдында ялағайлыҡҡа» ҡаршы пропагандистик кампания башлана. Уны башлау өсөн СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының корреспондент-ағзаһы Н. Г. Клюева һәм профессор Г. И. Роскин сәбәпсе булалар. Клюева һәм Роскин рак ауырыуынан, уларҙың фекеренсә, бик мөһим препарат уйлап табалар — «КР» (круцин). Юыл асыш менән (ул тейешле кимәлдә тикшерелмәгән була) американдар ҡыҙыҡһыналар һәм китапты сығарыу өсөн берлектәге тикшереүҙәр үткәреү буйынса программа тәҡдим итәләр. Алдан килешеү буйынса (властарҙың рөхсәтенән) 1946 йылдың ноябрендә АҠШ-ҡа командировкаға ебәрелгән СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының академик-секретары В. В. Парин һауылҡ һаҡлау минстры күрһәтмәһе буйынса китаптың ҡулъяҙмаһын һәм препарат менән ампулаларҙы американ ғалимдарына тапшыра. Әммә Сталинға был бик ныҡ оҡшамай.Ҡайтыу менән Парин ҡулға алына һәм «Ватанға хыянат иткән өсөн» 25 йылға хөкөм ителә. &lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;
…7. Тикшереү талаптарына ҡаршылыҡ күрһәткән, үҙҙәрен провокацион тотҡан һәм төрлө ысулдар менән тикшереүҙе оҙайтырға йәки дөрөҫ юлдан тайпылдырырға тырышҡан ҡулға алыныусыларға ҡарата ҡаты һаҡ аҫтында тотоу саралары ҡулланыла.

Атап әйткәндә:

а) йоҡо сәғәттәре кәметелгән һәм туҡланыу һәм башҡа көнкүреш хәжәттәре буйынса насарыраҡ булған ҡатыраҡ режимлы төрмәгә күсереү;

б)бер кешелек камераларға урынлаштырыу;

 в) саф һауала йөрөүҙән, аҙыҡ-түлек тапшырмаларҙан һәм китап уҡыу хоҡуғынан мәхрүм итеү; 

г) карцерға 20 тәлеккә тиклем ултыртыу.
иҫкәрмә: карцерҙа, иҙәнгә беркетелгән бүкәндән һәм түшәк кәрәк-яраҡтарһыҙ карауаттан тыш, башҡа йыһаз булмай; йоҡлау өсөн карауат тәүлегенә алты сәғәткә бирелә; карцерҙа тотолған хөкөм ителгәндәргә тәүлегенә 300 грамм икмәк һәм ҡайнар һыу һәм көнөнә бер таҡыр эҫе аш биреләр; карцерҙа тартыу тыйыла.

8. Тикшереү ваҡытында фашланған һәм оятһыҙ рәүештә үҙҙәренең енәйәттәштәрен фаш итеүҙән баш тартҡан һәм үҙенең енәйәтсел эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәр бирмәгән шпиондарға, диверсанттарға, террористарға һәм совет халҡының башҡа әүҙем дошмандарына ҡарата ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының 1939 йылдың 10 ғинуарындағы күрһәтмәһе буйынса МГБ органдары тарафынан физик тәьҫир саралары ҡулланыла
&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/pda/power.html?id=2015106 Из доклада министра госбезопасности СССР В. С. Абакумова И. В. Сталину, 1947 г.]&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;1948 йылдың 21 февралендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе хөкөм срогы үткәндән һуң һөргөнгә СССР-ҙың алыҫ райондарына ебәреү тураһында» исемле указы сыға. Ошо указға һәм 1948 йылдың 21 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе тотоу өсөн лагерҙар һәм ҡаты режимлы төрмәләр ойоштороу тураһында» исемле ҡарарына ярашлы СССР МГБ-һы Махсус Кәңәшмә ҡарары буйынса хөкөм язаһын үтәгәндән ителгәндән һуң иреккә сығарылған шпиондар, диверсанттар, террористар, троцкистар, уңдар, меньшевиктар, эсерҙар, анархистар, милләтселәр, аҡ эмигранттар һәм башҡа советтарға ҡаршы ойошмаларҙа һәм төркөмдәрҙә ҡатнашыусылар, шулай уҡ «үҙҙәренең советтарға ҡаршы бәйләнештәре һәм дошманлыҡ эшмәкәре буйынса хәүеф тыуҙырған» кешеләр ебәрелә. Бынан тыш, указ буйынса СССР МВД-һы махсус төрмәләрҙән һәм лагерҙарҙан яза сроктары үткәндән һуң һөргөнгә шул уҡ категорияларҙы ебәрергә. Барыһы ошондай тәртип буйынса 52 468 кеше ебәрелә..

Һуғыштан һуңғы осорҙа Прибалтикала һәм көнбайыш Украинала ҡораллы отрядтар барлыҡҡа килә («лесные братья», Украин баш күтәреүселәр армияһы), улар властар менән партизан-террористик көрәш алып баралар. Белоруссияла ошо уҡ ваҡытта һаны буйынса аҙыраҡ Белоруссия азатлыҡ армияһы эш итә. Репрессияларға ошо отрядтарҙың ҡатнашыусылары һәм уларға ярҙам итеүселәре генә түгел, ә уларҙың туғандары ла дусар булалар&lt;ref&gt;[http://goldentime.ru/nbk_13.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121082024/http://www.goldentime.ru/nbk_13.htm |date=2019-11-21 }}&lt;/ref&gt;.

1949 йылдың 29 ғинуарындағы СССР-ҙың Министрҙар Советының 390—138сс-һанлы ҡарарына ярашлы Прибалтиканан 94 779 кеше депортациялана. Кулактар, бандиттар һәм милләтселәр ғаиләләре менән, ҡораллы бәрелештәрҙә үлтерелгәндәрҙең һәм хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре, ҡоротҡослоҡ эшен алып барған легалләшкән бандиттар һәм уларҙың ғаиләләре, шулай уҡ бандиттарҙың репрессияланған ярҙамсыларының ғаиләләре һөргөнгә оҙатыла (Оло март депортацияһы).

1949 йылдың 8 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары буйынса Молдавиянан депортацияға «элекке алпауыттар, эре сауҙагәрҙәр, немец оккупанттарының әүҙем ярҙамсылары, немец полиция органдары менән хеҙмәттәшлек иткән кешеләр, фашистик партиялар һәм ойошмалар ҡатнашыусылары, аҡгвардиясылар, шулай уҡ ошо категорияларҙың ғаиләләре» дусар ителә. Барыһы 35 050 кеше депортациялана («Көньяҡ» операцияһы).

1951 йылда СССР-ҙың көнбайыш республикаларынан 8 576 «Иегова шаһиттары» депортациялана («Төньяҡ» операцияһы).

Һуғыштан һуңғы осорҙа СССР-ҙың ҡайһы бер ҡалаларында йәшерен йәштәр Сталинға ҡаршы төркөмдәр барлыҡҡа килә («Йәштәр Коммунистик партияһы», «Демократик партия», «Революция эше өсөн көрәш союзы», был төркөмдәр «Ленин принциптарына ҡайтыу» өсөн сығыш яһайҙар. Бындай төркөмдәр дәүләт именлеге органдары тарафынан бик тиҙ арла асыҡла һәм уларҙың ҡатнашыусылары ҡулға алына.

1949 йылда МГБ органдары тарафынан ғалим-геологтарының ҙур төркөмө ҡулға алына, улар Красноярск крайындағы бик бай файҙалы ҡаҙылмалар, төҫлө һәм һирәк металдар (иң беренсе сиратта, уран) ятҡылыҡтарын ҡоротҡосолоҡ маҡсатында йәшереүҙә ғәйепләнелә. Барыһы ла оҙайлы сроктарға хөкөм ителә.

1949 йылдың 13 авгусында ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының элекке секретары А. А. Кузнецов, Ленинград өлкә комитетының һәм ҡала комитетының беренсе секретары П. С. Попков, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе М. И. Родионов, Ленинград ҡала Советының башҡарма комитеты рәйесе П. Г. Лазутин Ленинград өлкә башҡарма комитетының элкке рәйесе Н. В. Соловьев ҡулға алыналар. 1949 йылдың 27 октябрендә СССР Госпланының элекке рәйесе Н. А. Вознесенский ҡулға алына. Уларҙы «Ленинград партия ойошмаһының Үҙәк Комитетҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыуға һәм айырылыуға, уны партия һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәш терәгенә әүерелдереүгә йүнәлтелгән ҡоротҡослоҡ -емереү эше» алып барған өсөн ғәйепләйҙәр. «Ленинград эше» буйынса ғәйепләнеүселәр 1950 йылдың 30 сентябрендә үлем язаһына хөкөм ителәләр һәм атып үлтереләләр. Барыһы был эш буйынса 214 кеше хөкөм ителә, шулар араһынан 69 кеше төп ғәйепләнеүселәрҙән һәм 145 кеше яҡын һәм алыҫ туғандарынан. 23 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Бынан тыш, ике кеше төрмәлә судҡа тиклем вафат була&lt;ref&gt;[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 Ленинградское дело и другие дела генерала Абакумова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021182749/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 |date=2013-10-21 }}&lt;/ref&gt;.

1948 йылдың 12 сентябрендә Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты рәйесе, актёр Соломон Михоэлс Сталин бойороғо буйынса Белоруссия МГБ-һы башлығы Л. Цанаваның дачаһында (Минск тирәһендә) үлтерелә, һуңынан автомобиль фажиғәһе инсценировкаһы үткәрелә&lt;ref name=&quot;ioffe&quot;&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BE%D1%84%D1%84%D0%B5,_%D0%AD%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Иоффе Э. Г.]'' [http://www.lechaim.ru/ARHIV/175/VZR/m05.htm «Новые материалы о гибели Михоэлса»]// Лехаим : журнал. — 2006. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;№ 11 (175)&lt;/span&gt;. — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80 ISSN] [//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:0869-5792 0869-5792]. &lt;small&gt; {a.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;{{sfn|Костырченко|2010|с=153—156}}. 1948 йылдың аҙағында — 1949 йылдың башында ошо ойошманың башҡа ағзалары ла ҡулға алына, улар буржуаз милләтселегендә һәм йәһүд республикаһын Ҡырымда булдырыуҙы планлаштырыу буйынса ғәйепләнәләр.

1949 йылдың февралендә матбуғат йәһүдтәргә ҡаршы «космополиттар» менән көрәш буйынса кампания башлай. 1949 йылдың тәүге айҙарында Мәскәүҙә һәм Лениградта интеллигенция рәтенән йөҙҙәрсә йәһүд ҡулға алына.

Сталино ҡалаһындағы металлургия заводында «инженер-ҡортоҡостар» төркөмө, күпселегендә йәһүдтәр, ҡулға алына һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә. «Мөһим дәүләт серҙәре булған документтарҙы юғалтыу өсөн», 1949 йылдың 21 ғинуарында В. Молотовтың туҡыма сәнәғәте өлкәһендә яуаплы вазифа биләүсе ҡатыны П. Жемчужина, милләте буйынса йәһүд, ҡулға алына һәм холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына 5 йылға хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://goldentime.ru/nbk_14.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121081457/http://www.goldentime.ru/nbk_14.htm |date=2019-11-21 }}&lt;/ref&gt;.

1952 йылдың 8 майынан 18 июленә тиклем Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты ағзаларына ябыҡ процесс үткәрелә. Ун өс ғәйепләнеүсе үлем язаһына хөкөм иетә һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә, улар менән бергә Сталин исемендәге автомобиль заводынан «иженер-ҡоротҡостар» язалана. Дөйөм алғанда, был эш буйынса 125 приговор сығарыла, улар эсенән 23 кеше үлем язаһына тарттырыла&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66196 Протокол № 7 заседания Комиссии Политбюро по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х и начала 50-х гг., с приложениями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021190852/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66196 |date=2013-10-21 }}. Фонд Александра Яковлева. &lt;small&gt;Проверено 29 июня 2013.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 3 июля 2013 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

1951 йылдың октябрендә дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренең йәһүд милләтле бер нисәүһе ҡулға алына (генералдар Н. И. Эйтингон һәм Л. Ф. Райхман, полковник Л. Л. Шварцман һәм башҡалар). Улар бөтәһе лә ҙур «милләтсе йәһүд заговорын» ойоштороуҙа ғәйепләнәләр. Ул ваҡытта дәүләт именлеге органдарын министр В. С. Абакумов етәкләй, ул 1951 йылдың 12 июлендә тикшереү ваҡытында йәһүд табибы Я. Этигерҙың үлеменә булышлыҡ иткән һәм шуның менән йәһүд милләтселәренең енәйәтсел төркөмөн фашлауға ҡамасауларға маташҡаны өсөн ҡулға алына.

1951—1952 йылдырҙа МГБ-ның яңы еткәселәре Грузия компартияһының ойошма етәкселәренә ҡаршы йүнәлтелгән «мингрель эшен» уйлап сығаралар. Әлеге акция сығышы менән мингрел булған Л. Берияға ҡаршы үткәрелгән, тигән фараз бар.

1951 йылдың июленән алып 1952 йылдың ноябренә тиклем юғары партия етәкселеген дауалаған 9 табип ҡуға алына, уларҙың алтыһы йәһүд милләтле. 1953 йылдың 13 ғинуарында СССР-ҙа бөтә гәзиттәрҙә уларҙың ҡулға алыныуы тураһында баҫылып сыға. Улар «фахшиҙәрсә ауырыуҙарҙың һаулығын ҡаҡшатыуҙа», яңылыш диагноздар ҡуйыуҙа, яңылыш дауалау арҡаһында пациенттарҙы һәләк итеүҙә ғәйепләнәләр. Бынан һуң бөтә илдә, башлыса медицина учреждениелыарында, йәһүдтәрҙе массауи эштән сығарыуҙар башлана. Әммә суд процесына әҙерләк 1953 йылдың мартынла , Сталин үлгәндән һуң, туҡтатыла һәм 1953 йылдың 4 апрелендә СССР МВД-һы «тикшереү һөҙөмтәһендә табиптар ғәҙелһеҙ һәм бер ниндәй нигеҙһеҙ ҡулға алынған, ә күрһәтмәләре ярамаған тикшереү ысулы ярҙамында бирелгән» тип иғлан итә.

«Табиптарҙың эше» Сталин дәүеренең һуңғы репрессив акцияһы була Сталиндың вафатынан һуң репрессиялар башҡаса бер ҡасан да бындай күләмгә етмәй.

== Язалауҙар ==
Ғәйепләнеүселәрҙән һорау алған ваҡытта ҡулға алынғандарға күрһәтмәләр алыу маҡсатында физик тәьҫир ҡулланыуы асыҡлана&lt;ref&gt;[http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Приказ министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия» N 0068 4 апреля 1953 г.] &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm ''история''])&lt;/span&gt;. &lt;small&gt;Проверено 3 сентября 2017.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20161225060009/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Архивировано] 25 декабря 2016 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Хрущёв «оттепеле» осоронда совет прокуратурһы бер нисә сәйәси процестарҙың һәм төркөм суд эштәренең тикшереүен үткәрә. Бөтә осраҡтарҙа ла тикшереү бик тупаҫ фальсификация булыуын асыҡлай: «таныу күрһәтмәләре» язалау аҫтында алынған. Үҙәк Комитеттың секретары П. Н. Поспелов етәкселегендәге КПСС-тың Үҙәк Комитетының Махсус комиссияһы «законһыҙ репрессиялар факттары'', тикшереү эштәренең фальсификациялары булыуы, ҡулға алынғандарға ҡарата язалауҙар һәм ғазаплауҙар ҡулланыуы» тураһында иғлан итә''. Мәҫәлән, Политбюро ағзаларына кандидат булған Р. Эйхенан һорау алған ваҡытта уның умыртҡа һөйәге һындырыла, ә маршал В. Блюхер Лефортов төрмәһендә бер туҡтауһыҙ туҡмау һөҙөмтәләренән вафат була&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/blyuher.html Блюхер Василий Константинович]&lt;/ref&gt;.

КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы комиссияһының (Н. М. Шверник комиссияһы) КПСС-тың Үҙәк Комитетына репрессиялар сәбәптәрен тикшереү буйынса эш һөҙөмтәләре тураһындағы ҡулхатына ярашлы үҙәнең ғәйепһеҙлеген иҫбат итергә тырышҡан ҡулға алыныусылар, ҡәғиҙә булараҡ, интектергес язалауҙарға һәм ғазаплауҙарға дусар булғандар.
[[Файл:Delovrachey1.jpg|справа|мини|434x434пкс|Дәүләт именлеге министры Игнатьевтың Сталин исеменә бирелгән аңлатма ҡулхаты:: ''Докладываю Вам, товарищ Сталин, что во исполнение Ваших указаний от 5 и 13 ноября с.г. сделано следующее: …2. К Егорову, Виноградову и Василенко применены меры физического воздействия и усилены допросы их, особенно о связях с иностранными разведками''«. 1952 йылдың 15 ноябре.]]
Уларға ҡарата „стойка“ тип исемләнгән „конвейер һорау алыуҙары“, карцерға ултыртыу, махсус рәүештә әҙерләнгән еүеш, һыуыҡ йәки бик эҫе бүлмәләрҙә тотоу, йоҡонан, ашауҙан, һыуҙан яҙҙырыу, туҡмауҙар һәм башҡа төрлө язалауҙар ҡулланылған. Ҡулхатта шулай уҡ Байкал аръяғы хәрби округы командующийының урынбаҫары комкор Лисковскийҙың хатынан өҙөк килтерелә: ''„…Бик ҡаты, асыу менән, туҡманылар, Ун тәүлек буйы, ғазаплауҙарҙы туҡтамайынса, бер минут та йоҡо бирмәнеләр. Бынан һуң карцерға индерҙеләр… 7-8 -шәр сәғәт тубыҡтарҙа өҫкә күтәрелгән ҡулдар менән тоттолар йәки эйелдереп башты өҫтәл аҫтына тыҡтылар һәм ошо хәлдә мин шулай уҡ 7-8 сәғәт торҙом. Тубыҡтарҙағы тире һыҙырылып сыҡты һәм мин тере иттә торҙом. Был язалауҙарға башҡа, арҡаға һуғыуҙар өҫтәлде''“&lt;ref name=&quot;docs&quot;&gt;[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад комиссии Шверника // Документы по „Большому террору“]&lt;/ref&gt;.

Шверник комиссияһының ҡулхатында сәйәси тотҡондарҙы язалау һәм ғазаплау СССР-ҙың юғары етәкселеге һәм шәхсән И. В. Сталиндың санкцияһынан ҡулланыуын дәлилләүсе документтар килтерелә. 1939 йылдың 10 ғинуарында, Оло террор тамамланғандан һуң, Үҙәк Комитет исеменән урындарға телеграмма ебәрелә, телеграммаларҙа „НКВД практикаһында физик көсләүҙе ҡулланыу 1937 йылдан алып ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты рөхсәте менән үткәрелеүе“ һәм „артабан практикала физик көсләү ысулы Заковский, Литвин, Успенский һәм башҡалар кеүек ҡәбәхәттәр менән бысратылған булыуына ҡарамаҫтан“, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты „физик көсләү ысулы артабан да ''… асыҡтан-асыҡ һәм ҡоралһыҙланмаған халыҡ дошмандарына ҡарата дөп-дөрөҫ һәм маҡсатҡа тура килгән ысул булараҡ мотлаҡ рәүештә ҡулланырға тейеш''“, тип яҙыла..

Ҡайһы бер осраҡтарҙа конкрет тотҡондарға ҡарата язалауҙар Сталиндың тура күрһәтмәһе буйынса башҡарыла. Мәҫәлән, 1937 йылдың 13 сентябрендә Ежовҡа ҡулдан яҙылған инструкцияһында Сталин „Уншлихтты Польша агенттарын өлкәләр буйынса (Ырымбур, Новосибирск һәм башҡалар) һатмағаны өсөн туҡмарға кәрәк“ тип талап итә.

4 апреля 1953 г., через месяц после смерти Сталина, вновь назначенный главой министерства внутренних дел Берия подписал приказ № 0068 „О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия“. В нём говорилось:
{{начало цитаты}}
Министерством внутренних дел СССР установлено, что в следственной работе органов МГБ имели место грубейшие извращения советских законов, аресты невинных советских граждан, разнузданная фальсификация следственных материалов, широкое применение различных способов пыток — жестокие избиения арестованных, круглосуточное применение наручников на вывернутые за спину руки, продолжавшееся в отдельных случаях в течение нескольких месяцев, длительное лишение сна, заключение арестованных в раздетом виде в холодный карцер и др.

…Такие изуверские „методы допроса“ приводили к тому, что многие из невинно арестованных доводились следователями до состояния упадка физических сил, моральной депрессии, а отдельные из них до потери человеческого облика.

Пользуясь таким состоянием арестованных, следователи-фальсификаторы подсовывали им заблаговременно сфабрикованные „признания“ об антисоветской и шпионско-террористической работе.

…Приказываю:
1. Категорически запретить в органах МВД применение к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия; в производстве следствия строго соблюдать нормы уголовно-процессуального кодекса.
{{конец цитаты|источник=Приказ министра внутренних дел Союза ССР № 0068 за 1953 год&lt;ref&gt;[http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml Выставка «1953 год. Между прошлым и будущим». Архивы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092910/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;}}

СССР Генераль прокурорының элекке ярҙамсыһы Виктор Илюхин Берияның ҡул аҫтында эшләүселәрҙеңтотҡондарҙан законһыҙ күрһәтмәләр алыу өсөн 25 ысулы булған тип белдергән&lt;ref&gt;[http://vesti.az/news.php?id=52580 „Узбекские“ миллионы Гдляна „воевали“ в Нагорном Карабахе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910191128/http://www.vesti.az/news.php?id=52580 |date=2010-09-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡтарҙы депортациялау ==
И. В. Сталин хакимлығы осоронда СССР-ҙа этник принцибы буйынса бер нисә депортация үткәрелгән. Ҡайһы бер көнбайыш тикшеренеүселәре депортацияларҙа [[расизм]] сәйәсәтенең сағылышын йәки/һәм этник таҙартыуҙарҙы күрәләр&lt;ref&gt;Eric D. Weitz. Racial Politics without the Concept of Race: Reevaluating Soviet Ethnic and National Purges // Slavic Review. — Vol. 61. — No. 1 (Spring 2002). — PP. 1—29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. Otto Pohl. [https://www.academia.edu/5485897/Soviet_Apartheid_Stalin_s_Ethnic_Deportations_Special_Settlement_Restrictions_and_the_Labor_Army_The_Case_of_the_Ethnic_Germans_in_the_USSR Soviet Apartheid: Stalin’s Ethnic Deportations, Special Settlement Restrictions, and the Labor Army: The Case of the Ethnic Germans in the USSR] // Human Rights Review. — Volume 13. — Issue 2 (June 2012). — PP. 205—224.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA,_%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD Norman M. Naimark]. Soviet Deportation of Chechens—Ingush and Crimean Tatars // Ibidem. Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe. — Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001. — PP. 85—107.&lt;/ref&gt;

=== 1930-сы йылдар аҙағындағы депортациялар ===
1930-сы йылдарҙа СССР-ҙың сик буйы зоналарынан ҡайһы бер милләттәр кешеләре йәшәгән урынынан ҡыуыла, башлыса — СССР өсөн ул ваҡытта сит ил кешеләре булғандар (румындар, кореялылар, латыштар һәм башҡалар).

* 28 апрель 1936 йыл — Украина сик буйы зонаһынан Ҡаҙағстанға 70 мең поляк һәм немецты күсереү тураһында Совнарком ҡарары;
* 17 декабрь 1936 йыл — ҡайһы бер кешеләрҙе Әзербайжандан Иран ҡыуыу тураһында Совнарком ҡарары;
* 9 ғинуар 1937 йыл — Баҡынан һәм Әзербайжан сик буйынан 2500 Иран подданныйҙарын, 700 «контрреволюцион элементтарын» сығарыу буйынса директива НКВД-ның директиваһы.һәм 1936 йылдың 17 декабрендәге Совнарком ҡарары;
* 21 август 1937 йыл — кореялы халҡын Алыҫ көнсығыш сик буйы райондарынан сығарыу тураһында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙар Советы ҡарарҙары;
* 28 сентябрь 1937 йыл — Алыҫ Көнсығыштағы кореялылар (яҡынса 170 мең кеше) Урта Азияға депортациялау тураһында Сталиндың бойороғо&lt;ref name=&quot;lankov&quot;&gt;''Ланьков А.'' [http://lankov.oriental.ru/d25.shtml Корейцы СНГ: страницы истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626150456/http://lankov.oriental.ru/d25.shtml |date=2012-06-26 }} // Сеульский вестник. — 2002.&lt;/ref&gt; Корея уҡыу йорттары ябыла, ә кореялылар үҙҙәре хоҡуҡтарында етди сикләүҙәргә дусар булалар. Шулай итеп, тәүге тапҡыр совет тарихында ниндәйҙер билдәле этник төркөмөнә ҡарағанлыҡ үҙенән-үҙе яза биреү өсөн етәрлек нигеҙ була . Беренес ҡышты уларға ашығыс рәүештә төҙөлгән ер өйҙәрендә үткәрергә тура килә, бында күп балалар һәм ҡарттар үлә (имсәк балаларҙың өстән бер өлөшө беренсе ҡышты сыға алмай);
* 11 октябрь 1937 йыл — курдтарҙы Әзербайжан сик буйынан Ҡаҙғстанға депортациялау тураһында НКВД директиваһы;
* 10 июнь 1938 йыл — ҡытайҙарҙы Алыҫ Көнсығыштан Синьцзянға депортациялау;
* 23 апрель 1939 йыл — курдтар, әрмәндәр һәм төрөктәр Әзербайжандан Ҡаҙағстаға күсерелә&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2006/0235/biblio03.php СТАЛИНСКИЕ ДЕПОРТАЦИИ. 1928—1953]&lt;/ref&gt;

Депортациялар күләме Икенсе донъя һуғышы башланғандан Польшаның бер нисә өлкәһен (Көнбайыш Украина, Көнбайыш Белоруссия), Бессарабиягы, шулай уҡ Прибалтика дәүләттәре — Латвия, Литва һәм Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң арта. Был депортациялар милли критерийы буйынса түгел, ә социаль критерийы буйынса үткәрелә һәм, иң тәүге нәүбәттә, иҫке администрацияларҙың чиновниктарына, хәрбиҙәргә, диндарҙарға, шулай уҡ социаль яҡтан әүҙем төркөмдәр (мәҫәлән, студенттар) йүнәлдерелә.

=== 1941—1944 йылдарҙағы халыҡтар депортацияһы ===
[[Файл:Stalin-repressions-kalmyk-Tomsk.jpg|мини|200x200пкс|Ҡалмыҡ халҡынан Томскиҙа ҡуйылған «Сталин репрессиялары ҡорбандарына» мемориалы.]]
1941 йылдың 28 авгусында Волга буйы немецтарының милли автономияһы бөтөрөлә, ә улар үҙҙәре Ҡаҙаҡ ССР-ы территорияһына оҙатыла. 1942—1944 гйылдарҙа бер нисә башҡа халыҡтарҙың депортациялары үткәрелә. Мәҫәлән: ингерманланд финдары, ҡалмыктар, [[чечендар]], [[ингуштар]], ҡарасәйҙәр, балҡарҙар, [[Ҡырым татарҙары]], [[нуғайҙар]], төрөк-месхетинецтар, понтий гректары. Депортацияның рәсми сәбәптәре массауи дезертирлыҡ, коллаборационизм һәм ошо халыҡтарҙың байтаҡ өлөшөнөң советтарға ҡаршы ҡораллы көрәше тип күрһәтелә&lt;ref&gt;[http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm Письмо Берии к Сталину 10 мая 1944 года № 424/б] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530100258/http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm |date=2008-05-30 }}&lt;/ref&gt;.

1944 йылда ГОКО-ның 5984сс-һанлы ҡарары буйынса Ҡырым АССР-ы территорияһынан болгарҙар, гректар һәм әрмәндәр депортациялана&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Социальные потрясения в судьбах народов: на примере Армении, Г. Хомизури, Интеллект, 1997 с. 161&lt;/ref&gt; Был халыҡтарҙың вәкилдәре Бөйөк Ватан һуғышында һәм партизан хәрәкәтендә ҡатнашыуына ҡарамаҫтан халыҡтар депортацияға дусар ителә&lt;ref&gt;Рефик Музафаров. Крымскотатарская Энциклопедия. Симферополь, 1995&lt;/ref&gt;.

=== 1940—1950 йылдарҙағы депортациялар ===
Прибалтика республикаһынан һәм Молдавиянан иң күләмле депортациялар 1949 йылда үткәрелә. 25 марттан башлап бер нисә көн дауамында Эстониянан — 20 000-дән ашыу кеше&lt;ref&gt;[http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 Estonian Embassy in Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928000152/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;, Латвиянан — 42 000-ҙән ашыу кеше&lt;ref&gt;[http://www.am.gov.lv/ru/latvia/history/History-of-Occupation/briefing-paper4/ Министерство иностранных дел Латвийской Республики: Советские массовые депортации из Латвии]&lt;/ref&gt;, Литванан — яҡынса 32 000 кеше депортациялана. 1949 йылдың 6 — 7 июлендә Молдавиянан 11 293 ғаилә, йәғни 35 050 кеше һөрөлә.

Әрмән ССР-ының әзербайжан халҡының депортацияһы 1947—1950 йылдарҙа 1947 йылдың 23 декабрендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы Президиумының «Колхозсыларҙы һәм башҡа әзербайжан халҡын Әрмән ССР-ынан Әзербайжан ССР-ының Кура-Араксы уйһыулығына күсереү» исемле 4083-сө һанлы ҡарарына ярашлы үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.info/dokum/194_dok/19480310azer.html Постановление N: 754 Совета министров СССР «О мероприятиях по переселению колхозников и другого азербайджанского населения из Армянской ССР в Кура-Араксинскую низменность Азербайджанской ССР» от 10 марта 1948 г. Москва, Кремль]&lt;/ref&gt; Өс этапта барыһы 100 мең кеше күсерелә: 10 000 кеше — 1948 йылда, 40 000—1949 йылда, 50 000—1950 йылда&lt;ref&gt;http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927201826/http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html |date=2009-09-27 }} стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50,000 in 1950.29&lt;/ref&gt;

1948—1949 йылдарҙа тиҫтәләрсә репатриант әрмәндәр, шулай уҡ Совет Әрмәнстанының ерле халҡы депортациялана.

1949 йылда Алтай крайына СССР-ҙың көньяҡ төбәктәренән әрмән халҡы күсерелә&lt;ref&gt;http://elibrary.ru/item.asp?id=15784453 Н. Аблажей — ДЕПОРТАЦИЯ АРМЯН В АЛТАЙСКИЙ КРАЙ В 1949 Г., 2011&lt;/ref&gt;.

== Репрессиялар һәм антисемитизм ==
Йәһүд энциклопедияһы фекеренсә, 1930 йылдларҙың уртаһынан башлап (хатта иртәрәк тә) репрессияларҙың маҡсаты йылдан-йыл антисемитлыҡ яғынан көсәйә һәм Сталиндың һуңғы йылдарында үҙенең апофеозына етә&lt;ref name=&quot;kee1922&quot;&gt;{{ЭЕЭ|15416|Евреи в Советском Союзе в 1922–41 гг.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kee1945&quot;&gt;{{ЭЕЭ|15418|Евреи в Советском Союзе в 1945-53 гг.}}&lt;/ref&gt;.

1948—1953 йылдарҙа сәйәси репрессиялар ҡайһы бер осраҡтарҙа, күп кенә сығанаҡтар баһалауынса, антисемит характерҙа була. Улар араһында — Соломон Михоэлсты үлтереү, космополитизм менән көрәш кампанияһы,Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеттың эше, табиптар эше һәм башҡалар.

== Фәнгә баҫым яһау ==
Сталин осоронда бөтә ғилми тармаҡтарға баҫым яһала һәм тыйыла, ә күп кенә күренекле ғалимдарға, инженерҙарға һәм табиптарға ҡаршы һөсләү ойошторола&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л.
 |заглавие      = Черная книга коммунизма
 |оригинал      = Le Livre Noir du Communisme
 |место         = {{М}}
 |издательство  = «Три века истории»
 |год           = 2001
 |страниц       = 864
 |страницы      = 12
 |isbn          = 2-221-08-204-4
}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Ҡайһы бер кампанияларҙа антисемитизм элементтары күҙәтелә&lt;ref name=&quot;Костырченко&quot;&gt;Геннадий Костырченко. [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/os/tyrchenko_7.html Тайная политика Сталина. Власть и антисемитизм.]&lt;/ref&gt;. теге йәки был кимәлдә идеологик ҡыҫылыш физика&lt;!-- {{fact}}--&gt;, химия&lt;ref name=&quot;sonin&quot;&gt;{{статья
 |автор            = Сонин А. С.
 |заглавие         = Печальный юбилей одной кампании
 |ссылка           = http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm
 |язык             = ru
 |издание          = [[Вестник Российской академии наук|Вестник РАН]]
 |тип              = 
 |год              = 1991
 |том              = 61
 |номер            = 8
 |страницы         = 96—107
 |archiveurl       = https://web.archive.org/web/20100505130538/http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm
 |archivedate      = {a
}}&lt;/ref&gt;, астрономия&lt;ref&gt;[[Смирнов, Владимир Александрович (астроном)|Смирнов В. А.]] Астрономия на крутых поворотах XX века. — Дубна: Феникс, 1997&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.allkriminal.ru/archives/411 Астрономия под гнётом репрессий]&lt;/ref&gt;, тел ғилеме (лингвистика)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Alpatov&quot;&gt;''Алпатов В. М.'' История одного мифа. Марр и марризм. — {{М}}, 1991.&lt;/ref&gt;, статистика&lt;ref&gt;Дэвид, С. Зальцбург, ''Как статистика перевернула науку в XX веке'', Owl Books, 2001, ISBN 0-8050-7134-2, [https://books.google.com/books?id=ej9xytYdkyAC&amp;pg=PA147&amp;dq=lady+with+tea+soviet+statistics&amp;as_brr=3&amp;ei=6FwMR7-yPIP06wLAy6DUCQ&amp;sig=lFxEvOOxaGPB-mRsiVuhbJoENO8#PPA148,M1 Google Print, — стр. 147—149.]&lt;/ref&gt;, әҙәбиәт ғилеме&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;, философия&lt;ref&gt;[http://iph.ras.ru/institute.htm Об Институте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310203343/http://iph.ras.ru/institute.htm |date=2010-03-10 }}&lt;/ref&gt;, социология&lt;ref name=&quot;eaw8-9&quot;&gt;Элизабет Анн Вайнберг, ''Развитие социологии в Советском Союзе'', Тэйлор &amp; Френсис, 1974, ISBN 0-7100-7876-5, [https://books.google.com/books?id=RXwOAAAAQAAJ&amp;pg=PA8&amp;vq=sociology+disappeared&amp;dq=sociology+%22Soviet+Union%22&amp;lr=&amp;as_brr=3&amp;source=gbs_search_s&amp;cad=0 Google Print, — стр. 8—9.]&lt;/ref&gt;, демография&lt;ref name=&quot;demo1&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/tema01.php Время большой лжи]&lt;/ref&gt;, иҡтисад&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;, генетика&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Лорен Грэхэм]]
 |часть         = Лысенкоизм после 1948 г. Глава IV. Генетика
 |заглавие      = Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе
 |ссылка        = http://scepsis.ru/library/id_800.html
 |издание       = 
 |ответственный = 
 |место         = {{М}}
 |издательство  = Политиздат
 |год           = 1991
 |страницы      = 
 |страниц       = 480
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;, педология&lt;ref name=&quot;blim&quot;&gt;{{статья
| автор         = [[Блюм, Арлен Викторович|Блюм А. В.]]
| заглавие      = Советская цензура эпохи большого террора
| ссылка        = http://www.index.org.ru/censor/297blum.html
| автор издания = 
| издание       = [[Индекс/Досье на цензуру]]
| тип           = журнал
| место         = 
| издательство  =
| год           = 1997
| выпуск        = 
| том           = 
| номер         = 2
| страницы      = 
| issn          = 18133541
}}&lt;/ref&gt;,тарих&lt;ref name=&quot;nekrich&quot;&gt;{{статья
| автор         = [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]
| заглавие      = Отрешись от страха
| ссылка        = http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/NEKRITCH.HTM
| издание       = [[Нева (журнал)|Нева]]
| тип           = журнал
| место         = {{М}}
| издательство  = 
| год           = 1995
| номер         = 6
| страницы      = 
| isbn          =}}&lt;/ref&gt; һәм кибернетика кеүек дисциплиналарға ҡағыла. ЦУНХУ-ның алдынғы демографтары&lt;ref name=&quot;demo1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.library.yale.edu/slavic/microform/census3739.html Microform Collection: The all-union population census, &amp;#91;1937 and&amp;#93; 1939] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514050630/http://www.library.yale.edu/slavic/microform/census3739.html |date=2011-05-14 }}&lt;/ref&gt; ҡулға алыналар һәм Сталинға 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре оҡшамағандан һуң атып үлтереләләр&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0275/nauka01.php Демоскоп-Weekly, № 275—276. — 5-18.02.2007.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Волков А. Г.'' [http://demoscope.ru/weekly/knigi/polka/gold_fund08.html Перепись населения 1937 года: вымыслы и правда]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Кваша А.'' Цена побед / А. Кваша // СССР: демографический диагноз / сост. В. И. Мукомель. — {{М}}: Прогресс, 1990. — С. 241—251.&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;sv&quot;&gt;[http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html Руководитель Центра демографии и экологии человека Анатолий Вишневский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219111421/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html |date=2012-02-19 }}&lt;/ref&gt; .

== Сталин репрессиялары масштабының баһалары ==
Репрессиялар масштабтары буйынса баһалар башлыса «репрессиялар» һәм «репрессиялар ҡорбандары» билдәмәләрен төрлөсә аңлау һәм тикшеренеүселәрҙең ҡулына эләккән документтарҙа ҡапма-ҡаршылыҡтар осрауы менән бәйле&lt;ref name=&quot;rogin&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit01.php О масштабе политических репрессий в СССР при Сталине: 1921—1953]&lt;/ref&gt;. Төрлө тикшеренеүселәр репрессиялар ҡорбандарын ошондай категорияларға бүләләр:

* «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәр генә (башлыса 58-й статья буйынса) (Земсков, Воронцов);
* өҫтәп бөтә хөкөм ителгәндәр, шулай уҡ махсус поселениеларға һөрөлгән крәҫтиәндәр, репрессияланған халыҡтар индерелә (Охотин, Рогинский);
* өҫтәп ҡайһы бер енәйәт статьялары буйынса үтә ныҡ ҡаты хөкөмдәр ҡорбандары («башаҡтар тураһында закон», прогулдар буйынса һәм башҡалар);
* лагерҙарҙағы, колонияларҙағы һәм махсус поселениеларҙағы, шулай уҡ һөргөн ауылдарына ебәрелгәндәрҙең, һөргөнгә ебәрелгән кешеләрҙең һәм һөрөлгәндәрҙең дөйөм һаны иҫәпләнә (Вишневский&lt;ref name=&quot;Общее число репрессированных&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Общее число репрессированных]&lt;/ref&gt;) йәки судтар тарафынан хөкөм ителгән дөйөм һаны; Попов&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/analit02.php Война с народом. Этапы государственного террора в России]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Попов В. П. Государственный террор в Советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]&lt;/ref&gt;, Цаплин&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/arxiv02.php Статистика жертв сталинизма в 30-е годы]&lt;/ref&gt;) һәм килеп сыҡҡан үтә ҙур һандар дәүләттең репрессив сәйәсәтенең масштабын билдәләйҙәр.

Теге йәки был граждандарҙы репрессияланғандарҙың дөйөм һанына индереү өсөн төп критерийы булып ҡулланылған репрессияларҙың нигеҙһеҙлелеге тора. Суммарные оценки А. Вишневскийҙың дөйөм һандары буйынса бөтә категориялар буйынса 25—30 млн оҙайлы сроктарға хөкөм ителгән репрессияланғандар тәшкил итә .

Барыһы совет осоронда, халыҡ-ара «Мемориал» ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, репрессияланғандарҙың һаны 11—12 миллиондан 38—39 миллион кешегә тиклем тәшкил итә&lt;ref name=&quot;autogenerated20131129-2&quot;&gt;[http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/696621-echo/#element-text Председатель правления международного правозащитного общества «Мемориал» Арсений Рогинский в программе «Именем Сталина». Сталинизм: цифры и мифы]&lt;/ref&gt;. Уларҙан:

* 4,5 — 4,8 млн кеше сәйәси мотивтар буйынса хөкөм ителгән, шул иҫәптән яҡынса 1,1 млн кеше атып үлтерелгән, ҡалғандары ГУЛАГ-ҡа эләккән;
* 6,5 миллион дә кәм түгел кеше 1920 йылдан алып (ул ваҡытта 5 казак станицаһынан 9 мең ғаилә депортациялана (45 мең кеше) 1951—1952 йылдарҙағы депортацияға тиклем дусар булған);
* яҡынса 4 миллион кеше 1918 йылғы Конституция буйынса һайлау хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителгәндәр (миллиондан ашыу) һәм 1925 йылғы ҡарары буйынса (был категорияға ғаилә ағзалары инә);
* яҡынса 400—500 мең кеше төрлө указдар һәм ҡарарҙар нигеҙендә репрессияланған;
* 6—7 миллион 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡтан һәләк булғандар;
* 17 961 мең кеше хеҙмәт указдары ҡорбандары (1940 йылдың 26 июнендә сығарылған, [[1956 йыл]]да юҡҡа сығарылған).

=== Контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны ===
[[1954 йыл]]дың февралендә КПСС-тың Үҙәк Комитетының Беренсе секретары [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёвтың]] исеменә СССР-ҙың Генераль прокуроры Р. Руденко, СССР-ҙың эске эштәр министры С. Круглов һәм СССР-ҙың юстиция министры К.Горшенин ҡул ҡуйған белешмә әҙерләнә, белешмәлә1921 йылдан алып 1954 йылдың 1 февраленә тиклем контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны бирелә. белешмәгә ярашлы, ошо соср эсендә НКВД Коллегияһы, НКВД «тройкалары», Махсус кәңәшмә, Хәрби Коллегияһы, судтар һәм хәрби трибуналдар тарафынан 3 777 380 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына 642 980 кеше хөкөм ителгән, лагерҙарға һәм төрмәләргә 25 йылға һәм унан кәмерәк срокка ултыртыу — 2 369 220 кеше хөкөм ителә, һөргөнгә һәм ҡыуыуға — 765 180 кеше хөкөм ителгән&lt;ref name=&quot;zemskov&quot;&gt;В. Н. Земсков [http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html ГУЛАГ (историко-социологический аспект)] «Социологические исследования» 1991, N.6 С.10-27; 1991, N.7. С.3-16&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;litvin&quot;&gt;Алексей Литвин [http://www.infran.ru/vovenko/60years_ww2/demogr7.htm РОССИЙСКАЯ ИСТОРИОГРАФИЯ БОЛЬШОГО ТЕРРОРА]&lt;/ref&gt;.

СССР МВД-һының махсус бүлегенең 1921—1953 йылдарҙағы осорҙа ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең һаны тураһында (1953 йылдың 11 декабрендә МВД-ның архив бүлеге начальнигы Павлов ҡул ҡуйған) белешмәгә ярашлы '' 1921—1938 йылдарҙа ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД эштәре буйынса һәм 1939 йылдан 1953 йылдың уртаһына тиклем контрреволюцион енәйәттәр өсөн суд һәм судтан тыш органдары тарафынан '' 4 060 306 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына — 799 455 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә тотолоуға — 2 631 397 кеше, һәргәнгә һәм ҡыуыуға — 413 512 кеше һәм «башҡа сараларға» — 215 942 кеше. Был документҡа ярашлы, бөтәһе 1921—1938 йылдарҙа 4 835 937 кеше ҡулға алынған (к/р — 3 341 989,башҡа енәйәттәр — 1 493 948) шул иҫәптән хөкөм ителгән 2 944 879, шул иҫәптән үлем язаһына 745 220. 1939—1953 йылдарҙа к/р өсөн хөкөм ителгән — 1 115 247, шул иҫптән үлем язаһына 54 235 (шул иҫәптән 23 278 1942 йылда)&lt;ref&gt;ГУЛАГ: Главное управление лагерей. 1918—1960. Под ред. акад. А. Н. Яковлева; сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров.
М.: МФД, 2000&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pavlovdocument&quot;&gt;РЕАБИЛИТАЦИЯ: ПЕРВЫЕ ГОДЫ Документ № 3 [http://www.idf.ru/documents/info.jsp?p=21&amp;doc=55698 Справки спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осуждённых органами ВЧК — ОГПУ — НКВД СССР в 1921—1953 гг.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ussrsystem&quot;&gt;[http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Пенитенциарная система в СССР. ВЧК — ОГПУ — НКВД — МВД] &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html ''история''])&lt;/span&gt;. &lt;small&gt;Проверено 6 января 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20080311080150/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Архивировано] 11 марта 2008 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Расхождение между данными справки Павлова и данными справки, направленной Хрущёву, могут быть частично объяснены тем, что на подлиннике справки Павлова, хранящейся в Государственном архиве Российской Федерации (ГАРФ), к цифре 2 945 тыс. (количество осуждённых за 1921—1938 гг.) неизвестной рукой карандашом сделано примечание: «30 % угол. = 1 062» — то есть произвольно было сочтено, что 30 % всех осуждённых с 1921 г. по 1938 г. по делам ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД составляют уголовники (следует также указать, что 30 % от 2 945 тыс. составляет 884 тыс., а не 1062 тыс.)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;koposov&quot;&gt;Николай Копосов [http://hro1.org/node/613 К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }} 11/12/2007&lt;/ref&gt;.

Төрлө тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса 1930 йылдан 1953 йылға тиклем сәйәси ғәйепләүҙәр буйынса 3,6 миллиондан 3,8 миллионға тиклем кеше хөкөм ителгән, уларҙан атып үлтерелгән 748 меңдән 786 меңгә тиклем&lt;ref name=&quot;demoscope313&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema02.php «Высшая мера наказания»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В. В. Лунеев. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit02.php Статистика политических репрессий]&lt;/ref&gt;. Атып үлтереүҙәр пигы «оло террор» йылдарына тура килә: 682—684 мең кеше атып үлтерелә.

''Барыһы 1918—1953 йылдарҙа'', СССР-ҙың КГБ өлкә идаралыҡтары мәғлүмәттәре буйынса ([[1988 йыл]]да үткәрелгән), '' ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ органдары тарафынан '' 4 308 487 кеше ҡулға алынған, шул иҫәптән 835 194 атып үлтерелгән.

Сәйәси репрессияларға дусар булғандарҙың дөйөм һанын баһалауҙа «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәрҙе генә иҫәпкә алырға ярамай, тигәнярайһы уҡ нигеҙле фекер бар. Репрессияларғадусар ителгән ғаилә ағзалары документтар буйынса &quot;социаль яҡтан хәүефле&quot;йәки «социаль яҡтан зыянлы элементтар» хәкәм ителгәндәр булыуы мөмкин («контрреволюцион енәйәт» өсөн түгел). был категорияларға сәйәси мотивтар буйынса репрессияланған башҡа кешеләр ҙә индерелгән. Бынан тыш, бындай репрессияларҙың рәсми статистикаһы бер нисек тә тулы була алмай. сөнки бер ниндәй ҙә статистикаға индерелмәгән массауи язалауҙар булған, мәҫәлән, Катынь атып үлтереүе (21 857 кеше).

=== Депортацияланғандар ===
Иң яңы историография мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1950-е йылдарҙа барыһы 6 миллион кешенән 6,4 миллион кешегә тиклем депортацияланған; юлда һәм һөргөндә яҡынса 1,2 миллион кеше һәләк булған, йәғни яҡынса һәр бишенсе кеше&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia ''Кропачев С. А.'' Новейшая отечественная историография о масштабах политических репрессий в 1937—1938 годах. // Российская история. — № 1. — 2010. — C. 166—172.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603064008/https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia |date=2016-06-03 }}&lt;/ref&gt;

Демограф Анатолий Вишневскийҙың архив документтарына нигеҙләнгән мәғлүмәттәре буйынса, 1930—1953 йылдарҙа депортацияланған халыҡтың һаны 6,4 миллиондан да кәм булмаған (шул иҫәптән раскулачиваниеға эләккән крәҫтиәндәр, милли депортациялар һәм башҡалар)&lt;ref name=demoskopekulak&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema04.php «Кулацкая ссылка» и депортации]&lt;/ref&gt;.

=== Совет репрессив сәйәсәтенең масштабтары тураһында статистика мәғлүмәттәре ===
Юғары судтың 1958 йылғы йыйынтығында хәрби осор указдары буйынса 17,96 млн хөкөм ителеүселәр тураһында әйтелә, улар эсенән 22,9 %, йәки 4113 мең, иректән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән, ә ҡалғандары — штрафтарға йәки холок төҙәтеү-хеҙмәт эштәренә. Улар араһынан сәйәси репрессиялар ҡорбандарына 1941 йылдың 6 июлендәге Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы һуғыш ваҡытында халыҡ араһында шомланыу тыуҙырыусы ялған хәбәрҙәр таратыу өсөн хөкөм ителгәндәрҙе индереп була. Әлеге указдар буйынса 15,75 млн кеше рөхсәттһеҙ эштән китеү өсөн (рөхсәтһеҙ эш урынын алмаштырыу күп кенә эшләүселәр категорияларына һуғыштан һуң да)&lt;ref&gt;[http://hro1.org/node/613 Николай Копосов. К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.a-z.ru/women_cd2/12/18/i80_371.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об ответственности за распространение в военное время ложных слухов, возбуждающих тревогу среди населения»]&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, байтаҡ кеше аслыҡ шарттарында ваҡ урлауҙар өсөн төрмәгә ҙур срокка ултыртыуға һәм хатта атып үлтереүгә хөкөм («Башаҡ тураһында Закон»)&lt;ref name=&quot;litvin&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php Лагеря, колонии и тюрьмы], Демоскоп Weekly, 10 — 31 декабря 2007&lt;/ref&gt;.

«Мемориал» ойошмаһы башлығы Арсений Рогинский баһаһы буйынса, всего за период 1918—1987 осоро эсендә 7 млн 100 мең кеше, шул иҫәптән сәйәси мотивтар буйынса, ҡулға алына&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-07|title = Арсений Рогинский о молчании историка|url = http://www.memo.ru/d/124360.html|publisher = www.memo.ru}}&lt;/ref&gt;.

Тарихсы В. П. Попов баһаһы буйынса, 1923—1953 йылдарҙағы сәйәси ауыр енәйәтсел эштәр өсөн хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һаны
40 миллиондан да кәм булырға тейеш түгел. Уның фекеренсә, әлеге баһа «бик яҡынса һәм ныҡ ҡына кәметелгән, әммә репрессив дәүләт сәйәсәтенең масштабтарын ярайһы уҡ сағылдыра… Әгәр халыҡтың дөйөм һанынан енәйәт эштәренә аҙ һәләтле булған 14 йәшкә тиклемгеләрҙе һәм 60 йәштән олораҡтарҙы алып ташлаһаң, бер быуын йәшәү сиктәрендә — 1923 йылдан 1953 йылға тиклем— йәмғиәттең һәр өсөнсө эшкә яраҡлы ағзаһы хөкөм ителгәне асыҡлана». РСФСР-ҙа ғына дөйөм судтар тарафынан 39, 1 млн кешегә ҡарта хөкөм сығарылған, шул уҡ ваҡытта төрлө йылдарҙа реаль сроктарға 37-нән 65 % -ҡа тиклем хөкөм ителгән (НКВД яғынан репрессияға дусар булғандарҙы, приговорһыҙ, лагерҙарҙа Юғары, край һәм өлкә судтарының һәм даими сессияларының суд коллегиялары енәйәт эштәре буйынса, хәрби трибуналдарҙың приговорһыҙ, һөрөүгә ебәрелгәндәрһеҙ, һөрөлгән халыҡтарһыҙ һәм башҡаларҙы индәрмәйенсә)&lt;ref&gt;Попов В. П. Государственный террор в советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]&lt;/ref&gt;.

Анатолий Вишневскийҙың мәғлүмәттәре буйынса, «СССР граждандарының иректән мәхрүм ителгән йәки аҙмы-күпме оҙайлы сроктарға иректән сикләүгә дусар ителгәндәрҙең дөйөм һаны» (лагерҙарҙа, махсус поселениеларҙа һәм башҡалар) 1920-сы йылдарҙың аҙағынан 1953 йылға тиклем « 25-30 миллион кешенән дә кәм түгел тәшкил итә»(йәғни, СССР-ҙың Енәйәт Кодексының бөтә статьялары буйынса, шул иҫәптән махсус поселениеларға һөрөлгәндәр)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Оценка общего числа репрессированных на demoscope.ru (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)]&lt;/ref&gt;. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Земсковҡа һылтанған «1934—1947 йылдарҙа ғына лагерҙарға (ҡасҡындарҙы һанамағанда) 10,2 млн кеше килтерелә». Әммә Земсков үҙе яңы килгән контингент тураһында яҙмай, ә ГУЛАГ лагерының дөйөм халҡы тураһында яҙа&lt;ref&gt;http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html&lt;/ref&gt;, йәғни, был һанға яңы килгәндәр ҙә, сроктарын тултырғандар ҙа инә.

Репрессиялар һөҙөмтәһендә үлеүселәрҙең һаны буйынса атып үлтерелгәндәрҙе лә, төрмәләрҙә йәки лагерҙарҙа үлгәндәрҙе лә индерергә кәрәк.
Тарихсы В. Н. Земсковтың һанауҙарынса, 1934 йылдың 1 ғинуарынан алып 1947 йылдың 31 декабренә тиклемге арауыҡта ГУЛАГ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарында 963 766 хөкөм ителгәндәр үлгән, әммә был һан эсендә енәйәт эштәре өсөн хөкөм ителгәндәр ҙә&lt;ref name=&quot;zemskov&quot;/&gt;. Әммә демограф һәм социолог А. Г. Вишневский һәм тағы ла бер нисә тикшеренеүсе был мәғлүмәттәр менән риза түгел&lt;ref name=deadcount&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema06.php «Демографические потери от репрессий»] (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Максудов&quot;&gt;{{cite web|url=http://ecsocman.hse.ru/data/778/937/1219/015Maksudov.pdf|title=О ПУБЛИКАЦИЯХ В ЖУРНАЛЕ «СОЦИС»|author=С. Максудов|издатель=ecsocman.hse.ru|date=1995|accessdate=2013-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор= Евгений Федорович Кринко, Сергей Александрович Кропачев|заглавие=Масштабы сталинских репрессий в оценках советских и современных российских исследователей|ссылка=http://bg.sutr.ru/journals_n/1356460361.pdf|автор издания= |место=Ростов-на-Дону|издательство=Институт социально-экономических и гуманитарных исследований Южного научного центра РАН, Россия|год=2012|выпуск=Былые годы|номер=№ 4 (26)}}&lt;/ref&gt;.

Архив мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1953 йылдарҙа бөтә төрмәләрҙә 1,76 млн кеше үлгән&lt;ref name=&quot;deadcount&quot;/&gt;. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр статистикала лагерҙарҙа үлем буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуын билдәләйҙәр&lt;ref name=&quot;Цаплин&quot;&gt;''Цаплин В. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов]&lt;/ref&gt;. А. Г. Вишневский иҫәпләүенсә, төрмөлөрҙә һөм һөргөндә генә үлгәндәрҙең һәм үлтерелгәндәрҙең һаны 4-6 млн тәшкил итә&lt;ref name=&quot;deadcount&quot;/&gt;.

Үрҙә күрһәтелгән һандарҙы килтереүселәр йыш ҡына архив мәғлүмәттәрен шик аҫтына ҡуя. Мәҫәлән, ГУЛАГ халҡы һанының үҙгәреше таблицаһында бер сәйер графа бар -«прочая убыль». С. Максудов фаразлауынса, «башҡа төрлө кәмеү» аҫтында хөкөм ителгәндәрҙе лагерҙарҙа юҡҡа сығарыуҙы аңлата&lt;ref name=&quot;Максудов&quot;/&gt;. Икенсе яҡтан, В. Н. Земсков раҫлауынса, лагерҙарҙа һәм ҡасырға маташҡандар «ҡан әйләнеше ауырыуҙарынан үлгәндәр» тип иҫәпләнгәндәр, ә графа үҙе лагерь начальствоһы эшләгән ялған яҙмаларҙы&lt;ref name=&quot;Zemskov2&quot;&gt;В. Н. Земсков. [http://scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР]&lt;/ref&gt;. Әммә был графа буйынса һан ҙур булмаған — йылына бер нисә мең, ҡайһы берҙә күберәк.

Репрессияларҙың традицион масштабтары буйынса шулай уҡ тарихсылар Юрий Жуков һәм Юрий Емельянов дәғүә белдерәләр.

=== Революцияға тиклемге Рәсәй менән сағыштырыу ===
«Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙары М. Н. Гернето һәм Н. С. Таганцев мәғлүмәттәренә, ә шулай уҡ К. Либкнех һөйләгән мәғлүмәттәргә таянып, үҙенең эшендә ошондай мәғлүмәттәр килтерә: батша Рәсәйендә 1825 −1905 йылдарында сәйәси мотивтар буйынса 625 үлем хөкөмө, шул иҫптән тик 191 генә үтәлә, ә революция йылдарында — 1905 йылдан 1910 йылға тиклем — сәйәси мотивтар буйынса 5735 үлем хөкөмө сығарыла (шул иҫәптән хәрби-ялан судтары хөкөмдәре) һәм уларҙың 3741 үтәлә&lt;ref&gt;{{книга
|автор         = С. Куртуа, Н. Верт, Ж-Л. Панне, А. Пачковский и др.
|заглавие      = Чёрная книга коммунизма
|издание       = 2-е издание
|ссылка        = 
|место         = 
|издательство  = «Три века истории»
|год           = 2001
|том           = 
|страниц       = 780
|тираж         = 100000
|isbn          = 5-95423-037-2
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|title=«Большой террор»: 75 лет спустя|author=Кречетников А.|date=30 октября 2012|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-10-30|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bw3vuakB?url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|archivedate=2012-11-05|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияларҙа дәүләттең юғары даирәләрендәге етәкселәренең роле ===
1934 йылдың 1 декабрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк башҡарма комитетының ҡарары на ярашлы репрессияларҙы һәм террорҙы ойоштороуҙа ҡатнашҡан ВКП(б)-ның күпселек ағзалары СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу процедураһы буйынса хөкөм ителәләр.
Террор ойоштороусылар һәм террористик ойошмаларҙа ҡатнашыусылар ғәйепләү материалдарҙы һәм хөкөм итеүсенең күрһәтмәләрен ҡарау нигеҙендә, яҡлаусыһыҙ Хәрби коллегияһының ябыҡ ултырышында үткәрелә.

Ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу өсөн ВКП(б -ның Үҙәк комитеты Политбюроһының махсус ҡарарҙарына махсус шарттары булған, уларҙың күбеһендә Сталиндың шәхсән ҡултамғаһы тора&lt;ref name=&quot;stalinlists&quot;&gt;[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm В этом разделе сайта общества «Мемориал» представлены так называемые сталинские списки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер тарихсылар, репрессияларҙың ойоштороуында һәм дәртләндереүендә Сталиндың шәхси ролен һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Шулай, Олег Хлевнюк яҙыуынса, Сталиндың 1934 йылдың ғинуар аҙағында прокуратураға күмәк кеше алдында өс «йәмәғәт милкен урлаусыһын» судһыҙ үлтергән Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендәге Шемонаих районының ике етәксеһен енәйәт яуаплылыҡҡа тарттырыуҙан тыя. Сталин шәхсән үҙе тәфтишселәрҙән ҡулға алынғандарға язалау ысулдарын ҡулланыуҙы талап итә, закон проекттарына СССР-ҙан ҡасып киткән хәрбиҙәрҙең ғаиләләре ағзаларына ҡарата яза акцияларын индереү буйынса тура күрһәтмәләр бирә, шәхсән үҙе атып үлтереүҙәргә рөхсәт бирә{{sfn|Хлевнюк|1996|с=133}}.

== Репрессиялар ойоштороусыларҙың яҙмышы ==
Өҫтә күрһәтелеүенсә, Сталин репрессиялары осоронда дәүләт именлеге органдары үҙҙәре системалы рәүештә «таҙартыҙарға» дусар булалар. Һөҙөмтәлә күп кенә репрессияларҙы ойошторыусылар башҡарыусылар, шул иҫәптән, НКВД-ның етәкселәре Г. Г. Ягода һәм Н. И. Ежов, үҙҙәре лә ҡорбанға әйләнәләр.

Сталиндың вафатынан һуң дәүләт именлеге органдары хеҙмәкәрҙәре, шул иҫәптән туранан-тура үлтереү язаларын башҡарған бер нисәүһе, хөкөм ителә: Л. П. Берия, В. Г. Деканозов, Б. З. Кобулов, А. З. Кобулов, В. Н. Меркулов, Л. Е. Влодзимирский, С. А. Гоглидзе, П. Я. Мешик, Л. Л. Шварцман, М. Д. Рюмин, А. Г. Леонов, В. И. Комаров, М. Т. Лихачёв, И. А. Чернов, Я. М. Броверман, С. Ф. Мильштейн, П. А. Шария, С. С. Мамулов, Б. В. Родос, С. Ф. Реденс, П. В. Володзько. Дәүләт именлеге министры В. С. Абакумов (1946—1951) Сталин тере саҡта уҡ ҡулға алына, әммә уның вафатынан һуң ғына атып үлтерелә. Үҙенең үлеме алдында Сталин Берия ҡулға алынған Абакумовты яҡлай тип уйлай.

== Амнистиялар и реабилитация ==
Тарихсы Н. В. Петров мәғлүмәттәренә ярашлы, 1939—1940 йылдарҙа төрмәләрҙән 100-ҙән 150 меңгә тиклем кеше аза ителгән, башлыса 1938 йылдың 17 ноябренә тиклем ҡулҡв алынған, әммә хөкөм ителмәгәндәр азат&lt;ref&gt;''Петров Н. В.'' Палачи. Они выполняли заказы Сталина. — {{М}}, 2011. — С. 29.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Ватан һуығышының тәүге айҙарында 1941 йылдың 12 июлендәге һәм 24 июлендәге СССР-ҙың Юғары советы Президимиумы ҡарарҙарына ярашлы төрмәләрҙән 600 меңгә якын кеше азат ителә&lt;ref&gt;[http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html Шпаргалка: Великая Отечественная война 1941—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727094221/http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html |date=2017-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

1953 йылдың башында СССР-ҙың берләшкән МВД-һының башлығы Л. П. Берияның иң тәүге указдары буйынса МВД-ла производствола торған эштәрҙе яңынан ҡарау өсөн комиссиялар һәм тикшереү төркөмдәре булдырыла. Әлеге төркөмдәр шулай уҡ «Ҡоротҡос табиптар», «Осоусылар эше» буйынса ҡулға алынғандарҙың эштәре менән шөғөлләнәләр. Һөҙөмтәлә Л. П. Берия инциативаһы менән башланған тикшеренеүҙәрҙән һуң 1953 йылдың апрелендә яңынан ҡаралған эштәр буйынса күп кенә хөкөм ителгәндәр һәм тикшереү аҫтында булғандар азат ителә.

1953 йылдың 26 мартында Л. П. Берия КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумына амнистия буйынса ҡулхат ебәрә. Ҡулхатта 5 йылға тиклем хөкөм ителгәндәрҙе, хужалыҡ, вазифа һәм айырым хәрби енәйәттәр өсөн сроктарына ҡарамайынса азат итергә төҡдим ителә. Азат ителәсәк категориялар исемлегендә 10 йәшкә тиклем балалары булған ҡатындар, ауырлы ҡатындар, бәлиғ булмағандар, ҡаты ауырыуҙар һәм ололар була. Шулай уҡ 5 йылдан ашыу срокка хөкөм ителгәндәрҙең сроктарын ике тапҡырға кәметергә тәҡдим ителә. 1953 йылдың 27 мартында СССР-ҙың Юғары советы Президиумының «Амнистия тураһында» исемле указына ярашлы СССР-ҙа хөкөм ителгәндәрҙең өстән бер өлөшө азат ителергә тейеш була. Ысынында иреккә 1 миллиондан ашыу кеше сығарыла һәм 400 мең енәйәт эштәре буйынса тикшереү туҡтатыла.
 
1954—1955 йылдарҙа лагерҙарҙан һәм колонияларҙан ваҡытынан алда 88 278 сәйәси тотҡон азаит ителә, улар араһынан 32 798 — яңынан эште ҡарау һөҙөмтәһендә һәм 55 480—1955 йылдың 17 сентябрендәге СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда оккупанттар менән хеҙмәттәшлек иткән совет гржадндарын амнистияһы тураһында» исемле Указы буйынса. Если 1 января 1955 йылдың 1 ғинуарына лагерҙарҙарҙа һәм колонияларҙа контрреволюцион енәйәттәре 309 088 хөкөм ителгәндәр тотолһа, 1956 йылдың 1 ғинуарына — 113 735, ә 1959 йылдың 1 апреленә — тик 11 027 кеше була&lt;ref name=&quot;zemskov&quot;/&gt;.

Массауи рәүештә юридик реабилитация П. Н. Поспелов комиссияһының эш һөҙөмтәләрендә башлана. 1954—1961 йылдарҙа енәйәт составы булмауы арҡаһында 737 182 кеше реабилитациялана, 208 448 хөкөм ителгән кеше реабилитацияланмай; 1962—1983 йылдарҙа 157 055 кеше реабилитациялана, 22 754 кешенең реабилитацияһы кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;litvin&quot;/&gt;.

Реабилитация процесы 1980 йылдарҙың аҙағында, М. С. Горбачев һәм А. И. Яковлев башланғысы менән, яңынан башлана. ВКП(б)-ның бөтә репрессияланған эшмәкәрҙәре тиерлек аҡлана, шулай уҡ күп кенә «синфи дошмандар». 1988—1989 йылдарҙа 856 582 кешенең эштәре яңынан ҡарала, улар буйынса 844 740 кеше реабилитациялана&lt;ref name=demografyXX&gt;[http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html Демографические катастрофы XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224205339/http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html |date=2007-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Хәҙерге Рәсәй властары органдары Сталин репрессиялары ҡорбандарын реабилитацияу мәсьәләһенә ҙур иғтибар бирә. РСФСР-ҙағы һәм СССР-ҙағы сәйәси репрессияларға ҡарата 2007 йылда иғлан ителгән Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путиндың белдереүе бар&lt;ref name=&quot;putinvvzayavlenierepressii&quot;&gt;[http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml Подход к прессе после посещения Бутовского мемориального комплекса {{Wayback|url=http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml |date=20080618150758 }} // Президент России, 30 октября 2007&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 18 октябрендәге 1761-1 — һанлы «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» исемле РСФСР-ҙың Законы үҙ көсөнә ингәндән һуң 2004 йылға тиклем 630 меңдән ашыу кеше реабилитациялана. Ҡайһы бер репрессияланғандар (мәҫәлән, НКВД-ның күп кенә етәкселәре, террорға ҡағылышы булғандар һәм сәйәси булмаған енәйәттәр башҡарғандар) реабилитацияланмай тип табылды — бөтәһе 970-тән ашыу ғариза ҡаралды&lt;ref name=&quot;reabstat&quot;&gt;&quot;О некоторых проблемах органов прокуратуры по исполнению закона Российской федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» (А. Г. Петров) // «История государства и права», 2007, № 3 // Основные показатели работы органов прокуратуры Российской Федерации по надзору и исполнению Закона Российской Федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» за 1992—2001 гг.: письмо Генеральной прокуратуры Российской Федерации от 5 марта 2002 г. N 13-22-202с-4 // Текущий архив прокуратуры Чувашской Республики (данные за 2002—2004 гг. предоставлены отделом реабилитации жертв политических репрессий Генеральной прокуратуры Российской Федерации).
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rusakov&gt;Николай РУСАКОВ [http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml Новые страницы расстрельной статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226135519/http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml |date=2007-12-26 }}&lt;/ref&gt;.

Йыл һайын 30 октябрҙә Рәсәйҙә һәм СССР-ҙың элекке республикаларында Сәйәси репрессиялар ҡорбаны көнө билдәләнә. Был көндә ойошторолған митингыларҙа һәм башҡа мәҙәни сараларҙа сәйәси репрессиялар ҡорбандарын иҫкә алалар; мәктәптәрҙә «тере» тарих дәрестәре үткәрәләр, уларға шул ваҡыттағы ваҡиғалар шаһиттарын саҡыралар&lt;ref&gt;[http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 В школах Тюмени пройдут «живые» уроки истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028040254/http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 |date=2011-10-28 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/society/20091030/191327005.html Россия вспоминает жертв политических репрессий]&lt;/ref&gt;.

Мәскәүҙә төп саралар — Лубянка майҙанында һәм Бутово полигонында&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070616143321/http://www.smi.ru/07/10/30/908091020.html 16-й День памяти жертв политических репрессий].&lt;/ref&gt;, Санкт-Петербургта Троицк майҙанындағы Соловцы ташы янында һәм Левашов ташландыҡ ерендә үткәрелә.

Ҡорбандар тураһында иҫтәлектәрҙе һаҡлап ҡалыр өсөн һәм кешеләргә ғаиләләренең тарихын тергеҙергә ярҙам итеү йәһәтенән «Мемориал» йәмғиәте 1998 йылда мәғлүмәттәрҙең берҙәм базаһын булдырыуҙы башланы, унда төбәктәрҙге Хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр туплана&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/ ОБД «Мемориал». Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=2019-03-31 }}&lt;/ref&gt;.
Тикшеренеүселәр әлеге көнгә тиклем совет репрессияларына ҡағылышлы архивтар менән эш итеүҙә ҡыйынлыҡтар кисерә. «Мемориал» Рәсәй ойошмаһы етәксеһе Арсений Рогинский илдә бик ҙур күләмдәге документтар йәшеренгә әйләндерелгән, тип һанай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|title=В России отмечают День памяти жертв политических репрессий, но Сталину симпатизируют|publisher=newsru.com|accessdate=2012-2-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q1U1Ie?url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Йыл һайын 29 октябрҙә Мәскәүҙә Соловцы ташы эргәһендә һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында «Мемориал» йәмғиәте ойоштоған «Исемдәрҙе ҡайтарыу» акцияһы үткәрелә — кешеләр сиратлап репрессиялар йылдарныда һәләк булғандарҙың исемдерен уҡыйҙар. Акцияла һәр кем ҡатнаша ала. Репрессиянғандың исем-шәрифе, йәше, эшләгән урыны, атып үлтереү датаһы әйтеп ишеттерелә, майшәм ҡабыҙыла һәм сәсәкәләр һалына. Тәүге акция 2007 йылда үткәрелде&lt;ref&gt;[http://october29.ru/2016/ Официальный сайт акции «Возвращение имён»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917215720/http://october29.ru/2016/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдан Рәсәйҙә «Һуңғы адрес» гражданлыҡ инициативаһы үткәрелә. Совет власы йылдарындағы сәйәси репрессиялар ҡорбандарына ус аяһындай ғына мемориаль таҡтасыҡ ҡуйыла (айырым кешегә) Проект принцибы — «Бер исем, бер ғүмер, бер билдә»&lt;ref name=&quot;Веденин&quot;&gt;''Веденин В.'' [http://www.colta.ru/news/1437 В Москве начинается мемориальный проект «Последний адрес»] // ''Colta.ru''. 6 декабря 2013.&lt;/ref&gt;. Хәрәкәттең лидерҙарының береһе Сергей Пархоменко билдәләүенсә, 2007 йылдың йәйенә Рәсәйҙә 600 ошондай таҡтасыҡ ҡуйылған, төрлө төбәктәрҙән 2 меңдән ашыу заявкалар&lt;ref name=&quot;Клопс&quot;&gt;{{cite web|title=&quot;Ни одной заявки&quot;: Калининград до сих пор не вошёл в проект по установке памятных знаков жертвам политических репрессий|url=https://klops.ru/news/obschestvo/160562-ni-odnoy-zayavki-kaliningrad-do-sih-por-ne-voshyol-v-proekt-po-ustanovke-pamyatnyh-znakov-zhertvam-politicheskih-repressiy|date=2017-08-15|work=Klops.ru|publisher=ООО &quot;Русская медиагруппа &quot;Западная Пресса&quot;.}}&lt;/ref&gt;. Рәсәй проекты үрнәгендә үҙаллы проекттар барлыҡҡа килде — «Остання адреса — Україна»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.memo.ru/ru-ru/events/calendar/88|title=Первые мемориальные таблички в Киеве|publisher=www.memo.ru|lang=en|accessdate=2017-11-30}}&lt;/ref&gt; һәм Чехияла «Poslední adresa»&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.radio.cz/ru/rubrika/tema/cheshskaya-propiska-poslednego-adresa |title=Чешская прописка «Последнего адреса»|author=  Тимур Кашапов|date=29-06-2017 |website=Радио Прага|accessdate=2018-06-14}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылда «Үлемһеҙ барак» интернет-проекты старт алды, сайт биттәрендә һәр кем үҙҙәренең репрессияланған туғандары тураһында хәтирәләр яҙа ала. Шулай уҡ проект социаль селтәрҙәрҙә совет осорондағы аслыҡ, халыҡтар депортацияһы һәм исемлектәр буйынса массауи атып үлтереүҙәр тураһында һөйләй. Сайтта 45 000 уникаль ғаилә тарихы теркәлгән, шулай уҡ проект «Репрессиялар ҡорбандарының берҙәм базаһы» бүлегендә хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр баҫтырып сығара.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
— [[Кулактарҙы эҙәрлекләү]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* 1928 год. Поездка И. В. Сталина в Сибирь. Документы и материалы // [[Известия ЦК КПСС]]. — {{М}}, 1991. — № 5. — С. 193, 196—199. ISSN: 0235-7097
* ''[[Араловец, Наталья Аркадьевна|Араловец Н. А.]]'' Потери населения советского общества в 1930-е годы: проблемы, источники, методы изучения в отечественной историографии // [[Отечественная история]]. 1995. № 1. С. 135—146
* [https://www.gazeta.ru/science/2017/07/02_a_10757891.shtml «Возникло соревнование — кто больше арестует»] // [[Газета.ру]],02.07.2017 (Интервью с учёным Л. А. Лягушкиной, [[МГУ]])
* ''Гинзбург Е.'' [http://www.erlib.com/Евгения_Гинзбург/Крутой_маршрут/0/ Крутой маршрут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218091650/http://www.erlib.com/%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3/%D0%9A%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%80%D1%83%D1%82/0 |date=2019-12-18 }}
* ''Гойченко Д. Д.'' Сквозь раскулачивание и Голодомор. Свидетельства очевидца. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-244-1
* ''[[Грэхэм, Лорен|Грэхэм Л.]]'' «Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе / Пер. с англ. — {{М}}: [[Политиздат]], 1991. — 480 с. [http://scepsis.ru/library/id_798.html Глава IV. Генетика»] — подробное описание ситуации вокруг репрессий учёных-генетиков
* {{статья|автор= [[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|часть = К истории сталинского террора|ссылка  = http://ecsocman.hse.ru/data/094/680/1219/039.DANILOV.pdf|ответственный = Под общ. ред. [[Заславская, Татьяна Ивановна|Т. И. Заславской]] |заглавие = Куда идёт Россия?. Формальные институты и реальные практики|тип = Материалы девятого международного симпозиума|место = {{М}}|издательство = [[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год = 2002|страницы = 309—323|isbn = |issn = }}
* ''Зальцман М.'' Меня реабилитировали… Из записок еврейского портного сталинских времён. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-232-8
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Спецпоселенцы (по документации НКВД-МВД СССР) // [[Социологические исследования]]. 1990. № 11
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' К вопросу о репатриации советских граждан. 1944—1951 годы // [[История СССР]]. 1990. № 4
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_937.html ГУЛАГ: Историко-социологический аспект] // [[Социологические исследования]]. 1991. № 6
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Массовое освобождение спецпоселенцев и ссыльных (1954—1960 гг.) // [[Социологические исследования]]. 1991. № 1
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Судьба «кулацкой ссылки» (1930—1954) // [[Отечественная история]]. 1994. № 1.
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://www.scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР] // [[Социологические исследования]]. 1995. № 9.
* {{книга|автор=[[Костырченко, Геннадий Васильевич|Костырченко Г. В.]]|заглавие=Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия]]|год=2010|страниц=432|isbn=978-5-8243-1103-7|ref=Костырченко}}
* ''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.auditorium.ru/books/477/ Коллективизация как национальная катастрофа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017171906/http://auditorium.ru/books/477/ |date=2007-10-17 }}
* {{БРЭ|Массовые репрессии 1920-х – начала 1950-х гг. в СССР|id=2191188|автор=В. Н. Хаустов}}
* {{книга|автор = [[Медведев, Жорес Александрович|Медведев Ж.А.]]|заглавие = [http://scepsis.ru/library/id_1473.html Сталин и еврейская проблема: Новый анализ]|место = {{М}}|издательство = //«Права человека»|год = 2003|страницы = 288|isbn = 5-7712-0251-7}} (монография) — подробное исследование о деле врачей и репрессиях против евреев
* Мозжухин А. [https://lenta.ru/articles/2017/08/05/terror/ «Осужденным к расстрелу рубили головы топором»] [интервью] // [[Лента.ру]]. 05.08.2017. (интервью с ''[[Александров, Кирилл Михайлович|К. М. Александровы]]'')
* Наша малая Родина: Хрестоматия по истории Новосибирской области, 1921—1991 // Сост. В. И. Баяндин, В. А. Ильиных, С. А. Красильников, И. С. Кузнецов и др. / Материалы Государственного архива Новосибирской области. — [[Новосибирск]]: ЭКОР, 1997. — 768 с. — ISBN 5-85618-093-3 (&lt;small&gt;в том числе материалы по тайному визиту И. В. Сталина в Сибирь в 1928 и начале искусственного первого голодомора 1928—1929 гг., о начале ликвидации в СССР крестьянства как класса&lt;/small&gt;).
* Поживши в ГУЛАГе. Сборник воспоминаний. — {{М}}: Русский путь, 2001. ISBN 5-85887-024-4
* ''[[Сойфер, Валерий Николаевич|Сойфер В. Н.]]'' Власть и наука. История разгрома коммунистами генетики в СССР. — {{М}}, Изд. ЧеРо. 2002
* [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 Сталинские депортации. 1928—1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922131919/https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 |date=2020-09-22 }}. — {{М}}: Материк, 2005, серия «Россия. XX век. Документы» Международного фонда «Демократия»
* ''Тепляков А.'' Машина террора (монография) &lt;!-- РС/РСЕ: цикл передач к 75-летию Большого террора, 30 июля 2012 --&gt;
* [[Петкевич Т.В.]] Жизнь — сапожок непарный
* ''[[Солоневич, Иван Лукьянович|Солоневич И. Л.]]'' [[Россия в концлагере]]
* {{книга|автор=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]|заглавие=Политбюро. Механизмы политической власти в 1930-е годы|ссылка=http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/index.htm|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=1996|страниц=304|isbn=5-86004-050-4|тираж=3000|ref=Хлевнюк}}
* ''[[Черушев, Николай Семёнович|Черушев Н. С.]]'' [http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/index.html 1937 год: элита Красной Армии на Голгофе]. — {{М}}, «[[Вече (издательство)|Вече]]», 2003. ISBN 5-94538-305-8.
* [[Шаламов, Варлам Тихонович|Шаламов В. Т.]] [http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html «Колымские рассказы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004154154/http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html |date=2012-10-04 }}
* ''Шишкин В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/02/zaimka-ru_shishkin-repressions.pdf Кольцовская трагедия: из истории репрессий и реабилитации эстонского населения Сибири (1937—1959 гг.)] // Власть и общество в Сибири в XX веке. Сборник научных статей. Вып. 3 / Науч. ред. В. И. Шишкин. Новосибирск: Параллель, 2012. С. 163—191.
* ''[[Яхот, Иегошуа]]''. [http://scepsis.ru/library/id_172.html «Подавление философии в СССР (20-е — 30-е годы)»] (монография)
* Wolfgang Leonhard: ''Die Revolution entläßt ihre Kinder.'' Kiepenheuer &amp; Witsch, Köln u. a. 1955, (16. Auflage: ebda. 1996, ISBN 3-462-01463-3, (''KiWi'' 119)).
* Heinz-Dietrich Löwe: ''Stalin. Der entfesselte Revolutionär''. 2 Bände. Muster-Schmidt, Göttingen u. a. 2002, ISBN 3-7881-0153-9, (''Persönlichkeit und Geschichte'' 162).
* Reinhard Müller: ''«Wir kommen alle dran». «Säuberungen» unter den deutschen Politemigranten in der Sowjetunion (1934—1938).'' In: Hermann Weber, Ulrich Mählert (Hrsg.): ''Terror. Innerkommunistische «Säuberungen» vor und nach dem 2. Weltkrieg.'' Paderborn 1998, ISBN 3-506-75336-3, S. 121—166.
* Reinhard Müller: ''Der Fall des Antikomintern-Blocks- ein vierter Moskauer Schauprozeß?'' in: Jahrbuch für Historische Kommunismusforschung, Jg. 4, 1996, S. 187—214.
* Norman M. Naimark: Stalin und der Genozid. Suhrkamp Verlag, Berlin 2010, ISBN 3-518-74441-0.
* Theo Pirker (Hrsg.): ''Die Moskauer Schauprozesse 1936—1938''. Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1963.
* Wadim S. Rogowin: ''Die Partei der Hingerichteten''. Arbeiterpresse Verlag, Essen 1999, ISBN 3-88634-072-4, (''Gab es eine Alternative?'' 5).
* Wadim S. Rogowin: ''1937. Jahr des Terrors''. Arbeiterpresse, Essen 1998, ISBN 3-88634-071-6.
* Rudolph J. Rummel: ''«Demozid» — Der befohlene Tod. Massenmorde im 20. Jahrhundert''. Mit einem Vorw. von [[Yehuda Bauer]]. Lit Verlag, Münster [u. a.] 2003, ISBN 3-8258-3469-7, (''Wissenschaftliche Paperbacks'' 12).
* Hans Schafranek: ''Kontingentierte «Volksfeinde» und «Agenturarbeit». Verfolgungsmechanismen der stalinistischen Geheimpolizei NKWD am Beispiel der fiktiven «Hitler-Jugend» in Moskau (1938) und der «antisowjetischen Gruppe von Kindern repressierter Eltern» (1940)''. In: ''Internationale wissenschaftliche Korrespondenz zur Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung'' 1, 2001, {{ZDB|3256-6}}, S. 1-76.
* ''Schauprozesse unter Stalin. 1932—1952. Zustandekommen, Hintergründe, Opfer''. Mit einem Vorwort von Horst Schützler. Dietz Verlag, Berlin 1990, ISBN 3-320-01600-8.
* Hermann Weber: ''«Weiße Flecken» in der Geschichte. Die KPD-Opfer der Stalinschen Säuberungen und ihre Rehabilitierung''. 2. überarbeitete und erweiterte Auflage. isp-Verlag, Frankfurt am Main 1990, ISBN 3-88332-176-1.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://gulagmuseum.org Виртуальный музей Гулага] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304130917/http://gulagmuseum.org/ |date=2010-03-04 }}
* [https://bessmertnybarak.ru/ Виртуальный памятник, сайт памяти жертв репрессий]: разделы [https://bessmertnybarak.ru/rubric/galereya_dokumentov/page-1/ «Документы»] и [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ «Люди и судьбы»]
* [http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 Законодательная база советской репрессивной политики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604011537/http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 |date=2009-06-04 }}
* Сайт общества «[[Общество «Мемориал»|Мемориал]]»: разделы [http://www.memo.ru/history/index.htm «История террора»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} и [http://www.memo.ru/memory/index.htm «Памяти жертв»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|музея и общественного центра имени Андрея Сахарова]]
* [http://www.alexanderyakovlev.org/db-docs/pages/1/topicId=37 Архив Фонда А. Н. Яковлева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121141620/http://www.alexanderyakovlev.org/db-docs/pages/1/topicId=37 |date=2018-11-21 }}
** [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1005111 СТАЛИНСКИЙ ПЛАН ПО УНИЧТОЖЕНИЮ НАРОДА: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628182639/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1005111 |date=2017-06-28 }}
* [http://www.agitclub.ru/gorby/ussr/ussr1988.htm Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х годов от 25 декабря 1988 года]
* [http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад «комиссии Шверника» (1963 г.) и другие документы о репрессиях]
* [http://www.memorial.krsk.ru/ «Мемориал» (Красноярск). Документы о репрессиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422090744/http://www.memorial.krsk.ru/ |date=2016-04-22 }}
* [http://soviet-history.com/doc/prison_system.php Репрессии и пенитенциарная система в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312033948/http://soviet-history.com/doc/prison_system.php |date=2009-03-12 }}
* [http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414003511/http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm |date=2009-04-14 }}
* [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema01.php Статьи о сталинских репрессиях в электронной версии бюллетения «Населения и общество» Института демографии ГУ ВШЭ] // [[Демоскоп Weekly]], 2007, № 313—314
* [https://web.archive.org/web/20010413042828/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/zapiat.htm Пропущенная запятая] — о специфике антисталинисткого восприятия истории{{deadlink|число=01|месяц=04|год=2016}}
* Сборник [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html Репрессивная политика Советской власти в Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708134030/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html |date=2014-07-08 }}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/582884-echo/ «Сталинская государственная репрессивная политика» Интервью с историком Николаем Вертом] на радио «[[Эхо Москвы]]»
* [http://www.doroga501.ru/ Интернет-галерея. Фотографии лагерей ГУЛАГа]
* [http://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy Топография террора — Москва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926012918/https://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy |date=2017-09-26 }}
* [https://eleven.co.il/article/12203 Статья в КЕЭ о борьбе с космополитизмом]
* [https://eleven.co.il/article/10978 Статья в КЕЭ о деле врачей]
* [[s:Сессия ВАСХНИЛ-1948. О положении в биологической науке (стенографический отчет)|Сессия ВАСХНИЛ 1948 года. О положении в биологической науке (стенографический отчёт)]]
* ''Вдовин А.'' [http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm «Низкопоклонники» и «космополиты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309072630/http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm |date=2018-03-09 }}
* Дойков Юрий [https://web.archive.org/web/20140812050316/http://www.doykov.1mcg.ru/data/1/Arkhangelsks%20shadows.pdf «Архангельские тени. (По архивам ФСБ).»] Архангельск, 2008
* [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html Ежегодные отчёты ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }}
* ''Иванов Д.'' [http://statehistory.ru/52/Stalinskie-repressii/ Сталинские репрессии]
* ''[[Копосов, Николай Евгеньевич|Копосов Н. Е.]]'' [http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ «К оценке масштаба сталинских репрессий»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112135605/http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ |date=2018-11-12 }}
* ''Краснов П.'' [http://www.contr-tv.ru/common/783/ «Здравые рассуждения о массовых репрессиях»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104035507/http://www.contr-tv.ru/common/783/ |date=2006-11-04 }}
* ''[[Кривицкий, Вальтер Германович|Кривицкий В. Г.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_559.html «Я был агентом Сталина»] — мемуарная работа бывшего советского разведчика
* ''Лопатников Л.'' [http://magazines.russ.ru/vestnik/2009/26/ll28.html К дискуссиям о статистике «Большого террора»]
* ''Мазохин О. Б.'' [http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm «Вредительство в народном хозяйстве»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321162239/http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm |date=2019-03-21 }}
* ''Мозохин О. Б.'' [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html «СТАТИСТИКА РЕПРЕССИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОРГАНОВ БЕЗОПАСНОСТИ СССР НА ПЕРИОД С 1941 ПО 1953 ГГ.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }}
* Мозохин О. Б. [http://mozohin.ru/article/a-10.html «Правовое регулирование внесудебных полномочий ВЧК»]
* ''Максудов С.'' [http://scepsis.ru/library/id_956.html О публикациях в журнале «Социс» (критика работ В. Н. Земскова и разбор архивных данных)]
* {{h|Преступный характер сталинского режима}}''Петров Н. В.'' [http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html Преступный характер сталинского режима: юридические основания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122081318/http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html |date=2009-11-22 }} [[Публичные лекции «Полит.ру»]]
* ''Попов В. П.'' Государственный террор в советской России. 1923—1953 гг.: Источники и их интерпретации // [[Отечественные архивы]]. 1992. № 2
* ''Соуса М.'' [https://web.archive.org/web/20080123093008/http://antisys.narod.ru/sousa.html «Гулаг — архивы против лжи»]
* [http://scepsis.ru/library/id_1338.html «Дело Джалал-Абадских Школьников». К истории молодёжных антисталинских организаций]
* [http://socialist.memo.ru/index.htm Российские социалисты и анархисты после октября 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131012727/http://socialist.memo.ru/index.htm |date=2011-01-31 }}
* ''Цаплин В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html «Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов»]

; Халыҡтар депортациялары
* ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' Правда о депортации чеченского и ингушского народов // [[Вопросы истории]]. 1990. № 7
* ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-40-e годы: депортация населения с территории Европейской России // [[Отечественная история]]. 1992. № 4
* ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-50-е годы: Переселения и депортация еврейского населения СССР // [[Отечественная история]]. 1993. № 4
* ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1237.html «Депортация народов»] — подробный обзор вопроса, ссылки на архивные материалы
* ''Веремеев Ю. Г.'' [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-20-41.shtml Чечня 1920-41], [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-41-43.shtml Чечня 1941-44].
* ''Гаджиев А. А.'' [http://www.irs-az.com/pdf/090621160527.pdf Ахалцихские турки. История. Этнография. Фольклор.]
* ''Земсков В. Н.'' Принудительные миграции из Прибалтики в 1940—1950-х годах // [[Отечественные архивы]]. 1993. № 1
* ''[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]'' Советская цивилизация (том I). [http://www.kara-murza.ru/books/sc_a/sc_a117.htm#hdr_170 Депортации народов]
* ''Полян П.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/polian/polian.html Не по своей воле — история и география принудительных миграций в СССР] (монография)

; Репрессия ҡорбандары исемлектәре
* [https://bessmertnybarak.ru/books/ Единая база данных жертв репрессий в СССР]
* [http://www.memo.ru/memory/spiski.htm Списки жертв политических репрессий (около 2 700 000 имён)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410070716/http://www.memo.ru/memory/spiski.htm |date=2009-04-10 }}
* [http://mos.memo.ru/ Расстрелы в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028180807/http://mos.memo.ru/ |date=2017-10-28 }} — списки расстрелянных жителей Москвы
* [http://stalin.memo.ru Сталинские расстрельные списки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160227011328/http://stalin.memo.ru/ |date=2016-02-27 }} — перечни людей, осуждённых по личной санкции И. В. Сталина и его ближайших соратников по Политбюро ЦК ВКП(б) к разным мерам наказания
* [https://bessmertnybarak.ru/rubric/rasstrelnye_spiski/ Расстрельные списки по категориям, датам и местам расстрелов] с документальными подтверждениями
* [http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ РЕПРЕССИИ УЧЁНЫХ. Биографические материалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324012155/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ |date=2011-03-24 }}

; Репрессияланғандарҙың хәтирәләрәе
* [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ Сайт памяти жертв репрессий] содержит уникальные воспоминания и фотографии о тысячах людей, написанные родственниками. Проект [[Бессмертный барак]]
* ''Коновалов В. П.''[https://web.archive.org/web/20020126165823/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/gulag.htm «ГУЛАГ»]
* ''Самутин Л. А.'' [http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html Воспоминания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716022432/http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html |date=2010-07-16 }} — [[Военно-исторический журнал]] № 9-12, 1990.
* [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm Воспоминания о ГУЛАГе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216003846/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm |date=2008-12-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] на сайте [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|Музея А. Д. Сахарова]] (Москва)
* Д/ф [http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74/ «Путь к верховьям Колымы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619121502/http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74 |date=2010-06-19 }} на сайте новосибирской студии МАСТЕРСКАЯ КИНО (видео)

[[Категория:Сәйәси репрессиялар]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]</text>
      <sha1>bg7al3uwn34obaxqsiuhugev3hmrzj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фейсалабад университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144998</id>
    <revision>
      <id>1302180</id>
      <parentid>1251903</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T04:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4932" sha1="6bto6ndte1u75j14e2in9h4wm832e40" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Фейсалабад университеты''' ({{Lang-ur|{{Nastaliq|جامعہ فیصل آباد}}}}, [[Английский язык|ингл.]]  &lt;span lang=&quot;en&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;University of The Faisalabad&lt;/span&gt;), '''TUF ''' — [[Пакистан|Пакистандың Пенджаб провинцияһы Фейсалабад]] ҡалаһындағы шәхси юғары уҡыу йорто.

== Тарих ==
Университет [[2002 йыл|2002 йылда]] Мәҙинә фондының Хажи Мөхәммәт Сәлем нигеҙләгән хәйриә ойошмаһы эгидаһы аҫтында ойошторола. Был уҡыу йортон ул үҙенең «Индустрия. Хеҙмәт. Мәғариф» программалары сиктәрендә сифатлы профессиональ белем биреү һәм Фейсалабад округы халҡы араһында юғары белемгә ихтыяжды ҡәнәғәтләндереү өсөн төҙөй. Университеттың ике кампусы — Сәлим һәм Әминә кампустары бар&lt;ref name=&quot;tuf&quot;&gt;&lt;div&gt;[http://www.tuf.edu.pk/history-tuf.php History of TUF]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

[[2002 йыл|2002 йылда]] уҡ уҡыу йорто Пенджаб провинцияһы хөкүмәте комиссияһының аккредитацияһын ала һәм [[Пакистан]]дың юғары белем комиссияһы тарафынан таныла. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн Сәлим һәм Ғәйшә кампустары Фейсалабадтың үҙәгенән бер нисә саҡрым алыҫлыҡтаҫы Саргодхероуд проспектында урынлашҡан. Ир-егеттәр өсөн Әмин кампусы Фейсалабад ҡалаһының сауҙа-сәнәғәт палатаһы һәм Дәүләт туҡыу университеты менән бер рәттән Уэст-Канал-роуд проспектында ҡала үҙәгендә тора&lt;ref name=&quot;tuf&quot;/&gt;.

[[2012 йыл|2012 йылдың]] мартында юғары белем биреү комиссияһы университеттың рейтингыһын беренсе тапҡыр күтәрә. Университет үҙ категорияһында икенсе урын ала. [[2014 йыл|2014 йылда]] университет Пакистан университеттары араһында ун дүртенсе, ә шәхси юғары уҡыу йорттары араһында өсөнсө урынға сыға&lt;ref name=&quot;tuf&quot;/&gt;.

== Структураһы ==
Университет структураһында 4 факультет һәм 1 колледж бар. Һаулыҡ һаҡлау факультетында фармакология, физиотерапия, оптометрия, медицина технологиялары, шәфҡәт туташтары эше, диетология кафедралары эшләй. Техника һәм технологиялар факультетында электротехника һәм телекоммуникация өлкәһендәге белгестәр, шулай уҡ туҡыу сәнәғәте инженерҙары белем ала. Идара итеү факультетында администраторҙар, финансист һәм маркетологтар уҡый. Сәнғәт һәм социаль фәндәр факультетында ғәрәп философияһы, сәнғәте, ислам философияһы кафедралары эшләй. Университеттың медицина стоматология колледжында стоматология өлкәһендәге белгестәр әҙерләнә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.tuf.edu.pk/index.php University of The Faisalabad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823010456/http://www.tuf.edu.pk/index.php |date=2015-08-23 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.eduvision.edu.pk/my_college.php?city=41&amp;institute=2399_The-University-Of-Faisalabad&amp;Submit=Search University Of The Faisalabad (TUF), Faisalabad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200113/http://www.eduvision.edu.pk/my_college.php?city=41&amp;institute=2399_The-University-Of-Faisalabad&amp;Submit=Search |date=2016-03-04 }}{{ref-en}}
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>6bto6ndte1u75j14e2in9h4wm832e40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Толстой майҙаны (Дондағы Ростов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147467</id>
    <revision>
      <id>1302172</id>
      <parentid>1185933</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3658" sha1="q2tnxrp0arv1bbs3hef8yyvm57f7y7b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Толстой майҙаны''' —   [[Дондағы Ростов]]та майҙандарҙың береһе, ҡаланың Пролетар районында урынлашҡан

Толстой майҙаны — Нахичеван баҙарын&lt;ref&gt;[https://city-address.ru/region-61_rostov-na-donu/ploshad-tolstogo/ Площадь Толстого] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128030342/https://city-address.ru/region-61_rostov-na-donu/ploshad-tolstogo/ |date=2019-01-28 }}&lt;/ref&gt; уратып алған дүрт майҙандың береһе. Ул уға терәлеп торған  Азатлыҡ майҙанынан төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә 26 -сы һыҙыҡ урамына тиклем уның оҙонлоғо  350 м тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.rutraveller.ru/place/65614 Площадь Толстого, Ростов-на-Дону] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128034808/https://www.rutraveller.ru/place/65614 |date=2019-01-28 }}&lt;/ref&gt;.  Нахичеван баҙары тирәләй шулай уҡ  Карл Маркс һәм Баҙар майҙаны урынлашҡан.

== Тарихы ==
[[Файл:Alexander-Nevsky_church_in_Nakhichevan-on-Don_2.jpg|слева|мини|260x260пкс|Толстой майҙаны  һәм Александр Невский сиркәүе (уң яҡта)]]
[[1908 йыл]]ға тиклем  Полиция майҙаны тип атала, 1908 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә һәм Нахичеван ҡала Думаһы инициативаһы менән яҙыусының һикһән йыллығына атала.  

Майҙанда   изге кенәз Александр Невский сиркәүе — 1896 йылда төҙөлгән һәм  1937 йылда емерелгән православие ғибәҙәтханаһы  урынлашҡан.

== Иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Армянская_Апостольская_Церковь_Сурб_Арутюн._г._Ростов-на-Дону.jpg|справа|мини|267x267пкс|Арутюн  Сурб сиркәүе]]
Майҙанда урынлашҡан: 

* [[Сурб Арутюн сиркәүе (Дондағы Ростов)|Сурб Арутюн]] әрмән сиркәүе (2В йорто).
* 1915 йылдан алып  1920 йылға тиклем рәссам А.А. Арцатбанян  йәшәгән (№ 3).
* [[Когбетлиевтың табыш йорто|Когбетлиевтың килем йорто]] (шулай уҡ Азатлыҡ майҙанына ҡарай).

Толстой майҙаны һәм Карл Маркс майҙаны араһында сквер,  Мәңгелек ут һәм   спортсы-көрәшсе  Вартерес Самургашев һәйкәле  урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://tourism.rostov-gorod.ru/attractions/238/5285/ ПАМЯТНИК САМУРГАШЕВУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190128082825/http://tourism.rostov-gorod.ru/attractions/238/5285/ |date=2019-01-28 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.voopiik-don.ru/main/component/content/article/112-2009-06-24-06-06-01 Выявленные памятники, находящиеся на учёте в Администрации Ростовской области]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория: Майҙандар]]</text>
      <sha1>q2tnxrp0arv1bbs3hef8yyvm57f7y7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәйхетдинов Вәғиз Ғәйнелғилем улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154366</id>
    <revision>
      <id>1302199</id>
      <parentid>1284430</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T11:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9746" sha1="b94zyuitfdmoct9hs13co1v6p2p4bpa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шәйхетдинов Вәғиз Ғәйнелғилем улы''' ([[8 март]] [[1955 йыл]]) — рәссам. 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзының йәштәр бүлеге ағзаһы, 1995 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012) Рәссам [[Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы|Вәкил Шайхетдиновтың]] энеһе.

== Биографияһы ==
Вәғиз Ғәйнелғилем улы Шәйхетдинов 1955 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы [[Кәпәй-Ҡобау]] ауылында тыуа.

[[1980 йыл]]да Өфө ҡалаһында Башҡорт дәүләт педагогия институтынвң художество-графика факультетында ￼￼ рәсем сәнғәте буйынса диплом яҡлай һәм шул уҡ йылдан республика, зона, төбәк, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, сит ил, халыҡ-ара (20-нән ашыу) күргәҙмәлә (Октябрьский, [[Өфө]], [[Ҡазан]], [[Чебоксар]], Лефкос — Кипр) ҡатнаша. 

Рәссамдың картиналары [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]]нда, Өфө ҡала мэрияһы галереяһында, Мәскәүҙә Геология министрлығында, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙа, Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы музейында, Рудольф Нуреев музейында ([[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]), [[«Нур» театры]] музейында, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның портреттар галереяһында, Бүздәк районы музейында, Парижда ЮНЕСКО-ның штаб-фатирында&lt;ref name=&quot;ШАЙХЕТДИНОВ Вагиз Гайнельгилемович&quot;&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/18983-%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B7-%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.html ШАЙХЕТДИНОВ Вагиз Гайнельгилемович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920195513/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/18983-%25D1%2588%25D0%25B0%25D0%25B9%25D1%2585%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25B4%25D0%25B8%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B2-%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B3%25D0%25B8%25D0%25B7-%25D0%25B3%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B5%25D0%25BB%25D1%258C%25D0%25B3%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25B5%25D0%25BC%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B8%25D1%2587.html |date=2019-09-20 }}&lt;/ref&gt;, Кипрҙың Лефкос ҡалаһында Хәҙерге заман сәнғәт музейында (Никосия)&lt;ref&gt;[http://cyprusmodernart.com/sanatci-listesi/vagiz-sayhetdinov/ Vagiz Şayhetdinov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920201017/http://cyprusmodernart.com/sanatci-listesi/vagiz-sayhetdinov/ |date=2019-09-20 }}&lt;/ref&gt; һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Германия]], [[Төркиә]], [[Югославия]], [[Франция]]&lt;ref&gt;[http://shrb.ru/painting/shaihetdinov_vagiz.htm# ЖИВОПИСЬ И СЦЕНОГРАФИЯ. Шайхетдинов Вагиз Гайнельгилемович (Уфа)]&lt;/ref&gt; ҡалаларында шәхси коллекцияларҙа һаҡлана. «Урал» фонды рәссамдың художество эштәренән тупланған юбилей альбомы нәшер ителә. Унда кеше яҙмыштары тарихы, тыуған яҡ матурлығы сағыла&lt;ref&gt;[http://xn--80ab5asof.xn--p1ai/news/916/ УВЕКОВЕЧИВАЯ ИСКУССТВО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920195512/http://xn--80ab5asof.xn--p1ai/news/916/ |date=2019-09-20 }}&lt;/ref&gt;. 90-сы йылдар башында, абстракция популяр булғанда, Вәғиз Шәйхетдиновтың иртә эштәре абстракцияға нығыраҡ тартылһа, һуңыраҡ ижадында ул тормош ысынбарлығына мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/203858-vzaimodopolnenie-abstraktsii-i-realizma-na-vystavke-vagiza-shaykhetdinova/ Взаимодополнение абстракции и реализма — на выставке Вагиза Шайхетдинова]&lt;/ref&gt;.
Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

== Һайланма хеҙмәттәре ==
«Автопортрет» (1979), «Әсә портреты» (1985), «Атай портреты» (1985), «Мираҫ» (1988), «Ҡандракүл. Һыуыҡ һәм ҡояш» (2002), «Ауылым» (2005), «Сипайлово тауы» (2012), «Шихандар» (2008), «65-се байрам» (2010), «Перекати поле» (2007), «Рудольф Нуриев. Ҡайтыу» диптихы (2012), һәм башҡалар.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1987 йыл — художество биҙәү өсөн СССР Геология министрлығы рәхмәте.
* 2006 йыл — «Ҡандракүл. Һыуыҡ һәм ҡояш» картинаһы өсөн Рәсәй Рәссамдар берлеге дипломы.
* 2008 йыл — «Йәйге көн» картинаһы өсөн Рәсәй Рәссамдар берлеге дипломы.
— Бөтә донъя татарҙары конгресының рәхмәт хаты, Ҡазан.
* 2009 йыл — портреттар серияһы өсөн «БР буйынса Эске эштәр министрлығына 90 йыл» иҫтәлекле юбилей миҙалы.
— БР Мәҙәниәт министрлығының рәхмәт хаты.
* 2012 йыл — Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы дипломы, «Рәсәй Рәссамдар берлеге» Башҡортостан бүлексәһенең «Төньяҡ амурҙары» картинаһы өсөн дипломы.
— Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы.
— «Рәсәй Рәссамдар берлеге» Ырымбур бүлексәһенең һәм Мәҙәниәт министрлығының дипломы
— БР Эске эштәр министрлығының рәхмәт хаты.
* 2015 йыл — БР Эске эштәр министрлығының Маҡтау ҡағыҙы.
* 2019 йыл — «Көмөш асҡыс» премияһы (Кипрҙың Яҡын Көнсығыш университеты), Лефкос ҡалаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* «Изобразительное искусство Российской Федерации» «Урал». Москва 2013 г.
* «Художники Республики Башкортостан». Уфа 2011 г.
* «Единый художественный рейтинг» выпуск XY (категория 4В). Москва 2008 г.
* {{Китап|автор=[[Махмутов, Наиль Мазитович|Махмутов, Наиль]]|заглавие=Любимые художники Башкирии|ответственный=|ссылка=|место=Уфа|издательство=Лето|год=2012|том=|страницы=222—226|страниц=288|ref=Махмутов|isbn=978-5-87308-038-0}}.
* [https://art-most.com/product-detail/shajxetdinov/ Шайхетдинов Вагиз]
* [http://artrb.ru/%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%82%D1%83%D1%80-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%B5-2/ Художественный тур проекта «Любимые художники Башкирии»: Буздякский район, художник Вагиз Шайхетдинов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180909073505/http://artrb.ru/%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%82%D1%83%D1%80-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%B5-2/ |date=2018-09-09 }}
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамдары]]
[[Категория:Рәсәй Рәссамдар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй рәссамдары]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Бүздәк районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1955 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>b94zyuitfdmoct9hs13co1v6p2p4bpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Криони Николай Константинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155443</id>
    <revision>
      <id>1302154</id>
      <parentid>1279377</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T19:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1302154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9008" sha1="fjv1vqcky0c8u96at58d4rq9eal3mrd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Криони Николай Константинович''' ([[5 сентябрь]] [[1953 йыл]] — [[7 август]] [[2026 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы. юғары мәктәп хеҙмәткәре. 2015—2019 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ректоры. Техник фәндәр докторы, профессор.

== Биографияһы ==
Николай Константинович Криони 1953 йылдың 5 сентябрендә [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуған.

1971 йылда 107-се урта мәктәпте тамамлай. 1976 йылда [[Өфө авиация институты]]н (УАИ) тамамлап «Машиналар эшләү технологияһы, металл киҫеүсе станоктар һәм инструменттар» һөнәре буйынса диплом ала. 1976—1977 йылдарҙа Ярославль ҡалаһындағы радиозаводта инженер, ә 1977-81 йылдарҙа — Өфө авиация институтында инженер булып эшләй&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

1981—1985 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә СССР Фәндәр академияһының механика проблемалары институты аспиранты була. 1985 йылда «Трение и износ в машинах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

1985—1992 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]нда һыҙма геометрия һәм черчение кафедраһында эшләй (Н. К. Криони доцент ғилми исемен 1987 йылда ала). Шулай уҡ 1989—1992 йылдарҙа Өфө авиация институты ҡабул итеү комиссияһының яуаплы сәркәтибе була, ә 1992—2003 йылдарҙа — Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыу идаралығы начальнигы&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

2003—2015 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡытыу эштәре буйынса проректор булып эшләгәй&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

2005 йылда «Трение и износ в машинах» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2006 йылда профессор була&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 27 апрелдә Николай Константинович Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://ufa1.ru/text/newsline/27592258473984.html Ректором УГАТУ избрали Николая Криони]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gorobzor.ru/newsline/obrazovanie-i-nauka/v-ufe-rektorom-ugatu-izbran-nikolay-krioni-27-04-2015 В Уфе ректором УГАТУ избран Николай Криони] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150520061652/http://www.gorobzor.ru/newsline/obrazovanie-i-nauka/v-ufe-rektorom-ugatu-izbran-nikolay-krioni-27-04-2015 |date=2015-05-20 }}&lt;/ref&gt;. Был вазифала 2019 йылғаса эшләй&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;. 

Ғалим 2026 йылдың 7 авгусында Өфөлә вафат була&lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=7 августа 2026 года |url=https://www.bashinform.ru/news/obrazovanie/2026-08-07/v-ufe-ushel-iz-zhizni-eks-rektor-aviatsionnogo-universiteta-nikolay-krioni-4660827|title=В Уфе ушел из жизни экс-ректор Авиационного университета Николай Криони|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-08-08}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Ҡаты есемдәрҙең контактлы үҙ-ара тәьҫир итешеүе өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәре бар. 180-дән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр (шул иҫәптән дүрт монография, биш уҡыу әсбаптары, уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы, патенттар, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе миҙалдары) авторы һәм авторҙашы булып тора&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Рәсәйҙә инженерлыҡ белеме биреү ассоциацияһы ағзаһы, «Вестник УГАТУ» фәнни журнал редколлегияһы ағзаһы, университет мөхәрририәте советы һәм «Башҡортостандың Педагогик журналы» журналының йәмәғәт советы рәйесе&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының фән, юғары һәм урта профессиональ белем биреү буйынса Дәүләт Комитетының Почёт грамотаһы (1997);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2002);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006)&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты ректорҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1953 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>fjv1vqcky0c8u96at58d4rq9eal3mrd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302155</id>
      <parentid>1302154</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T19:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1302155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9133" sha1="9ud9heok5358ax88gqnfl7wl41468kn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Криони Николай Константинович''' ([[5 сентябрь]] [[1953 йыл]] — [[7 август]] [[2026 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[фән|ғалимы]]. юғары мәктәп хеҙмәткәре. 2015—2019 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ректоры. Техник фәндәр докторы, профессор.

== Биографияһы ==
Николай Константинович Криони 1953 йылдың 5 сентябрендә [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуған.

1971 йылда 107-се урта мәктәпте тамамлай. 1976 йылда [[Өфө авиация институты]]н (УАИ) тамамлап «Машиналар эшләү технологияһы, металл киҫеүсе станоктар һәм инструменттар» һөнәре буйынса диплом ала. 1976—1977 йылдарҙа Ярославль ҡалаһындағы радиозаводта инженер, ә 1977-81 йылдарҙа — Өфө авиация институтында инженер булып эшләй&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

1981—1985 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә СССР Фәндәр академияһының механика проблемалары институты аспиранты була. 1985 йылда «Трение и износ в машинах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

1985—1992 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]нда һыҙма геометрия һәм черчение кафедраһында эшләй (Н. К. Криони доцент ғилми исемен 1987 йылда ала). Шулай уҡ 1989—1992 йылдарҙа Өфө авиация институты ҡабул итеү комиссияһының яуаплы сәркәтибе була, ә 1992—2003 йылдарҙа — Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыу идаралығы начальнигы&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

2003—2015 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡытыу эштәре буйынса проректор булып эшләгәй&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

2005 йылда «Трение и износ в машинах» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2006 йылда профессор була&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 27 апрелдә Николай Константинович Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://ufa1.ru/text/newsline/27592258473984.html Ректором УГАТУ избрали Николая Криони]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gorobzor.ru/newsline/obrazovanie-i-nauka/v-ufe-rektorom-ugatu-izbran-nikolay-krioni-27-04-2015 В Уфе ректором УГАТУ избран Николай Криони] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150520061652/http://www.gorobzor.ru/newsline/obrazovanie-i-nauka/v-ufe-rektorom-ugatu-izbran-nikolay-krioni-27-04-2015 |date=2015-05-20 }}&lt;/ref&gt;. Был вазифала 2019 йылғаса эшләй&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;. 

Ғалим 2026 йылдың 7 авгусында Өфөлә вафат була&lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=7 августа 2026 года |url=https://www.bashinform.ru/news/obrazovanie/2026-08-07/v-ufe-ushel-iz-zhizni-eks-rektor-aviatsionnogo-universiteta-nikolay-krioni-4660827|title=В Уфе ушел из жизни экс-ректор Авиационного университета Николай Криони|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-08-08}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Ҡаты есемдәрҙең контактлы үҙ-ара тәьҫир итешеүе өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәре бар. 180-дән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр (шул иҫәптән дүрт монография, биш уҡыу әсбаптары, уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы, патенттар, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе миҙалдары) авторы һәм авторҙашы булып тора&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Рәсәйҙә инженерлыҡ белеме биреү ассоциацияһы ағзаһы, «Вестник УГАТУ» фәнни журнал редколлегияһы ағзаһы, университет мөхәрририәте советы һәм «Башҡортостандың Педагогик журналы» журналының йәмәғәт советы рәйесе&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының фән, юғары һәм урта профессиональ белем биреү буйынса Дәүләт Комитетының Почёт грамотаһы (1997);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2002);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006)&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты ректорҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1953 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>9ud9heok5358ax88gqnfl7wl41468kn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302158</id>
      <parentid>1302155</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T19:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>орфография</comment>
      <origin>1302158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9133" sha1="5s4b1mrt5n33bhlf7y7q5hj5wn67uxq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Криони Николай Константинович''' ([[5 сентябрь]] [[1953 йыл]] — [[7 август]] [[2026 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[фән|ғалимы]], юғары мәктәп хеҙмәткәре. 2015—2019 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ректоры. Техник фәндәр докторы, профессор.

== Биографияһы ==
Николай Константинович Криони 1953 йылдың 5 сентябрендә [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуған.

1971 йылда 107-се урта мәктәпте тамамлай. 1976 йылда [[Өфө авиация институты]]н (УАИ) тамамлап «Машиналар эшләү технологияһы, металл киҫеүсе станоктар һәм инструменттар» һөнәре буйынса диплом ала. 1976—1977 йылдарҙа Ярославль ҡалаһындағы радиозаводта инженер, ә 1977-81 йылдарҙа — Өфө авиация институтында инженер булып эшләй&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

1981—1985 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙә СССР Фәндәр академияһының механика проблемалары институты аспиранты була. 1985 йылда «Трение и износ в машинах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

1985—1992 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]нда һыҙма геометрия һәм черчение кафедраһында эшләй (Н. К. Криони доцент ғилми исемен 1987 йылда ала). Шулай уҡ 1989—1992 йылдарҙа Өфө авиация институты ҡабул итеү комиссияһының яуаплы сәркәтибе була, ә 1992—2003 йылдарҙа — Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыу идаралығы начальнигы&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

2003—2015 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡытыу эштәре буйынса проректор булып эшләгәй&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

2005 йылда «Трение и износ в машинах» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2006 йылда профессор була&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 27 апрелдә Николай Константинович Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://ufa1.ru/text/newsline/27592258473984.html Ректором УГАТУ избрали Николая Криони]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gorobzor.ru/newsline/obrazovanie-i-nauka/v-ufe-rektorom-ugatu-izbran-nikolay-krioni-27-04-2015 В Уфе ректором УГАТУ избран Николай Криони] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150520061652/http://www.gorobzor.ru/newsline/obrazovanie-i-nauka/v-ufe-rektorom-ugatu-izbran-nikolay-krioni-27-04-2015 |date=2015-05-20 }}&lt;/ref&gt;. Был вазифала 2019 йылғаса эшләй&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;. 

Ғалим 2026 йылдың 7 авгусында Өфөлә вафат була&lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;{{cite web|author=Лейла Аралбаева|datepublished=7 августа 2026 года |url=https://www.bashinform.ru/news/obrazovanie/2026-08-07/v-ufe-ushel-iz-zhizni-eks-rektor-aviatsionnogo-universiteta-nikolay-krioni-4660827|title=В Уфе ушел из жизни экс-ректор Авиационного университета Николай Криони|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-08-08}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Ҡаты есемдәрҙең контактлы үҙ-ара тәьҫир итешеүе өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәре бар. 180-дән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр (шул иҫәптән дүрт монография, биш уҡыу әсбаптары, уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы, патенттар, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе миҙалдары) авторы һәм авторҙашы булып тора&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Рәсәйҙә инженерлыҡ белеме биреү ассоциацияһы ағзаһы, «Вестник УГАТУ» фәнни журнал редколлегияһы ағзаһы, университет мөхәрририәте советы һәм «Башҡортостандың Педагогик журналы» журналының йәмәғәт советы рәйесе&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының фән, юғары һәм урта профессиональ белем биреү буйынса Дәүләт Комитетының Почёт грамотаһы (1997);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2002);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006)&lt;ref name=&quot;ugatu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|title=Проректор по учебной работе|publisher=ugatu.ac.ru|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813215953/http://www.ugatu.ac.ru/prorektor-po-uchebnoj-rabote.html|archivedate=2014-08-13}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университеты ректорҙары]]
[[Категория:Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1953 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>5s4b1mrt5n33bhlf7y7q5hj5wn67uxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спирин Юрий Леонидович (ғалим)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156699</id>
    <revision>
      <id>1302100</id>
      <parentid>1299969</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T13:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6346" sha1="k0kxt8zbbhwcyti051gdwvvl8xahpqp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Спирин Юрий Леонидович''' ({{Lang-uk|Юрій Леонідович Спірін}}; [[1930 йыл]]) — совет һәм украин ғалимы, [[Фән докторы|химия фәндәре докторы]] (1972), профессор (1974).

100-ҙән ашыу баҫылып сыҡҡан ғилми эш, шулай уҡ 20 уйлап табыу һәм патент авторы&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/938194 Изобретатель СПИРИН ЮРИЙ ЛЕОНИДОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212135222/https://patentdb.ru/author/938194 |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://findpatent.ru/byauthors/938194/ Патенты автора СПИРИН ЮРИЙ ЛЕОНИДОВИЧ]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Спирин Юрий Леонидович 1930 йылдың 11 апрелендә  Иваново өлкәһенең Лух районы Порздни ауылында тыуған

Горький дәүләт университетының химия факультетын тамамлай (хәҙер Түбәнге Новгород дәүләт университеты) химик-тикшеренеүсе квалификацияһын алып  физик химия һөнәре буйынса тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Дзержинск ҡалаһы предприятиеһында кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй, һуңынан Л.Я. Карпов исемендәге физика-химия ғилми-тикшеренеү институтында эшләй (НДФХИ, [[Мәскәү]]). 1955—1962 йылдарҙа НДФХИ полимеризация процестары лабораторияһында академик С.С. Медведев етәкселегендә мономерҙарҙың  анион полимеризацияһы механизмын тикшеренеүҙәрен үткәрә,  уның һөҙөмтәләрен ул  «Исследование полимеризации, инициированной литийэтилом в разных средах» темаһына 1962 йылда яҡланған кандидатлыҡ диссертацияһында дөйөмләштерә&lt;ref&gt;Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата химических наук&lt;/ref&gt;

1963 йылдан Ю.Л. Спирин УССР Фәндәре академияһының мономерҙар һәм полимерҙар химияһы институтында термосыҙамлы полимерҙар лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1965 йылда уға юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы һөнәре буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәр дәрәжәһе бирелә. 1965  йылдан УССР ФА юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы институтының олигомерҙар бүлеге мөдире булып эшләй. 1972 йылда «Акцепторно-донорные эффекты в радикальной и координационно-анионной полимеризации»  темаһына  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01009806900 Диссертация доктора химических наук]&lt;/ref&gt; . 1974 йылда ғилми  профессор исеме бирелә.

Юрий Леонидович полимеризацияның анион  һәм радикаль реакциялары теорияһын  үҫтереүгә  ҙур өлөш индерә. Был йүнәлештә үткәрелгән тикшеренеүҙәр «Реакции полимеризации»  монографияһында  дөйөмләштерелә (1977), унда юғары молекуляр ҡушылмалар химияһына хас булған миҫалдарҙа радикаль, анион, координацион-анион, катион һәм молекуляр реакцияларҙың механизмдары анализлана,  тирә-яҡ  мөхиттең уларҙың барышына йоғонтоһо ҡарала. Уның етәкселеге аҫтында олигомерҙар  бүлегендә олигомерҙарҙың,  функциональ төркөмдәре менән олигодиендарҙың, олигоуротанакрилаттарҙың  реакция һәләтлеге синтезы буйынса тикшеренеү,  уларҙың үҙенсәлектәрен һәм улар нигеҙендә композицион полимер материалдарҙың химик  барлыҡҡа килеү законлыҡтарын өйрәнеү үткәрелә.

Ю.Л. Спирин етәкселегендә 7 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

== Сығанаҡтар ==

* ''Є Лебедєв. В'' Інститут Н хімії України високомолекулярний сполук (50 років) 1958-2008. Київ, 2008.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.mathnet.ru/rus/person110770 Профиль на Mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212134631/http://www.mathnet.ru/rus/person110770 |date=2019-12-12 }}
[[Категория:Химия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1930 йылда тыуғандар]]
[[Категория:11 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Түбәнге Новгород дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>k0kxt8zbbhwcyti051gdwvvl8xahpqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түркән Шорай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157089</id>
    <revision>
      <id>1302175</id>
      <parentid>1288348</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T01:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24489" sha1="ncvm7rv9mjpw04n1n5clc4a25n99872" xml:space="preserve">{{Кинематографист
 |имя                  = Тюркан Шорай
 |изображение          =
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |имя при рождении     = 
 |профессия            = актриса, сценарист, кинорежиссёр (XX-XXI быуат)
 |годы активности      = 
 |направление          = 
 |киностудия           = 
 |награды              = 
}}

'''Түркән Шора́й''' ({{lang-tr|Türkân Şoray}}; [[25 июнь]] [[1945 йыл]]) — [[Төркиә]] киноактрисаһы, сценарист һәм режиссёр. Иленән ситтә  «Көнсығыш Элизабет Тейлоры» тип атайҙар. Рәсәйҙә «Королек — птичка певчая» (1966) фильмындағы Фәриҙә роле менән билдәлелек алыусы.

== Биографияһы ==
Түркән Шорай 1945 йылдың 28 июнендә [[Истанбул]]да чиновник Хәлит Шорай һәм Мәлихә Шорай ғаиләһендә тыуған. 

Ғаиләлә тағы ике ҡыҙ була: Назан һәм Фигән. Кесе ҡыҙҙары тыуғас, бер аҙҙан ата-әсә айырылыша. Ҡыҙҙар әсәһе менән ҡала.

Түркән Фатих ҡыҙҙар лицейын тамамлай.

Мәлихә Шорай ҡыҙҙары менән Төркиәнең тәүге актрисаларының береһе Эмель Йылдыз ханымда фатирҙа йәшәй. Тап Эмель Түркәнға киноға юл күрһәтә: ул ҡыҙҙы Ешилчам студияһына алып килә. Оҙаҡламай Түркән студия менән контракт төҙөй&lt;ref&gt;[http://www.sabah.com.tr/Yasam/2010/02/28/sultani_olacagi_sinemaya_panter_emel_sokmus 'Sultan'ı olacağı sinemaya Panter Emel sokmuş], Sabah, 28 Şubat 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kelebekgaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=62624&amp;rid=0&amp;p=109 ‘Panter Emel’ lakaplı Emel Yıldız, birçok ünlü oyuncuyu Türk sinemasına kazandırdı.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150105141553/http://kelebekgaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=62624&amp;rid=0&amp;p=109 |date=2015-01-05 }}, Hürriyet, erişim 9 Ocak 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.milliyet.com.tr/fotogaleri/41203-yasam-magazin-tarihinde-nostaljik-bir-yolculuk/13 Magazin tarihinde nostaljik bir yolculuk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131127104903/http://www.milliyet.com.tr/fotogaleri/41203-yasam-magazin-tarihinde-nostaljik-bir-yolculuk/13 |date=2013-11-27 }}, Milliyet, erişim 9 Ocak 2013&lt;/ref&gt;.

2016 йылдан Шорай Евразия Академияһы ағзаһы.&lt;ref&gt;[http://eurasia-academy.org/?page_id=54/ Eurasian Academy Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202001104/http://eurasia-academy.org/?page_id=54/ |date=2017-02-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.teleqraf.com/news/116405 Türkan Şoray fransız aktyoru ilə görüşəcək — BAKIDA Teleqraf.com&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121171730/http://www.teleqraf.com/news/116405 |date=2016-11-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.today.az/news/entertainment/156134.html Today.Az — Robert Hossein, Turkan Soray awarded Eurasian Legend Award&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== Шәхси тормошо ===
1983 йылда Түркән Джихан Уналгә кейәүгә сыға, 1984 йылдың 21 октябрендә уларҙың ҡыҙҙары Ягмур тыуа. 1987 ғаилә тарҡала.

== Фильмография ==

=== Актриса ===
{{ВФильмеВерх}}
{{ВФильме|1960||{{lang-tr|Köyde Bir Kız Sevdim}}|}}
{{ВФильме|1960|Ветреная любовь|[[:tr:Aşk Rüzgarı (film)|Aşk Rüzgarı]]|Ниль}}
{{ВФильме|1960||{{lang-tr|Güzeller Resmi Geçidi}}|Айше}}
{{ВФильме|1961|Пассажиры автобуса|[[:tr:Otobüs Yolcuları|Otobüs Yolcuları]]|Невин}}
{{ВФильме|1961|Ангелы-свидетели|[[:tr:Melekler Şahidimdir|Melekler Şahidimdir]]|Зейнеп}}
{{ВФильме|1961|Тёмный ангел|{{lang-tr|Siyah Melek}}|Несрин}}
{{ВФильме|1961|Помни, дорогая|{{lang-tr|Hatırla Sevgilim}}|Тюркан}}
{{ВФильме|1961|Бесстыдный человек|[[:tr:Utanmaz Adam (film, 1961)|Utanmaz Adam]]|Севим}}
{{ВФильме|1961|Милые изгои|{{lang-tr|Sevimli Haydut}}|Эмине}}
{{ВФильме|1961|От судьбы не уйдёшь|[[:tr:Kaderin Önüne Geçilmez|Kaderin Önüne Geçilmez]]|}}
{{ВФильме|1961|Искренние сердца|{{lang-tr|Gönülden Gönüle}}|Назан}}
{{ВФильме|1961|Колючая роза|{{lang-tr|Dikenli Gül}}|}}
{{ВФильме|1961|Любовь и удар|{{lang-tr|Aşk Ve Yumruk}}|Тюлин}}
{{ВФильме|1961|Угроза|{{lang-tr|Afacan}}|}}
{{ВФильме|1961|Ради брата|{{lang-tr|Kardeş Uğruna}}|}}
{{ВФильме|1962|Мы друзья?|[[:tr:Biz de Arkadaş mıyız?|Biz de Arkadaş mıyız?]]|Нихаль}}
{{ВФильме|1962|Горькая жизнь|[[:tr:Acı Hayat (film, 1962)|Acı Hayat]]|Нермин}}
{{ВФильме|1962||{{lang-tr|Lekeli Kadın}}|Тюркан}}
{{ВФильме|1962|Кристальный павильон|{{lang-tr|Billur Köşk}}|}}
{{ВФильме|1962|Мне нравится быть изгоем|{{lang-tr|Bir Haydut Sevdim}}|}}
{{ВФильме|1962|Человек в стакане|{{lang-tr|Bardaktaki Adam}}|}}
{{ВФильме|1962|Гонка любви|{{lang-tr|Aşk Yarışı}}|Зейнеп}}
{{ВФильме|1962||{{lang-tr|Zorlu Damatl}}|Гёнюль}}
{{ВФильме|1962||{{lang-tr|Allah Seviniz Dedi}}|}}
{{ВФильме|1962|Красные гвоздики|{{lang-tr|Kırmızı Karanfiller}}|Тюркан}}
{{ВФильме|1962||{{lang-tr|Dikmen Yıldızı}}|}}
{{ВФильме|1962|Когда теряется надежда|{{lang-tr|Ümitler Kırılınca}}|Оя}}
{{ВФильме|1962||[[:tr:Ne Şeker Şey|Ne Şeker Şey]]|Жале Джанан}}
{{ВФильме|1963||[[:tr:Adanalı Tayfur|Adanalı Tayfur]]|}}
{{ВФильме|1963|Кёроглу|{{lang-tr|Köroğlu}}|Тюркан Султан}}
{{ВФильме|1963|Меня убил Осман|{{lang-tr|Beni Osman Öldürdü}}|Тюркан}}
{{ВФильме|1963|Горькая любовь|{{lang-tr|Acı Aşk}}|}}
{{ВФильме|1963|Кокетка|{{lang-tr|Çapkın Kız}}|Суна}}
{{ВФильме|1963||{{lang-tr|Küçük Beyin Kısmeti}}|Первин}}
{{ВФильме|1963||{{lang-tr|Sayın Bayan}}|Тюркан Байрактар}}
{{ВФильме|1963|Две женщины Коджалы|{{lang-tr|İki Kocalı Kadın}}|Сибель}}
{{ВФильме|1963|Украденная любовь|{{lang-tr|Çalınan Aşk}}|Айсель / Гюнсель}}
{{ВФильме|1963||[[:tr:Bütün Suçumuz Sevmek|Bütün Suçumuz Sevmek]]|Тюркан}}
{{ВФильме|1963||[[:tr:Badem Şekeri (film)|Badem Şekeri]]|Гюнер Пиринчекен}}
{{ВФильме|1963|Молодые девушки|{{lang-tr|Genç Kızlar}}|Бехлюль Серван / Эйлюль Серван}}
{{ВФильме|1963||[[:tr:Ayşecik Canımın İçi|Ayşecik Canımın İçi]]|Элиф}}
{{ВФильме|1964||[[:tr:Adanalı Tayfur Kardeşler|Adanalı Tayfur Kardeşler]]|Тюркан}}
{{ВФильме|1964|Горный лев|{{lang-tr|Dağların Aslanı}}|}}
{{ВФильме|1964|Муалла|{{lang-tr|Mualla}}|Муалла}}
{{ВФильме|1964||{{lang-tr|Fıstık Gibi Maşallah}}|Гюльтен}}
{{ВФильме|1964|Сердитый парень|[[:tr:Kızgın Delikanlı|Kızgın Delikanlı]]|Севиль}}
{{ВФильме|1964|Маменькин сынок|{{lang-tr|Anasının Kuzusu}}|Тюркан}}
{{ВФильме|1964|Приключения женщины|[[:tr:Macera Kadını|Macera Kadını]]|}}
{{ВФильме|1964|Судьба стучит в дверь|{{lang-tr|Kader Kapıyı Çaldı}}|Лейла}}
{{ВФильме|1964|Глаза вечности|[[:tr:Gözleri Ömre Bedel|Gözleri Ömre Bedel]]|Лейла}}
{{ВФильме|1964|Молодой ветер|{{lang-tr|Gençlik Rüzgarı}}|Фатьма Нур Эрден}}
{{ВФильме|1964|Коротышка|{{lang-tr|Bücür}}|}}
{{ВФильме|1964||[[:tr:Yılların Ardından|Yılların Ardındanl]]|Берна}}
{{ВФильме|1964|Девушка как бомба|{{lang-tr|Bomba Gibi Kız}}|Лейла}}
{{ВФильме|1964|Сирота|[[:tr:Öksüz Kız|Öksüz Kız]]|}}
{{ВФильме|1965||[[:tr:Ekmekçi Kadın (film, 1965)|Ekmekçi Kadın]]|Айше / Зехра / Лейла}}
{{ВФильме|1965|Прощай, мой милый|[[:tr:Elveda Sevgilim|Elveda Sevgilim]]|Тюркан Кадироглу}}
{{ВФильме|1965|Любящая женщина не забывает|[[:tr:Seven Kadın Unutmaz|Seven Kadın Unutmaz]]|Тюркан}}
{{ВФильме|1965||[[:tr:Komşunun Tavuğu (film, 1965)|Komşunun Tavuğu]]|Тюркан}}
{{ВФильме|1965||{{lang-tr|Sürtük}}|Наджие}}
{{ВФильме|1965|Чёрные глаза|{{lang-tr|Siyah Gözler}}|Тюркан}}
{{ВФильме|1965|Женщина моей мечты|{{lang-tr|Hayatımın Kadını}}|}}
{{ВФильме|1965|Странное обручение|{{lang-tr|Garip Bir İzdivaç}}|Зейнеп Гёкальп}}
{{ВФильме|1965|Поцелуй на прощание|[[:tr:Veda Busesi|Veda Busesi]]|Тюркан}}
{{ВФильме|1965|Дикая невеста|{{lang-tr|Vahşi Gelin}}|Айшегюль}}
{{ВФильме|1966|Золотые серьги|{{lang-tr|Altın Küpeler}}|Айлин}}
{{ВФильме|1966|Я тебя недостоин|[[:tr:Sana Lâyık Değilim|Sana Lâyık Değilim]]|Тюркан}}
{{ВФильме|1966|Вечернее солнце|[[:tr:Akşam Güneşi (film)|Akşam Güneşi]]|Жюлиде}}
{{ВФильме|1966|Королёк — птичка певчая|[[:tr:Çalıkuşu (film, 1966)|Çalıkuşu]]|Фериде}}
{{ВФильме|1966||[[:tr:Kenarın Dilberi|Kenarın Dilberi]]|певица}}
{{ВФильме|1966|Мстительные ангелы|[[:tr:Meleklerin İntikamı|Meleklerin İntikamı]]|Тюркан / Пери}}
{{ВФильме|1966|Мать всех грехов|{{lang-tr|Anaların Günahı}}|}}
{{ВФильме|1966|Брачная ночь|[[:tr:Düğün Gecesi (film, 1966)|Düğün Gecesi]]|Зейнеп}}
{{ВФильме|1966|Чёрная роза|[[:tr:Siyah Gül|Siyah Gül]]|Гюль}}
{{ВФильме|1966||{{lang-tr|Meyhanenin Gülü}}|Гюль}}
{{ВФильме|1966|Женщина с гвоздикой|{{lang-tr|Karanfilli Kadın}}|}}
{{ВФильме|1966|Грешница|{{lang-tr|Günahkâr Kadın}}|Тюркан}}
{{ВФильме|1966|Ферхат и Ширин|{{lang-tr|Ferhat ile Şirin}}|Ширин}}
{{ВФильме|1966||{{lang-tr|Eli Maşalı}}|}}
{{ВФильме|1966||{{lang-tr|El Kızı}}|Назан}}
{{ВФильме|1966|Прекрасная прачка|{{lang-tr|Çamaşırcı Güzeli}}|}}
{{ВФильме|1967|Сказочная гора|{{lang-tr|Bir Dağ Masalı}}|Лале}}
{{ВФильме|1967||{{lang-tr|Bir Soförun Gizli Defteri}}|}}
{{ВФильме|1967|Вместе или нет|{{lang-tr|Ayrılsak da Beraberiz}}|Фатьма}}
{{ВФильме|1967|Плакальщица|{{lang-tr|Ağlayan Kadın}}|Шюкран / Лейла}}
{{ВФильме|1967|Мама|{{lang-tr|Ana}}|Дёндю}}
{{ВФильме|1967|Продуктовая лавка|[[:tr:Sinekli Bakkal (film)|Sinekli Bakkal]]|Рабия}}
{{ВФильме|1967||[[:tr:Ölümsüz Kadın (film, 1967)|Ölümsüz Kadın]]|}}
{{ВФильме|1967|Пленённый ангел|[[:tr:Kelepçeli Melek|Kelepçeli Melek]]|Невин Эрдем}}
{{ВФильме|1967||[[:tr:Kara Duvaklı Gelin|Kara Duvaklı Gelin]]|Перихан}}
{{ВФильме|1967|Всегда в моём сердце|{{lang-tr|Her Zaman Kalbimdesin}}|}}
{{ВФильме|1967|Очень милая женщина|{{lang-tr|Tapılacak Kadın}}|Тюркан Ай}}
{{ВФильме|1968|Красавица из кофейни|[[:tr:Kahveci Güzeli (film, 1968)|Kahveci Güzeli]]|Нермин}}
{{ВФильме|1968||[[:tr:Vesikalı Yarim|Vesikalı Yarim]]|Сабиха}}
{{ВФильме|1968|Аббасе Султан|[[:tr:Abbase Sultan|Abbase Sultan]]|Аббасе}}
{{ВФильме|1968||{{lang-tr|Ayşem}}|Айше}}
{{ВФильме|1968|Невеста в темнице|{{lang-tr|Hapishane Gelini}}|Наджие}}
{{ВФильме|1968||{{lang-tr|Kadın Severse}}|Лейла}}
{{ВФильме|1968|Самая красивая в мире женщина|{{lang-tr|Dünyanın En Güzel Kadını}}|Тюркан Морай}}
{{ВФильме|1968|Любовь — старая ложь|{{lang-tr|Aşk Eski Bir Yalan}}|Хандан}}
{{ВФильме|1968|Больше не полюблю|{{lang-tr|Artık Sevmeyeceğim}}|Несрин / Лейла}}
{{ВФильме|1968||{{lang-tr|Ağla Gözlerim}}|Лейла / Хиджран}}
{{ВФильме|1968|Женская месть|{{lang-tr|Kadın İntikamı}}|Хандан}}
{{ВФильме|1968||{{lang-tr|Kadın Değil, Baş Belası}}|Наджие}}
{{ВФильме|1969||{{lang-tr|Fosforlu Cevriyem}}|Неджла}}
{{ВФильме|1969||{{lang-tr|Bana Derler Fosforlu}}|Неджла}}
{{ВФильме|1969||[[:tr:Aşk Mabudesi|Aşk Mabudesi]]|Лейла Гюрсой / Айла Гюль}}
{{ВФильме|1969||[[:tr:Buruk Acı|Buruk Acı]]|Улькер}}
{{ВФильме|1969|Быть твоим рабом|{{lang-tr|Kölen Olayım}}|Азизе}}
{{ВФильме|1969|Осенние ветры|{{lang-tr|Sonbahar Rüzgarları}}|Акчам}}
{{ВФильме|1969|Я к тебе не вернусь|{{lang-tr|Sana Dönmeyeceğim}}|Лейла Танер}}
{{ВФильме|1969|Я хочу умереть с тобой|{{lang-tr|Seninle Ölmek İstiyorum}}|Сельма}}
{{ВФильме|1969||{{lang-tr|Ateşli Çingene}}|}}
{{ВФильме|1969|Мой грех?|{{lang-tr|Günah Bende mi?}}|Мювин}}
{{ВФильме|1970|Гнездо соловья|{{lang-tr|Bülbül Yuvası}}|Нериме}}
{{ВФильме|1970|Глаза тумана|{{lang-tr|Buğulu Gözler}}|Джанан}}
{{ВФильме|1970||{{lang-tr|Arım, Balım, Peteğim}}|Зейнеп}}
{{ВФильме|1970|Чёрные глаза|[[:tr:Kara Gözlüm (film, 1970)|Kara Gözlüm]]|Азизе}}
{{ВФильме|1970|Моя жизнь тебе отдана|{{lang-tr|Hayatım Sana Feda}}|Зейнеп Сонар}}
{{ВФильме|1970|Плач ангела|[[:tr:Ağlayan Melek|Ağlayan Melek]]|Сабахат}}
{{ВФильме|1970|Ангелочек|{{lang-tr|Tatlı Meleğim}}|Лейла}}
{{ВФильме|1970|Моё раненое сердце|[[:tr:Mazi Kalbimde Yaradır|Mazi Kalbimde Yaradır]]|Шюкран / Тюркан}}
{{ВФильме|1970||[[:tr:Birleşen Yollar|Birleşen Yollar]]|Фейза}}
{{ВФильме|1970|Милосердие|{{lang-tr|Merhamet}}|Зейнеп}}
{{ВФильме|1970|Всеми любимый|{{lang-tr|Herkesin Sevgilisi}}|Тюркан Альпай}}
{{ВФильме|1970|Надменная женщина|{{lang-tr|Mağrur Kadın}}|Мерал}}
{{ВФильме|1971|Время любить и умирать|{{lang-tr|Sevmek Ve Ölmek Zamanı}}|Эмель Саяр}}
{{ВФильме|1971||{{lang-tr|Gelin Çiçeği}}|Арзу}}
{{ВФильме|1971||[[:tr:Ateş Parçası (film, 1971)|Ateş Parçası]]|Азизе}}
{{ВФильме|1971|Ангел или демон?|[[:tr:Melek mi, Şeytan mı?|Melek mi, Şeytan mı?]]|Несрин}}
{{ВФильме|1971|Синий шарф|{{lang-tr|Mavi Eşarp}}|Лейла}}
{{ВФильме|1971|Забытая женщина|[[:tr:Unutulan Kadın|Unutulan Kadın]]|Зейнеп}}
{{ВФильме|1971||[[:tr:7 Kocalı Hürmüz (film, 1971)|7 Kocalı Hürmüz]]|Ормиз}}
{{ВФильме|1971||[[:tr:Güllü (film)|Güllü]]|Гюллю / Гюль}}
{{ВФильме|1971|Исчезнувшая|{{lang-tr|Bir Kadın Kayboldu}}|Сельма}}
{{ВФильме|1971||{{lang-tr|Gülüm, Dalım, Çiçeğim}}|Лейла Эргювенч / Шазие}}
{{ВФильме|1971||{{lang-tr|Bir Genç Kızın Romanı}}|Сельма}}
{{ВФильме|1972|Джемо|{{lang-tr|Cemo}}|Джемо}}
{{ВФильме|1972||[[:tr:Zulüm (film)|Zulüm]]|Айла}}
{{ВФильме|1972||[[:tr:Dönüş (film, 1972)|Dönüş]]|Гюльджан}}
{{ВФильме|1972|Туманные вопоминания|{{lang-tr|Sisli Hatıralar}}|Дюррин Акбель}}
{{ВФильме|1972||{{lang-tr|Vukuat Var}}|Гюллю}}
{{ВФильме|1972|Испытание|[[:tr:Çile (film, 1972)|Çile]]|Элиф}}
{{ВФильме|1973|Тюрьма|[[:tr:Mahpus (film)|Mahpus]]|Уммюхан}}
{{ВФильме|1973||[[:tr:Güllü Geliyor Güllü|Güllü Geliyor Güllü]]|Гюллю Фындыкоглу}}
{{ВФильме|1973||[[:tr:Azap (film, 1973)|Azap]]|Элиф}}
{{ВФильме|1973|Султан Гелин|[[:tr:Sultan Gelin|Sultan Gelin]]|Султан Гелин}}
{{ВФильме|1973|Как избавиться от Асие?|[[:tr:Asiye Nasıl Kurtulur? (film, 1973)|Asiye Nasıl Kurtulur?]]|Асие}}
{{ВФильме|1973||{{lang-tr|Yalancı / Çok Yalnızım}}|Зейнеп}}
{{ВФильме|1973|Долг чести|{{lang-tr|Namus Borcu}}|Гурбет}}
{{ВФильме|1973|Нене Хатун|{{lang-tr|Gazi Kadın / Nene Hatun}}|Зейнеп}}
{{ВФильме|1973||{{lang-tr|Dert Bende}}|Сюрейя}}
{{ВФильме|1974||[[:tr:Şenlik Var / Bal Kız|Şenlik Var / Bal Kız]]|Зелиш / Лейла Танер}}
{{ВФильме|1974||{{lang-tr|Yüreğimde Yare Var}}|Нуртен}}
{{ВФильме|1974|Сумасшедшие|{{lang-tr|Çılgınlar}}|Сельма / Джавидан}}
{{ВФильме|1974||[[:tr:Açlık (film, 1974)|Açlık]]|Мерьем}}
{{ВФильме|1975|Срочно ищу мужа|[[:tr:Acele Koca Aranıyor|Acele Koca Aranıyor]]|Мелике}}
{{ВФильме|1976|Землетрясение|[[:tr:Deprem (film)|Deprem]]|Зейнеп}}
{{ВФильме|1976|Бодрумский судья|[[:tr:Bodrum Hakimi (film)|Bodrum Hakimi]]|[[Мефарет Тюзюн]]}}
{{ВФильме|1976|Гигант|[[:tr:Devlerin Aşkı (film, 1976)|Devlerin Aşkı]]|Тюркан}}
{{ВФильме|1977|Девушка в красном шарфе|[[:tr:Selvi Boylum Al Yazmalım (film)|Selvi Boylum Al Yazmalım]]|Асья}}
{{ВФильме|1977||[[:tr:Baraj (film)|Baraj]]|Айсель}}
{{ВФильме|1977|Дила Ханым|[[:tr:Dila Hanım (film)|Dila Hanım]]|Дила Ханым}}
{{ВФильме|1978|Султан|[[:tr:Sultan (film, 1978)|Sultan]]|Султан}}
{{ВФильме|1978|[[Любовь моя, печаль моя]]|[[:tr:Bir Aşk Masalı|Bir Aşk Masalı]]|Мехмене Бану}}
{{ВФильме|1978||[[:tr:Cevriyem|Cevriyem]]|Джеврие}}
{{ВФильме|1978|Милая Нигяр|[[:tr:Tatlı Nigar (film)|Tatlı Nigar]]|Нигяр}}
{{ВФильме|1979|Любовь и ненависть|{{lang-tr|Aşk ve Nefret}}|}}
{{ВФильме|1979|Хазаль|[[:tr:Hazal (film)|Hazal]]|Хазаль}}
{{ВФильме|1979|Цветок сомнения|[[:tr:Küskün Çiçek|Küskün Çiçek]]|Зейнеп}}
{{ВФильме|1981||[[:tr:Yılanı Öldürseler (film)|Yılanı Öldürseler]]|Эсме}}
{{ВФильме|1982|Мине|[[:tr:Mine (film, 1982)|Mine]]|Мине}}
{{ВФильме|1982||[[:tr:Seni Kalbime Gömdüm|Seni Kalbime Gömdüm]]|Эйлюль}}
{{ВФильме|1983|Любовница|[[:tr:Metres (film)|Metres]]|Фериде}}
{{ВФильме|1983|Я люблю тебя|[[:tr:Seni Seviyorum (film)|Seni Seviyorum]]|Айгюль / Сельма}}
{{ВФильме|1984|Хочу любви|[[:tr:Bir Sevgi İstiyorum|Bir Sevgi İstiyorum]]|Мелике}}
{{ВФильме|1985|Жмурки|[[:tr:Körebe (film)|Körebe]]|Мерал}}
{{ВФильме|1985||[[:tr:Bir Kadın Bir Hayat|Bir Kadın Bir Hayat]]|Нуран}}
{{ВФильме|1987|Мечты, любовь и ты|[[:tr:Hayallerim, Aşkım ve Sen|Hayallerim, Aşkım ve Sen]]|Дерья Алтынай}}
{{ВФильме|1987||[[:tr:Gramafon Avrat|Gramafon Avrat]]|Джемиле}}
{{ВФильме|1987|Десять женщин|{{lang-tr|On Kadın}}|Фюсун}}
{{ВФильме|1987||[[:tr:Rumuz Goncagül (film)|Rumuz Goncagül]]|Гюльсюн}}
{{ВФильме|1988||{{lang-tr|Ada}}|}}
{{ВФильме|1989|Мёртвое море|{{lang-tr|Ölü Bir Deniz}}|Юксель}}
{{ВФильме|1990||{{lang-tr|Berdel}}|Ханым}}
{{ВФильме|1990|Было холодно и шёл дождь|[[:tr:Soğuktu ve Yağmur Çiseliyordu|Soğuktu ve Yağmur Çiseliyordu]]|Лейла}}
{{ВФильме|1991||{{lang-tr|Menekşe Koyu}}|}}
{{ВФильме|1993||{{lang-tr|Şahmaran}}|Султан}}
{{ВСериале|1993|||[[:tr:Tatlı Betüş (dizi)|Tatlı Betüş]]|Бетюш}}
{{ВФильме|1994|Ради любви|[[:tr:Bir Aşk Uğruna|Bir Aşk Uğruna]]|Сельма}}
{{ВСериале|1994||Ради любви|[[:tr:Bir Aşk Uğruna|Bir Aşk Uğruna]]|Сельма}}
{{ВФильме|1995||{{lang-tr|Yer Çekimli Aşklar}}|}}
{{ВСериале|1996|||[[:tr:Gözlerinde Son Gece|Gözlerinde Son Gece]]|Сельма}}
{{ВФильме|1997||{{lang-tr|Nihavend Mucize}}|Сузан}}
{{ВСериале|1998|2001|Вторая весна|[[:tr:İkinci Bahar (dizi)|İkinci Bahar]]|Ханым Мерич}}
{{ВСериале|2001||Сладка жизнь|[[:tr:Tatlı Hayat (dizi)|Tatlı Hayat]]|Севинч Йылдырым}}
{{ВФильме|2002|Неотправленные письма|{{lang-tr|Gönderilmemiş Mektuplar}}|Гюльфем}}
{{ВтФильме|2004||{{lang-tr|Mürüvvetsiz Mürüvvet}}|Мюрюввет}}
{{ВтФильме|2006|Джемиле|{{lang-tr|Cemile}}|}}
{{ВтФильме|2006||{{lang-tr|Ayın Yıldızı}}|}}
{{ВтФильме|2006|Любовь не ждёт|{{lang-tr|Aşk Beklemez}}|}}
{{ВФильме|2006||[[:tr:Hayatımın Kadınısın|Hayatımın Kadınısın]]|Асуман Караджа}}
{{ВтФильме|2007|Снова любовь|{{lang-tr|Aşk Yeniden}}|Лале}}
{{ВФильме|2007||{{lang-tr|Hicran Sokağı}}|Сабахат}}
{{ВФильме|2007|Суна|[[:tr:Suna (film)|Suna]]|Суна}}
{{ВтФильме|2008||{{lang-tr|Vurgun}}|}}
{{ВСериале|2009||Золотые девочки|[[:tr:Altın Kızlar (dizi, 2009)|Altın Kızlar]]|Инджие}}
{{ВСериале|2012||Однажды в Османской империи: Смута|[[:tr:Bir Zamanlar Osmanlı|Bir Zamanlar Osmanlı]]|[[Хатидже Султан (дочь Мехмеда IV)|Хатидже Султан]]}}
{{ВФильмеНиз}}

=== Режиссёр ===
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:LightSteelBlue&quot;| Работы
|-
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot;| Год
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot;| Название
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot;| Оригинальное название
!style=&quot;background:#CCCCCC&quot;| Примечания
|-
| 1972
|
| [[:tr:Dönüş (film, 1972)|Dönüş]]
|
|-
| 1973
|
| [[:tr:Azap (film, 1973)|Azap]]
|
|-
| 1976
| Бодрумский судья
| [[:tr:Bodrum Hakimi (film)|Bodrum Hakimi]]
|
|-
| 1981
|
| [[:tr:Yılanı Öldürseler (film)|Yılanı Öldürseler]]
| совместно с [[Гёрен, Шериф|Шерифом Гёреном]]
|}

== Бүләктәре ==
* Анталья халыҡ-ара кино фестивале лауреаты

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.fanpix.net/gallery/turkan-soray-pictures.htm Фотогалерея Тюркан Шорай на сайте FANPIX.net]
* [http://www.afisha.ru/people/326262/ Фотографии Тюркан Шорай на сайте «Афиша»]

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Төркиә]]
[[Категория:Анталья халыҡ-ара кино фестивале]]
[[Категория:Артистар]]</text>
      <sha1>ncvm7rv9mjpw04n1n5clc4a25n99872</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степанова Епистиния Фёдоровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160151</id>
    <revision>
      <id>1302104</id>
      <parentid>1207616</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T13:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20598" sha1="0h2yapfryb7lyhm8ydw4a0f6fd2hn3f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Степанова Епистиния Фёдоровна''' ([[18 ноябрь]] [[1882 йыл]] — [[7 февраль]] [[1969 йыл]]) — һигеҙ улы һуғышта һәләк була [[Урыҫтар|урыҫ]] ҡатын-ҡыҙы. [[«Герой әсә» ордены|«Герой әсә»]] һәм 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Епистиния Фёдоровна Степанова хәҙерге {{ТыуыуУрыны|Украина|Украинала}} территорияһында тыуа, әммә бала сағынан Кубандә йәшәй&lt;ref&gt;[https://timashevsk.ru/?q=stepanovi Музей и история семьи Степановых // Тimashevsk.ru — информационный сайт г. Тимашёвска.]&lt;/ref&gt;. Һигеҙ йәшенән Епистиния батраклыҡта йөрөй: ҡаҙ һәм өйрәк көтә, уңыш йыйыуҙа ҡатнаша. Буласаҡ ире менән ул һората килгәс кенә таныша. Ире — Степанов Михаил Николаевич [[1878 йыл]]) — Г. М. Димитров исемендәге [[колхоз]] бригадиры, [[1934 йыл]]да вафат була.

Степановтар [[Краснодар крайы]] Тимашев районының Беренсе Май утарында йәшәй (хәҙер — Ольховский). Епистиния Федоровна ун биш бала таба&lt;ref&gt;[http://www.timashevsk-zt.ru/ArticleSection/Details/154 Жемчужина Епистиния…]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;:

* дүрт йәшлек Стеша — тәүге балаһы һәм тәүге юғалтыуы — эҫе һыуға бешә;
* игеҙәк малайҙары үле тыуа;
* биш йәшлек Григорий ҡыҙылсанан вафат була;
* [[1939 йыл]]да ҡыҙы Вера һөрөмгә тонсоға.

Степановтарҙың 10 балаһы тере ҡала — туғыҙ ул һәм бер ҡыҙ.
 
{{clear}}
Е. Ф. Степанованың улдары (фотоһүрәттәге тәртип буйынса):
* '''Александр''' Михайлович Степанов (өлкәне) ([[1901]]—[[1918]]) — Степановтар ғаиләһе РККА-ға ярҙам иткән өсөн үс итеп атыла.
* '''Николай''' Михайлович Степанов ([[1903]]—[[1963]]&lt;ref&gt;Военная энциклопедия в 8 томах. Том 7:&quot;Прод&quot;-«Таджикистан». — Москва, Военное издательство, 2003. — Стр.658.&lt;/ref&gt;) — фронтҡа 1941 йылдың авгусында китә. Дон кавалерия корпусы составында хеҙмәт итә. Гвардия рядовойы Төньяҡ Кавказда алыша, Украинаны азат итеүҙә ҡатнана, бер нисә тапҡыр яралана, 1944 йылдың октябрендә ҡаты яра ала. Ярсыҡтар уң аяғын зарарлай. Хирургтар уның бер өлөшөн ала, ҡалғандары ғүмер ахырынаса тәнендә йөрөй. Бөйөк Ватан һуғышынан инвалид булып ҡайта, алған яраларынан вафат була&lt;br&gt;Улы: Валентин Николаевич Степанов&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-11|title = Музей и история семьи Степановых {{!}} Тимашёвск. Городской сайт. Газеты, видео, афиша, новости, объявления|url = https://timashevsk.ru/?q=stepanovi|publisher = www.timashevsk.ru}}&lt;/ref&gt;.
* '''Василий''' Михайлович Степанов ([[1908]]—[[1943]]) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша,1941 йылдың 21 майында хеҙмәткә саҡырыла. Әсирлеккә эләгә, 1942 йылда ҡаса. Подпольщиктар аша партизандарға ҡушыла. 1943 йылдың 2 ноябрендә задание үтәгәндә гитлерсылар ҡулына эләгә. декабрҙә Никполе ҡалаһында атыла&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-10|title = Память народа :: Донесение о безвозвратных потерях :: Степанов Василий Михайлович, __.12.1943, убит,|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie71870007/|publisher = pamyat-naroda.ru}}&lt;/ref&gt;. Днепропетровск өлкәһе Солояниниск районының Сурско-Михайловка ауылыднда туғандар ҡәберлегендә ерләнгән. Ҡатыны — Степанова Вера Ивановна [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie1314958/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%9C%D0%B8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231035548/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie1314958/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%9C%D0%B8 |date=2023-12-31 }}.
* '''Филипп''' Михайлович Степанов ([[1910]]—[[1945]]) — 1941 йылдың 22 майында һуғышҡа алына. Ҡырымда һуғыша&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-11|title = Память народа :: Донесение о безвозвратных потерях :: Степанов Филипп Михайлович, __.__.1942, пропал без вести,|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie58803767/|publisher = pamyat-naroda.ru}}&lt;/ref&gt;, (по другим данным — [[629-й стрелковый полк|629 стрелкового полка]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie58803760/?backurl=/heroes/?last_name=%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF&amp;middle_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;date_birth=&amp;adv_search=y&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&amp;page=2|title=Степанов Филип Михайлович, __.05.1942, пропал без вести, :: Донесение о потерях :: Память народа|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2019-05-15}}&lt;/ref&gt;) попал в плен 24 мая 1942 года в Харьковском котле&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-11|title = Память народа :: Донесение о безвозвратных потерях :: Степанов Филипп Михайлович, 10.02.1945, погиб в плену,|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie73544793/|publisher = pamyat-naroda.ru}}&lt;/ref&gt;, умер 10 февраля 1945 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie73544793/?backurl=/heroes/?last_name=%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF&amp;middle_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;date_birth=&amp;adv_search=y&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&amp;page=1|title=Степанов Филипп Михайлович, 10.02.1945, погиб в плену, :: Донесение о потерях :: Память народа|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2019-05-15}}&lt;/ref&gt; в шталаге VI K (326) — лагере военнопленных «Форелькруц» под [[Падерборн]]ом&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-10|title = Память народа :: Донесение о безвозвратных потерях :: Степанов Филипп Михайлович, , ,|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_plen72229364/|publisher = pamyat-naroda.ru}}&lt;/ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_plen72229364/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%26middle_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231035550/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_plen72229364/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%26middle_name%3D%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0 |date=2023-12-31 }}. &lt;br&gt;Ҡатыны: Степанова Александра Моисеевна&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie58803767/?backurl=/heroes/?last_name=%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF&amp;middle_name=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;date_birth=&amp;adv_search=y&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&amp;page=1|title=Степанов Филипп Михайлович, __.__.1942, пропал без вести, :: Донесение о потерях :: Память народа|publisher=pamyat-naroda.ru|accessdate=2019-05-15}}&lt;/ref&gt;.
* '''Фёдор''' Михайлович Степанов ([[1912]]—[[1939]]) 
* '''Иван''' Михайлович Степанов ([[1915]]—[[1942]]) 
* '''Илья''' Михайлович Степанов ([[1917]]—[[1943]]) 
* '''Павел''' Михайлович Степанов ([[1919]]—[[1941]]) 
* '''Александр''' Михайлович Степанов (младший) ([[1923]]—[[1943]]) - Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң)&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-11|title = Память народа :: Документ о награде :: Степанов Александр Михайлович, Герой Советского Союза (орден Ленина и медаль «Золотая звезда»)|url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150040434/|publisher = pamyat-naroda.ru}}&lt;/ref&gt;. Похоронен в могиле № 642 в кургане на северной стороне села Бобрица Каневского района Черкасской области&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-11|title = Память народа :: Донесение о безвозвратных потерях :: Степанов Александр Михайлович, |url = https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie84020181/|publisher = pamyat-naroda.ru}}&lt;/ref&gt;.

Советтар Союзы маршалы А. А. Гречко һәм армия генералы А. А. Епишев [[1966 йыл]]да уға түбәндәгеләрҙе яҙа :
{{Цитата башы}}
«Девять сыновей вырастили и воспитали Вы, девять самых дорогих для Вас людей благословили на ратные подвиги во имя Советской Отчизны. Своими боевыми делами они приблизили день нашей Великой Победы над врагами, прославили свои имена. …Вас, мать солдатскую, называют воины своей матерью. Вам шлют они сыновнее тепло своих сердец, пред Вами, простой русской женщиной, преклоняют колени».
{{Цитата аҙағы}}

Һуңғы йылдарҙа Епистиния Федоровна, союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер [[Дондағы Ростов]]та берҙән-бер ҡыҙының — уҡытыусы Валентина Михайловна Коржова ғаиләһендә йәшәй. Шунда [[1969 йыл]]дың [[7 февраль|7 февралендә]] вафат була. Һалдат әсәһен [[Краснодар крайы]]ның Тимашев районында Днепровский станицаһында хәрби хөрмәт күрһәтеп ерләйҙәр. Бер нисә йылдан һуң, [[1974 йыл]]дың [[14 апрель|14 апрелендә]] «Комсомольская правда» гәзиттендә Степановтар ғаиләһе яҙмышы тураһында яҙыла.

Степановтар нәҫеле өҙөлмәй, 2010 йылға Епистиния Федровнаның 44 ейән-ейәнсәре, бүлә-бүләсәре була.

== Наградалары ==
* Степанова Епистиния Федоровна совет ҡатын-ҡыҙҙары араһында тәүгеләрҙең береһе булып «[[«Герой әсә» ордены|Герой әсә]]» ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[http://krasnodar.rfn.ru/rnews.html?id=21931&amp;cid=7&amp;date=11-01-2010 65 лет назад был впервые вручён орден «Мать-героиня»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* [[1977 йыл]]да (үлгәндән һуң) 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән наградлана.

== Хәтер ==
[[Файл:РНД-Степанова-Мемо(1).jpg|справа|мини|240x240пкс|Дондағы Ростовта иҫтәлекле таҡтаташ]]
[[Файл:Coat_of_Arms_of_Timashevsk_rayon_(Krasnodar_krai).png|мини|177x177пкс|Тимашев районы гербында әсә образы]]

* [[Краснодар крайы]]ның Днепровский станицаһында Мәңгелек ут эргәһендә ерләнә. Һәләк булған ауылдаштары араһында уның туғыҙ улының да исеме бар.
* Тимашевск ҡалаһында Степановтар ғаиләһе музейы булдырылған ([[1970]]) һәм [[Советтар Союзы Геройы]] Степанов Александр Михайловичтың бюсы ҡуйылған ([[1967]]).
* Тимашев районы гербында, шулай уҡ Днепр ауыл биләмәһе флагында һалдат әсәһе образы һынландырылған.
* Дондағы Ростовта Епистиния Федоровнаға иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
* [[1966 йыл]]да режиссёр Борис Карпов һәм Павел Оусанов Епистиния Федоровна Степанова тураһында «Слово об одной русской матери» документаль фильмын төшөрә (Мәскәү халыҡ-ара фестивале призына лайыҡ була).
* [[1978 йыл]]да Краснодар китап һөйөүселәр йәмғиәте Степанова Е. Ф. исемендәге әҙәби премия булдыра (2001 Краснодар крайы хакимиәте премияһы статусына эйә). Йыл һайын лауреаттарҙы бүләкләү тантанаһы Тимашевскиҙа,Степановтарҙың ғаилә музейында үтә&lt;ref&gt;[http://legal-krasnodar.narod.ru/data05/tex18888.htm Постановление главы Администрации края от 15.10.2001 № 983 об учреждении ежегодной премии Администрации Краснодарского края имени Е. Ф. Степановой (вместе с Положением о премии Администрации Краснодарского края имени Е. Ф. Степановой).]&lt;/ref&gt;.
* [[1982 йыл]]да 1 Майында утарында (хәҙер — Ольховский) Степановтарҙың йорт-музейы асыла.
* Шағир Феликс Чуев Епистиния Федоровнаға шиғыр бағышлай&lt;ref&gt;[http://www.a-z.ru/women_cd2/15/i8_1455.htm Мать]&lt;/ref&gt;.
* Документаль фильмдарҙың үҙәк студияһы Епистиния Федоровнаға [[1984 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да «Советский патриот» (№ 71) киножурналын арнай.
* [[2005 йыл]]да яҙыусы Виктор Коновтың «Жизнь замечательных людей» серияһында Степановаға арналған айырым китап сыға, унда уның һәм иренең тыуған көндәре документтар менән раҫлана, шулай уҡ грециялағы килтереү, шулай уҡ өс китап бокс-тышлыҡта: Покрышкин, Жуков, Епистинья Степанова нәшер ителә.
* Е. Ф. Степановаға арналған тантаналы саралар үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.donlib.ru/news/2011/3/9/literaturnaya-gostinaya-legenda-o-materyax.html Литературная гостиная «Легенда о матерях»]&lt;/ref&gt;.
* Красноярск ҡалаһының «Мемориал Победа» музейы экспозицияһында Григорович Дмитрий Сергеевичтың «Хәсрәтле әсә» картинаһындағы Епистиния Степанова образы үҙәк урынды биләй
* Шағир Николай Тюрин «Герой әсә» шиғырын яҙа

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Быстров А. В.'', Русская мать, 2 изд., М., 1979. Энциклопедия «Великая Отечественная война 1941—1945 гг.»
* Конов В. Ф. Епистинья Степанова. — 2-е изд.. — М. : Молодая гвардия, 2005. — 366 с. — (ЖЗЛ; Вып. 936). — 5000 экз. — ISBN 5-235-02798-1.
* ''Виктор Конов, Алексей Тимофеев, Владимир Дайнес''. Непобедимые. 3 книги в боксе-обложке: Покрышкин, Жуков, Епистинья Степанова, 2005. — 1520 с. — 5000 экз. — ISBN 5-235-02798-1, 5-235-02799-X, 5-235-02792-2.

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Герой әсә исеменә лайыҡ булғандар]]
[[Категория:Дондағы Ростовта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1969 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:7 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:Рәсәй империяһында тыуғандар]]
[[Категория:1882 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 ноябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>0h2yapfryb7lyhm8ydw4a0f6fd2hn3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усманов Ғайса Иҙрис улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164097</id>
    <revision>
      <id>1302179</id>
      <parentid>1149926</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T03:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6921" sha1="1co13rq43nekfkxd477odu7qtzhfuwg" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Усманов}}
'''Усманов Ғайса Иҙрис улы''' ([[20 август]] [[1922 йыл]] — [[1993 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Дан ордены|Дан орденының тулы кавалеры]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0&amp;middle_name=%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241203071432/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2&amp;first_name=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0&amp;middle_name=%D0%98%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2024-12-03 }}&lt;/ref&gt;, 122-се гвардия артиллерия полкының разведка отделениеһы командиры, гвардия өлкән сержанты — I дәрәжә [[Дан ордены]] менән бүләкләнгән ваҡытында.

== Биографияһы ==
Ғайса Иҙрис улы Усманов 1922 йылдың 20 авгусында хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] Төньяҡ районы Кряжлы ауылында тыуған. Ете класс тамамлай. Колхозда тракторсы булып эшләй.

1941 йылдың июнь айында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. Шул уҡ йылдың июленән Көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, Калинин, Воронеж, 2-се һәм 1-се Балтик буйы фронттары составында немец илбаҫарҙарына ҡаршы һуғыша. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Һуғыш аҙағында 122-се гвардия артиллерия полкының разведка полкында хеҙмәт итә.

1944 йылдың 22 июнендә украин ауылы Сиротино районында дошман оборонаһын өҙөр өсөн барған һуғыш ваҡытында разведчик-күҙәтеүсе гвардия кесе сержанты Усманов нейтраль һыҙатҡа үтеп инә, ут сараларының координаталарын батареяһына тапшыра. Уның иҫкәртеүҙәре буйынса дошмандың танкыларға ҡаршы батареяһы һәм өс пулемёты юҡ ителә. 25 июндә беренселәр рәтендә Балбечье ауылы янында Көнбайыш Двина йылғаһын аша сығып, расчёты менән дошман пулемётын сафтан сығара. 1944 йылдың 9 июль бойороғо менән гвардия кесе сержанты Усманов Ғайса Иҙрис улы III дәрәжә [[Дан ордены]] менән бүләкләнә.

1944 йылдың 5 октябренә ҡаршы төндә шул уҡ полктың өлкән разведчигы гвардия сержанты Усманов Куршинай тораҡ пункты янында һуғышып разведка яһауҙа ҡатнаша. Уның маҡсатлы күрһәтмәләре буйынса өс пулемёт нөктәһе һәм миномёт батареяһы көтмәгәндә баҫып алына. 7 октябргә ҡарата төндә, Триникяй тораҡ пункттары янында торғанда, дошман танкылары тупланыуы тураһында мәғлүмәт табып, батареяһына ваҡытында хәбәр итә. 1944 йылдың 16 ноябрь бойороғо менән гвардия сержанты Усманов Ғайса Иҙрис улы II дәрәжә [[Дан ордены]] менән бүләкләнә.

1945 йылдың 22 февралендә Межиниеки тораҡ пункты янында гвардия өлкән сержанты Усманов 2 дзот һәм алдында иҫкәрмә 2 миномёт батареяһы координаталарын билдәләп иҫкәртә, һәм улар юҡ ителә. Һөжүм алыштарында 10 дошман һалдатын юҡ итә.

[[СССР Юғары Советы]] Президиумының 1945 йылдың 29 июнь Указы менән, [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышының]] дошман илбаҫарҙарына ҡаршы ахырғы алыштарында командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн гвардия өлкән сержант Усманов Ғайса Иҙрис улы I дәрәжә [[Дан ордены]] менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры була.

1945 йылда гвардия өлкән сержанты Усманов демобилизациялана була. Тыуған иленә әйләнеп ҡайта. [[Ырымбур өлкәһе]] Абдулла районы Степановка-2 ауылында йәшәй. «Родина» колхозында баҫыусылыҡ бригадаһында, сауҙа предприятиеһында шофёр булып эшләй. 1993 йылда вафат була.

I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]на, Дан орденының өс дәрәжә, миҙалдарға, шул иҫәптән ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.

== Әҙәбиәт ==
* ''Гришко г. а., М. Ю. Жаворонкин'' китап Орденский. Мәскәү, 2005
* {{Книга:Герои Советского Союза|3}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|star=Glory|id=9293|name=Гайса Идрисович Усманов|accessdate=2014-07-06}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Дан орденының тулы кавалерҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы разведчиктары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:1993 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>1co13rq43nekfkxd477odu7qtzhfuwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>София Стриенская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174537</id>
    <revision>
      <id>1302097</id>
      <parentid>1029866</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T12:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18366" sha1="c484ucx2jjhiys3ghmmfcdi2xdeg89v" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Stare_Miasto_Stryjenska_02.jpg|мини| София Стриенскаяның полихром эштәре, Варшавала Старомест майҙанындағы торлаҡ йорттоң фасадындағы 1928 йылғы эштәре]] 
[[Файл:Paris_1925_59878912.jpg|мини|329x329пкс| 1925 йылда Парижда Польша Республикаһы павильонын София Стриенскаяның картиналары биҙәй]]
'''София Стриенская''' ({{Lang-pl|Zofia Stryjeńska}}, ҡыҙ фамилияһы Любанская,&lt;ref&gt;''Czy wiesz kto to jest?''. Stanisław Łoza (red.). T. 2: Uzupełnienia i sprostowania. Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, 1939, s. 294—295.&lt;/ref&gt; [[13 май]] [[1891 йыл]], [[Краков]], [[Польша]] —  [[28 февраль]] [[1976 йыл]], [[Женева]], [[Швейцария]]) — [[Поляктар|поляк]] рәссамы, графигы, иллюстратор, сценограф, ар-деко стиле вәкиле. Кароль Стриенскийҙың ҡатыны&lt;ref&gt;Zofia Stryjeńska | Życie i twórczość | Artysta(польск.).''Culture.pl''.&lt;small&gt;Дата обращения: 25 марта 2021.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Тамара Лемпицкая менән бер рәттән ике һуғыш осоронда иң билдәле поляк рәссамдарының береһе  булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://polonika.pl/polonik-tygodnia/grob-zofii-stryjenskiej-na-cmentarzu-w-chene-bourg|title=Grób Zofii Stryjeńskiej na cmentarzu w Chêne-Bourg {{!}} POLONIKA Polonika}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
София Стриенская бала саҡтан һүрәт төшөрә башлай. Йәш сағында иллюстрациялы «Rola» һәм «Głos Ludu» журналдары  менән хеҙмәттәшлек итә. 1909 йылда Краковта Мария Недзельскаяның  ҡатын-ҡыҙҙар өсөн нәфис сәнғәттәр мәктәбен тамамлай. 1911 йылда һынлы сәнғәт һәм ҡулланма сәнғәт курстарын тик бишле билдәләренә генә тамамлай. 1910 йылда атаһы менән бергә Австрия-Венгрия аша [[Италия]]ға сәйәхәткә юллана, уның барышында [[Вена]]ла һәм [[Венеция]]ла галереяларға һәм музейҙарға бара. 

1911 йылдың 1 октябрендә,  ир-егет рәүешендә Тадеуш Гжимала Любаньский исеме аҫтында Мюнхен сәнғәт академияһында һынлы сәнғәт менән  шөғөлләнә башлай &lt;ref&gt;Włodzimierz Kalicki: Trzecia młodość Stryjeńskiej, Gazeta Stołeczna, 19 lutego 2010, s. 14.&lt;/ref&gt;, (ул ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙарҙы академияға ҡабул итмәйҙәр). Бер йылдан һуң ялған асыла, Стриенская Мюнхенды ҡалдыра һәм Краковҡа ҡайта, унда  һынлы сәнғәт һәм әҙәби эш менән әүҙем шөғөлләнә&lt;ref&gt;Zofia Stryjeńska – polskie malarstwo art deco&lt;/ref&gt;.

1913 йылдың майында, сәнғәт белгесе Ежи Варчаловский «Час» гәзитендә София Любанскаяның уңыштарын ентекләп һөйләй, шулай итеп, Любанскаяға карьераһын уңышлы башларға булышлыҡ итә. Любанская Краковтың  ижади интеллигенцияһына үтеп инә,  Тадеуш Бой-Желенский, Яхимецкий, Коссак, Мария Павликовсая-Ясножевская менән таныша.

1916 йылдың 4 ноябрендә данлыҡлы поляк архитекторы Кароль Стриенскийға кейәүгә сыға. Никахтан өс бала: ҡыҙы Магда һәм игеҙәктәр Яцекһәм Ян тыуа. 

Стриенский ҡатынын үҙенең дуҫтары, рәссамдар һәм әҙәби донъя вәкилдәре менән таныштыра, улар араһында Владислав Скочиляс, Генрик Куна, Стефан Жеромский, Владислав Реймонт, Станислав Виткевич, «Скамандр» әҙәби төркөмө шағирҙары була. 

1921—1927 йылдарҙа ире менән Закопан ҡалаһында йәшәй. Ваҡыт үтеү менән, ике көслө шәхестең мөнәсәбәттәре насарая. Стриенская  ире унда башлыса ҡатын-ҡыҙҙы түгел, рәссамды күреүе менән килешә алмай. Асыуынан иренең күҙе алдында үҙенең картиналарын юҡ итә.  Иренең интригалары һөҙөмтәһендә, Стриенскаяны психиатрик дауаханаға урынлаштыралар, әммә  ата-әсәһенең тырышлығы арҡаһында уны ике көндән һуң сығаралар. 1927 йылда йыш  конфликттар айырылышыуға килтерә.

Айырылышҡандан һуң  Стриенская  [[Варшава]]ға күсенә, унда 1929 йылда  актер Артур Сохаға  кейәүгә сыға. Һәм был никах та бәхетһеҙ була: иҡтисади көрсөк арҡаһында рәссам балаларын, үҙен һәм эшһеҙ ирен тәьмин итеү өсөн күп эшләй. Бер нисә йылдан һуң иренең хыянаты арҡаһында ире менән айырылыша.  30-сы йылдар аҙағында  архитектор Ахилес Брезеға кейәүгә сыға, һуңынан билдәле сәйәхәтсе һәм яҙыусы Аркадий Фидлерға кейәүгә сыға&lt;ref&gt;[http://kobieta.gazeta.pl/wysokie-obcasy/1,53662,5957408,Twarze___Zofia_Stryjenska.html ''Twarze — Zofia Stryjeńska''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506102256/http://kobieta.gazeta.pl/wysokie-obcasy/1,53662,5957408,Twarze___Zofia_Stryjenska.html |date=2009-05-06 }}.&lt;/ref&gt;.

1930 йылдар уртаһы рәссам өсөн ҡатмарлы осор була, шул уҡ ваҡытта ул заказдар ала алмай тиерлек. Стриенская  танылыуҙы теләмәй ҙә һәм уға өлгәшә лә белмәй. Ул Санацияны танымай ҙа һәм бер ниндәй ҙә ойошторолған сәнғәт йәки сәйәсәт ағымдарға ҡушылмай.  1930 йылда Польша Яңырыуы Орденының Офицер  тәреһе менән бүләкләнә&lt;ref&gt;M.P. z 1930 r. nr 260, poz. 352.&lt;/ref&gt;.  Польша  әҙәбиәте академияһы үтенесе менән 1936 йылдың 7 ноябрендә Стриенская  алтын академия  лавры менән бүләкләнә&lt;ref&gt;M.P. z 1936 r. nr 261, poz. 460&lt;/ref&gt;.

Аҡса етмәү сәбәпле София бер нисә картинаһын  ростовщиктарға һатырға мәжбүр була. 1938 йылда ғына Польша Эске эштәр министрлығынан Стриенская бер нисә заказ, шул иҫәптән Япония императоры [[Хирохито]] килимы өсөн заказ ала. Польшаның «Баторий» һәм «Пилсудский» пассажир суднолары интерьерҙарын биҙәүҙә  ҡатнаша. Шулай уҡ Варшавала  E. Wedel кондитер залын биҙәй. Уның славян һәм тарихи темаларға картиналары ҙур һорау менән файҙалана башлай.

Немец оккупацияһын Краковта үткәрә. Һауа һөжүме  ваҡытында эштәренең бер өлөшө юҡҡа сыға&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://magazif.com/sztuka-wnetrza/zofia-stryjenska-polskie-malarstwo-art-deco/|title=Zofia Stryjeńska – polskie malarstwo art deco|date=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.  Польша азат ителгәндән һуң Стриенская ҡыҙы эргәһенә [[Швейцария]]ға эмиграцияға китә,тиҙҙән  ике улы ла килә&lt;ref&gt;[http://podkowianskimagazyn.pl/nr44/stryjenska.htm ''Blask i nędza życia Zofii Stryjeńskiej''].&lt;/ref&gt;. АҠШ-ҡа күсергә тырыша, Костюшко Фондына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, ләкин уға ярҙам итеүҙән баш тарталар. Һуңғы йылдарҙа  етешһеҙ йәшәй,  хатта улдарының ярҙамынан да баш тарта. Женевала йөрәк өйәнәгенән вафат була. Шен-Буре зыяратында  ерләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/pl/tworca/zofia-stryjenska|title=Zofia Stryjeńska {{!}} Życie i twórczość {{!}} Artysta}}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
«Польша сәнғәте принцессаһы» кеүек билдәле&lt;ref&gt;Wiadomości Literackie // [[Литературная энциклопедия]] : в 11 т. — [&lt;abbr&gt;М.&lt;/abbr&gt;], 1929—1939.&lt;/ref&gt;, Ритм нәфис  төркөмгә ҡараған ({{Lang-pl|[https://pl.wikipedia.org/wiki/Stowarzyszenie_Artyst%C3%B3w_Polskich_%E2%80%9ERytm%E2%80%9D Rytm]}}). Стриенскаяның  ҡыҙыҡһыныу даирәһе бик киң була. Темпер  һынлы сәнғәте, шулай уҡ  литография, һүрәттәр, плакаттар менән ҡыҙыҡһына, уйынсыҡтар эшләй, туҡыма биҙәй, китап иллюстрациялары авторы була.   София Стриенская  шул ваҡытта Европала хакимлыҡ ар-декоға тап килгән стиль эшләй. Уның  иң билдәле эштәре араһында: «''Славян тораташтары'' һәм ''пасха»'', Красицкийҙың «''Монахомахии»'' әҫәренә иллюстрациялар, «''Йыл миҙгелдәре»'', «''Раштыуа гимндары»'', «''Дүрт йола»'' һәм «''Поляк бейеүҙәре»''.

=== Тәүге осор ижады ===
1918 йылда  София Стриенская  уйынсыҡтарҙың  дизайнеры һәм  график дизайнер вазифаһында эшләй. 1917-18 йылдарҙа ул биш картинанан торған «Пасха» серияһын ижад итә, унда дини мотивтарҙы фольклор элементтары менән  бәйләй. 1918 һәм 1922 йылдарҙа  «Славян тораташы» исеме аҫтында ике литографик эше барлыҡҡа килә, унда рәссам славян мифологияһына мөрәжәғәт итә. София Стриенская ижадының иртә осоро эштәренә Краковтағы Техник һәм сәнәғәт музейындағы фрескалар  (1917 й.), [[Вавель|Вавелдә]] Сенат башняһында  полихром залдар  (1917 й.) һәм Варшавала шарап яһау бинаһының эске йыһаздары ҡарай.  Монументаль композициялар араһында «Аллаларға һунар» (1921), «Иртә», «Кис» и «Бериот концерты» (1923) картиналар серияһы айырылып тора. 

Дөйөм алғанда, 1920 йылдар София Стриенская ижадында емешле осор була. Ул гуашь һәм [[акварель]] менән  рәсем төшөрөү техникаһын  шымарта.

=== 1920—1930 йылдар ===
[[Файл:241112_Art_Gallery_Stawisko_-_14.jpg|мини|София Стриенская.  Кароль Шимановский балеты өсөн костюм эскиздары]]
«Ете йола» эштәре серияһы  1922 йылда яҙыла, ул ижадының иң яҡшы осорона ҡарай.

София Стриенская 1925 йылда [[Париж]]да Бөтә донъя  күргәҙмәһендә Польша павильоны декорацияһының  бер өлөшөн башҡара, ул  «''Ун ике ай»'' картиналар  серияһынан тора (6 картина киндерҙә 2 ай), унда йылдың төрлө айҙарында ауыл тормошо һүрәтләнә.  Был эш рәссамға Европа билдәлелеге һәм  Бөтә донъя күргәҙмәһенең 5 бүләген килтерә&lt;ref&gt;[http://www.rp.pl/artykul/210403-Wystawa-Zofii-Stryjenskiej.html ''Księżniczka polskiej sztuki'', «Rzeczpospolita», A20, 27 października 2008].&lt;/ref&gt; . 1927 йылда картиналар серияһы Польша халыҡ бейеүҙәрен төшөрөү менән яҙыла.

=== 1930 йылдан һуң ===
1931 йылда Падуяла дин сәнғәте күргәҙмәһенең көмөш миҙалына лайыҡ була.

1942 йылда&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pauza.krakow.pl/17_18_6_2008.pdf|title=PAUza Akademicka 17-18/2008}}&lt;/ref&gt; славян сиркәүе  концепцияһын — Витезьенды тәҡдим итә, ул  «славян цезарҙарының симпозиумы һәм съезы» урыны, шулай уҡ славян рухи тормошоноң яңырыу урыны булырға тейеш була. Витезьен ғәҙәти булмаған формала  була.  Ахитектураһында  халыҡ төҙөлөшөндә ҡулланылған ағас конструкциялар ҡулланыла. Интерьерының  дизайны театрҙы ла, сиркәүҙе лә хәтерләтә, унда миһрап  славян аллаһының  стилләштерелгән халыҡ һыны менән алмаштырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://culture.pl/pl/dzielo/zofia-stryjenska-bozki-slowianskie-1918-kolejne-teki-1922-1934|title=Zofia Stryjeńska, „Bożki słowiańskie”, 1918 (kolejne teki 1922, 1934)}}&lt;/ref&gt;.

Боронғо славян аллаларын һүрәтләгән күп эштәре  арҡаһында   Стриенская  Польшала славян мәжүси булмаған дин яҡлы тип иҫәпләнә,  әммә  рәссам үҙе христиан динен тота. Стриенская тәрбиәһе буйынса  католик була, тик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә икенсе никах хаҡына конфессияны инжилға алмаштыра,  һәм уның славян дине менән  мауығыуын бары тик сәнғәт булараҡ ҡарарға кәрәк. 

== Әҙәби ижады ==
Балаларға яҡшы тәрбиә бирергә ынтылып, Стриенская  «Профессор Хилар» псевдонимы аҫтында этикет буйынса ҡулланма яҙа.  Уның   «Хлеб почти каждый день» мемуары 1995 йылда нәшер ителә. Стриенскаяның әҫәрҙәре  ирекле эстәлеге һәм бай һүҙлек запасы менән айырыла&lt;ref&gt;Z. Stryjeńska, ''Chleb prawie że powszedni'', Gebethner i Ska, 1995.&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
2008 йылда Краков милли музейында  София Стриенская эштәренең ҙур  ретроспектив күргәҙмәһе, рәссам  эштәренең  1945 йылдан һуң беренсе монографик презентацияһы ойошторола. 

2009 йылда Познань ҡалаһының Милли музейы  һәм Варшаваның  Милли музейы ойошторған күргәҙмә үткәрелгә.

2015 йылда Анжелика Кузняк авторлығы аҫтында  рәссамдың биографияһы баҫылып сыға. 

2018 йылда Святослав Ленартович һәм  Лех Маевский авторлығында Стриенскаяның эштәре менән альбом сығарыла. 

2011 йылдың 15 февралендә  Польша милли банкы «XIX—XX быуаттарҙа Польша  рәссамдары» серияһынан София Стриенскаяға арналған 20 алтын һәм 2 алтын номиналы менән  тәңкәләрҙе әйләнешкә индерә&lt;ref&gt;Polscy malarze XIX/XX wieku. Zofia Stryjeńska&amp;#x20;(10&amp;nbsp;февраля 2015).&lt;/ref&gt;.

София Стриенская исеме менән  Тарнув &lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://dx.doi.org/10.1002/asna.19362612307|заглавие=Todesanzeige|год=1936|издание=Astronomische Nachrichten|том=261|выпуск=23|страницы=459–460|issn=0004-6337, 1521-3994|doi=10.1002/asna.19362612307}}&lt;/ref&gt; һәм [[Ченстохова]] ҡалаларында урамдар аталған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:1976 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1891 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]
[[Категория:Польша рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>c484ucx2jjhiys3ghmmfcdi2xdeg89v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175663</id>
    <revision>
      <id>1302153</id>
      <parentid>1069426</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4864" sha1="ht4biolorgqs0meuyelqoytjy79fodr" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улы''' ([[1922 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] разведчигы, гвардия рядовойы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1944)

== Биографияһы ==
Вәли Мәхмүт улы Сәғиҙуллин 1922 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Нуриман районы]] [[Баш-Шиҙе]] ауылында тыуа. 1941 йылда Нуриман район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында разведка взводының разведчигы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1652-sagidullin-vali-makhmutovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГИДУЛЛИН Вали Махмутович]&lt;/ref&gt;. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән бүләкләү ҡағыҙында Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улының батырлығы тураһында былай тип яҙылған: {{Цитата|«1944 йылдың 10 декабренә ҡарай төндә Сәғиҙуллин иптәш 22 кешенән торған разведчиктар төркөмө составында дошмандың оборона системаһын, ут нөктәләрен асыҡлау һәм тел алып ҡайтыу маҡсатында Висла йылғаһының көнбайыш ярына сыға. Сәғиҙуллин төркөм менән ике һыу ҡаршылығын - 15 метр киңлектәге күлде һәм 30 метр киңлектәге, 1, 2 м тәрәнлектәге Висланы аша сыға һәм дошман траншеяһына барып етә. Саперҙар траншеяға сым кәртәләре һәм мина яланы аша үтеү урыны эшләгәндән һуң, ул дошман тылына үтеп инә һәм баҫып алыу төркөмөнә ярҙам итә, төркөм бер немецты юҡ итә һәм икенсе яралы немецты ҡулға алып китә башлай. Шул ваҡытта дошман төрлө яҡлап яҡын арауыҡтан пулеметтан төркөмгә көслө ут аса. Күкрәктән һыуҙа Висла йылғаһы аша сыҡҡанда Котков һәләк була, Баранков һәм Кузьмин ҡаты яралана. Сәғиҙуллин яралы Кузьминға ярҙамға ташлана, ләкин үҙе лә яралана. Яраланыуына ҡарамаҫтан ут аҫтында ул Кузьмин һәм Баранковҡа һыуҙан сығырға ярҙам итә һәм имен үҙҙәренең ярына сыға. Разведка эше һөҙөмтәһендә дошмандың оборона системаһы, ут нөктәләре һәм мина яландары ентекле өйрәнелә. Сәғиҙуллин Вәли Мәхмүт улы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ»&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006433799/ Память народа. Документы о награждении. Сагидуллин Вали Махмутович]&lt;/ref&gt;.}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1652-sagidullin-vali-makhmutovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГИДУЛЛИН Вали Махмутович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}}  
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006433799/ Память народа. Документы о награждении. Сагидуллин Вали Махмутович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713161653/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006433799/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>ht4biolorgqs0meuyelqoytjy79fodr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғәҙәтов Хәбибулла Сәғит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175676</id>
    <revision>
      <id>1302162</id>
      <parentid>1285388</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T19:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6341" sha1="3ihycfgjc7k538grfzzb531oki09x32" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәғәҙәтов Хәбибулла Сәғит улы''' — ([[1915 йыл]] — [[5 март]] [[1974 йыл]]&lt;ref&gt;[https://www.moypolk.ru/soldier/sagadatov-habibulla-sagitovich Бессмертный полк.Белорецк. Сагадатов Хабибулла Сагитович]&lt;/ref&gt;) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты&lt;ref name=&quot;СХС&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1647-sagadatov-khabibulla-sagitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГАДАТОВ Хабибулла Сагитович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/ САГАДАТОВ ХАБИБУЛЛА|ХАБИБУЛА САГИТОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210123023/https://1418museum.ru/ |date=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) кавалеры&lt;ref name=&quot;СХС&quot; /&gt;.

== Биографияһы һәм батырлығы==

Сәғәҙәтов Хәбибулла Сәғит улы 1915 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]] Ураз ауылында тыуа. 1942 йылдың 15 декабрендә Белорет ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында орудие командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;СХС&quot; /&gt;. Хәрби званиеһы- гвардия кесе сержанты. 
1945 йылдың 18 ғинуарында Томашув ҡалаһы өсөн һуғышта дошман уты аҫтында орудиеһын алғы һыҙыҡҡа алып килә һәм тура тоҫҡап, дошмандың ике дзотын һәм ике пулеметын юҡ итә һәм эскадрондың алға барыуын тәьмин итә. Артабан Сәғәҙәтов Хәбибулла Сәғит улы эскадронға ҡаланы тулыһынса яулап алыуына тиклем орудиеһы уты менән ярҙам итеп, 15 яҡын немец һалдатын һәм фоицерын юҡ итә. Был батырлығы өсөн ул Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23254230/ Память народа.Сагадатов Хабибула Сагитович Орден Красной Звезды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627233222/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23254230/ |date=2021-06-27 }}&lt;/ref&gt;.

1945 йылдың 24 апрелендә Ораниенбург ҡалаһы янында һуғышта Сәғәҙәтов етәкселегендәге орудие расчеты 3-сө эскадрондың һөжүм итеүенә ярҙам итә. Эскадрон Гегелцоллерн-канал янына яҡынлашып, йылға аша һуғышып сыға башлай, дошман көслө ут аса. Сәғәҙәтов орудиеһын туранан-тура төҙәп дошмандың көслө уты аҫтында ут аса һәм дошмандың өс ут нөктәһен һәм ун бишләгән һалдатын юҡ итә. 
1945 йылдың 28 апрелендә Бранденбург ҡалаһы янында орудие расчеты, 3-ө эскадронға ярҙам итеп, дошмандың айырым истребителдәр батальонының ике көслө ҡаршы һөжүмен кире ҡаға. Дошман расчетты уң яҡтан урап үтеп, орудиеға өс метрға тиклем яҡынлаша, әммә Сәғәҙәтов етәкселегендәге расчет батырҙырса ҡаршы тора. Һөҙөмтәлә һөжүм кире ҡағыла, дошмандың 20-гә яҡын һалдат һәм офицеры юҡ ителә.

Һуғышта Сәғәҙәтов Хәбибулла Сәғит улы күреү һәләтен юғалта. Белорет Һуҡырҙар йәмғиәтенең ойоштороусыһы була. Ветеран 1974 йылдың 5 мартында Белорет ҡалаһында вафат була.

==Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре==
*II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945)
*[[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)
*«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)
*[[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://1418museum.ru/ САГАДАТОВ ХАБИБУЛЛА|ХАБИБУЛА САГИТОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210123023/https://1418museum.ru/ |date=2020-12-10 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1647-sagadatov-khabibulla-sagitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГАДАТОВ Хабибулла Сагитович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23254230/ Память народа.Сагадатов Хабибула Сагитович Орден Красной Звезды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627233222/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23254230/ |date=2021-06-27 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://www.moypolk.ru/soldier/sagadatov-habibulla-sagitovich Бессмертный полк.Белорецк. Сагадатов Хабибулла Сагитович]

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>3ihycfgjc7k538grfzzb531oki09x32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйфуллин Шамил Шакамал улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175705</id>
    <revision>
      <id>1302128</id>
      <parentid>1290275</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4953" sha1="0hepc1e5ovfr1bjmfxw2t00hiefrp2z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәйфуллин Шамил Шакамал улы''' ([[20 июнь]] [[1920 йыл]] (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса 1923) — [[6 декабрь]] [[1998 йыл]]&lt;ref name=&quot;Помним&quot;&gt;[http://pomnimrb.ru/veterans/?info=89c57793-1aa4-11eb-9fce-0025902ab01a Помним.Сайфуллин Шамиль Шакамалович]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/27784017/ САЙФУЛЛИН ШАМИЛЬ ШАКАМАЛОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604161934/https://1418museum.ru/heroes/27784017/ |date=2021-06-04 }}&lt;/ref&gt;. Ике тапҡыр [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.

== Биографияһы ==
Шамил Шакамал улы Сәйфуллин 1920 йылдың (1923) 20 июнендә [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]]ның Абзаҡ (Аҙнаш) ауылында тыуа. [[1940 йыл]]да Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 62-се гвардия кавалерия полкында элемтәсе булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1696-sajfullin-shamil-shakamalovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУЛЛИН Шамиль Шакамалович]&lt;/ref&gt;.

Дивизия штабы янындағы полк элемтәсеһе булараҡ, һөжүм итеү операциялары алыштарында көсөргәнешле хәрби шарттарҙа дивизия штабы һәм командир бойороҡтарын һәм теүәл ваҡытында еткерә. 1945 йылдың 25 апрелендә полк Бранденбург өсөн алышҡа инә. [[1945 йыл]]дың 26 апреленә ҡарай төндә Сәйфуллин полк командирынан хәрби хәрби задание ала. Төн һәм урман тулы немец һалдаттары төркөмө булыуға ҡарамаҫтан команда пунктына тиҙ бара; юлда уға ата башлайҙар, әммә быға ҡарамаҫтан команда пунктына пакетты ваҡытында алып барып еткерә. 1945 йылдың 2 майынан 3 майға ҡарай төндә Премниц ҡалаһы өсөн барған һуғышта телефон бәйләнеше булмай, бөтә алыш барышында бәйләнеш тик элемтәселәр аша башҡарыла. Сәйфуллин бер нисә тапҡыр ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып урман массивтары аша полктың команда пунктынан дивизия командирының команда пунктына бара һәм кире ҡайта.

[[1998 йыл]]дың [[6 декабрь|6 декабрендә]] вафат була. Учалы районының Абзаҡ ауылында ерләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]], [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]] миҙалдары менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1006533789/ Память народа. Документы о награждении. Сайфуллин Шамиль Шакамалович {{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724142338/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1006533789/ |date=2021-07-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://pomnimrb.ru/veterans/?info=89c57793-1aa4-11eb-9fce-0025902ab01a. Участники войны]
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1696-sajfullin-shamil-shakamalovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУЛЛИН Шамиль Шакамалович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [http://pomnimrb.ru/veterans/?info=89c57793-1aa4-11eb-9fce-0025902ab01a Участники войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604161935/http://pomnimrb.ru/veterans/?info=89c57793-1aa4-11eb-9fce-0025902ab01a |date=2021-06-04 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>0hepc1e5ovfr1bjmfxw2t00hiefrp2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлимгәрәев Ғүмәр Камалетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175768</id>
    <revision>
      <id>1302136</id>
      <parentid>1236252</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4284" sha1="mwjyonrilpw195b2ozhmksc462a4niv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәлимгәрәев Ғүмәр Камалетдин улы''' — ([[1914 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, [[лейтенант]]&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/954530/ САЛИМГАРЕЕВ ГУМЕР КАМАЛЕТДИНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605195022/https://1418museum.ru/heroes/954530/ |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

== Биографияһы ==
Сәлимгәрәев Ғүмәр Камалетдин улы 1914 йылда [[Өфө губернаһы]], [[Бәләбәй өйәҙе]]нең Аҙналы-Ҡарамалы ауылында, хәҙер [[Йәрмәкәй районы]] Түбәнге Ҡарамалы ауылында тыуа. [[1936 йыл]]да Йәрмәкәй район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 313-сө кавалерия полкында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/145-salimgareev-gumer-kamaletdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;.

Сәлимгәрәев Ғүмәр Камалетдин улы Сталинград фронтының 112-се кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкының 8-се кавалерия корпусы составында эскадрон командиры вазифаһында һуғыша. Фронтта 1941 йылдың 24 июненән алып 1943 йылдың 10 ғинуарына тиклем ҡатнаша. Күп тапҡыр алыштарҙа ҡатнаша, уның иҫәбендә юҡ ителгән 17 дошман һалдаты һәм 2 офицеры. Сталинград өлкәһенең Чернышевский ҡалаһы янында барған һуғышта биш немец һалдатын юҡ итә һәм эскадрон менән бергә 37 дошман һалдатын һәм офицерын әсирлеккә ала. Ике тапҡыр ҡаты яралана. Һуңғы тапҡыр яраланғанда уң ҡулы ампутациялана. Икенсе төркөм инвалиды була. Армия хеҙмәтенә тиклем НКВД-ның участка уполномоченныйы була.

II дәрәжә Ватан һуғышы ордены мнән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80576769/ Память народа. Документы о награждении. Салимгареев Гумер Камалетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724173649/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80576769/ |date=2021-07-24 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://1418museum.ru/heroes/954530/ САЛИМГАРЕЕВ ГУМЕР КАМАЛЕТДИНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605195022/https://1418museum.ru/heroes/954530/ |date=2021-06-05 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/145-salimgareev-gumer-kamaletdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80576769/  Память народа. Документы о награждении. Салимгареев Гумер Камалетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724173649/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80576769/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80576769/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 744808 Дело ист. информации: 303; 117] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724173649/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80576769/ |date=2021-07-24 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>mwjyonrilpw195b2ozhmksc462a4niv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитов Фазылйән Мөхәмәтйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175780</id>
    <revision>
      <id>1302150</id>
      <parentid>1232433</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3507" sha1="tpewao7p512y69q2hnnka06bu8uhhme" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәғитов Фазылйән Мөхәмәтйән улы''' [[1917 йыл]]&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/24162446/ САГИТОВ ФАЗЫЛЬЯН МУХАМЕТЬЯНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606095638/https://1418museum.ru/heroes/24162446/ |date=2021-06-06 }}&lt;/ref&gt; — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Өлкән сержант. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1986)

==Биографияһы==
Сәғитов Фазылйән Мөхәмәтйән улы 1917 йылда Башҡортостандың Учалы районы Рысай ауылында тыуа. 1942 йылда Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының 2-се Эскадрон взводы командиры ярҙамсыһы, 1179-сы истребитель-танкҡа ҡаршы артиллерия полкының разведчик-күҙәтеүсеһе булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1659-sagitov-fazyl-yan-fazyl-mukhamet-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГИТОВ Фазыльян (Фазыл) Мухаметьянович]&lt;/ref&gt;.

Сәғитов Фазылйән Мөхәмәтйән улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1986)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]] (1943)
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы|«Берлинды алған өсөн»]] (1946)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]] (1945) миҙалы&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95328388/ Память народа. Сагитов Фазыл Мухаметьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726043536/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95328388/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* [https://1418museum.ru/heroes/24162446/ САГИТОВ ФАЗЫЛЬЯН МУХАМЕТЬЯНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606095638/https://1418museum.ru/heroes/24162446/ |date=2021-06-06 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95328388/ Память народа. Сагитов Фазыл Мухаметьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726043536/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95328388/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1659-sagitov-fazyl-yan-fazyl-mukhamet-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГИТОВ Фазыльян (Фазыл) Мухаметьянович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>tpewao7p512y69q2hnnka06bu8uhhme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитов Хәбибйән Сәғит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175782</id>
    <revision>
      <id>1302151</id>
      <parentid>1069432</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5242" sha1="dn4kxh3j2e24dryyxdy0b8yixoa5sf3" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәғитов Хәбибйән Сәғит улы''' ([[1911 йыл]] —?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия өлкән сержанты.

== Биографияһы ==
Сәғитов Хәбибйән Сәғит улы 1911 йылда Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Шәрип ауылында тыуа. 1941 йылдың декабрь айында Салауат район хәрби комиссаритаты (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Мәсетле район хәрби комиссариаты) тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының орудие оҫтаһы, өлкән миномет оҫтаһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1660-sagitov-khabibzyan-khabib-yan-sagitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГИТОВ Хабибзян (Хабибьян) Сагитович]&lt;/ref&gt;.

Гвардия өлкән сержанты Сәғитов Хәбибйән Сәғит улы 1942 йылдың 25 ноябрендә Обливская станцияһы (Ростов өлкәһе) районында бомба һәм артиллерия уты аҫтында утлы һыҙыҡта өс минометты ремонтлай.

1943 йылдың 20 ғинуарында Белая Калитва районында артиллерия уты аҫтында утлы һыҙыҡта ике пушканы йүнәтә. Был батырлаҡтары өсөн Сәғитов Хәбибйән Сәғит улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814007/ Память народа. Сагитов Хабибьян Сагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606111327/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814007/ |date=2021-06-06 }}&lt;/ref&gt;. 
 
1945 йылдың 16 февралендә Сәғитов Хәбибйән Сәғит улы Браленцин районында дошмандың һөжүмен кире ҡағыу ваҡыытнда утлы һыҙыҡта 120 мм минометты йүнәтә, һәм дошманға ҡарата ваҡытлы ут асыуҙы тәьмин итә. Реплин районында ЗИС пушкаһын утлы һыҙыҡтан алмайынса этеп ебәреүгә ҡаршы яйланмаһын ала һәм накатнигын алмаштыра. Бранденбург ҡалаһы районында дошмандың ҡаршы һөжүмен кире ҡағыу ваҡытында ут аҫтында тоҫҡауысты йүнәтә һәм дошмандың һөжүмен кире ҡағырға мөмкинлек бирә. Дееп районында ике көн эсендә 14 минометҡа профилактик йүнәтеү үткәрә. Был ҡаһарманлығы өсөн өлкән сержант Сәғитов 1945 йылдың 16 февралендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23783776/ Память народа.Документы о награждении. Сагитов Хабибьян Сагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607014616/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23783776/ |date=2021-06-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1943)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1660-sagitov-khabibzyan-khabib-yan-sagitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГИТОВ Хабибзян (Хабибьян) Сагитович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814007/ Память народа. Сагитов Хабибьян Сагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606111327/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814007/ |date=2021-06-06 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}} 
*[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23783776/ Память народа.Документы о награждении. Сагитов Хабибьян Сагитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607014616/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23783776/ |date=2021-06-07 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>dn4kxh3j2e24dryyxdy0b8yixoa5sf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитов Әхтәм Сибәғәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175785</id>
    <revision>
      <id>1302152</id>
      <parentid>1069433</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3666" sha1="3uq0pc6sfg8a7yaqh1fj1y46lwesnxi" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәғитов Әхтәм Сибәғәт улы''' ([[1901 йыл]] — [[1943 йыл]], [[февраль]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64989893/ Память народа. Документ, уточняющий потери.]&lt;/ref&gt;.Рядовой.

== Биографияһы ==
1901 йылда хәҙерге [[Мәләүез районы]] Ергән ауыл Советы Юлдаш (Үрге Юлдаш) ауылында тыуған. 1941 йылдың 2 декабрендә Мәләүез район военкоматы тарафынан армияға алынған&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073784265/ Записи из военкоматов. Сагитов Ахтам Сибагатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709185714/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073784265/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың февралендә, тимәк дошман тылына [[Дебальцево]] районына рейд ваҡытында, [[Луганск]] өлкәһе аша рейдтан сыҡҡанда хәбәрһеҙ юғалған. Рядовой.

Адресы: п/п 1927 в.ч.139

== Ғаиләһе ==
Улы — Әхмәтйән Сәғитов.

== Хәтер == 
Вариҫтары Әхтәм Сибәғәт улын онотмай. Мәүсилә Сәғитова, Әмин Сәғитов, Гөлнур Мәғизова һәм Нурия Байсурина ярҙамы менән Сәғитовтар «Ауыл тарихы — йөҙҙәрҙә» тигән Сәғит Сөләймәнов нәҫеле тураһында китап баҫтырып сығарған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://bibliografu.ru/wp-content/uploads/2019/10/%D0%95%D1%89%D0%B5-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0...-%D0%9D%D0%BE-%D0%BC%D1%8B-%D1%83%D0%BF%D1%80%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BC-%D1%81-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC-%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D1%82%D0%B8%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0-1.pdf Участники Великой Отечественной войны. Юлдаш, Юпитер, Венера, Желанный]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://smartik.ru/meleuz/post/136559196 Олег Торгашев. Бойцы 112-ой БКД из Мелеузовского района]
* [https://cyberleninka.ru/article/n/debaltsevskiy-reyd-112-y-bashkirskoy-kavaleriyskoy-divizii-v-fevrale-1943-g-hronika-boev-v-dokumentah-nemetskogo-vermahta/viewer Дебальцевский рейд 112-ой Башкирской кавалерийской диизии. А. М. Багаутдинов, В. З. Зиннуров]
* [https://kulturarb.ru/ba/news/a%D2%93as-tamyry-mill%D3%99t-tarihy-men%D3%99n-k%D3%A9sl%D3%A9 Ағас тамыры, милләт тарихы менән көслө]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073784265/ Записи из военкоматов. Сагитов Ахтам Сибагатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709185714/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073784265/ |date=2021-07-09 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>3uq0pc6sfg8a7yaqh1fj1y46lwesnxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175793</id>
    <revision>
      <id>1302117</id>
      <parentid>1232409</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3445" sha1="a8bl7egvydyzs7ylo9e3xbou2b18eot" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы''' ({{lang-ru|Саитгареев Арслангарей Саитгареевич}}) [[1902 йыл]] - ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/964161/ САИТГАРЕЕВ АРСЛАНГАРЕЙ САИТГАРЕЕВИЧ]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы 1902 йылда Башҡортостандың Дәүләкән районында тыуа. Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Көньяҡ-көнбайыш фронтта 112-се кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы составында һуғыша. Полктың хәрби аҙыҡ-түлек взводының командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1682-saitgareev-arslangarej-saitgareevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САИТГАРЕЕВ Арслангарей Саитгареевич]&lt;/ref&gt;.

[[1942 йыл]]дың 23-24 ноябрендә Сәйетгәрәев тапҡырлыҡ күрһәтеп һәм инициативалы эш итеп хәрби кәрәк -яраҡтар менән тәьмин итә, трофей арбаларҙы һәм сафтан сыҡҡан эйәһеҙ аттарҙы киң ҡуллана. Хәрби кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итеүҙә бер ниндәй ҙә өҙөклөккә юл ҡуймай. Был хеҙмәте өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006528200/ Память народа. Документы о награждении. Саитгареев Арслангарей Саитгареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726044851/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006528200/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://1418museum.ru/heroes/964161/ САИТГАРЕЕВ АРСЛАНГАРЕЙ САИТГАРЕЕВИЧ]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1682-saitgareev-arslangarej-saitgareevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САИТГАРЕЕВ Арслангарей Саитгареевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006528200/ Память народа. Документы о награждении. Саитгареев Арслангарей Саитгареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726044851/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006528200/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>a8bl7egvydyzs7ylo9e3xbou2b18eot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйетгәрәев Сәйетмәғрүф Сәйетгәрәй улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175798</id>
    <revision>
      <id>1302118</id>
      <parentid>1290274</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4988" sha1="7vwpm5khehhv7qmk1sw7hivzm1tod3y" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәйетгәрәев Сәйетмәғрүф Сәйетгәрәй улы''' ([[26 декабрь]] [[1916 йыл]] — [[16 апрель]] [[2002 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Рядовой.

== Биографияһы ==
Сәйетгәрәев Сәйетмәғрүф Сәйетгәрәй улы 1916 йылдың 26 декабрендә [[Башҡортостан]]дың Дүртөйлө районының Имай-Утар ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың декабрендә Дүртөйлө район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 60-сы гвардия кавалерия полкында хужалыҡ взводының ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1683-saitgareev-saitmagruf-saitgareevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САИТГАРЕЕВ Саитмагруф Саитгареевич]&lt;/ref&gt;
{{Цитата|«Иптәш Сәйетгәрәев хужалыҡ взводының эшкә һәләтле һәм йылдам ат ҡараусыһы, [[1945 йыл]]дың 18 ғинуарында Томашув ҡалаһы янында һуғышта, полк тылында хәрәкәт итеп, алты һалдаттан торған дошман төрөкөмөн күреп ҡала һәм винтовка менән ҡыйыу һәм етеҙ эш итеп, уларҙы әсирлеккә төшөргә мәжбүр итә һәм уларҙы часткә алып килә.

Ауыр хәрби шарттарҙа, юлһыҙлыҡ булғанда ла Сәйетгәрәев беренселәрҙән булып аҙыҡ-түлек еткерә, уның аттары һәр ваҡыт ҡараулы һәм дағаланған була. Ауыр һәм оҙайлы маневр марштарында ла уның ат составы көр була.

1945 йылдың 16 февралендә Вайхенбах ауылы янында Сәйетгәрәев дошмандың көслө миномет-пулемет һәм автомат уты аҫтында һуғыш яланынан яралы һалдат һәм офицерҙарҙы тейәп алып сығыуҙа ярҙам итә».}} Был батырлыҡтары өсөн Сәйетгәрәев Сәйетмәғрүф Сәйетгәрәй улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;.

Ветеран 2002 умер 16 апреля 2002 г. в г. Уфе &lt;ref&gt;[http://pomnimrb.ru/veterans/?info=f5586234-8870-11ea-b63f-0025902ab01a Участники войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606172532/http://pomnimrb.ru/veterans/?info=f5586234-8870-11ea-b63f-0025902ab01a |date=2021-06-06 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943, 1944)
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519587590/ Память народа. Саитгареев Саитмагруф Саитгареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726045236/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519587590/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt; (1985)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1683-saitgareev-saitmagruf-saitgareevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САИТГАРЕЕВ Саитмагруф Саитгареевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519587590/ Память народа. Саитгареев Саитмагруф Саитгареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726045236/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519587590/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [http://pomnimrb.ru/veterans/?info=f5586234-8870-11ea-b63f-0025902ab01a Участники войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606172532/http://pomnimrb.ru/veterans/?info=f5586234-8870-11ea-b63f-0025902ab01a |date=2021-06-06 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>7vwpm5khehhv7qmk1sw7hivzm1tod3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйғәфәров Яҡуп Мөсәлим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175809</id>
    <revision>
      <id>1302129</id>
      <parentid>1236249</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4094" sha1="1hmiq528bmyoz8rc115y2qgjvfo7s9b" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәйғәфәров Яҡуп Мөсәлим улы''' ([[1909 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/15167368/ САЙГАФАРОВ ЯКУП МУСАЛИМОВИЧ|МАСАЛИМОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607043145/https://1418museum.ru/heroes/15167368/ |date=2021-06-07 }}&lt;/ref&gt;. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945).

== Биографияһы ==
Сәйғәфәров Яҡуп Мөсәлим улы 1909 йылда Башҡортостандың Архангел районы Көмәрле ауылында тыуа. 1941 йылдың 1 декабрендә Архангел район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 2-се батареяһында орудие тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1689-sajgafarov-yakup-musalimovich-2?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙГАФАРОВ ЯКУП МУСАЛИМОВИЧ]&lt;/ref&gt;.

Сәйғәфәров Яҡуп Мөсәлим улы Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән үк ҡатнашып, ике тапҡыр яралана. Висла йылғаһынан алып Одер йылғаһына тиклем һөжүм итеү операцияларында үҙен ҡыйыу яугир итеп күрһәтә. 1945 йылдың 11 февралендә үҙенең тоҫҡаусы бурыстарын үтәп, Гутендорф районында дошман пехотаһына ҡарай ут асып, дошмандың ун һигеҙгә яҡын һалдат һәм офицерын, бер станок пулеметын юҡ итә һәм бер миномет батареяһының утын баҫтыра, бының менән эскадрондың алға барыуын тәьмин итә.

1945 йылдың 27 октябрендә Бранденбург районында һөжүм итеүсе дошман пехотаһына ҡарай тура тоҫҡап ут аса, өс зенит пушкаһының, бер ҡул пулеметының утын баҫтыра. Унға яҡын немец һалдаты һәм офицеры юҡ ителә. Был батырлыҡтары өсөн Сәйғәфәров Яҡуп Мөсәлим улы [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49941325/ Память народа. Сайгафаров Якуп Мусалимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726045854/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49941325/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://1418museum.ru/heroes/15167368/ САЙГАФАРОВ ЯКУП МУСАЛИМОВИЧ|МАСАЛИМОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607043145/https://1418museum.ru/heroes/15167368/ |date=2021-06-07 }} 
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1689-sajgafarov-yakup-musalimovich-2?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙГАФАРОВ ЯКУП МУСАЛИМОВИЧ]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49941325/ Память народа. Сайгафаров Якуп Мусалимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726045854/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero49941325/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>1hmiq528bmyoz8rc115y2qgjvfo7s9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175838</id>
    <revision>
      <id>1302119</id>
      <parentid>1236248</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4938" sha1="rr24pvut3swe8e9hh3huhdu140hsry4" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы''' ([[1917 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.

== Биографияһы ==
Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы 1917 йылда Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының Иҫке Ихсан ауылында тыуа. 1941 йылдың ноябрендә Өфө ҡалаһының Жданов ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 21-се айырым гвардия химик һаҡлау взводында химик-разведчик булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1684-saitgareev-khatmula-sultanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САИТГАРЕЕВ Хатмула Султанович]&lt;/ref&gt;.
Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән батырлыҡтары тураһында тасуирламала Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы тураһында былай тип яҙыла: {{Цитата|}«Иптәш Сәйетгәрәев Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдан ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарында Чернышев районында Обливская станцияһы янындағы һуғыштарҙа ҡатнашып, ҡаты яралана.

1945 йылдың 27 ғинуарында Бранденбург янында Горцер урманы районында немец ғәскәрҙәренән тороп ҡалған төркөмдәрҙе эҙләү буйынса танк десантында ҡатнаша. Иптәш Сәйетгәрәев алға ҡыйыу хәрәкәт итә һәм автомат уты менән танктарға юл асып бара. Бында ул дүрт немец һалдатын әсирлеккә ала.

1945 йылдың 28 апрелендә Бранденбург районында йылғаның көнсығыш ярында тупланған немец ғәскәрҙәрен юҡҡа сығарыу буйынса танк десантында ҡатнаша. Иптәш Сәйетгәрәев яугирҙәр төркөмө башында тотҡондар лагерына килә һәм, немецтарҙың ҡасып китеүенән файҙаланып, тотҡондарҙы азат итә».&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29586963/ Память народа. Саитгареев Хатмула Султанович]&lt;/ref&gt;}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;/&gt;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;
* «Варшаваны азат иткәне өсөн» миҙалы (1945)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 7352.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1684-saitgareev-khatmula-sultanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САИТГАРЕЕВ Хатмула Султанович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29586963/ Память народа. Саитгареев Хатмула Султанович. Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610200946/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29586963/ |date=2021-06-10 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/28575116/ САЙТГАРЕЕВ|САИТГАРЕЕВ ХАТМУЛА СУЛТАНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607175252/https://1418museum.ru/heroes/28575116/ |date=2021-06-07 }}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>rr24pvut3swe8e9hh3huhdu140hsry4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйфетдинов Миңләхмәт Низаметдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175842</id>
    <revision>
      <id>1302122</id>
      <parentid>1069445</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4049" sha1="2u40u1ql8l1ujp04upvp0uyuq90lwvk" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәйфетдинов Миңләхмәт Низаметдин улы''' — ([[1903 йыл]], [[Башҡортостан]], [[Кушнаренко районы]], Ҡаҙарма ауылы — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1945).

== Биографияһы ==
Сәйфетдинов Миңләхмәт Низаметдин улы 1903 йылда Башҡортостандың Кушнаренко районы Ҡаҙарма ауылында тыуа. 1942 йылда Кушнаренко район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. Сәйфетдинов 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында 3-сө эскадрондың ҡылыссыһы, 1-се эскадрондың ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1697-sajfutdinov-miniakhmet-nizamutdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУТДИНОВ Миниахмет Низамутдинович]&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 21 сентябрендә Снов йылғаһы аша сыҡҡанда һәм Клачково ауылында артабанғы урам һуғыштары ваҡытында Сәйфетдинов үҙенең автоматы менән унға яҡын дошман автоматсыһын юҡ итә һәм 58-се гвардия кавалерия полкы старшинаһы һәм яугирҙәре менән бергә дошмандың 14 һалдатын әсирлеккә ала, ҡул пулеметын, алты автоматын һәм ете винтовкаһын ҡулға төшөрә. Был батырлығы өсөн Сәйфетдинов Миңләхмәт Низаметдин улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1006535911/ Память народа. Документы о награждении. Сайфутдинов Миниахмет Низамутдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610200423/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1006535911/ |date=2021-06-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1697-sajfutdinov-miniakhmet-nizamutdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУТДИНОВ Миниахмет Низамутдинович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
*[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1006535911/ Память народа. Документы о награждении. Сайфутдинов Миниахмет Низамутдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610200423/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1006535911/ |date=2021-06-10 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1006535911/ Архив: ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 75, ящик 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610200423/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1006535911/ |date=2021-06-10 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>2u40u1ql8l1ujp04upvp0uyuq90lwvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлимов Йәнмырҙа Сәйфулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175850</id>
    <revision>
      <id>1302143</id>
      <parentid>1069459</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4986" sha1="b6u86jytbm7228ug9kh23awnx28hb76" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлимов Йәнмырҙа Сәйфулла улы''' ([[5 июль]] [[1914 йыл]] — [[19 сентябрь]] [[1989 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1986).

== Биографияһы ==
Сәлимов Йәнмырҙа Сәйфулла улы 1914 йылдың 5 июлендә Башҡортостандың Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуа.

=== Хәрби хеҙмәте ===
1941 йылда Ғафури район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында 1-се эскадрондың ҡылыссылар отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. Ике тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» (1944, 1945) миҙалы, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1946) миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1715-salimov-yanmurza-sajfullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Янмурза Сайфуллович]&lt;/ref&gt;.

Сәлимов Йәнмырҙа Сәйфулла улы Бранденбург ҡалаһы өсөн алышта шәхси карабинынан дошмандың өс һалдатын юҡ итә. Артабанғы хәрби хәрәкәттәр барышында дошмандың һигеҙ һалдатын юҡ итә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109026417/ Память народа. Салимов Янмурза Сайфуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726051556/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109026417/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштан һуң ===
Һуғыштан иçән-һау йѳрѳп kайтҡас, Сәлимов Йәнмырҙа Сәйфулла улы бар дәрт-дарманын, кѳсѳн йәлләмәй туған колхозында эшләй. Оҫта ҡурайсы булараҡ ауылдыӊ, райондыӊ мәҙәни тормошонда әүҙем ҡатнаша. 60-сы йылдарҙа Сәйетбаба ауыл Советы үҙешмәкәр коллективы менән Өфөлә, Мәскәүҙә сығыш яһай.

Ветеран 1989 йылдың 19 сентябрендә вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;/&gt;.
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1946)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1986)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Рамаҙан Өмөтбаев. «Генерал Кусимов». Ѳфѳ, «Китап», 1990 йыл, 93 -сѳ бит.
* Т.Х Әхмәҙиев. «Башкирская гвардейская кавалерия» («Башкорт гвардия кавалерияһы»). Ѳфѳ, «Китап» ,1999 йыл,284-се бит
* Айҙар Буранғолов. &quot;Совет Башҡортостаны &quot; гәзите (№ 267, 1984 йыл, 20 ноябрь,3-сѳ бит), очерк «Сәлимовтар».

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1715-salimov-yanmurza-sajfullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Янмурза Сайфуллович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109026417/ Память народа. Салимов Янмурза Сайфуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726051556/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109026417/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 687572. Единица хранения 603.
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 690155. Единица хранения 2880.
* ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 53, ящик 11. Номер документа 51.

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>b6u86jytbm7228ug9kh23awnx28hb76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хисмәтуллин Зиннәтулла Хисмәтулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175860</id>
    <revision>
      <id>1302189</id>
      <parentid>1288568</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T06:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11003" sha1="0v3o32jq76u3frdygw7lltvud77tgio" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Хисмәтуллин Зиннәтулла Хисмәтулла улы''' ([[16 август]] [[1919 йыл]] — [[16 июнь]] [[1994 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец, сапёр, [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры&lt;ref&gt;&lt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1984-khismatullin-zinat-khismatullinovich?Itemid=104 ХИСМАТУЛЛИН Зинат Хисматуллинович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Зиннәтулла Хисмәтулла улы Хисмәтуллин [[1919 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]] Асҡын (элек Ҡариҙел) районы [[Урмияҙ]] ауылында тыуған. 7 класс тамамлаған.

=== Хәрби хеҙмәте ===
[[1940 йыл]]дың 5 июнендә Зиннәтулла Хисмәтуллин хәрби хеҙмәткә алына. Тәүҙә [[Силәбе]] ҡалаһында хеҙмәт итә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, уны [[Өфө]]гә күсерәләр. Алкинола хәрби курстар үтә. Зиннәтулла Хисмәтуллин 112-се башҡорт каваелрия дивизияһы составында [[1942 йыл]]дың апрелендә фронтҡа оҙатыла, [[Сталинград]]тан [[Балтик диңгеҙе]]нә ҡәҙәр ҡанлы һуғыш юлы үтә, сапёр була.
[[Чернигов]] ҡалаһын азат иткәндән һуң, Зиннәтулла Хисмәтуллин [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә. Днепр йылғаһын кисеү тураһында ул ейәнсәре Эльмира Хисмәтуллинаға ул түбәндәгеләрҙе нимәләр һөйләгән:
{{Цитата|Дивизия командиры генерал Белов инженер Рогачевкүҡа йылғаны кисеү яйланмаларын әҙерләргә бойороҡ бирҙе. Был ваҡытта штаб Днепрҙың аръяғында разведка яһауны ойошторҙо. Разведкаға барырға өс яугир теләк белдерҙе. Уларҙың береһе мин инем. Балыҡсылар көймәһендә, төндә, дошман уты аҫтында йылғаның аръяғына сыҡтыҡ. Икебеҙ разведка яһаныҡ, беребеҙ көймә янында ҡалды. Разведканан һуң полк командиры майор Т. Т. Кусимов командалығындағы отряд йылғаны беренсе булып кисә башланы.&lt;ref&gt;{{китап|автор= Эльмира Хисмәтуллина|заглавие= Ышаныч. «Сталинградтан Балтыйк буена кадәр» |место= Асҡын |издательство= Асҡын районының ижтимагый-сәяси гәзите|год=|страниц= №}}&lt;/ref&gt;|}}
Днепр йылғаһын кискәндә күрһәткән батырлығы өсөн [[1944 йыл]]дың [[15 ғинуар|15 ғинуарында]], СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы, Зиннәтулла Хисмәтуллин [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә. Ул [[Курск]], [[Орёл]], [[Чернигов]] ҡалаларын дошмандан азат итеүҙә ҡатнаша. Асҡындан яҡташтары Сабир Шакиров(ул Башҡорт кавалерия дивизияһы генералы Г.А.Беловтың адъютанты була), Әхмәтзыя Ғәлиәхмәтов, Ғәфур Латыпов, Әхмәт Гәрәевтар менән яуҙа бергә була. [[1943 йыл]]дың 10 октябрендә, Гомель ҡалаһынан алыҫ түгел барған аяуһыҙ һуғышта, ҡаты яралана. Шул саҡта тоғро дуҫты «Румынка» ҡушаматлы яратҡан атын юғалта. Румыниянан килтерелгән ошо ат менән ул [[Курск]] өлкәһенән башлап йөҙҙәрсә километр юл үтә. Госпиталдә бик оҙаҡ дауалана. Һауыҡҡандан һуң йәнә фронтҡа китә. [[1945 йыл]]дың көҙөндә генә һалдат З. Хисмәтуллин өйөнә ҡайта.

== Наградалары ==
* [[Ленин ордены]] ([[1944]])
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1943]])
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] ([[1945]])&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1105563907/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DХисматуллин%20%20%26first_name%3DЗиннат%26middle_name%3DХисматуллович%26date_birth_from%3D1919%26static_hash%3Dd8649fdeeca529f08a686b207000ef1av1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_rvk1074945211 Документы о награждении]&lt;/ref&gt;
* [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]]
Хисмәтуллин Зиннәтулла Хисмәтулла улы хөкүмәттең иң ҙур бүләге — [[Советтар Союзы Геройы]] исеменә [[1943 йыл]]дың 12 октябрендә дивизия командиры — полковник Г. А. Белов имзаһы менән һәм [[1943 йыл]]дың 30 октябрендә корпус командиры М. П. Константинов имзаһы менән күрһәтелгән. Армия генералы К. К. Рокоссовский имзаһы куйылып, Фронттың Хәрби Советы ҡарары менән [[1943 йыл]]дың 20 ноябрендә ул [[Ленин ордены]] менән бүләкләнә.

== Һуғыштан һуңғы тормошо ==
Тыныс тормошта Зиннәтулла Хисмәтулла улы Асҡын әҙерләүҙәр контораһында эшләй. [[1947 йыл]]да Нәсихә Ирғалим ҡыҙына өйләнә. 7 бала тәрбиәләп үҫтерәләр. 14 ейән, ейәнсәре бар. Үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнашып, бик күп Маҡтау ҡағыҙҙарына, шул иҫәптән Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Маҡтау ҡағыҙына лайыҡ була. Еңеүҙең 40 йыллығына арналған төбәк-ара «Тальян» конкурсында дипломант була. [[Өфө]]лә үткәрелгән &quot;Тальян байрамы&quot;нда өс йыл рәттән ҡатнаша. Республика «Тальян» байрамы лауреаты ([[1986 йыл]]).
З. Х. Хисмәтуллин [[1994 йыл]]дың 16 июнендә вафат була.

== Хәтер ==
* Зиннәтулла Хисмәтулла улы Хисмәтуллин йәшәгән урамға уның исеме бирелә ([[1995 йыл]], апрель)
* Тыуған мәктәбендә З. Х. Хисмәтуллин хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ асыла [[2015 йыл]], март).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1984-khismatullin-zinat-khismatullinovich?Itemid=104 ХИСМАТУЛЛИН Зинат Хисматуллинович]{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1105563907/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709205947/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1105563907/ |date=2021-07-09 }}{{V|06|07|2021}}
* {{китап|автор= Ә.Әсраров.|заглавие= «Коммунизм юлы. Ленин ордены кавалеры» |место= Асҡын |издательство= Асҡын районының ижтимагый-сәяси гәзите|год= 5 май 1990 |страниц= №}}
* {{китап|автор= Фәйрүзә Юнысова.|заглавие= Ышаныч. «Якташларыбыз батырлыгы үлемсез» |место= Асҡын |издательство= Асҡын районының ижтимагый-сәяси гәзите|год= 13 март 2015 |страниц= №}}
* {{китап|автор= Х.Хафизов.|заглавие= Ышаныч. «Солдат батырлығы» |место= Асҡын |издательство= Асҡын районының ижтимагый-сәяси гәзите|год= 6 май 1993 |страниц= №}}
* {{китап|автор= Р.Исламова.|заглавие= Ышаныч. «Уйнады гармун» |место= Асҡын |издательство= Асҡын районының ижтимагый-сәяси гәзите|год= 8 май 1995 |страниц= №}}
* {{китап|автор= Эльмира Хисмәтуллина.|заглавие= Ышаныч. «Сталинградтан Балтыйк буена кадәр» |место= Асҡын |издательство= Асҡын районының ижтимагый-сәяси гәзите|год= 2010|страниц= №}}
* {{китап|автор= Эльмира Хисмәтуллина.|заглавие= Йәнтөйәк. «Асҡын бөркөтө» |место= Асҡын |издательство= Асҡын районының ижтимагый-сәяси гәзите|год= 2018|страниц= №}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>0v3o32jq76u3frdygw7lltvud77tgio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сычков Никита Павлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175863</id>
    <revision>
      <id>1302116</id>
      <parentid>1069425</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T15:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5095" sha1="8d1v8wrx8bpnjhwzt74fkuf1x3ttrmc" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сычков Никита Павлович''' ([[1912 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты.

== Биографияһы ==
Сычков Никита Павлович 1912 йылда Башҡортостандың Мәләүез районы Дарьино ауылында тыуа. [[1942 йыл]]да Мәләүез район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 5-се гвардия кавалерия дивизияһының Идаралығында ординарец, дивизияның комендант взводында коновод булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1835-sychkov-nikita-pavlovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СЫЧКОВ Никита Павлович]&lt;/ref&gt;.

1945 йылдың 25 апрелендә күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Батырлығы тураһында тасуирланаған ҡағыҙҙа уның тураһында былай тип яҙыла: {{Цитата|«Иптәш Сычков комендант взводының коноводы сифатында 1945 йылдың апреленән хеҙмәт итә. Дивизияның һөжүм итеү һуғыштарында 1945 йылдың 15 апреленән 3 майына тиклем Одер йылғаһында немец оборонаһын өҙөү ваҡытында, Берлин ҡалаһын ҡамау һәм Бранденбург ҡалаһын яулау һуғыштарында батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Берлин ҡалаһын уратып алыу ваҡытында дивизияның тарҡау частары өсөн дошмандың яңғыҙ һалдаттары күп ҡала, уларҙы юҡ итеүҙә комендант взводы составында Сычков Никита Павлович йыш ҡатнаша. Комендант взводы ауыр шарттарҙа башҡарған марштарға ҡарамаҫтан Сычков үҙенең аттарын теүәл һәм көр һаҡлауға өлгәшә.

1945 йылдың 25 апрелендә Науэн ҡалаһы янында марш ваҡытында дивизия штабы колоннаһы дошман авиацияһының һауа һөжүменә дусар була, иптәш Сычков үҙенең аттарын авиация утынан ышыҡ ергә алып сыға һәм аттарын һаҡлап алып ҡала»&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1010172932/ Память народа. Документы о награждении Сычков Никита Павлович]&lt;/ref&gt;.}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29793135/ Память народа. Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608130239/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29793135/ |date=2021-06-08 }}&lt;/ref&gt;
* [[«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы]]
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1835-sychkov-nikita-pavlovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СЫЧКОВ Никита Павлович ]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1010172932/ Память народа. Документы о награждении Сычков Никита Павлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726052405/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1010172932/ |date=2021-07-26 }}.{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29793135/ Память народа. Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608130239/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29793135/ |date=2021-06-08 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 7755.
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>8d1v8wrx8bpnjhwzt74fkuf1x3ttrmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйфуллин Мәғәфүр Сәйфулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175876</id>
    <revision>
      <id>1302126</id>
      <parentid>1069450</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3130" sha1="8j6m9joobiysgn4ui14j3znu1sqlj69" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәйфуллин Мәғәфүр Сәйфулла улы''' ([[1917 йыл]] — [[22 август]] [[1942 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.

== Биографияһы ==
Сәйфуллин Мәғәфүр Сәйфулла улы 1917 йылда хәҙерге Башҡортостандың Белорет ҡалаһында тыуа. [[1940 йыл]]дың 10 июлендә Белорет район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 294‑се кавалерия полкының 4-се ҡылыссылар эскадронында кавалерист булып хеҙмәт итә. Яуҙа һәләк була, Курск өлкәһенең Лобановка ауылында ерләнә (хәҙер [[Липецк өлкәһе]], РФ)&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1694-sajfullin-magafur-sajfullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУЛЛИН Магафур Сайфуллинович]&lt;/ref&gt;

1942 йылдың 28 июненән алып 14 июленә тиклем барған алыштарҙа Сәйфуллин батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Үҙенең шәхси ҡоралы менән егермегә яҡын дошман һалдатын юҡ итә. Бының өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689896/ Память народа. Сайфуллин Магафур Сайфуллинович. Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608175726/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689896/ |date=2021-06-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1694-sajfullin-magafur-sajfullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУЛЛИН Магафур Сайфуллинович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689896/ Память народа. Сайфуллин Магафур Сайфуллинович. Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210608175726/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689896/ |date=2021-06-08 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>8j6m9joobiysgn4ui14j3znu1sqlj69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175895</id>
    <revision>
      <id>1302124</id>
      <parentid>1069447</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4463" sha1="kl7ulawyqbkhg7al2n4h95u1tr4wwgs" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы''' ({{lang-ru|Сайфутдинов Шайхутдин (Шайхи) Сайфутдинович }} [[1903 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945).

== Биографияһы ==
Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы 1903 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы Туҙлыҡыуыш ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бәләбәй район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1941 йылдың ноябрендә Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан). 60-сы гвардия кавалерия полкының 76-сы батареяһында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1699-sajfutdinov-shajkhutdin-shejkhi-sajfutdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУТДИНОВ Шайхутдин (Шейхи) Сайфутдинович]&lt;/ref&gt;.
76 мм артиллерия батареяһы гвардия рядовойы Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы 1944 йылдың 11 ноябренән 25 апреленә тиклем дошмандың көслө уты аҫтында 300 метр арауыҡта шыуышып снаряд менән йәшниктәрҙе батареяның утлы һыҙығына үҙ ваҡытында һәм өҙлөкһөҙ ташый, шуның менән дошман төркөмөн юҡ итергә ярҙам итә. Был батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Сәйфетдинов «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006537425/ Документы о награждении. Сайфутдинов Шайхутдин Сайфутдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609090644/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006537425/ |date=2021-06-09 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1943)&lt;ref name=&quot;Память народа&quot; /&gt;
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)&lt;ref name=&quot;Память народа&quot; /&gt;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* III дәрәжә [[Дан ордены]] (1945)&lt;ref name=&quot;Память народа&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1699-sajfutdinov-shajkhutdin-shejkhi-sajfutdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУТДИНОВ Шайхутдин (Шейхи) Сайфутдинович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33272384/?static_hash=4bb93c19a74983037c47632171bd77a0v1 Документы о награждении. Сайфутдинов Шайхутдин Сайфутдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609083513/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33272384/?static_hash=4bb93c19a74983037c47632171bd77a0v1 |date=2021-06-09 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33272384/ Архив: ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 690155 Дело ист. информации: 1794] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609083513/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33272384/ |date=2021-06-09 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>kl7ulawyqbkhg7al2n4h95u1tr4wwgs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талипов Мазһар Талип улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175909</id>
    <revision>
      <id>1302163</id>
      <parentid>1196296</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8929" sha1="pl6co9i33ewtynvvcplqbtkry3e0nna" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{Ук}}
'''Талипов Мазһар Талип улы''' ([[28 ғинуар]] [[1912 йыл]] — [[10 октябрь]] [[1997 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, сапёр взводы шартлатыусыһы, ҡыҙылармеец&lt;ref&gt;&lt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/27-lichnyj-sostav-divizii/bukva-t/2086-talipov-mazgar-talipovich?Itemid=104 Шайморатовсылар. Талипов Мазһар Талип улы]&lt;/ref&gt;.  [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) &lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34257101/Талипов Мазгар Талипович. Наградной лист]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; һәм [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1520671004/?Талипов Мазгар Талипович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127104012/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1520671004/?%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2 |date=2022-01-27 }}&lt;/ref&gt; ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Мазһар Талип улы Талипов хәҙерге [[Асҡын районы]] [[Әмир (Асҡын районы)|Әмир]] ауылында [[1912 йыл]]дың [[28 ғинуар]]ында дүртенсе бала булып тыуа. Йәштәштәре кеүек парта артына ултырып белем алырға насип булмай. Өммөгөлсем Нурмөхәмәт ҡыҙына ([[7 март]] [[1913 йыл]]ғы) өйләнә. Улар ете балаға ғүмер бирә, шуларҙың өсөһө — Мөғәллимә, Мәрзәнә, Мәккиә (3 йәш булып ҡала) аталары һуғышҡа киткәнсе тыуа.

== Хәрби хеҙмәте ==
Асҡын район хәрби комиссариаты тарафынан армияға [[1941 йыл]]дың декабрендә саҡырыла. Командиры генерал-майор [[Миңлеғәле Шайморатов]] булған Башҡорт атлы кавалерия дивизияһына ебәрелә.  

[[1943 йыл]]дың йыл башында гвардия исеме бирелеү менән дивизияның да, полктарҙың да номерҙары алмашына. Гвардия подполковнигы Герасим Черников частарҙы тикшергәндә был турала атлыларға ҡат-ҡат хәтерләтә. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] — [[16-сы Башҡорт гвардия кавалерия дивизияһы]] тип йөрөтөлә. Полктарҙың да номерҙары үҙгәрә. 275-се — 58-се гвардия кавалерия полкына, 294-се — 60-сы гвардия кавалерия полкына, 313-сө — 62-се гвардия кавалерия полкына әйләндерелә. Корпус элек 8-се булһа, унан 7-се гвардия кавалерия корпусы була&lt;ref&gt;{{китап|автор= Әхтәм Ихсан|заглавие= Саҡма тояҡ аттарҙа |место= Өфө |издательство=|год= 1995 |страниц= №192}}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, 
Мазһар Талипов 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы Башҡорт гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының сапер взводында шартлатыусы булып хеҙмәт итә.

1944 йыл.  Башҡорт дивизияһы беренсе эшелонда барасаҡ. Аттары ла, үҙҙәре лә бик ныҡ йонсоған, асыҡҡан, штык менән ҡылыстан башҡа ҡоралдары ҡалмаған. Урал егеттәре, ҡул һуғышы менән Давыдовка, Александровка ауылдарын алып, Владимировкага табан юл тоталар. Уларҙың ауыл эргәһендәге ҡалҡыулыҡҡа күтәрелеүҙәре була, ун биш танк менән ике батальондан артыҡ дошман пехотаһы һөжүмгә ташлана.
Мазгар Талип улының ҡаһарманлыҡ осоро нәҡ ошо ваҡытҡа тура килә.
25.12.1943 — 15.01.1944. — Бер аҙым да артҡа сикмәҫкә!.. Александровка ауылы тирәһендә, оҫта булараҡ мина алып барыу һәм ҡуйыуҙы ойоштора, шулай уҡ бөтә дивизия үтһен өсөн һаҙлыҡ аша өс күпер төҙөүҙә ҡатнаша. [[1944 йыл]]да [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә. Яралана, санчаста ятып һауығып сыға.
Фашистарҙы ҡыуып, [[Берлин]]ға тиклем барып етә.

== Маҡтаулы исемдәре һә башҡа бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

== Һуғыштан һуңғы тормошо ==
Тыуған ауылына [[1946 йыл]]да әйләнеп ҡайта, артабан төрлө эштә эшләй.

[[1959 йыл]]да ғаиләһе менән [[Ҡариҙел районы]] Дөлбәж ауылына (хәҙер юҡ) күсеп китә. Унда өс йыл йәшәгәс, [[Муллаҡай (Ҡариҙел районы)|Муллаҡай]] ауылында төпләнә. Һуғыштан һуң дүрт балаһы тыуа: Зөфәр, Мәүлимйән, Фәйзүнә, Таһир (иҫән).

[[1972 йыл]]да хаҡлы ялға сыға. Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығына II дәрәжә Ватан һуғышы юбилей ордены менән бүләкләнә.

Ейән-ейәнсәрҙәренә ваҡыты-ваҡыты менән һуғыш юлын һөйләгән.
{{Цитата|Бер ҙур ауылдан немецтарҙы ҡыуа инек. Ауыл кәртәһе янына бер – бер артлы шыуышып барып, кәртә аша һикереп, ташландыҡ. Йәнәшә килгән яугир ҡаты яралана. Олатайым ярҙам итә, күп тә үтмәй дошманды ҡыйратып ауылды азат иткәндәр. Ауыл халҡы аҙ ине, ас ине, ләкин беҙҙең өсөн бик шат ине|}}
— тип һөйләүе хәтеремдә тине Гөлсинә ейәнсәре.

[[1997 йыл]]дың [[10 октябрь|10 октябрендә]], 85 йәшендә вафат була. Муллакай ауылында ерләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 

== Сығанаҡтар ==
* {{китап|автор= Әхтәм Ихсан|заглавие= Саҡма тояҡ аттарҙа |место= Өфө |издательство=|год= 1995 |страниц= №480}}
* {{китап|автор= Гөлфия Сабирова|заглавие= Ышаныч. &quot;Илебез азатлыгы өчен көрәшкән&quot; |место= Асҡын |издательство=Асҡын районының ижтимагый – сәяси гәзите|год= 4 июнь 2021 |страниц= №45}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/27-lichnyj-sostav-divizii/bukva-t/2086-talipov-mazgar-talipovich?Itemid=104 Шайморатовсылар. Талипов Мазһар Талип улы]{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34257101/ Талипов Мазгар Талипович. Наградной лист] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609134128/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34257101/ |date=2021-06-09 }}{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1520671004/ Талипов Мазгар Талипович.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|06|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>pl6co9i33ewtynvvcplqbtkry3e0nna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлимгәрәев Хизбулла Зарифулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175911</id>
    <revision>
      <id>1302134</id>
      <parentid>1048619</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3814" sha1="2kwyeu4z65f37sv55wpab44ozfw0dr2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәлимгәрәев Хизбулла Зарифулла улы''' ([[1922 йыл]] — [[6 июль]] [[1942 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1942).

== Биографияһы ==
Сәлимгәрәев Хизбулла Зарифулла улы 1922 йылда хәҙерге Башҡортостандың Балаҡатай районында тыуа. [[1941 йыл]]да Балаҡатай район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 101-се айырым ат-артиллерия дивизионының орудие ҡороусыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1705-salimgareev-khizbulla-zarifullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМГАРЕЕВ Хизбулла Зарифуллинович]&lt;/ref&gt;. 1942 йылда дошман беҙҙең частар оборонаһының алғы һыҙығына яҡын килеп батареяның утлы һыҙығына бик көслө артиллерия уты аса. Алышта Сәлимгәрәев Хизбулла Зарифулла улы батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өлгөһө күрһәтә. Ул Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (1942)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74124524/ Память народа. Документы о награждении. Салимгареев Хизбулла Зарифуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726061757/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74124524/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;. 1942 йылдың июлендә ошо тиң булмаған һуғышта Сәлимгәрәев Хизбулла Зарифулла улы һәләк була. Курск өлкәһенең Борки ауылында ерләнә (хәҙер Липецк өлкәһе, РФ)&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-84523294_1199 Список безвозвратных потерь 112-ой Башкирской кавалерийской дивизии]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1705-salimgareev-khizbulla-zarifullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМГАРЕЕВ Хизбулла Зарифуллинович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74124524/ Память народа. Документы о награждении. Салимгареев Хизбулла Зарифуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726061757/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74124524/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://vk.com/wall-84523294_1199 Список безвозвратных потерь 112-ой Башкирской кавалерийской дивизии]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Слава башкирских конников / Авт.-сост. Ф. Н. Вахитов, Н. И. Камалова. —С 47 Уфа: Китап, 2005. — 276 с: ил.

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>2kwyeu4z65f37sv55wpab44ozfw0dr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таулыҡаев Әхмәтйән Ситдыҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175916</id>
    <revision>
      <id>1302166</id>
      <parentid>1236277</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3499" sha1="3ese3qox9vuyn9n88p66xajvkdsil7f" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Таулыҡаев Әхмәтйән Ситдыҡ улы''' ({{lang-ru|Тавлыкаев Ахмедьян (Ахметьян) Ситдикович (Садыкович)}} (20 февраль 1907 йыл — 14 декабрь 1984, башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1993{{ЫС юҡ|7|07|2021}})) — [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия старшинаһы.&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/27-lichnyj-sostav-divizii/bukva-t/2073-tavlykaev-akhmed-yan-akhmet-yan-sitdikovich-sadykovich?Itemid=104 ТАВЛЫКАЕВ Ахмедьян (Ахметьян) Ситдикович (Садыкович)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81581478/ Тавлыкаев Ахмедьян Ситдикович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709205846/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81581478/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
[[1907 йыл]]дың [[20 февраль|20 февралендә]] [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъюл]] ауылында тыуған. 1941 йылдың 9 декабрендә Хәйбулла районы военкоматы тарафынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла.
1941 йылдың 9 декабрендә [[Дим районы|Дим ҡасабаһында]] ойошторолған [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] ғына сафына алына. 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың майына тиклем 294 кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1943 йылдың 1 ғинуарында [[Сталинград алышы|Сталинград янында]] ауыр яралана (беләк һөйәге һынған). 1943 йылдың майында районға кире ҡайта.
1941—1948 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Аҡъюл ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Аҡъюл ауыл Советы]] рәйесе булып эшләй.

Таулыҡаев Әхмәтйән Ситдыҡ улы [[1984 йыл]]дың 14 декабрендә вафат була.&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/33679403/ Дорога памяти. Музейный комплекс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609170034/https://1418museum.ru/heroes/33679403/ |date=2021-06-09 }}&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (19870)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]</text>
      <sha1>3ese3qox9vuyn9n88p66xajvkdsil7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлимов Килемдар Сәлим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175991</id>
    <revision>
      <id>1302145</id>
      <parentid>1069461</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3646" sha1="a7oo6qg3ngj95maxnd962aax13plafi" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=сентябрь 2021}}
{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлимов Килемдар Сәлим улы''' ({{lang-ru|Салимов Калемдар Салимович}}) [[1901 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Сәлимов Килемдар Сәлим улы 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бүздәк районы Күҙәй ауылында тыуа. 1941 йылда Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 5‑се батареяһында ашнаҡсы, йөк ташыусы булып хеҙмәт итә.&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1709-salimov-kalemdar-salimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Калемдар Салимович]&lt;/ref&gt;.
5‑се батарея ашнаҡсыһы Сәлимов Килемдар Сәлим улы һалдаттарға хәрби хәрәкәттәр барышында иртәнге, төшкө, киске аштарҙы һәр саҡ ваҡытында ташығаны өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Үҙенә беркетелгән аттарҙы һәр ваҡыт яҡшы тәрбиәләгәне һәм алғы һыҙыҡта һалдаттарға вҡытында эҫе аш менән тәьмин итеүе өсөн 1945 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400077/ Память народа. Документы о награждении. Салимов Калемдар Салимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611170217/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400077/ |date=2021-06-11 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1709-salimov-kalemdar-salimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Калемдар Салимович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400077/ Память народа. Документы о награждении. Салимов Калемдар Салимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611170217/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37400077/ |date=2021-06-11 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001773946/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 76, ящик 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726065025/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001773946/ |date=2021-07-26 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>a7oo6qg3ngj95maxnd962aax13plafi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлимов Карам Сәлим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175995</id>
    <revision>
      <id>1302144</id>
      <parentid>1069460</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T18:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3573" sha1="7980vauie5ev7um44skx3ayww86dqtb" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлимов Карам Сәлим улы''' ({{lang-ru|Салимов Карам Салимович}}) ([[1905 йыл]] — [[27 июль]] [[1942 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.

== Биографияһы ==
Сәлимов Карам Сәлим улы 1905 йылда хәҙерге Башҡортостандың Тәтешле районы Еремйә ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Тәтешле район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1710-salimov-karam-salimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Карам Салимович]&lt;/ref&gt;.

Сәлимов Карам Сәлим улы фронтта 1942 йылдың 27 июлендә һәләк була. Курск өлкәһе (хәҙер Липецк өлкәһе) Большая Поляна районының Озерки ауылында ерләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163149/ Память народа. Донесения о потерях. Салимов Карам Салимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726065758/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163149/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список безвозвратных потерь 112-й Башкирской кавалерийской дивизии]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1710-salimov-karam-salimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Карам Салимович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163149/ Память народа. Донесения о потерях. Салимов Карам Салимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726065758/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163149/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список безвозвратных потерь 112-й Башкирской кавалерийской дивизии]

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163149/ ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 818883 Дело ист. информации: 1750] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726065758/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163149/ |date=2021-07-26 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>7980vauie5ev7um44skx3ayww86dqtb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғәҙиев Сәлихан (Сәлихйән)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176015</id>
    <revision>
      <id>1302159</id>
      <parentid>1069434</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T19:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3415" sha1="nrjlvutfr508ta3589ofnv1lkb4yubl" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәғәҙиев Сәлихан (Сәлихйән)''' ({{lang-ru|Сагадеев Салихан (Салихьян)}}[[1912 йыл]] — [[10 ғинуар]] [[1944 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Сәғәҙиев Сәлихан (Сәлихйән) 1912 йылда Башҡортостандың элекке Боҙаяҙ районы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Ҡорманай ауылы) Түбә ауылында (хәҙер Ауырғазы районы) тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Боҙаяҙ район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1648-sagadeev-salikhan-salikh-yan?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГАДЕЕВ Салихан (Салихьян)]&lt;/ref&gt;. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкында пулеметсы булып хеҙмәт итә.

Гвардия ҡыҙылармеецы пулеметсы Сәғәҙиев Сәлихан (Сәлихйән) 1944 йылдың 10 ғинуарында барған тиңһеҙ һуғышта батырҙарса һәләк була. Белоруссия ССР-ы Полесье өлкәһенең (хәҙер Гомель өлкәһе) Мозырь районы Хомячки ауылында ерләнгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55131156/ Память народа. Донесения о потерях. Сагадеев Салихьян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726092331/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55131156/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1648-sagadeev-salikhan-salikh-yan?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГАДЕЕВ Салихан (Салихьян)]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55131156/ Память народа. Донесения о потерях. Сагадеев Салихьян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726092331/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55131156/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55131156/ ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18002 Дело ист. информации: 440] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726092331/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55131156/ |date=2021-07-26 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>nrjlvutfr508ta3589ofnv1lkb4yubl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғәҙиев Фәтҡул Сәғәҙи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176038</id>
    <revision>
      <id>1302160</id>
      <parentid>1069435</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T19:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3259" sha1="pr4oy6kikroxkg9jezgtis03pwezfys" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәғәҙиев Фәтҡул Сәғәҙи улы''' ({{lang-ru|Сагедеев Фаткул Сагадеевич}} [[1903 йыл]] — [[22 февраль]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Сәғәҙиев Фәтҡул Сәғәҙи улы 1903 йылда элекке Башҡортостандың Маҡар районы (Ишембай районы) Күҙән ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Маҡар район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1649-sagadeev-fatkul-sagadeevich-2?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГАДЕЕВ Фаткул Сагадеевич]&lt;/ref&gt;. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә. 1943 йылдың 22 февралендә Украинаның Ворошиловград өлкәһе Юлино-2 станцияһы янында яуҙа һәләк була. Ҡыҙылармеец Сәғәҙиев Фәтҡул Сәғәҙи улы Украина ССР-ы Луганск өлкәһенең ҡала тибындағы Городище ҡаласығында ерләнгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati1052772334/ Память народа. Сагедеев Фаткул Сагадеевич. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726093418/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati1052772334/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1649-sagadeev-fatkul-sagadeevich-2?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГАДЕЕВ Фаткул Сагадеевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati1052772334/ Память народа. Сагедеев Фаткул Сагадеевич. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726093418/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati1052772334/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati1052772334/ Источник информации: Книга Памяти Украины. Луганская обл. Том 18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726093418/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati1052772334/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>pr4oy6kikroxkg9jezgtis03pwezfys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғәҙиев Хәбир Әхмәтдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176042</id>
    <revision>
      <id>1302161</id>
      <parentid>1077506</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T19:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3022" sha1="9ve9g52rz2v2x3888h371rwginx785g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәғәҙиев Хәбир Әхметдин улы''' ({{lang-ru|Сагадиев Хабир Ахметдинович}} [[1905 йыл]] — 19 сентябрь (башҡа мәғлүмәттәр буйынса ноябрь) [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Белоруссия ерҙәрендә барған яуҙа хәбәрһеҙ юғала.

== Биографияһы ==
Сәғәҙиев Хәбир Әхметдин улы 1905 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дүртөйлө районында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылда Дүртөйлө район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында миномет расчеты командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1650-sagadiev-khabir-akhmetdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГАДИЕВ Хабир Ахметдинович]&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың 19 сентябрендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса ноябрендә) Белоруссияның Полесье өлкәһендә (хәҙер Белоруссияның Гомель өлкәһе) яуҙа хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279498/ Память народа. САГАДИЕВ Хабир Ахметдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726093837/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279498/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1650-sagadiev-khabir-akhmetdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГАДИЕВ Хабир Ахметдинович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279498/ Память народа. САГАДИЕВ Хабир Ахметдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726093837/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279498/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>9ve9g52rz2v2x3888h371rwginx785g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғәтәйев Сәғит (Сабит) Сағатай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176051</id>
    <revision>
      <id>1302156</id>
      <parentid>1069438</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T19:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3113" sha1="khpi34ongelanjg79t8p4xjhcxu284d" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәғәтәйев Сәғит (Сабит) Сағатай улы''' ({{lang-ru|Сагатаев Сабит Сагатаевич}} [[1903 йыл]] ― [[25 ноябрь]] [[1942 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.

== Биографияһы ==
Сәғәтәйев Сәғит (Сабит) Сағатай улы 1903 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дәүләкән районы Иҫке Яппар ауылында тыуа. 1941 йылда Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһының 313-се кавалерия полкында хәрби аҙыҡ-түлекте ташыусы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1651-sagataev-sag-b-it-sagataevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГАТАЕВ Саг(б)ит Сагатаевич]&lt;/ref&gt;.

Сәғәтәйев Сәғит (Сабит) Сағатай улының вафаты тураһында анкетала шаһит Гәрәев Миңлеғол Миңлегәрәй улы һүҙҙәре буйынса хәрби аҙыҡ-түлек ташыусы ҡыҙылармеец Сәғәтәйев Сабит Сағатай улы 1942 йылдың 25 ноябрендә Көньяҡ-Көнбайыш фронтында Обливская станцияһында һәләк була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie7721193/ Память народа. Донесения о потерях. САГАТАЕВ Сабит Сагатаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726094108/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie7721193/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһенең Обливская станицаһы районында ерләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1651-sagataev-sag-b-it-sagataevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГАТАЕВ Саг(б)ит Сагатаевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie7721193/ Память народа. Донесения о потерях. САГАТАЕВ Сабит Сагатаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726094108/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie7721193/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>khpi34ongelanjg79t8p4xjhcxu284d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәрипов Фидрат Ғәлләм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176067</id>
    <revision>
      <id>1302200</id>
      <parentid>1232668</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T11:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2800" sha1="i5gc5qzcv483g9on7yt1tthdbo09jct" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Шәрипов Фидрат Ғәлләм улы''' ({{lang-ru|Шарипов Фидрат Галлямович}} (1909 йыл — 24 июнь 1968 йыл) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы.&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/238-sharipov-fidrat-gallyamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ШАРИПОВ Фидрат Галлямович ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero94420973/ Шарипов Фидрат Галлямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214553/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero94420973/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
[[1903 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]], хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың [[Баймаҡ районы]] [[Наҙар (Баймаҡ районы)|Наҙар]] ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Баймаҡ районы военкоматы тарафанан 1941 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60-сы гвардия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/31801085/ Герои войны. Музейный комплекс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613052711/https://1418museum.ru/heroes/31801085/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (07.07.1944)&lt;ref name=&quot;ПН&quot; /&gt;
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (20.07.1943)&lt;ref name=&quot;ПН&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1111879076/9 Память народа. Шарипов Фидрат Галлямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715105642/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1111879076/9/ |date=2021-07-15 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]</text>
      <sha1>i5gc5qzcv483g9on7yt1tthdbo09jct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таһиров Мәжит Ислам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176099</id>
    <revision>
      <id>1302167</id>
      <parentid>1234531</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3651" sha1="59wj1drlkc4crc4mygpzfw7719p5reu" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Таһиров Мәжит Ислам улы''' ({{lang-ru|Тагиров Мазит Исламович}}) (1922—?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия кесе сержанты.&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/27-lichnyj-sostav-divizii/bukva-t/2079-tagirov-mazit-islamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ТАГИРОВ Мазит Исламович]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
[[1904 йыл]]да, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың [[Благовар районы]] [[Һайрайлы]] ауылында тыуған. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, Благовар районы военкоматы тарафанан хәрби хеҙмәткә саҡырыла.&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/26853011/ Музейный комплекс. Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613143010/https://1418museum.ru/heroes/26853011/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt; [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 15-се гвардия айырым элемтә эскодронында телевонист булып хеҙмәт итә.

Таһиров Мәжит Ислам улы 1946 йылда демобилизациялана.&lt;ref&gt;[https://vk.com/doc170156855_531900626?hash=5cb86fcee614287231&amp;dl=b7b1ca2faeb3f87343 Они вернулись с победой. Списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 г.г.]&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23783458/ ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613143017/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23783458/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie35900787/ ЦАМО. Фонд 33, Опись 690155, Дело6131] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613143010/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie35900787/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:III дәрәжә Дан ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>59wj1drlkc4crc4mygpzfw7719p5reu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176115</id>
    <revision>
      <id>1302142</id>
      <parentid>1069458</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3200" sha1="4tgcxp5hn0tx6ejl2ovgceg57i547nv" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы''' ({{lang-ru|Салимов Имамутдин Саббахович}} [[1906 йыл]] — ?), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты.

== Биографияһы ==
Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы 1906 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Йәрмәкәй районы]]нда тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Йәрмәкәй район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1708-salimov-imamutdin-sabbakhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Имамутдин Саббахович]&lt;/ref&gt;. 112-се кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы составында Көньяҡ-Көнбайыш фронтта һуғыша.

1942 йылдың 20 ноябренән алып 24 ноябренә тиклем 1-се эскадрондың взвод командиры ярҙамсыһы сержант Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы үҙенең шәхси өлгөһөндә яугирҙәрҙе йыш һөжүмгә әйҙәй. Бер алыш ваҡытында пулеметсы ҡалтырап ҡалғас, Сәлимов үҙе пулемет артына ултыра һәм пулеметсыға етеп килгән ике немец автоматсыһын атып йыға. Был ҡыйыулығы өсөн Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123670/ Память народа. Документы о награждении. Салимов Имамутдин Саббахович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726101839/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123670/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1708-salimov-imamutdin-sabbakhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМОВ Имамутдин Саббахович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123670/ Память народа. Документы о награждении. Салимов Имамутдин Саббахович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726101839/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123670/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>4tgcxp5hn0tx6ejl2ovgceg57i547nv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыртланов Сәлих Йыһанша улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176135</id>
    <revision>
      <id>1302114</id>
      <parentid>1177563</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T15:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4891" sha1="fvcwq2idciubpr4d80hn5rfzvipq3qz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сыртланов Сәлих Йыһанша улы''' ({{lang-ru|Сыртланов Салих Зиганшинович}}) ([[1910 йыл]] — [[9 февраль]] [[1943]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, рядовой. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 275-cе кавалерия полкында пулеметсы, ПВО взводы отделениеһы командиры,&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1833-syrtlanov-salikh-ziganshinovich?Itemid=104 Сыртланов Салих Зиганшинович. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;. . [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1943) кавалеры&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сәлих Йыһанша улы Сыртланов 1910 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Түбә]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1941 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында башта пулеметсы, һуңынан ПВО (һауа һөжүменән һаҡланыу) взводы командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың 1 ғинуарында күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ орденына тәҡдим ителә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11649861/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D8d762e26824c10eac68ba3683febdf55v1%26last_name%3D%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%85%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_nagrazhdenie11649861 Документы о награждении]&lt;/ref&gt; (1943 йылдың 20 февралендәге 187-се бойороҡ).

«Память народа» сайтында Сыртланов Самигулла Зиганшанович исеме буйынса мәғлүмәттәр теркәлгән: 1910 йылғы, һуғышҡа 1942 йылда алынған, 1943 йылдың февралендә хәбәрһеҙ юғалған, ҡатыны Баймаҡ районы Түбә руднигы, Горная урамы, 7 йорт адресы буйынса күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie60973795/?static_hash=a5c00147974395f4cdc7ab722f8a425cv1 Донесения о потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614073513/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie60973795/?static_hash=a5c00147974395f4cdc7ab722f8a425cv1 |date=2021-06-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1833-syrtlanov-salikh-ziganshinovich?Itemid=104 Сыртланов Салих Зиганшинович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74163073/ Сыртланов Салих Зигоншинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211553/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74163073/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://baimaklib.ru/%d0%ba%d1%80%d0%b0%d0%b5%d0%b2%d0%b5%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5/112-16-%d1%8f-%d0%b1%d0%b0%d1%88%d0%ba%d0%b8%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%b3%d0%b2%d0%b0%d1%80%d0%b4%d0%b5%d0%b9%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%ba%d0%b0%d0%b2%d0%b4%d0%b8%d0%b2%d0%b8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}</text>
      <sha1>fvcwq2idciubpr4d80hn5rfzvipq3qz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тойғонов Далха Солтанморат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176139</id>
    <revision>
      <id>1302169</id>
      <parentid>1177612</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5684" sha1="5t2ili5ii5yolxwttzbzic7sps5tcgn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тойғонов Далха Солтанморат улы''' ({{lang-ru|Туйгунов Далха Султанмуратович (Султанович}}) ([[1912 йыл]] (башҡа сығанаҡта 1907 йыл&lt;ref name=&quot;Список потерь&quot;&gt;[https://baimaklib.ru/%d0%ba%d1%80%d0%b0%d0%b5%d0%b2%d0%b5%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5/112-16-%d1%8f-%d0%b1%d0%b0%d1%88%d0%ba%d0%b8%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%b3%d0%b2%d0%b0%d1%80%d0%b4%d0%b5%d0%b9%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%ba%d0%b0%d0%b2%d0%b4%d0%b8%d0%b2%d0%b8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;) — [[1 февраль]] [[1945]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия өлкән cержанты&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/27-lichnyj-sostav-divizii/bukva-t/2110-tujgunov-d-t-alkha-sultanovich-sultanmuratovich?Itemid=104 ТУЙГУНОВ Д(Т)алха Султанович (Султанмуратович) Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт кавалерия (16-сы Чернигов гвардия) дивизияһы]] 58-се гвардия кавалерия полкының разведка взводы старшинаһы, 3-се эскадрон отделениеһы командиры. III (1943) һәм II дәрәжә (1945) [[Дан ордены|Дан ордендары]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1508692369/ Туйгунов Толха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213131/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1508692369/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1508417841/ Туйгунов Далха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215706/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1508417841/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt; кавалеры.

== Биографияһы ==
Далха Солтанморат улы Тойғонов 1912 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Ислам]] (башҡа сығанаҡта [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]]&lt;ref name=&quot;Список потерь&quot;&gt;&lt;/ref&gt;) ауылында) тыуған&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1942 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан һуғышҡа алына. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се полкында (16-сы гвардия дивизияһы) бик мөһим хәрби вазифалар биләп, тиңһеҙ батырлыҡ өлгөләрен күрһәтә һәм юғары хәрби ордендарына лайыҡ була. 1945 йылдың 1 февралендә разведчик Далха Тойғонов Германияла һәләк була һәм Бранденбург провинцияһы Одуртайль ауылында ерләнә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* III-сө дәрәжә Дан ордены (1943)
* II-се дәрәжә Дан ордены (1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/27-lichnyj-sostav-divizii/bukva-t/2110-tujgunov-d-t-alkha-sultanovich-sultanmuratovich?Itemid=104 ТУЙГУНОВ Д(Т)алха Султанович (Султанмуратович) Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97262755/  Туйгунов Далха Султанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215712/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97262755/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://baimaklib.ru/%d0%ba%d1%80%d0%b0%d0%b5%d0%b2%d0%b5%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5/112-16-%d1%8f-%d0%b1%d0%b0%d1%88%d0%ba%d0%b8%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%b3%d0%b2%d0%b0%d1%80%d0%b4%d0%b5%d0%b9%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%ba%d0%b0%d0%b2%d0%b4%d0%b8%d0%b2%d0%b8/ Туйгунов Далха Султанмуратович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}
* [https://baimaklib.ru/%d0%ba%d1%80%d0%b0%d0%b5%d0%b2%d0%b5%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5/112-16-%d1%8f-%d0%b1%d0%b0%d1%88%d0%ba%d0%b8%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%b3%d0%b2%d0%b0%d1%80%d0%b4%d0%b5%d0%b9%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%ba%d0%b0%d0%b2%d0%b4%d0%b8%d0%b2%d0%b8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}</text>
      <sha1>5t2ili5ii5yolxwttzbzic7sps5tcgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фондеранцев Герасим Ефимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176147</id>
    <revision>
      <id>1302181</id>
      <parentid>1287926</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T04:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9077" sha1="fm55lv04slvk7n3iaooz0scwbs8gu8n" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Фондеранцев Герасим Ефимович''' ([[1899 йыл]] — 1982 йыл, июнь) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. Майор Гәрәй Нафиҡовтан һуң 294-се полк командиры. Подполковник. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943), [[Александр Невский ордены|Александр Невский]] (1943), III дәрәжә Суворов, Монголия Халыҡ Армияһына 50 йыл (1971) һ.б. ордендар кавалеры&lt;ref&gt;[ https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22016502/?static_hash=4266dedabe9f8edeac9f63e746aa466fv1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614121641/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22016502/?static_hash=4266dedabe9f8edeac9f63e746aa466fv1 |date=2021-06-14 }} Наградной лист. Фондеранцев Герасим Ефимович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Герасим Фондеранцев [[1899 йыл]]да Украинаның хәҙерге Кировоград өлкәһе Александрийский районы Яңы Прага ауылында тыуған. 1918 йылда Украиналағы Николаев ҡалаһы РВК-һы тарафынан армияға алынған. [[1918 йыл]]дан 1920 йылға тиклем [[Ҡыҙыл Армия]] сафында граждандар һуғышында ҡатнашҡан.

1929-сеы йылда Байкал аръяғында 45-се кавалерия дивизияһының эскадрон командиры була, Ҡытайҙағы КВЖД тимер юлы өсөн һуғышта ҡатнаша.&lt;ref name=&quot;В.А.Белявский. Стрелы скрестились на Шпрее&quot;&gt;[http://samsv.narod.ru/Div/Kd/kd045/h3.html В.А.Белявский. Стрелы скрестились на Шпрее]&lt;/ref&gt;

1941 йылдың 7 сентябренән [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. 1941 йылдың 20 сентябренән Вязьма янында оборонала торорға тейешле 45-се кавалерия дивизияһының 52-се кавалерия полкы командиры була (дивизияның иҫән ҡалған яугирҙары Вязьма янындағы ҡамауҙан сыға).

1942 йылда 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында һуғыша.
 
[[1942 йыл]]дың ноябрендә Сталинград өсөн барған ҡаты алыштар ваҡытында дивизия күп юғалтыуҙар кисерә, 275-се кавалерия полкы командиры [[Күсимов Таһир Тайып улы|Таһир Тайып улы Күсимов]] һәм 313-се кавалерия полкы командиры [[Маҡаев, Ғариф Дәүләт улы|Ғариф Дәүләт улы Маҡаев]] ҡаты яралана, дивизия командры М.М.Шайморатов бойороғо менән 294-се һәм 275-се полк бергә ҡушыла. Декабрҙә берләштерелгән отряд командиры итеп Герасим Евграфович Фондеранцев тәғәйенләнә.

Полктың лейтенант А.Атаев етәкселегендәге беренсе эскадроны яугирҙары 1943 йылдың 21-22 ғинуарында Белая Калитва ҡалаһы (Ростов өлкәһе) янындағы бик мөһим бер ҡалҡыулыҡты дошманға бирмәй алыша (30 батыр ҡалҡыулығы).

1943-се йылдың февралендә Донецк һәм Ворошиловград (Луганск) өлкәләренә дошман тылына рейд ваҡытында Фондеранцев 294-се кавалерия полкын етәкләй.

1944 йылдың 14 ғинуарында йәрәхәтләнә.

Бөйөк Ватан һуғышынан һуң отставкаға тиклем Белоруссияның бер өлкәһендә хәрби коамиссар булыа эшләй.

Подполковник.

1982 йыл июнендә вафат булған.

== Наградалары ==
* [[Ленин ордены]] (1944)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1560751429/ Орден Ленина. Фондеранцев Г. Е.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614123932/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1560751429/ |date=2021-06-14 }}&lt;/ref&gt;
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1918,1943)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11649862/?static_hash=4266dedabe9f8edeac9f63e746aa466fv1 Орден Красного Знамени. Г. Е. Фондеранцев.1943] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627204034/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11649862/?static_hash=4266dedabe9f8edeac9f63e746aa466fv1 |date=2021-06-27 }}&lt;/ref&gt;
* [[Александр Невский ордены]] (1943)
* III дәрәжә [[Суворов ордены]] (1943)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22016502/?static_hash=4266dedabe9f8edeac9f63e746aa466fv1 Орден Суворова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614121641/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22016502/?static_hash=4266dedabe9f8edeac9f63e746aa466fv1 |date=2021-06-14 }}&lt;/ref&gt;
* Ҡыҙыл Армияға 20 йыл миҙалы (1918)
* [[Монголия]] Халыҡ Армияһына 50 йыл (1971)&lt;ref name=&quot;Медаль «50 лет Монгольской Народной Армии»&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_in_kartoteka1562234809/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC%26middle_name%3D%D0%95%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;&amp;static_hash=051fc5cfdeaccf71083109d2198367edv1 Медаль «50 лет Монгольской Народной Армии»]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&amp;last_name=Фондеранцев&amp;first_name=Герасим&amp;middle_name=Ефимович&amp;date_birth_from=&amp;static_hash=de3d6d0096c74ba3ef35d04dbfb17fefv1&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pdv_kart_in:pdv_kart_in_inostranec:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_ran:kld_bolezn:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_rvk_extra:potery_isp_extra:same_doroga&amp;page=1&amp;grouppersons=1 Память народа. Фондеранцев Герасим Ефимович]{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
* [https://www.bashinform.ru/news/274132-v-muzee-znamenitoy-112-y-bashkirskoy-kavaleriyskoy-divizii-vstretilis-deti-i-vnuki-voinov/ В музее знаменитой 112-й Башкирской кавалерийской дивизии встретились дети и внуки воинов]
* [http://war.lib48.ru/images/doc/2019/golovy.pdf Замир Вахитов. Склоняем головы перед героями]
* [http://voenspez.ru/index.php?topic=3801.0;wap2 Мемуары А. Т. Стученко-командира 58 кп 45 кавдивизии. Глава Самые трудные дни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614123053/http://voenspez.ru/index.php?topic=3801.0;wap2 |date=2021-06-14 }}
* [https://kitaptar.bashkort.org/book/1262 Әхтәм Ихсан.Саҡма тояҡ аттарҙа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210926120706/https://kitaptar.bashkort.org/book/1262 |date=2021-09-26 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>fm55lv04slvk7n3iaooz0scwbs8gu8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хисаметдинов Яҡуп Муллағәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176152</id>
    <revision>
      <id>1302187</id>
      <parentid>1177809</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T06:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4202" sha1="11k93bjor8blrb1fjm0h5fmgoej4aeq" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Хисаметдинов Яҡуп Муллағәли улы''' ([[1906 йыл]] — [[12 апрель]] [[1944 йыл]]) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1980-khisamutdinov-yakub-mullagalievich?Itemid=104 ХИСАМУТДИНОВ Якуб Муллагалиевич. Шайморатовцы]&lt;/ref&gt;. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһының]] 62-се гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы.

== Биографияһы ==
Яҡуп Муллағәли улы Хисаметдинов 1906 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] Бикеш ауыл Советы составындағы 46-сы Йылҡы заводы&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ауылында тыуған. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия диаизияһында (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия кадивизияһы) 62-се кавалерия полкы ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 12 апрелендә яуҙа һәләк була, Украина ССР-ы Волынь өлкәһе Верба&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4158662/ Донесение о безвозвртаных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709205902/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4158662/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt; ауылында ерләнгән&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.Ҡатыны — Хисаметдинова Ғәйшә Сөләймән ҡыҙы тигән мәғлүмәт теркәлгән&lt;ref&gt;[https://baimaklib.ru/%d0%ba%d1%80%d0%b0%d0%b5%d0%b2%d0%b5%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5/112-16-%d1%8f-%d0%b1%d0%b0%d1%88%d0%ba%d0%b8%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%b3%d0%b2%d0%b0%d1%80%d0%b4%d0%b5%d0%b9%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%ba%d0%b0%d0%b2%d0%b4%d0%b8%d0%b2%d0%b8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Хисаметдинов Яҡуп Муллағәли улының исеме Башҡортостанда баҫылып сыҡҡан күп томлыҡ «Хәтер» китабына&lt;ref&gt;[Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. Баймакский район/ Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994; ISBN 5-295-00958-0]&lt;/ref&gt; индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1980-khisamutdinov-yakub-mullagalievich?Itemid=104 ХИСАМУТДИНОВ Якуб Муллагалиевич. Шайморатовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero107060037/ Хисамутдинов Якуб Муллагалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709220152/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero107060037/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}
[[Категория:Баймаҡ районы]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>11k93bjor8blrb1fjm0h5fmgoej4aeq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйәхов Сафа Саҙрый улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176212</id>
    <revision>
      <id>1302131</id>
      <parentid>1069452</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6607" sha1="lhyplaghhkzl2q54zkm9k48a12nkild" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәйәхов Сафа Саҙрый улы''' ({{lang-ru|Саяхов Сафа Садрыевич}} [[1910 йыл]] — [[14 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943).

== Биографияһы һәм батырлығы ==
Сәйәхов Сафа Саҙрый улы 1910 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Миәкә районы]] [[Оло Кәркәле]] ауылында тыуа. 1941 йылдың 8 декабрендә Миәкә район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкында 4-се ҡылыссылар эскадронының
2-се взвод командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1773-sayakhov-safa-sadryevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЯХОВ Сафа Садрыевич]&lt;/ref&gt;.

[[1943 йыл]]дың [[29 сентябрь|29 сентябрендә]] гвардия старшинаһы Сәйәхов Сафа Саҙрый улы Усохи ауылы янында һуғыштарҙа дошмандың көслө уты аҫтында ике тапҡыр разведкаға бара һәм команда пунктына дошмандың тере көстәренең һәм ут нөктәләренең урынлашыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр алып ҡайта, был эскадрон оборонаһын дөрөҫ урынлаштырырға мөмкинлек бирә.

[[1943 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябрендә]] Березна ҡалаһын яулағанда гвардия старшинаһы Сәйәхов Сафа Саҙрый улы дошмандың 25 һалдатын әсирлеккә ала, шуларҙың 15 һалдатын шәхсән юҡ итә. 1943 йылдың 10 октябрендә подразделениеның 268/н бойороғона ярашлы Сәйәхов «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero31727716/ Память народа. Документы о награждении. Саяхов Сафа Садрыевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726121411/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero31727716/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;

Волкошанка ауылы янында барған һуғышта 4-се ҡылыссылар эскадронының 2-се взводы командиры һәләк була, яҡында торған взвод командиры ярҙамсыһы Сәйәхов Сафа Саҙрый улы дошмандың һөжүменә ҡарамаҫтан юғалып ҡалмай, командалыҡ итеүҙе кисекмәҫтән ҡабул итә һәм «Тыуған ил өсөн!» тип ҡысҡырып взводты атакаға күтәрә. Атаканы көтмәгән немецтар юғалып ҡала, бынан тыш Сәйәхов Сафа Саҙрый улы дошмандың 9 һалдатын һәм 1 офицерын, ике пулемет расчетын юҡ итә. Был батырлығы өсөн Сәйәхов Сафа Саҙрый улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Память народа&quot; /&gt;.

Гвардия старшинаһы Сәйәхов Сафа Саҙрый улы 1943 йылдың 14 ноябрендә [[Белоруссия]] ерҙәрендә барған яуҙа һәләк була. Белоруссияның Полесье өлкәһе (хәҙер Гомель өлкәһе) Смагорин ауылында ерләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279545/ Память народа. Саяхов Сафа Садрыевич. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726121410/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279545/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1773-sayakhov-safa-sadryevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЯХОВ Сафа Садрыевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero31727716/ Память народа. Документы о награждении. Саяхов Сафа Садрыевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726121411/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero31727716/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279545/ Память народа. Саяхов Сафа Садрыевич Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726121410/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie56279545/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21527402/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 690155 Дело ист. информации: 951] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726121412/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21527402/ |date=2021-07-26 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21527402/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 686044 Дело ист. информации: 2309] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726121412/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21527402/ |date=2021-07-26 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>lhyplaghhkzl2q54zkm9k48a12nkild</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыртланов Хафиз Вәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176217</id>
    <revision>
      <id>1302115</id>
      <parentid>1134863</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T15:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4654" sha1="coivnzeqawmhmrgpd5qjri2juypfawj" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сыртланов Хафиз Вәли улы''' ({{lang-ru|Сыртланов Хафиз Валеевич}}; [[14 май]] [[1902 йыл]] — [[2 ғинуар]] [[1984 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия старшинаһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943).

== Биографияһы ==
Хафиз Вәли улы Сыртланов 1902 йылдың 14 майында хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Сыртлан (Бүздәк районы)|Сыртлан]] ауылында тыуа.

1941 йылда Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының финанс часында писарь булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1834-syrtlanov-khafiz-vale-i-evich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СЫРТЛАНОВ Хафиз Вале(и)евич]&lt;/ref&gt;.
Ауыр шарттарҙа [[Днепр]] аша сығыусы полкты һуғыш кәрәк-яраҡтары менән тәьмин итә. 1943 йылдың 27 сентябрендә дошмандың көслө уты аҫтында  Днепр аша һал менән ун ете рейс яһай. 1943 йылдың 30 сентябрендә дошмандың бомбаға тотоуына ҡарамаҫтан һалҡын һыуҙа өс сәғәттәй булып, һай ерҙә тотҡарланған һәм ярсыҡтан зыян күргән борамды йүнәтә. 1943 йылдың 27 октябрендә был ҡаһарманлығы өсөн ул Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562356/ Память народа. Сыртланов Хафиз Валиевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726121737/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562356/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[1943 йыл]]да «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Память народа&quot; /&gt;.
[[1945 йыл]]дың [[14 ғинуар]]ынан алып [[1945 йыл]]дың [[1 май]]ына тиклем һуғыш операциялары барышында гвардия старшинаһы Сыртланов Хафиз Вәли улы йәшерен финанс документтарының һаҡланғанлығын тәьмин итә һәм теләһә ниндәй шарттарҙа бөтә шәхси составҡа вклад документтарын төҙөй. 1945 йылдың 15 июлендә подразделениеның 13/н бойороғо менән уға «Батырлыҡ өсөн» миҙалы бирелә&lt;ref name=&quot;Память народа&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1834-syrtlanov-khafiz-vale-i-evich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СЫРТЛАНОВ Хафиз Вале(и)евич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562356/ Память народа. Сыртланов Хафиз Валиевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726121737/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562356/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1280126307/ Память народа. Документы о награждении. Сыртланов Хафиз Валиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726121743/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1280126307/ |date=2021-07-26 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>coivnzeqawmhmrgpd5qjri2juypfawj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыдыков Хәмиҙулла Ситдыҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176219</id>
    <revision>
      <id>1302113</id>
      <parentid>1069422</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T15:23:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3466" sha1="g22s34vpk3kcnpjsf406jz4dz2c6upi" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сыдыков Хәмиҙулла Ситдыҡ улы''' ({{lang-ru|Сыдыков Хамидула Сытдыкович}} [[1903 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия [[сержант]]ы.

== Биоргафияһы ==
Сыдыков Хәмиҙулла Ситдыҡ улы 1903 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Бүздәк районы]]нда тыуа. 1941 йылда Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкында комендант отделениеһының ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1831-sydykov-khamidula-sytdykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СЫДЫКОВ Хамидула Сытдыкович]&lt;/ref&gt;.

Пордразделениеның [[1945 йыл]]дың [[25 май]]ындағы 11/н бойороғо менән комендант отделениеһы ҡылыссыһы гвардия сержанты Сыдыков Хәмиҙулла Ситдыҡ улы Бранденбург ҡалаһы өсөн һуғыштарҙа полк командирының күҙәтеү пунктын һаҡлау буйынса хеҙмәтте бик яҡшы алып барғаны өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37292388/ Память народа. Сыдыков Хамидул Сытдынович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627212001/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37292388/ |date=2021-06-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1831-sydykov-khamidula-sytdykovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СЫДЫКОВ Хамидула Сытдыкович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37292388/ Память народа. Сыдыков Хамидул Сытдынович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627212001/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37292388/ |date=2021-06-27 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1505684372/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений. Расположение документа: шкаф 18н, ящик 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726121959/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1505684372/ |date=2021-07-26 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>g22s34vpk3kcnpjsf406jz4dz2c6upi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хисмәтуллин Ҡаһарман Ильяс улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176221</id>
    <revision>
      <id>1302191</id>
      <parentid>1177811</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T06:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4500" sha1="mnfb852tuwypi3crtbp8jkvy7govqrh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хисмәтуллин Ҡаһарман Ильяс улы''' ({{lang-ru|Хисматуллин Кагарман Ильясович}}) ([[1916 йыл]] — [[28 ноябрь]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, лейтенант&lt;ref name=&quot;Список потерь&quot;&gt;[https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 294-се кавалерия полкының огневой взводы командиры. .

== Биографияһы ==
Ҡаһарман Ильяс улы Хисмәтуллин 1916 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[1-се Этҡол]] ауылында&lt;ref name=&quot;Список потерь&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
тыуған. 1941 йылдың 19 декабрендә [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]] [[Сәмәрҡәнд]] районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. ВЛКСМ ағзаһы. Юғары белемле. Хәрби юлын 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында башлай, 294-се кавалерия полкының огневой взводы командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer9749311/ Сведения о личном составе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709220143/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer9749311/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;. 294-се кавполк составында 1942 йылдың 1 майынан 10 октябренә тиклем хәрби юл үтә, артабан Ҡаһарман Хисмәтуллинды Оборона Халыҡ Комиссарриатының кадрҙар буйынса Баш идаралығына күсерәләр&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1942 йылдың 19 ноябрендә яуҙа һәләк була һәм Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Обливская станицаһында һуңғы төйәген таба&lt;ref name=&quot;Список потерь&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Биләгән вазифалар исемлеге документтарында Баймаҡ ҡалаһы, Арыҡ урамы, 14 йорт тигән яҙыу бар&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Сәмәрҡәнд ҡалаһында ҡатыны Бәхтиева Нәғимә Сәфиулла ҡыҙы күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;Список потерь&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer9749311/ Хисматуллин Кагарман Ильясович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709220143/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer9749311/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>mnfb852tuwypi3crtbp8jkvy7govqrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суханов Николай Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176231</id>
    <revision>
      <id>1302112</id>
      <parentid>1069421</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T15:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3438" sha1="i5nttp0r123beekp2t89r4z5ii2r0n3" xml:space="preserve">{{Underlinked|date=сентябрь 2021}}
{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Суханов Николай Алексеевич''' ([[1913 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.

== Биографияһы ==
Суханов Николай Алексеевич 1913 йылда тыуа. 1941 йылда Өфө ҡалаһының Молотов район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 20-се гвардия айырым һауа һөжүме оборонаһы дивизионының ДШК пулеметы расчеты командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1828-sukhanov-nikolaj-alekseevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Суханов Николай Алексеевич]&lt;/ref&gt;.

Суханов Николай Алексеевич ДШК пулеметының икенсе тоҫҡаусыһы булараҡ 1944 йылдың 8 майында Станиславувка районында дошмандың Ю-87 самолетын атып төшөрә. 1944 йылдың 16 апрелендә Станиславувка районында 7 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. 1944 йылдың 28 майында гвардия ефрейторы Суханов Николай Алексеевич Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21173311/ Память народа. Суханов Николай Алексеевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628054032/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21173311/ |date=2021-06-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1828-sukhanov-nikolaj-alekseevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Суханов Николай Алексеевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21173311/ Память народа. Суханов Николай Алексеевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210628054032/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21173311/ |date=2021-06-28 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1010102113/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 84, ящик 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726122918/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1010102113/ |date=2021-07-26 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>i5nttp0r123beekp2t89r4z5ii2r0n3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шөғәйепов Хәсән Баймөхәмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176236</id>
    <revision>
      <id>1302202</id>
      <parentid>1177899</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T11:47:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4722" sha1="4c3l3fxwxkynhxet89y80k5iba4t4kg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шөғәйепов Хәсән Баймөхәмәт улы''' ({{lang-ru|Шугаипов Хасан Баймухаметович}}) ([[1921 йыл]]&lt;ref name=&quot;Һамар өлкәһе&quot;&gt;[http://urgaza.ru/historical-background/people-and-years/150/5144/ Список погибших во Второй мировой войне]]&lt;/ref&gt; — [[22 март]] [[1943 йыл]] (башҡа сығанаҡ буйынса 24 февралдә&lt;ref name=&quot;Баймаҡ исемлеге&quot;&gt;[https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Чтобы помнили] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән сержант. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия) дивизияһы]]ның миномет полкы яугиры. Дивизия штабы разведчигы (башҡа сығанаҡ буйынса элемтәсе&lt;ref name=&quot;Баймаҡ исемлеге&quot;&gt;&lt;/ref&gt;).

== Биографияһы ==
Хәсән Баймөхәмәт улы Шөғәйепов [[Һамар өлкәһе]] [[Оло Чернигов районы]] [[Имәләй (Ҡыпсаҡ)|Имәләй]] ауылында тыуған. 1928 йылда Һамар өлкәһе башҡорттары [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]нда (ата-бабалары төйәге) төпләнеп, [[Үҙән]] ауылына нигеҙ һалалар&lt;ref name=&quot;Һамар өлкәһе&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Артабан Шөғәйеповтар ғаиләһе [[Баймырҙа (Баймаҡ районы)|Баймырҙа]] ауылында&lt;ref name=&quot;Баймаҡ исемлеге&quot;&gt;&lt;/ref&gt; йәшәй. Тыуған йылы билдәһеҙ. Бөйөк Ватан һуғышына БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/33-lichnyj-sostav-divizii/bukva-sh/253-shugaipov-khasan?Itemid=104 ШУГАИПОВ Хасан ]&lt;/ref&gt;. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) 148-се гвардия миномет полкы (ГМП) элемтәсеһе булып хеҙмәт итә. «Память народа» сайтындағы мәғлүмәт буйынса, исемлектән 1943 йылдың 22 мартында һәләк булыуы сәбәпле төшөрөлгән, [[Луганск өлкәһе|Ворошиловоград өлкәһе]] Юлино-2 ҡасабаһында ерләнгән. Әсәһе Г. М. Шөғәйеповаға 1947 йылдың 23 авгусында хәбәр ителгән. Адресы [[Йылайыр]] тип күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160335412/ Донесения о потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211531/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160335412/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;/&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/list ШУГАИПОВ Хасан. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102708/ Шугаипов Хасан. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213125/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102708/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [http://urgaza.ru/historical-background/people-and-years/150/5144/ Список погибших во Второй мировой войне]
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>4c3l3fxwxkynhxet89y80k5iba4t4kg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176268</id>
    <revision>
      <id>1302139</id>
      <parentid>1069456</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4380" sha1="qhh4jba9l9evgjfxp26zw38v1tyvemc" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы''' {{lang-ru|Салимьянов (Салимянов) Биктимер Разяпович}} [[1922 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1717-salim-yanov-salimyanov-biktimer-razyapovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Салимьянов (Салимянов) Биктимер Разяпович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы 1922 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Бүздәк районы]] [[Таллыҡул]] ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың 11 ноябрендә Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 6-сы гвардия кавалерия дивизияһының химик һаҡланыуҙың 21-се айырым гвардия взводында химик-дегазатор булып хеҙмәт итә.
Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы хәрби хәрәкәттәр башынан алып үҙен дисциплиналы һәм бик тырыш тота. Тыуған илен фашист илбаҫарҙарынан азат итеүҙә яралана. Рейдтарҙа күрһәткән ҡыйыулығы һәм ҡаһарманлығы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Салимьянов&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562395/ Память народа. Салимьянов (Салимянов) Биктимер Разяпович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727042548/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562395/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.
Һуңғы һуғыштарҙа үҙен айырыуса сыҙамлы һәм батыр яугир итеп күрһәтә. Башҡа частар һәм берләшмәләр менән элемтәсе булараҡ Десна һәм Днепр йылғаларын аша сыҡҡанда, дошмандың көслө бомбаға тотоуы һәм утына ҡарамаҫтан командованиеның заданиеларын теүәл һәм ваҡытында үтәй, шулай уҡ ауыр шарттарға һәм дошман яғынан артиллерия утына ҡарамаҫтан дивизия штабы өсөн команда пункттарын тиҙ һәм ваҡытында ҡора. Сәлимйәнов үҙенең тоғро дуҫын — атын бомбаға тотоу ваҡыттарында ла, марштар һәм Десна, Днепр йылғаларын аша сыҡҡанда ла имен һаҡлап алып ҡала. Гвардия ефрейторы Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Салимьянов&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1717-salim-yanov-salimyanov-biktimer-razyapovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМЬЯНОВ (Салимянов) Биктимер Разяпович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562395/ Память народа. Салимьянов (Салимянов) Биктимер Разяпович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727042548/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562395/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>qhh4jba9l9evgjfxp26zw38v1tyvemc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйетов Ғәли Сәйет улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176316</id>
    <revision>
      <id>1302120</id>
      <parentid>1069444</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3281" sha1="7ps5890wibyw1vxzw14vx732akdshul" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәйетов Ғәли Сәйет улы''' ({{lang-ru|Саитов Гали Саитович}} [[1917 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985).

== Биографияһы ==
Сәйетов Ғәли Сәйет улы 1917 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]] Бейгилде ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың [[22 июль|22 июлендә]] [[Балтас районы]] хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294‑се кавалерия полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1687-saitov-gali-saitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САИТОВ Гали Саитович]&lt;/ref&gt;. Хәрби званиеһы — өлкән сержант.
1985 йылда Сәйетов Ғәли Сәйет улы юбилейлы I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519572593/ Память народа. Документы о награждении. Саитов Гали Саитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727045644/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519572593/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.
Сәйетов Ғәли Сәйет улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1687-saitov-gali-saitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САИТОВ Гали Саитович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519572593/ Память народа. Документы о награждении. Саитов Гали Саитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727045644/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519572593/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519572593/ ЦАМО Картотека: Юбилейная картотека награждений Расположение документа: шкаф 53, ящик 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727045644/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519572593/ |date=2021-07-27 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>7ps5890wibyw1vxzw14vx732akdshul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176318</id>
    <revision>
      <id>1302127</id>
      <parentid>1069449</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4491" sha1="e71yruerj0fns3k1mr34s2nybl68hl7" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы''' ({{lang-ru|Сайфуллин Мухаметьян Хадисович, или Сайфуллин Мухамедьян (Мухамеджан, Мухамедзян) Харисович}} [[1 июль]] [[1911 йыл]]—[[1975 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, гвардия рядовойы, һуңғараҡ гвардия ефрейторы.

== Биографияһы ==
Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы 1911 йылдың 1 июлендә хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы Мәмбәт ауылында тыуа. 1942 йылдың декабрендә Хәйбулла районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Фронтта 1943 йылдың майынан һуғыша. 16-сы кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкында 1‑се эскадрондың ҡул пулеметы тоҫҡаусыһы, дағалау тимерсеһе булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1695-sajfullin-sajfulin-mukhamedzhan-mukhamedzyan-kharisovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУЛЛИН Мухамедьян (Мухамеджан, Мухамедзян) Харисович]&lt;/ref&gt;.
1944 йылдың 3 февралендә Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы 142 м бейеклек районында үҙенең взводынан алда барып, беренсе булып билдәләнгән маҡсатҡа етә һәм ДПД уты менән алты немец һалдатын юҡ итә. Бынан тыш мылтығы менән яралы иптәшен алып сыға. 1-се эскадрондың ҡул пулеметы тоҫҡаусыһы Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33584768/ Документы о награждении. Сайфуллин Мухаметьян Харисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727045920/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33584768/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.
Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы дағалау тимерсеһе вазифаһында булып, урманда аттарҙың дағаларын тикшерә һәм бөтә яҡшы икәнлегенә ышанғас, карабинын ҡулына алып һөжүм итеүсе иптәштәре менән стройҙа бара, шул ваҡыт окопта өс немецты аңғарып ҡала һәм мәргән атып, икеһен юҡ итә, береһе ҡайҙалыр ҡаса. Шулай итеп, Сәйфуллин ике атты дағалай, ике немецты тышаулай{{ЫС юҡ|27|07|2021}}.

1945 йылдың 14 июнендә Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Память народа&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1695-sajfullin-sajfulin-mukhamedzhan-mukhamedzyan-kharisovich?Itemid=104 Шаймурратовцы. САЙФУЛЛИН Мухамедьян (Мухамеджан, Мухамедзян) Харисович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33584768/ Память народа. Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727045920/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33584768/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>e71yruerj0fns3k1mr34s2nybl68hl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйфетдинов Рифҡәт Ғилман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176320</id>
    <revision>
      <id>1302123</id>
      <parentid>1069446</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4172" sha1="8uf0kjrq45mzzpiu98efcwwngrpqj7r" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәйфетдинов Рифҡәт Ғилман улы''' ({{lang-ru|Сайфутдинов Рифкат Гильманович}} ([[2 октябрь]] [[1924 йыл]] ― [[29 август]] [[1985 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.

== Биографияһы ==
Сәйфетдинов Рифҡәт Ғилман улы 1924 йылдың 2 октябрендә [[Башҡортостан]]дың [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуа. 1942 йылда Өфө ҡалаһының Сталин районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында элемтә взводының элемтәсеһе булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1698-sajfutdinov-rifkat-gil-manovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУТДИНОВ Рифкат Гильманович ]&lt;/ref&gt;.
Сәйфетдинов Рифҡәт Ғилман улы һөжүм итеү һуғыштарында үҙен ҡыйыу яугир итеп күрһәтә. 1943 йылдың 10 ноябренән 11 ноябренә ҡарай төндә күрше полк менән бәйләнеш өҙөлә. Сәйфетдинов Рифҡәт Ғилман улы төндә ике яугирҙы алып, дошмандар тарафынан ваҡытлыса биләнгән линияла боҙолған урынды төҙәтергә сыға. Сәйфетдинов зыян күргән ундан артыҡмкабелде йүнәтә һәм күрше полк менән бәйләнеште яңырта. Был подразделениелар һәм полктар араһында аралашыуға һәм идара итеүгә мөмкинлек бирә. Батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Сәйфетдинов 1943 йылдың 3 декабрендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46337672/ Память народа. Сайфутдинов Рифкат Гильманович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727050459/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46337672/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

Ветеран 1985 йылдың 29 авгусында вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1698-sajfutdinov-rifkat-gil-manovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУТДИНОВ Рифкат Гильманович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46337672/ Память народа. Сайфутдинов Рифкат Гильманович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727050459/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46337672/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006536533/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 75, ящик 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727050457/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006536533/ |date=2021-07-27 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>8uf0kjrq45mzzpiu98efcwwngrpqj7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлимйәнов Хәбит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176327</id>
    <revision>
      <id>1302140</id>
      <parentid>1069457</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2941" sha1="9w8lpndipra8mpgy6s2952mbjls5pim" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлимйәнов Хәбит''' ({{lang-ru|Салимзянов Хабит}} [[1897 йыл]] ‒ [[19 сентябрь]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты.

== Биографияһы ==
Сәлимйәнов Хәбит 1897 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуа. Зенцов урамындағы 74 -се йорттоң 5 фатирында йәшәгән. Ҡыҙыл Армия сафына Өфө ҡалаһының Ленин районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 42-се гвардия кавалерия полкында пулемет расчеты командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1706-salimzyanov-khabit?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМЗЯНОВ Хабит]&lt;/ref&gt;. Хәрби званиеһы — гвардия өлкән сержанты.
1943 йылдың 19 сентябрендә Украина территорияһында барған һуғышта һәләк була. [[Украина]]ның [[Чернигов өлкәһе]] Менский районының Березна ҡасабаһында ерләнгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160683061/ Память народа. Салимянов Хабит. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727050915/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160683061/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/slava_bashkirskih_konnikov._ufa._2005.pdf Слава башкирских конников]

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1706-salimzyanov-khabit?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМЗЯНОВ Хабит]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160683061/ Память народа. Салимянов Хабит. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727050915/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160683061/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>9w8lpndipra8mpgy6s2952mbjls5pim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176335</id>
    <revision>
      <id>1302137</id>
      <parentid>1069455</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5692" sha1="ky1py3ri8a93el2424q4ft56b0etkzk" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы''' ({{lang-ru|Салимьянов Багданур (Богданур) Салимьянович}} февраль [[1897 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы 1897 йылдың февралендә хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Ҡыйғы районы]] [[Түбәнге Ҡыйғы]] ауылында тыуа. 1942 йылдың февралендә Башҡортостандың Дүртөйлө районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалери дивизияһы штабы взводының ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1716-salim-yanov-bagdanur-bogdanur-salim-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМЬЯНОВ Багданур (Богданур) Салимьянович]&lt;/ref&gt;.

Сәлимйәнов 9-сы Көнбайыш Кавказ полкынан 275-се Кавказ полкының 3-сө эскадроны ҡылыссылар взводын тулыландырып, 1942 йылдың 19 ғинуарында полк менән бергә Блиновское утарында һөжүм итеү һуғышында ҡатнаша. 1942 йылдың 25 ноябрендә Чугунки утары янында еңелсә яралана. Госпиталгә бармай, частта ҡала, 1943 йылдың 1 ғинуарына тиклем һөжүм итеү һуғыштарында ҡатнаша. 1943 йылдың 8 ғинуарында Яюлони утары янында яу яланынан яралы штаб начальнигын алып сыға һәм ҡайтышлай өс тапҡыр еңелсә яралана, эскадрондың медицина-санитар часына ебәрелә.

[[1943 йыл]]дың мартында һауығып сығыу менән егеүле транспортҡа ат ҡараусы булып ебәрелә. Һуғыштарҙа ҡатнашыуы буйынса күрһәтелгән осорҙа Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы үҙен ҡыйыу яугир итеп күрһәткәне өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Салимьянов&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29994109/ Память народа. Документы о награждении. Салимьянов Багданур Салимьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727061913/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29994109/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

Дивизия штабының комендант взвод коноводы вазифаһында Сәлимйәнов 1942 йылдың ноябренән була. Дивизияның Одер йылғаһы янында Берлин ҡалаһын уратып алыу һәм Бранденбург ҡалаһын яулау буйынса Һөжүм итеү барышында батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Үҙенең туранан-тура коновод бурыстарынан тыш Сәлимйәнов [[1945 йыл]]дың [[5 апрель|5 апреленән]] [[3 май]]ына тиклем бер нисә тапҡыр тар-мар ителгән немец ғәскәрҙәренең йәшеренеп ҡалған тарҡау төркөмдәрен юҡ итеү буйынса ҡатнаша. Үҙенең аттарын бик яҡшы тәрбиәләй һәм дивизияның оҙайлы ауыр марштарына ҡарамаҫтан уның аттары һәр саҡ һәйбәт торошта була. 1945 йылдың 22 июлендә Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Салимьянов&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1943)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] (1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1716-salim-yanov-bagdanur-bogdanur-salim-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМЬЯНОВ Багданур (Богданур) Салимьянович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29994109/ Память народа. Документы о награждении. Салимьянов Багданур Салимьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727061913/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29994109/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>ky1py3ri8a93el2424q4ft56b0etkzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлимгәрәев Миңлегәрәй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176390</id>
    <revision>
      <id>1302132</id>
      <parentid>1069453</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2929" sha1="mp00bou4jp1bsvaqefaayvybyshjrea" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлимгәрәев Миңлегәрәй''' ({{lang-ru|Салимгареев Миннигарей}} [[1913 йыл]] ― [[21 сентябрь]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Сәлимгәрәев Миңлегәрәй 1913 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Саҡмағош районы]] [[Ҡаратал]] ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Өфө ҡала хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкының ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1703-salimgareev-minnigarej?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМГАРЕЕВ Миннигарей]&lt;/ref&gt;.

Украина территорияһында барған тиңһеҙ һуғышта алған яраларынан һәләк була. Украинаның Чернигов өлкәһе Березна ҡасабаһында ерләнә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54435189/ Память народа. Донесение о безвозвратных потерях. Салимгареев Миннигарей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727063224/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54435189/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Юғалтыуҙар исемлегендә Ҡаратал ауылында йәшәгән ҡатыны Аҡмаева Сәғиҙә күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1703-salimgareev-minnigarej?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМГАРЕЕВ Миннигарей]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54435189/ Память народа. Донесение о безвозвратных потерях. Салимгареев Миннигарей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727063224/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54435189/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>mp00bou4jp1bsvaqefaayvybyshjrea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйетғәлин Байғужа Сәйетғәле улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176398</id>
    <revision>
      <id>1302121</id>
      <parentid>1201959</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7710" sha1="gu2lpsztndqhx8r59euxu6x8sr47hs1" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәйетғәлин Байғужа Сәйетғәле улы''' ([[1904 йыл]] — [[4 ғинуар]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яуггиры, [[майор]], [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкы комиссары, командиры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры&lt;ref name=&quot;Память Народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689860/ Документы о награждении. Саитгалин Байгужа Саитгаллевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212349/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689860/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Байғужа Сәйетғәле улы Сәйетғәлин [[1904 йыл]]да (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа [[1907 йыл]]) [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] Ҡара Табын улусы хәҙер [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)]] [[Мамай (ауыл)|Мамай ауылында]] тыуған. Һуғышҡа тиклем [[Өфө]]лә Башҡорт обком партияһында урман бүлеге етәксеһе булып эшләгән.[[1941 йыл]]дың [[ғинуар]] айында Өфө ҡалаһының хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө полкы комиссары, аҙаҡ полк командиры булып хеҙмәт итә. [[Макаев Ғариф Дәүләт улы]] яраланғас, [[Миңлеғәле Шайморатов]] полк менән етәкселекте Сәйетғәлинға тапшыра&lt;ref&gt;[http://sn74.ru/news/obshestvo/00464 Челябинская область. Сосновский район «Сосновская нива»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203400/http://sn74.ru/news/obshestvo/00464 |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;. Был турала [[Әхтәм Ихсан]] «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында былай тип яҙа:{{Цитата|- Һин уңған комиссар булдың. Яугирҙарҙы Ватанға бирелгән намыҫлы кешеләр итеп тәрбиәләй алдың. Полкты боевой берәмеккә әйләндерҙең. Әйҙә, хәҙер полкты үҙең етәклә. Яраланған Макаевты алмаштыр. Мин һиңә ышанам, һинең полк алдынғыларҙан булыр&lt;ref&gt;{{китап |автор= Әхтәм Ихсан |заглавие=«Саҡма тояҡ аттарҙа» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=130-сы б. }}
&lt;/ref&gt;.}}&lt;br&gt;
[[1943 йыл]]дың 5 ғинуарында Ростов өлкәһе Морозовск ҡалаһы өсөн барған һуғышта Сәйетғәлин Байғужа Сәйетғәле улы батырҙарса һәләк була&lt;ref&gt;[https://www.istmira.ru/istvtmir/slava-bashkirskix-konnikov/page/149/ Слава башкирских конников. Саитгалин Байгужа Саитгалеевич{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203951/https://www.istmira.ru/istvtmir/slava-bashkirskix-konnikov/page/149/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Батырлығы ==
[[1942 йыл]]дың 3-10 июлендә Озерки ауылы эргәһендә барған һуғышта оҫта етәкселек һәм шәхси батырлыҡ күрһәткән өсөн «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689860/? Память Народа. Наградной лист Саитгалина Байгужы Саитгалеевича{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212349/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689860/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1942)

== Әҙәбиәттә ==
Әхтәм Ихсан Морозовск өсөн барған һуғышты «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында тасуирлап китә:{{Цитата|Морозовскиҙа 313-сө полктың яугирҙары айырыуса ҙур баһадирлыҡ күрһәтте, улар ҡаланы таҙартып бөтөргәндән һуң, көньяҡ-көнбайышҡа табан ҡасып барған дошманды ҡыуып киттеләр һәм, ут тоғона алып, берәмләп юҡ иттеләр.- Байғужа өсөн!..Байғужа өсөн! - тине сержант Йыһанур Байегетов&lt;ref&gt;{{китап |автор= Әхтәм Ихсан |заглавие=«Саҡма тояҡ аттарҙа» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=140-сы б. }}
&lt;/ref&gt;}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689860/? Память Народа. Наградной лист Саитгалина Байгужы Саитгалеевича{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212349/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689860/ |date=2021-06-24 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
* [http://sn74.ru/news/obshestvo/00464 «Сосновская нива»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203400/http://sn74.ru/news/obshestvo/00464 |date=2021-06-24 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689860/ Память Народа. Докуметы о награждении. Саитгалин Байгужа Саитгалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624212349/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689860/ |date=2021-06-24 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
* {{китап |автор= Әхтәм Ихсан |заглавие=«Саҡма тояҡ аттарҙа» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=130-сы, 140-сы б.б. }}
* [https://www.istmira.ru/istvtmir/slava-bashkirskix-konnikov/page/149/ Слава башкирских конников. Саитгалин Байгужа Саитгалеевич{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203951/https://www.istmira.ru/istvtmir/slava-bashkirskix-konnikov/page/149/ |date=2021-06-24 }}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Арғаяш районында тыуғандар]]
[[Категория:4 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1943 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Ростов өлкәһендә вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>gu2lpsztndqhx8r59euxu6x8sr47hs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старцев Федор Тарасович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176459</id>
    <revision>
      <id>1302102</id>
      <parentid>1284639</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T13:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4267" sha1="epxvu9jnrq5qbpqu44p1x62t5nj3262" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Старцев Федор Тарасович''' ([[1906 йыл]] — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы.

== Биографияһы ==
Старцев Федор Тарасович 1906 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Кушнаренко районы]] Пиреново ауылында тыуа. [[1941 йыл]]да [[Өфө ҡалаһы]]ның Сталин районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 1-се батареяһында ат тотоусы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1797-startsev-fedor-tarasovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СТАРЦЕВ Федор Тарасович]&lt;/ref&gt;. Аттарын һәр ваҡыт ваҡытында ашатып, таҙартып һәйбәт торошта тотҡаны өсөн Старцев Федор Тарасович
1944 йылда «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Старцев&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833920/ Память народа. Старцев Федор Тарасович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727071600/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833920/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

Бранденбург ҡалаһы өсөн һуғышта ҡатнашып, яралы пушка ҡороусыны алмаштыра һәм снарядтарҙы тиҙ бирергә ярҙам итә, дошмандың һөжүмен кире ҡағыуға булышлыҡ итә. 1945 йылдың 27 апрелендә ездовой ҡыҙылармеец Старцев Федор Тарасович «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Старцев&quot; /&gt;.

Старцев Федор Тарасовичтың һуғыштан һуңғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1944)

[[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1797-startsev-fedor-tarasovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СТАРЦЕВ Федор Тарасович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833920/ Память народа. Старцев Федор Тарасович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727071600/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833920/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833920/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 690155 Дело ист. информации: 5136] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727071600/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833920/ |date=2021-07-27 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37333288// ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 687572 Дело ист. информации: 603]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>epxvu9jnrq5qbpqu44p1x62t5nj3262</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спиглазов Григорий Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176511</id>
    <revision>
      <id>1302099</id>
      <parentid>1069412</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T13:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4051" sha1="azdqkwm8i1z3wtdki2r17st6q3tvieo" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Спиглазов Григорий Михайлович''' ([[1901 йыл]] — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Спиглазов Григорий Михайлович 1901 йылда [[Пенза өлкәһе]]ндә тыуа. [[1941 йыл]]да [[Стәрлетамаҡ районы]] хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының хужалыҡ взводында итексе булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1796-spiglazov-grigorij-mikhajlovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СПИГЛАЗОВ Григорий Михайлович]&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 5 декабрендә Спиглазов Григорий Михайлович «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Спиглазов&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1007111222/ Память народа. Спиглазов Григорий Михайлович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727160156/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1007111222/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.
 
Гвардия ҡыҙылармеецы Спиглазов Григорий Михайлович һәр ваҡыт теләһә ниндәй шарттарҙа аяҡ-кейемдәрен сифатлы һәм тиҙ йүнәткәне һәм командованиеның заданиеларын ваҡытына башҡарғаны өсөн подразделениеның 9/н бойороғо менән 1944 йылдың 22 авгусында «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Спиглазов&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)

[[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1944)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1796-spiglazov-grigorij-mikhajlovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СПИГЛАЗОВ Григорий Михайлович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1007111222/ Память народа. Спиглазов Григорий Михайлович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727160156/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1007111222/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1007111222/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 82, ящик 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727160156/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1007111222/ |date=2021-07-27 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34156325/ ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 690155 Дело ист. информации: 1324] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727160157/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34156325/ |date=2021-07-27 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>azdqkwm8i1z3wtdki2r17st6q3tvieo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сорокин Фрол Прокофьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176543</id>
    <revision>
      <id>1302096</id>
      <parentid>1069408</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T12:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8345" sha1="r4x9k9pba6hebf5cgy6tqnulepsvefb" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сорокин Фрол Прокофьевич''' ([[1904 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары (1945) кавалеры.

== Биографияһы ==
Сорокин Фрол Прокофьевич 1904 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]] Богородский ауылында тыуа. 1942 йылдың апрелендә [[Өфө ҡалаһы]] Молотов районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының Һауа һөжүменә ҡаршы 20-се айырым гвардия дивизионында ДШК пулеметы взводының командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1795-sorokin-frol-prokof-evich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СОРОКИН Фрол Прокофьевич]&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 3 декабрендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән бүләкләү ҡағыҙында ДШК пулеметы взводы командиры Сорокиндың батырлығы тураһында былай тип тасуирлана:{{Цитата|Полктың һөжүм итеү һуғыштарында һауа һөжүменә ҡаршы взвод менән командалыҡ итеп, иптәш Сорокин үҙен ҡыйыу яугир итеп күрһәтә. Уның етәкселегендә взвод күп тапҡыр дошмандың полк подрпзделениеларына һөжүм итеүен кире ҡаға. 1943 йылдың 24 октябрендә дошман самолеттарының көслө һөжүме ваҡытында үҙҙәренең пулемет уты менән дошманға ҙур бейеклектә торорға мәжбүр итеп, бомба ташлауға мөмкинлек бирмәй. Дошман самолеттары икенсе объектҡа китергә мәжбүр була.}}

1945 йылдың 20 ғинуарында Пабяница районында гвардия старшинаһы Сорокин Фрол Прокофьевич үҙенең взводы менән дошман авиацияһы һөжүмен кире ҡаға һәм 62-се гвардия кавалерия полкы колоннаһын һауалағы дошман һөжүменән һаҡлап алып ҡала.

1945 йылдың 22 ғинуарында Железнув районында ҡапма-ҡаршы һөжүм итеү һуғышында иптәш Сорокин үҙенең взводы менән дошмандың 10 һалдатын, 2 офицерын һәм бер станок пулеметын юҡ итә һәм 62-се гвардия кавалерия полкы подразделениеларының алға барыуын тәьмин итә. Бынан тыш уның взводы дошмандың 15 һалдатын һәм офицерын әсирлеккә ала.

1945 йылдың 19 мартында гвардия старшинаһы Сорокин Фрол Прокофьевич подразделениеның 7/н бойороғо менән II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Сорокин&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453111/ Память народа. Документы о награждении. Сорокин Фрол Прокофьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727170120/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453111/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

Томашув ҡалаһы өсөн барған һуғышта Сорокин взводы 1-се эскадрон флангыһында булып, пулеметтарының көслө уты менән дошманды сигенергә мәжбүр итә һәм эскадронға алға барыуҙы тәьмин итә.Һуғыш аҙағына тиклем ДШК пулеметының ауыр булыуына ҡарамаҫтан артҡа ҡалмай һәм хәрби торошта була. Эскадрон дошмандың станок пулеметының көслө уты аҫтында траншеялары алдында туҡтап ҡалғанда, Сорокин алға, бейеклеккә сыға һәм уларҙың көслө уты аҫтында пулеметтарын күреп ҡала һәм үҙенең ДШК менән уларҙы юҡ итә. Железякув станцияһын үткәс маршта ҡаршы һөжүм була. 4-се эскадрон уң яҡтан да, һул яҡ флангтан да ҡыҫымға алына. Сорокин юғалып ҡалмай, ДШК взводын сығара һәм ике флангта ла ут нөктәләрен юҡ итә. Был алышта ул дошмандың 35 һалдатын һәм 4 офицерын юҡ итә. Колоннаны үткәреп, дошман полктың төп көстәре менән һуғыш башлай. Полк взводы ауыр хәлдә ҡала, аттар составы юҡҡа сыға, Старшина Сорокин һуғышты ҡабул итергә команда бирә. ДШК пулеметының көслө утына сыҙамай, зенит ҡоролмаһы менән машинаһын, 2 мотоциклын, 2 станок пулеметын ҡалдырып, дошман ҡаса башлай&lt;ref name=&quot;Сорокин&quot; /&gt;.

Бер станция һәм ҡала өсөн һуғышта немец авиацияһы колоннаны утҡа тота. Ошо һуғышта Сорокин батырлыҡ күрһәтә. Дошман самолеты взводты туранан-тура пикелап оса, бричка менән аттар күп үлә, Сорокин йәшерен пулемет уты менән дошмандың 1 самолетын яндыра. Был батырлығы өсөн гвардия старшинаһы Сорокин Фрол Прокофьевич 1945 йылдың 17 мартында Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Сорокин&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1795-sorokin-frol-prokof-evich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СОРОКИН Фрол Прокофьевич]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453111/ Память народа. Документы о награждении. Сорокин Фрол Прокофьевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727170120/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453111/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 686196 Дело ист. информации: 1544
* ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 690306 Дело ист. информации: 2632
* ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 686044 Дело ист. информации: 3624

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>r4x9k9pba6hebf5cgy6tqnulepsvefb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степанов Яков Никитович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176553</id>
    <revision>
      <id>1302103</id>
      <parentid>1069414</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T13:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3394" sha1="7z7dcbmg4v71j5leerk7kqalunqid26" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Степанов Яков Никитович''' ([[1901 йыл]] — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, медицина хеҙмәтенең гвардия өлкән сержанты.

== Биографияһы ==
Степанов Яков Никитович 1901 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Новоандреевка ауылында тыуа. 1942 йылда [[Боҙаяҙ районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. 16-сы гвардия каваелрия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 3-сө эскадронында санинструктор булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1799-stepanov-yakov-nikitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СТЕПАНОВ Яков Никитович]&lt;/ref&gt;.

3-сө эскадрон санинструкторы гвардия өлкән сержанты Степанов Яков Никитович, Сталинград янында һуғышта дошмандың көслө уты аҫтында һуғыш яланынан дүрт ҡаты яралы һалдатты алып сыға.

СССР Юғары Советы Президиумы исеменән 1944 йылдың 20 ноябрендә 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 6-сы гвардия кавалерия полкы буйынса 31/н бойороғо менән гвардия өлкән сержанты Степанов Яков Никитович [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34628787/ Степанов Яков Никитович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727172127/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34628787/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1944)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1799-stepanov-yakov-nikitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СТЕПАНОВ Яков Никитович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34628787/ Степанов Яков Никитович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727172127/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34628787/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 83, ящик 4
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>7z7dcbmg4v71j5leerk7kqalunqid26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйфуллин Закир Сәйфулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176559</id>
    <revision>
      <id>1302125</id>
      <parentid>1069448</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T16:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3015" sha1="5ksv2kplxp0pps18fug3hy2kbktlqhy" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәйфуллин Закир Сәйфулла улы''' ({{lang-ru|Сайфуллин Закир Сайфуллич}} ? — ? (тыуыу һәм вафат булыуы тураһында мәғлүмәт юҡ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Сәйфуллин Закир Сәйфулла улы сығышы менән элекке Башҡортостандың Воскресенск районынан (1956 йылдың июлендә бөтөрөлгән һәм Мәләүез районы составына ингән). Ҡыҙыл Армия сафына Воскресенк районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1693-sajfullin-zakir-sajfullich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУЛЛИН Закир Сайфуллич]&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 23 февралендә Украинаның Ворошиловград өлкәһендә (хәҙер Луганск өлкәһе) барған ҡаты һуғышта хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027541/ Память народа. Сайфуллин Закир Сайфуллич. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727172416/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027541/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1693-sajfullin-zakir-sajfullich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЙФУЛЛИН Закир Сайфуллич]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027541/ Память народа. Сайфуллин Закир Сайфуллич. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727172416/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027541/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 1369
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]]</text>
      <sha1>5ksv2kplxp0pps18fug3hy2kbktlqhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлимгәрәев Миңлеғол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176574</id>
    <revision>
      <id>1302133</id>
      <parentid>1069454</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T17:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2879" sha1="ab3awsdruiv316avaqar5c4uqfkx1ow" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлимгәрәев Миңлеғол''' ({{lang-ru|Салимгареев Миннигул}} ? ‒ [[21 сентябрь]] [[1943 йыл]]) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Сәлимгәрәев Миңлеғол сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Саҡмағош районы]]нан. Тыуыуы ваҡыты билдәһеҙ. Ҡайһы бер документтарҙа исеме русса Минниг тип теркәлгән. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына [[Өфө ҡалаһы]] хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1704-salimgareev-minnigul?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМГАРЕЕВ Миннигул ]&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың 21 сентябрендә Украина ерҙәрендә барған ҡыҙыу һуғышта алған яраларынан һәләк була. Украинаның Чернигов өлкәһе Менский районының Березна ҡала тибындағы ҡасабала ерләнгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati1051884572/ Память народа. Документы о захоронении. Салимгареев Минниг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727180706/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati1051884572/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1704-salimgareev-minnigul?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИМГАРЕЕВ Миннигул ]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati1051884572/ Память народа. Документы о захоронении. Салимгареев Минниг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727180706/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati1051884572/ |date=2021-07-27 }}

== Сығанаҡтар ==
* Источник информации: Их помнит Черниговщина. Книга 2
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>ab3awsdruiv316avaqar5c4uqfkx1ow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суфияров Ғүмәр Суфияр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176576</id>
    <revision>
      <id>1302110</id>
      <parentid>1069419</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T15:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3106" sha1="7e8jou8bavo2kvwzmulrz4gnvstu6vt" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Суфияров Ғүмәр Суфияр улы''' ({{lang-ru|Суфияров Гумар Суфиярович}} [[1922 йыл]] — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙыармеецы, рядовой. Хәрби ветеринар фельдшер.

== Биографияһы ==
Суфияров Ғүмәр Суфияр улы 1922 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйөлө районы]] Миңеште ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Дүртөйлө районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1827-sufiyarov-gumar-sufiyarovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУФИЯРОВ Гумар Суфиярович ]&lt;/ref&gt;. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында хәрби ветеринар фельдшер булып хеҙмәт итә.

1943 йылдың 25 февралендә (икенсе мәғлүмәт буйынса 1943 йылдың 1 октябрендә) ҡыҙыу һуғыштар барған Украинаның Ворошиловград өлкәһендә (хәҙер Луганск өлкәһе) хәбәрһеҙ юғала.
Юғалтыуҙар исемлегендә Суфияров Ғүмәр Суфияр улының Дүртөйлө районында йәшәгән атаһы Аллаяров Суфияр күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie2278730/ Память народа. Донесения о потерях. СУФИЯРОВ Гумар Суфиярович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727180709/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie2278730/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1827-sufiyarov-gumar-sufiyarovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУФИЯРОВ Гумар Суфиярович ]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie2278730/ Память народа. Донесения о потерях. СУФИЯРОВ Гумар Суфиярович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727180709/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie2278730/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 818
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>7e8jou8bavo2kvwzmulrz4gnvstu6vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суфыйәхмәтов Абдрахман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176580</id>
    <revision>
      <id>1302111</id>
      <parentid>1069420</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T15:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3277" sha1="gh783u6ux4x1gqrmevkbdhoucv77xld" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Суфыйәхмәтов Абдрахман''' ({{lang-ru|Суфиахметов Абдрахман}}) [[1901 йыл]] ― [[22 июль]] [[1942 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Суфыйәхмәтов Абдрахман 1901 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Ғафури районы]] Яңы Ҡауарҙы ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1825-sufiakhmetov-abdrakhman?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУФИАХМЕТОВ Абдрахман]&lt;/ref&gt;.

1942 йылдың 22 июлендә ҡыҙыу һуғыштар барған Курск өлкәһенең Тербуны районында батырҙарса һәләк була. Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһе) Большая Поляна районындағы (Тербун районы) Икенсе Тербуны ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡылыссы Суфыйәхмәтов Абдрахмандың Ғафури районы Яңы Ҡыуарҙы ауылында йәшәгән ҡатыны Суфыйәхмәтова Ямал күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163168/ Память народа. Суфиахметов Абдрахман. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727174413/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163168/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1825-sufiakhmetov-abdrakhman?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУФИАХМЕТОВ Абдрахман]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163168/ Память народа. Суфиахметов Абдрахман. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727174413/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163168/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 818883 Дело ист. информации: 1750
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>gh783u6ux4x1gqrmevkbdhoucv77xld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суфийәнов Хәбибулла Зариф улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176582</id>
    <revision>
      <id>1302109</id>
      <parentid>1196282</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T15:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3896" sha1="g77o7dtj3lbm21p58splk9wamyywwk3" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Суфийәнов Хәбибулла Зариф улы''' ({{lang-ru|Суфиянов Хабибула Зарипович}} [[1919 йыл]] — [[30 сентябрь]] [[1942 йыл]]) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты.

== Биографияһы ==
Суфийәнов Хәбибулла Зариф улы 1919 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы]] Яңы Сәпәш ауылында тыуа. 294-се кавалерия полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1826-sufiyanov-khabibula-zaripovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУФИЯНОВ Хабибула Зарипович]&lt;/ref&gt;. 1942 йылдың 30 сентябрендә Курск өлкәһендә барған аяуһыҙ һуғышта һәләк була. Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһенең) Тербуны районы Озерки ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә. Һуңғы асыҡлаусы документтарҙа уның хәбәрһеҙ юғалғанлығы тураһында ла әйтелә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160519586/persons%3D1&amp; Суфиянов Хабибулла Зарипович Документ, уточняющий потери]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Юғалтыуҙар исемлегендә Әлшәй районының Яңы Сепәш ауылында йәшәүсе ҡатыны күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160479213/ Донесения о потерях. Суфиянов Хабибулла Зарипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727174438/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160479213/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1826-sufiyanov-khabibula-zaripovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУФИЯНОВ Хабибула Зарипович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160519586/ Суфиянов Хабибулла Зарипович Документ, уточняющий потери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727180711/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160519586/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160479213/ Донесения о потерях. Суфиянов Хабибулла Зарипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727174438/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1160479213/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ВК Республики Башкортостан Фонд ист. информации: Отдел ВК по Альшеевскому р-ну Республики Башкортостан Дело ист. информации: 11007346
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>g77o7dtj3lbm21p58splk9wamyywwk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суруров Таһир Сабир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176587</id>
    <revision>
      <id>1302107</id>
      <parentid>1069417</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T14:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4291" sha1="j6yzaqz7ebj5bb6prt8zbo22a95oo9n" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Суруров Таһир Сабир улы''' ({{lang-ru|Суруров Тагир Сабирович}}) [[1902 йыл]] ― [[24 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Суруров Таһир Сабир улы 1902 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]] Яппар-Йәнбәк ауылында тыуа. 1943 йылдың ғинуарында Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының 7-се гвардия кавалерия корпусында уҡсы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1824-sururov-tagir-sabirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУРУРОВ Тагир Сабирович]&lt;/ref&gt;.

Ветеринария часының ездовойы гвардия рядовойы Суруров Таһир Сабир улы яралы аттарға ярҙам күрһәтеп, уларҙы лазаретҡа ебәреүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн 1943 йылдың 18 октябрендә подразделениеның 250/н бойороғо менән [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36728373/ Документы о награждении. Суруров Тагир Сабирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727180148/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36728373/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 24 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған аяуһыҙ һуғышта алған яраларынан һәләк була. [[Белоруссия]]ның [[Гомель өлкәһе]] Речица районының Вишневка ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3727934/ Память народа. Суруров Тагир Сабирович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727174944/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3727934/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1824-sururov-tagir-sabirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУРУРОВ Тагир Сабирович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36728373/ Документы о награждении. Суруров Тагир Сабирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727180148/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36728373/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3727934/ Память народа. Суруров Тагир Сабирович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727174944/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3727934/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 690155 Дело ист. информации: 2087
* ЦАМО Фнд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 1143
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>j6yzaqz7ebj5bb6prt8zbo22a95oo9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сургаипов Ваудулла Харис улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176596</id>
    <revision>
      <id>1302106</id>
      <parentid>1069416</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T14:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3131" sha1="shnki62izo43yzx5sns5oumwkq37fto" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сургаипов Ваудулла Харис улы''' ({{lang-ru|Сургаипов Ваудулла Харисович}} [[1912 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.

== Биографияһы ==
Сургаипов Ваудулла Харис улы 1912 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]нда тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Ҡырмыҫҡалы районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 1-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1823-surgaipov-vaudulla-kharisovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУРГАИПОВ Ваудулла Харисович]&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 6 октябрендә Вяли утары янында барған һуғышта дүрт дошман һалдатын юҡ иткәне өсөн ҡыҙылармеец Сургаипов Ваудулла Харис улы подразделениеның 239-сы бойороғо менән [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19131568/ Память народа. Документы о награждении. Сургаипов Ваудулла Харисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728051819/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19131568/ |date=2021-07-28 }}&lt;/ref&gt;.

Сургаипов Ваудулла Харис улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1823-surgaipov-vaudulla-kharisovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУРГАИПОВ Ваудулла Харисович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19131568/ Память народа. Документы о награждении. Сургаипов Ваудулла Харисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728051819/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19131568/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 686044 Дело ист. информации: 3285
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>shnki62izo43yzx5sns5oumwkq37fto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сураков (Сурапов) Вәли Мансур улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176600</id>
    <revision>
      <id>1302105</id>
      <parentid>1069415</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T14:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3061" sha1="ahyfpah7576gjcq5p97b9mbzzrup3cd" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сурак(п)ов Вәли Мансур улы''' ({{lang-ru|Сурак(п)ов Вали Мансурович}} [[1906 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы.

== Биографияһы ==
Сурак(п)ов Вәли Мансур улы 1906 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]] Мәмбәтҡол ауылында (2-се йорт) тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1822-surakov-surapov-vali-mansurovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУРАКОВ (СУРАПОВ) Вали Мансурович]&lt;/ref&gt;. 112-се кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә.

1942 йылдың 7 июлендә [[Курск өлкәһе]]ндә (хәҙер [[Липецк өлкәһе]]) барған аяуһыҙ һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡыҙылармеец Сурак(п)ов Вәли Мансур улының Көйөргәҙе районының Мәмбәтҡол ауылында йәшәүсе ҡатыны Суракова күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163253/ Память народа. Донесения о потерях. Суранов Вали Мансурович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728052035/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163253/ |date=2021-07-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1822-surakov-surapov-vali-mansurovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУРАКОВ (СУРАПОВ) Вали Мансурович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163253/ Память народа. Донесения о потерях. Суранов Вали Мансурович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728052035/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163253/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 818883 Дело ист. информации: 1750
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]]</text>
      <sha1>ahyfpah7576gjcq5p97b9mbzzrup3cd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хажин Ильяс Абдулғәни улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176687</id>
    <revision>
      <id>1302185</id>
      <parentid>1300597</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T05:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5731" sha1="kt0yyv1q26md0kce0lns8unkx5ov69b" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Хажин Ильяс Абдулғәни улы''' ([[1902 йыл]] — [[1966 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, шайморатовсы, гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры (1945)

== Биографияһы ==
=== Һуғышҡа тиклем ===
Ильяс Абдулғәни улы Хажин [[1902 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Ниғәмәт]] ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;ХИА&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1860-khazhin-il-yas-abdulganievich?Itemid=104 Шаймуратовцы — воины легендарной 112-й Башкирской кавалерийской дивизии. ХАЖИН Ильяс Абдулганиевич]{{ref-ru}}{{V|29|06|2021}}&lt;/ref&gt;.

Үкһеҙ етем ҡалғас, бер туған ағаһы Әминев Һиҙиәт тәрбиәһендә үҫә. Йәше еткәс, хеҙмәт армияһына алынып, [[Үзбәкстан]]да эшләй.
Армиянан ҡайтҡас, Таулыҡай ауылы ҡыҙы ''Күсәрбаева Мәҙинә Рәхмәтулла ҡыҙына'' өйләнә.

=== Һуғыш осоро ===
[[1942]] йылда Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһы сафына алына&lt;ref name=&quot;ХИА&quot; /&gt;.

Яңы ойошторолған 112-се башҡорт атлы кавалерия дивизияһына билдәләнә. 62-се кавалерия полкында ат йөрөтөүсе (коновод) һәм ездовой булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;ХИА&quot; /&gt;.

=== Һуғыштан һуң ===
Тыныс тормошҡа ҡайтҡас, Баймаҡ районы «Үрнәк» колхозында йылҡы фермаһы мөдире булып эшләй.

Һуғыш яраларынан оҙаҡ ауырый. [[1966]] йылда вафат була&lt;ref name=&quot;ХИА&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* III дәрәжә [[Дан ордены]] (1945)
* ике [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1943)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы|«Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы|«Варшаваны азат иткәне өсөн» миҙалы]] (1945)

== Хәтер ==
* Хажин Ильяс Абдулғәни улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән «Они вернулись с победой. Списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.» баҫмаһының 2-се томында &lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой. Баймакский район. Т.2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлектә бар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://1418museum.ru/heroes/26954358/ Дорога памяти. ХАЖИН ИЛЬЯС АБДУЛГАЛИЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629174835/https://1418museum.ru/heroes/26954358/ |date=2021-06-29 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504911615/ Память народа — электронный банк документов периода Великой Отечественной войны. Хажин Ильяс Абдулганиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709205841/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1504911615/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1860-khazhin-il-yas-abdulganievich?Itemid=104 Шаймуратовцы — воины легендарной 112-й Башкирской кавалерийской дивизии. ХАЖИН Ильяс Абдулганиевич]{{ref-ru}}{{V|29|06|2021}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:1966 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>kt0yyv1q26md0kce0lns8unkx5ov69b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талипов Нәжип Талип улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176755</id>
    <revision>
      <id>1302164</id>
      <parentid>1291952</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3800" sha1="380ovr8ce7h0kyrbhqbw8p2a780yy01" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Талипов Нәжип Талип улы''' (1912 — 23 февраль 1943) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/27-lichnyj-sostav-divizii/bukva-t/2088-talipov-nazhip-talipovich?Itemid=104 Талипов Нажип Талипович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.istmira.ru/istvtmir/slava-bashkirskix-konnikov/page/155/ Слава башкирских конников. Талипов Нажип Талипович-Страница 155] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709182753/https://www.istmira.ru/istvtmir/slava-bashkirskix-konnikov/page/155/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Талипов Нәжип Талип улы 1912 йылда Башҡорт АССР-ның [[Мишкә районы]] Мәүлит ауылында тыуған. Өйләнгән, тормош иптәше Зөбәржәт Мөхәмәтзыя ҡыҙы&lt;ref&gt;[http://www.pobeda1945.su/frontovik/67519 Участник ВОВ Талипов Нажип Талипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181858/http://www.pobeda1945.su/frontovik/67519 |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Хәрби юлы ==
[[Ҡыҙыл Армия]] сафына Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Данлыҡлы 112-се һанлы башҡорт кавалерия дивизияһына эләгә. Ул 60-сы ҡылыссылар гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1943 йылдың февралендә Украинаның [[Луганск өлкәһе]] Юлино Ворошиловград станцияһы (хәҙерге Днепропетровск өлкәһе) янында рейдта ҡатнаша. Был рейд та күп кенә ҡыҙылармеецтар хәбәрһеҙ юғала. Улар араһында Талипов Нәжип Талип улы ла була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1161172866/ Донесение о потерях. Талипов Нажип Талипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214453/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1161172866/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;. Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороусы, уның командиры Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы ла ошо ҡаты бәрелештә һәләк була. 1943 йылдың 23 февраленән хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегенә индерелә&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/15278736/ Дорога Памяти Талипов Н. Т.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181940/https://1418museum.ru/heroes/15278736/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/27-lichnyj-sostav-divizii/bukva-t/2088-talipov-nazhip-talipovich?Itemid=104 Талипов Нажип Талипович] {{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1161172866/ Донесение о потерях. Талипов Нажип Талипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214453/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1161172866/ |date=2021-07-09 }} {{V|06|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>380ovr8ce7h0kyrbhqbw8p2a780yy01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәфиев Гәрәй Гәрәй улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177069</id>
    <revision>
      <id>1302201</id>
      <parentid>1076815</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T11:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7418" sha1="sgo3becd4x864k0r7xcdfhexsp0vo65" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Шәфиев}}
'''Шәфиев Гәрәй Гәрәй улы''' ([[10 июнь]] [[1920 йыл]] — [[1996 йыл]]) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1522493475/? Память Народа. Шафеев Гарей Гареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210731094806/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1522493475/ |date=2021-07-31 }}&lt;/ref&gt; кавалеры (1985). [[Күгәрсен районы|Күгәрсен районы]]ның халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире ([[1972]]—[[1978]])&lt;ref name=&quot;К.Ғ.Яйыҡбаев&quot;&gt;{{китап |автор= К.Ғ.Яйыҡбаев  |заглавие=«Мәғрифәтсе мөғәллимдәр, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2003 й |страницы=197—198-се б.б. }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Гәрәй Гәрәй улы Шәфиев [[1920 йыл]]дың 10 июнендә [[Башҡортостан АССР-ы]] [[Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны]] [[1-се Иманғол|Иманғол]] ауылында (хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Октябрьский районы (Ырымбур өлкәһе)|Октябрьский районы]] [[Беренсе Иманғол]] ауылы) урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Туғыҙ йәштән хеҙмәт юлын башлай, йәйен ауыл халҡының быҙауҙарын көтә, ҡышын башланғыс мәктәптә уҡый. Уны тамамлағас, Гәрәй Шәфиев Башҡортостандың [[Ейәнсура районы]] [[Абзан (Ейәнсура районы)|Абзан]] мәктәбендә уҡытыусы булып эшләгән апаһына күсеп килә.

[[1936 йыл]]да Абзан колхоз йәштәре мәктәбен тамамлағандан һуң, Ырымбур педагогия рабфагына уҡырға инә.

1939 йылда [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]] ҡалаһының тулы булмаған урта мәктәбенә математика уҡытыусыһы итеп ебәрелә, бер үк ваҡытта Аҡтүбә уҡытыусылар институтында уҡый&lt;ref name=&quot;К.Ғ.Яйыҡбаев&quot; /&gt;.

[[1940 йыл]]да Армия сафына алына. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. [[1945 йыл]]да демоблизацияланғандан һуң, [[Күгәрсен районы]]ның [[Юлдыбай (Күгәрсен районы)|Юлдыбай]] башланғыс мәктәбенә директор итеп ебәрелә.&lt;br&gt;
Район халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы, педагогия кабинеты мөдире итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта Абзан урта мәктәбендә математика һәм физика уҡыта.

[[1947]]- [[1951 йыл]]дарҙа Ырымбур педагогия институтының (хәҙер [[Ырымбур  дәүләт педагогия университеты]]) физика-математика факультетында ситтән тороп уҡыЙ.

[[1953 йыл]]да Күгәрсен районы [[Мораҡ педагогия училищеһы]]на математика уҡытыусыһы итеп күсерелә.

[[1957 йыл]]да Мораҡ урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә.

[[1972]]—[[1978 йыл]]дарҙа Күгәрсен район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.

Ул мәктәптәр селтәрен яҡшыртыу, уларҙың матди базаһын нығытыу, уҡытыусылар әҙерләү, методик эште юғары кимәлдә ойоштороу буйынса
һөҙөмтәле хеҙмәт күрһәтә&lt;ref name=&quot;К.Ғ.Яйыҡбаев&quot; /&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
Гәрәй Гәрәй улы Шәфиев йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, айырыуса тыуған яҡты өйрәнеүгә ныҡлы иғтибар бирә.
Ул башҡорт революционеры [[Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы|Бәхтегәрәй Әғзәм улы Шәфиевтың]] (Гәрәй Гәрәй улы — уның ике туған ҡустыһы, уларҙың аталары Әғзәм менән Гәрәй — бер туғандар) тормошон, революцион эшмәкәрлеген өйрәнеү буйынса ҙур эш алып бара. Шуның һөҙөмтәһендә [[Башҡортостан]]да һәм [[Ырымбур]] өлкәһендә яңы тормош өсөн көрәштә Бәхтегәрәй Әғзәм улы Шәфиевтең тотҡан урыны асыҡлана&lt;ref name=&quot;К.Ғ.Яйыҡбаев&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] (1985)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1522493475/? Память Народа. Шафеев Гарей Гареевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210731094806/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1522493475/ |date=2021-07-31 }}
* {{китап |автор= К.Ғ.Яйыҡбаев  |заглавие=«Мәғрифәтсе мөғәллимдәр, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2003 й |страницы=197—198-се б.б. }}
{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:10 июндә тыуғандар]]
[[Категория:1920 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе Октябрьский районында тыуғандар]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Күгәрсен районында вафат булғандар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>sgo3becd4x864k0r7xcdfhexsp0vo65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хисаметдинов Әхмәтсафа Мәғәфүр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179573</id>
    <revision>
      <id>1302188</id>
      <parentid>1186395</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T06:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9168" sha1="9ah83cagt616o07p025raioa9l3do4l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Хисаметдинов (Мөхәмәтйәнов) Әхмәтсафа Мәғәфүр улы''' ({{lang-ru|Хисаметдинов (Мухаметьянов) Ахметсафа Магафурович; [[27 июнь]] [[1922 йыл]] — [[29 декабрь]] [[2009 йыл]]}}) — ауыл хужалығы эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1967)&lt;ref name=&quot;Сәйғәфәров Ә. М.&quot;&gt;{{китап |автор= Сәйғәфәров Ә. М.|заглавие=«Тарих һәм кеше яҙмышы солғанышында Иһән ауылы» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2019 |страницы = 300}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әхмәтсафа Мәғәфүр улы Хисаметдинов — [[1922 йыл]]дың 27 июнендә (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1 ғинуар) [[Башҡортостан АССР-ы]] [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Баймаҡ районы]]ның) [[Иҫән]] ауылында ғаиләлә беренсе бала булып донъяға килә. Иҫән һәм [[Муллаҡай (Баймаҡ районы)|Муллаҡай]] ауылы мәктәптәрендә уҡып 6-сы класты тамамлай. [[1938 йыл]]да Баймаҡ районының [[2-се Этҡол]] ауылында тракторсылар курсын тамамлап, тыуған колхозында тракторсы булып эш башлай&lt;ref name=&quot;Сәйғәфәров Ә. М.&quot; /&gt;.

[[1941 йыл]]дың декабрь айында үҙ теләге менән һуғышҡа китә. Ул [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]на эләгә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1974 Шаймуратовцы/ Хисамутдинов Сафа Магафурович]&lt;/ref&gt;. Уға хәрби әҙерлекте Әбделхәй Кәримов взводында үтергә тура килә һәм дивизияға [[Ҡыҙыл Байраҡ]] тапшырыу тантанаһы шаһиты була. Март айында дивизия полктарға бүленә. Әхмәтсафа Сәйфулла Хәбиров командалыҡ иткән 3-сө полк составында [[Брянск өлкәһе]]нә юллана. Полк 1942 йылдың апрелендә һуғышҡа инә. Ә. Хисаметдинов полк артиллерияһында разведчик-корректировщик вазифаһын үтәй. Орудие командиры Жданов була&lt;ref name=&quot;Сәйғәфәров Ә. М.&quot; /&gt;.

[[1942 йыл]]дың июнендә Олым йылғаһы буйында оборона тоталар. Дошман [[Воронеж]] ҡалаһын алыу өсөн бар көсөн һала. Артиллерия ер менән күкте тоташтыра. Дивизия, Сталинград йүнәлешендә хәрәкәт итергә, тигән приказ ала. [[Сталинград]] өсөн ҡаты һуғыш башлана. Әхмәтсафа, шул алыш мәлендә яралпанып, хәрби госпиталгә эләгә. Дауаланып сыҡҡас, уны 3-сө Украина фронтына ебәрәләр, һәм ул [[Курск]] дуғаһы һуғышында ҡатнаша. [[1943 йыл]]дың 19 авгусында ауыр яралана, әммә дауаланып сыҡҡас кире сафҡа баҫа. [[Курск]], [[Чернигов]], Сарны, [[Люблин]] ҡалаларын һәм ауылдарҙы азат итеүҙә ҡатнаша. [[1945 йыл]]дың майында 187-се уҡсылар полкы составында [[Австрия]]ға бәреп инә. [[Балатон]] күле янында уларҙың полкы [[АҠШ]] һалдаттары менән осраша. Шулай итеп, Иҫән егете Әхмәтсафа Хисаметдинов [[Украина]], [[Югославия]], [[Венгрия]], [[Румыния]], [[Болгария]] һәм [[Австрия]] илдәрен дошмандан азат итеүҙә ҡатнаша. 1945 йылда II төркөм Ватан һуғышы инвалиды булып тыуған ауылына ҡайтып төшә&lt;ref name=&quot;Сәйғәфәров Ә. М.&quot; /&gt;.

Һуғыштан һуңғы ауыр ваҡытта Әхмәтсафа Хисаметдинов колхоз производствоһының төрлө өлкәләрендә эшләй.
[[1946]]—[[1947 йыл]]дарҙа «Таналыҡ» колхозында бригадир, [[1947]]—[[1950 йыл]]дарҙа «Ҡыҙыл Маяҡ» колхозы рәйесе, [[1950]]—[[1953 йыл]]дарҙа «Ҡыҙыл Маяҡ» колхозында агротехник, [[1953]]—[[1967 йыл]]дарҙа «Салауат» колхозында автомеханик булып эшләй. Артабанғы йылдарҙа машинист-моторист, МТМ-ла гараж мөдире вазифаларын башҡара.

[[1957 йыл]]да «Ҡыҙыл Маяҡ» колхозы иң юғары уңыш алыуға өлгөшө. Шуға ла Әхмәтсафа Хисаметдинов республика делегацияһы составында [[Мәскәү]]гә ебәрелә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡкаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1967)
* «Почетлы сиҙәмсе» (1974)
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]] (1974)
* «Украинаның Бендер ҡалаһын азат иткән өсөн» Верховный Главнокомандующийҙың Рәхмәт хаты (1944 йыл, 22 вгуст)
* «Украинаның Ноколаев ҡалаһы өсөн» Верховный Главнокомандующийҙың Рәхмәт хаты (1944 йыл)
* «Венгрияның Надканижск ҡалаһы азат иткәндә батырҙарса һуғышҡаны өсөн», Верховный Главнокомандующийҙың Рәхмәт хаты (1945)
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref name=&quot;Х.А.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109051970/? Память народа /Документы о награждении Хисамутдинова А.М.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007175819/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109051970/ |date=2021-10-07 }}&lt;/ref&gt;
* «[[1941]]-[[1945 йыл]]дарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы &lt;ref name=&quot;Х.А.&quot; /&gt; һәм юбилей миҙалдары ;
* [[«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы]];
* [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]].
* «Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнашыусы» көмөш миҙалы (1957)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Сәйғәфәров Ә. М. «Тарих һәм кеше яҙмышы солғанышында Иһән ауылы». Өфө. Китап. Т. 350 экз.. С 300.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/30-lichnyj-sostav-divizii/bukva-kh/1974/Шаймуратовцы/ Хисамутдинов Сафа Магафурович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109051970/?/ Память народа/ Документы о награждении Хисамутдинова А.М.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007181125/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109051970/?/ |date=2021-10-07 }}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы  механизаторҙары]]</text>
      <sha1>9ah83cagt616o07p025raioa9l3do4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәхрисламов Хәмзә Фәхрислам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182676</id>
    <revision>
      <id>1302184</id>
      <parentid>1291976</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T05:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10419" sha1="r2q6q69phsds6vs1m704zgkj580kr99" xml:space="preserve">{{Персона
|изображение=Фахрисламов Хамза Фахрисламович.jpg}}
'''Фәхрисламов Хәмзә Фәхрислам улы''' ([[25 август]] [[1925 йыл]] — [[5 ғинуар]] [[2001 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, кесе сержант&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero83906761/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D25.08.1925%26static_hash%3D018a78d1bf8d23481c1b997528f1e369v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_doroga2375997Память Память народа. Фахрисламов Хамза Фахрисламович]&lt;/ref&gt;, геолог, тау инженеры.

== Биографияһы ==
Хәмзә Фәхрислам улы Фәхрисламов [[1925 йыл]]дың [[25 август|25 авгусында]] хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Салауат районы]]ның [[Башҡорт Илсекәйе]] ауылында тыуған. Атаһы, хәләл көсө менән килемле хужалыҡ булдырған күп балалы Көҫәпәев Фәхрислам Көҫәпәй улы, сәйәси золом ҡорбаны яҙмышына дусар ителә. Алты баланың икеһе — Зәйнулла менән Рабиға бәләкәй саҡтарында вафат була. Ҡыҙ туғандары — Әминә, Миңдеямал, Мәғүҙә етемлек михнәтен күреп буй еткерә. Хәмзә 13 йәшенән БАССР-ҙың [[Белорет районы]]ндағы [[Сермән]] балалар йортонда тәрбиәләнә.

[[1943 йыл]]дың 23 июнендә [[Белорет районы|Белорет район]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда 1-се Белорус фронты составындағы 33-сө армия 95-се уҡсылар дивизияһы 161-се уҡсылар полкы составында ҡатнаша.
Кесе сержант, 76 миллиметрлы пушка орудиеһының тоҫҡаусыһы. Разведка взводы командиры була. Белоруссияны, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. Берлинға тиклем барып етә. Күреү һәләте насарайыу сәбәпле, демобилизациялана.

;Тарихи белешмә
''1944 йылдың 18 октябренән III формирование 95-се Үрге Днепр Суворов, Ҡыҙыл Байраҡ орденлы уҡсылар дивизияһы 1-се Белорус фронтына ҡараған 33-сө армия составында 1945 йылдың майына тиклем дошманды ҡыра. 1945 йылдың 14 ғинуарынан алып 3 февралгә тиклем Варшава- Познань операцияһында ҡатнаша. III формирование 95-се уҡсылар дивизияһы Пулав плацдармынан Шидловец, Опочно, Калган йүнәлешендә һөжүм итә. Операция аҙағында Фюрстенберг һәм Одер йылғаһы буйына сыға''.

''33-сө армия Польшаның Солец, Илжа, Радом, Лодзь, Калиш, Швибус ҡалаларын азат итә.'' 
''1945 йылда Берлин операцияһында, дошман оборонаһын уңышлы өҙгәндән һуң, 1-се Белоруссия һәм 1-се Украина фронттары армиялары менән берлектә, 33-сө армия Берлиндың көньяҡ-көнсығышында немец ғәскәрҙәре төркөмөн тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Хәрби хәрәкәттәрҙе 6 майҙа Десау ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ Эльба йылғаһында тамамлай''&lt;ref&gt;[http://www.pobeda1945.su/division/12454?ysclid=ldq5mcp3a873068191 161 стрелковый полк 95-й стрелковой Верхнеднепровской Краснознаменной ордена Суворова дивизия (III ф)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230204175012/http://www.pobeda1945.su/division/12454?ysclid=ldq5mcp3a873068191 |date=2023-02-04 }}&lt;/ref&gt;.''

Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Тау институтын &lt;!-- Мәскәүҙәме әллә Свердловск ҡалаһындамы? --&gt; тамамлай.

Урта Азияла, Тянь-Шань тауҙарында геология-разведка партияһында өлкән мастер була.

[[Красноярск крайы]]нда, [[Норильск]] һәм [[Красноярск]] ҡалаларында тау инженеры вазифаһында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), с. 13 «Дизайн», 2015&lt;/ref&gt;.

Ҡатыны урыҫ милләтенән.

[[2001 йыл]]дың 5 ғинуарында вафат була, Красноярск ҡалаһының Троицк зыяратында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (09.03.1945)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]
* [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24283911/?static_hash=e4cb3aae0665fe8e3de11a64ad7dffa1v2 Память народа. Фахрисламов Хамза Фахрисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220413135238/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24283911/?static_hash=e4cb3aae0665fe8e3de11a64ad7dffa1v2 |date=2022-04-13 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Двуязычность/ Фахрисламов Хамза Фахрисламович]]

== Сығанаҡтар ==
* ''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), с. 13 «Дизайн», 2015
* ''Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988
* Справочное издание «Навечно в памяти народной»
* База данных: Участники Великой Отечественной войны (Красноярский край)

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24283911/?static_hash=e4cb3aae0665fe8e3de11a64ad7dffa1v2 Память народа. Фахрисламов Хамза Фахрисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220413135238/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24283911/?static_hash=e4cb3aae0665fe8e3de11a64ad7dffa1v2 |date=2022-04-13 }}
* [http://www.pobeda1945.su/division/12454?ysclid=ldq5mcp3a873068191 161 стрелковый полк 95-й стрелковой Верхнеднепровской Краснознаменной ордена Суворова дивизия (III ф)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230204175012/http://www.pobeda1945.su/division/12454?ysclid=ldq5mcp3a873068191 |date=2023-02-04 }}
* [https://foto.pamyat-naroda.ru/detail/2375997?utm_source=pmt_detail&amp;static_hash=e4cb3aae0665fe8e3de11a64ad7dffa1v2 Дорога памяти. Фахрисламов Хамза Фахрисламович] https://roadheroes.storage.yandexcloud.net/16721ee40eef221c7092211a7a58c984_origin.jpg
* [https://memorial24.ru/uchastniki/fahrislamov-hamza-fahrislamovich Мемориал. Фахрисламов Хамза Фахрисламович]
* [http://podvignaroda.ru/?#id=24283917&amp;tab=navDetailManAward Фахрисламов Хамза 1925г.р.]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero83906761/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%26middle_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D25.08.1925%26static_hash%3D018a78d1bf8d23481c1b997528f1e369v1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_doroga2375997Память Память народа. Фахрисламов Хамза Фахрисламович]
* [https://foto.pamyat-naroda.ru/view/70918102 Дорога памяти]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Шәхестәр:Салауат районы]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>r2q6q69phsds6vs1m704zgkj580kr99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сутырин Борис Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183549</id>
    <revision>
      <id>1302108</id>
      <parentid>1301111</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T14:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11494" sha1="92861gtjidaqe7o35se3crwjap0wn49" xml:space="preserve">{{Ғалим|Имя=Борис Алексеевич Сутырин|Оригинал имени=|Изображение=Сутырин Борис Алексеевич.jpg|Ширина=|Описание изображения=|Дата рождения=28.09.1931|Место рождения={{МестоРождения|Астрахань}}, [[РСФСР]], [[СССР]]|Дата смерти=08.03.2013|Место смерти={{МестоСмерти|Екатеринбург}}, [[Россия]]|Гражданство={{флагификация|СССР}}&lt;br&gt;{{флагификация|Российская Федерация}}|Научная сфера=[[История]]|Место работы=[[Уральский государственный педагогический университет]]|Альма-матер=[[Ленинградский государственный университет]]|Учёная степень=[[Доктор наук|доктор исторических наук]]|Учёное звание=[[Профессор]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=Специалист по история промышленного переворота на [[Урал]]е, история народного образования Урала|Известна как=|Награды и премии={{Заслуженный работник высшей школы Российской Федерации}}&lt;br&gt;{{Орден Знак Почёта}} {{Медаль «Ветеран труда»}}|Сайт=|Викицитатник=|Викитека=|Викисклад=}}
[[Категория:Персоналии по алфавиту]]
[[Категория:Учёные по алфавиту]]
Сутырин Борис Алексеевич ([[28 сентябрь]] [[1931 йыл]], [[Әстерхан]] — [[8 март]] [[2013 йыл]], [[Екатеринбург]]) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы, профессор, [[Урал дәүләт педагогия университеты|Свердловск дәүләт педагогия институты]] ректоры (1984—1994), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары белем биреү хеҙмәткәре (2000)&lt;ref&gt;[https://biography.ideafix.co/index0af5.html?base=mag&amp;id=a_0313/ СУТЫРИН Борис Алексеевич]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1931 йылдың 26 сентябрендә Әстерхан ҡалаһында суднолар ремонтлау заводы эшселәре ғаиләһендә тыуған.

Мәктәпте тамамлағас, [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университетының]] тарих факультетына уҡырға инә, унда академик В. В. Струве, профессорҙар К. М. Колобов, В. В. Мавродин, С. Б. Окунь, В. Г. Ревуненков һ.б. кеүек билдәле тарихсыларҙың лекцияларын тыңлай.

Университетты тамамлағас, [[Алапаевск]] ҡалаһының Нейво-Шайтан урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып эшләй. 1959 йылда [[Урал дәүләт университеты]] аспирантураһына уҡырға инә. Университеттың СССР тарихы кафедраһында эшләгәндә (1964 йылда) «1840 — 1870 йылдарҙа Кама — Чусовая бассейнында йылға транспортын үҫтереү» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1968 йылда Урал дәүләт университетының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә.

1970—1974 йылдарҙа Сутырин архив ғилеме кафедраһын етәкләй, 1977—1984 йылдарҙа Советтарға тиклемге осорҙа СССР тарихы кафедраһын етәкләй. «Тарихи-архив ғилеме», «сәйәси иҡтисад», «[[социология]]&lt;nowiki/&gt;», «[[культурология]]&lt;nowiki/&gt;» кеүек яңы һөнәрҙәр асыуға булышлыҡ итә. Борис Сутырин РСФСР Юғары мәғариф министрлығының «Урал хеҙмәтсәндәренең рухи мәҙәниәте» программаһын әҙерләү инициаторҙарының береһе булды. Шулай уҡ ялан археографияһы буйынса белгестәр әҙерләгән, археографик тикшеренеүҙәр лабораторияһын һәм илдә беренсе булып һирәк осрай торған китаптарҙың юғары уҡыу йорто музейын асҡан.

1971 йылда СССР Фәндәр академияһы Археография комиссияһының Урал бүлексәһе рәйесе итеп һайлана. 1984 йылда Борис Сутырин Свердловск дәүләт педагогия институты ректоры итеп тәғәйенләнә, был вазифала 1995 йылдың ғинуарына тиклем эшләй. Уның осоронда Космонавтар проспектында пединститут комплексының уҡыу корпустарын төҙөү тамамланды. Унда [[тарих]], [[иҡтисад]], социаль-педагогия һәм психология факультеттары асылды; [[Каменск-Уральский]], [[Первоуральск]] һәм [[Новоуральск (Ырымбур өлкәһе)|Новоуральск]] ҡалаларында вуз филиалдары эшләй башланы.

1993 йылда педагогия институты Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып педагогик университет статусын алды. Борис Сутырин [[Америка Ҡушма Штаттары]], [[Германия]], [[Франция]], [[Англия]], [[Бельгия]] һәм [[Япония|Японияның]] юғары уҡыу йорттары менән бәйләнештәр булдырған һәм үҫтергән. 1992 йылдан Сутырин ул саҡтағы йәш тарих факультетының беренсе кафедраһын етәкләй.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — [[Урал]]да сәнәғәт түңкәрелеше, халыҡ мәғарифы тарихы. 100-ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт яҙған, уның етәкселегендә 6 кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән һәм яҡланған.

2013 йылдың 8 мартында [[Екатеринбург]]та ҡапыл вафат була. Себер зыяратында урна ҡәберлеге аллеяһында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почет Билдәһе Ордены]]
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы|«Хеҙмәт ветераны»]]
* миҙалы
* «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы
* Почет грамоталары
* «Бөтә Рәсәй музыка ижадының атҡаҙанған эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем (1995 йыл)
* «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәбе хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем (2000 йыл)

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* Наемный труд на горнозаводских караванах Урала в 1-й пол. XIX в. // Наемный труд в горнозаводской промышленности Урала. — Свердловск, 1964.
* Транспорт Урала в период промышленного переворота (1840—1880) // Учен. зап. Урал. гос. ун-та. — 1970. — № 105.
* Судорабочие Урала в XIX в. // Рабочие Урала в период капитализма: 1861—1917 гг. — Свердловск, 1985.
* Очерки истории Свердловска: 1723—1973. — Свердловск, 1973 (в соавт.).
* Уральский государственный университет. — Свердловск, 1980 (в соавт.).
* История социальной работы в России с древнейших времен до 1917 г.: аннотир. библиогр. указ. — Екатеринбург, 1999 (в соавт.).
* Россия и Запад в 1-й пол. XIX в. // Россия и мир: учеб. пособие. — Екатеринбург, 1999; История социальной работы в России: учеб. пособие. — М., 2001 (в соавт.).

== Әҙәбиәт ==
* Уральский государственный педагогический университет: летопись-хроника, 1930—2000. — Екатеринбург, 2000. — С. 262—313; Историки Урала, XVIII—XX вв. — Екатеринбург, 2003. — С. 351—352.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pandia.ru/text/78/188/58307.php/ «Чтения памяти профессора»]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://museum.uspu.ru/persona/direktora-i-rektory/136-sutyrin-boris-alekseevich/ Директора и ректоры Сутырин Борис Алексеевич (1984—1994 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220702112659/http://museum.uspu.ru/persona/direktora-i-rektory/136-sutyrin-boris-alekseevich/ |date=2022-07-02 }}
* [https://virtual.uspu.ru/history/1980-e/boris-alekseevich-sutyrin/ Сутырин Борис Алексеевич, ректор в 1984—1995 гг.]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Урал дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Екатеринбургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2013 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:8 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Әстерханда тыуғандар]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>92861gtjidaqe7o35se3crwjap0wn49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цирк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185689</id>
    <revision>
      <id>1302195</id>
      <parentid>1276804</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T08:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33668" sha1="l8spubvv5ykp93c23tbx6jmpyvzbl1z" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Hausbuch_Wolfegg_03r.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Hausbuch_Wolfegg_03r.jpg/380px-Hausbuch_Wolfegg_03r.jpg|мини|584x584пкс|[[Урта быуат]] немец гравюраһында цирк артистарының сығыштарын, бау йотоу, ут йотоу, физик көс, акробатика, эквилибристика, өйрәтелгән хайуандарҙы (йыландарҙы) һүрәтләү.]]
'''Цирк '''([[Латин теле|латинсанан]] circus — түңәрәк) — күңел асыу тамашаһы  закондары буйынса ойошторолған [[сәнғәт]] төрө. Цирк тип бындай тамашалар үткәрелгән махсус бина ла атала. Хайуандар менән сығыш яһауҙан һәм акробатика, клоунада, эквилибристика кеүек жанрҙарҙан торған сәнғәт төрө, шул сәнғәт төрөн тамашасыға күрһәтеү менән шөғөлләнгән ойошма һәм уның бинаһы&lt;ref&gt;Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)&lt;/ref&gt;.

Цирк труппаһы ҡалала [[даими]] урыны була һәм билдәле бер бинала урынлаша ала.

Халыҡ-ара Цирк көнө [[Апрель|апрелде]]ң өсөнсө [[шәмбе]]һендә билдәләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.circusfederation.org/FMC/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=99&amp;Itemid=57|title=Федерация цирков|accessdate=2010-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417102448/http://www.circusfederation.org/FMC/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=99&amp;Itemid=57|archivedate=2010-04-17|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100417102448/http://www.circusfederation.org/FMC/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=99&amp;Itemid=57 |date=2010-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.circus.ru/new.php?id=764|title=Росгосцирк|accessdate=2010-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100511112917/http://www.circus.ru/new.php?id=764|archivedate=2010-05-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100511112917/http://www.circus.ru/new.php?id=764 |date=2010-05-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Һүрәтләнеше ==
[[Файл:CircusWilliam.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/CircusWilliam.jpg/385px-CircusWilliam.jpg|справа|мини|385x385пкс| «Уильям» йирк — шапитоһы , [[Германия]], 2008 йыл.]]
Цирк бинаһы (күсмә) бейек [[көмбәҙ]]ле түңәрәк сатырҙан тора, уның эсендә манеж (цирк аренаһы) һәм тамашасылар өсөн амфитеатрҙа ултырғыстар бар. Цирктың стационар (капиталь) бинаһы ла ғәҙәттә түңәрәк формала була.

Цирктарҙа (500 тамашасы йәки 5000 тамашасы өсөн төҙөлһә лә) арена (манеж) өсөн ҡалдырылған арауыҡ бер үк ҙурлыҡта була — 42 фут (13 [[метр]]) һәм бөтә донъяла бер төрлө (был талап [[XIX быуат]]ҡа барып тоташа).
[[Файл:Ciniselli_Circus_WDL11980.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Ciniselli_Circus_WDL11980.png/300px-Ciniselli_Circus_WDL11980.png|слева|мини|300x300пкс|[[Санкт-Петербург]]тағы Чинизелли стационар циркы, [[Рәсәй]]]]
Был һөнәри ихтыяж менән аңлатыла — ат вольтижировкаһы һәм акробатика өсөн сапҡан [[ат]]тың арҡаһы һәр ваҡыт манеж үҙәгенә табан бер мөйөш менән тороуы талап ителә. Быға билдәле бер диаметрлы манежда аттарҙың аныҡ билдәләнгән тиҙлеген һаҡлап ҡына өлгәшергә мөмкин. Был шарт ат номерҙары күрһәтелгән барлыҡ ареналарҙы бер төргә килтереүҙе талап итә.

Цирк аренаһы амфитеатрҙан ҙур булмаған, ярайһы уҡ киң кәртә менән айырыла. Уның бейеклеге урта ҙурлыҡтағы ат, алғы аяғын кәртәгә ҡуйып, артҡы аяҡтары менән арена буйлап хәрәкәт итеүен дауам итә алырлыҡ булырға тейеш. Аренаның ике ҡапма-ҡаршы яғында, ҡағиҙә булараҡ, 6 — 8 см ҡалынлыҡтағы [[ҡом]] йәки бысҡы вағы ҡатламы менән ҡапланған был кәртә һүтеп алына һәм аттар инеп-сығып йөрөгәндә үткәүел барлыҡҡа килә; ат аренала булғанда, кәртә ябыла.

== Тарихы ==

=== Рим циркы ===
[[Файл:Circuspainting.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/40/Circuspainting.jpg/250px-Circuspainting.jpg|справа|мини|250x250пкс|Рим циркында ат сабышы. Кунь картинаһы, [[1913 йыл]].]]
[[Боронғо Рим|Боронғо римлеләрҙә]] «цирк» (circus, «түңәрәк», «түңәрәк бина») тигән һүҙ аҫтында заманса [[ипподром]]ға тап килгән, һуҙылған овал рәүешендәге асыҡ ҡоролма аталған. Бындай биналарҙың иң ҙуры баш ҡалала Ҙур цирк (Circus Maximus) була.

Рим циркының хәҙерге цирк тамашаһы менән уртаҡлығы бик аҙ була: ул бер төркөм халыҡ «тамашаһы»һы урыны, иң элек сабыштар һәм арба ярыштары үткәреү урыны булған. Һуңғараҡ ҡайһы берҙәре, ғәҙәттә, цирктарҙа түгел, ә амфитеатрҙарҙа: гладиаторҙарҙың һуғышы (шул иҫәптән венаторҙар — тренерҙар, улар, формаль рәүештә һуғышмаһалар ҙа, гладиатор тип һаналған) һ. б. ойошторолған. Циркта көс һынашыуҙар билдәле [[байрам]] көндәрендә үтә һәм ludi circenses тип атала. Ул [[Рим]]да ҙур ижтимағи роль башҡара, ул шулай уҡ [[Византия]]ның тәүге быуаттарында һаҡланып ҡала. Римда йәмғеһе 5 цирк майҙансығы була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ruscircus.ru/sc1958/rim586|title=В мире цирка и эстрады. Цирк в Древнем Риме|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

=== Урта быуаттар ===
[[Файл:Nieuhof-p-263-Googhelaars-Lach-van-Kley-plate-364.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Nieuhof-p-263-Googhelaars-Lach-van-Kley-plate-364.png/220px-Nieuhof-p-263-Googhelaars-Lach-van-Kley-plate-364.png|справа|мини|[[Ҡытай]]ҙа цирк артистары, 1655—1657 йылдар]]
[[Рим империяһы]] тарҡалғандан һуң, цирк, халыҡтың күңел асыуы урыны булараҡ әһәмиәтен әкренләп юғалта бара. Франктар короле, Кловис I-ҙең ейәне Чилперич I, [[Париж]]да һәм Суассонда цирктар төҙөй, унда халыҡҡа төрлө тамашалар тәҡдим ителә, әммә һуңғылары уңыш ҡаҙана алмай, шуға күрә цирктар тиҙҙән ташландыҡҡа хәлгә төшә һәм емертелә. [[Урта быуаттар]]ҙа байтаҡ үҫеш алған мистериялар һәм театраль тамашалар цирктың йәмәғәт күңел асыу сараһы булараҡ әһәмиәтен бөтөнләй ҡаҡшата.

=== Яңы осор ===
[[Файл:Georges_Seurat_019.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Georges_Seurat_019.jpg/220px-Georges_Seurat_019.jpg|справа|мини|Жорж Сёра. Цирк. 1891йыл]]
Хәҙерге типтағы цирк тәүге тапҡыр [[XVIII быуат]] аҙағында ғына Францияла барлыҡҡа килә. Уның авторҙары — ике инглиз ат өйрәтеүсеһе, аталы һәм уллы Астлиҙар. 1774 йылда улар Парижда, Тампль эргәһендә, цирк тип аталған түңәрәк зал төҙөй һәм бында атта төрлө күнекмәләрҙән һәм акробатик этюдтарҙан торған тамашалар тәҡдим итә башлай. Астлейҙарҙың юлын дауам иттереүсе итальян Франкониҙар тиҙҙән 2700 кешегә иҫәпләнгән яңы цирк төҙөй. Улар тамаша программаһына пантомималарҙы ла, шулай уҡ ҡырағай йәнлектәрҙең үҙ-ара һәм эттәр менән һуғышын индерә. Париждан цирк тамашалары тиҙҙән бөтә [[Европа]]ға тарала.

Циркта XIX быуат аҙағынан уҡ өйрәтелгән хайуандар менән тамашалар үткәрелә башлай. Быуат аҙағына [[Көнбайыш Европа]]ның һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең барлыҡ тиерлек баш ҡалаларында һәм эре ҡалаларында даими цирктар була. 1764 йылда Мәскәүҙә, Ҡазан вокзалынан алыҫ түгел ерҙә, инглиз һыбайлыһы Я. Бейтс манеж төҙөй һәм унда ат тамашалары күрһәтә. Киләһе йылда ул [[Санкт-Петербург|Петербургта]] гастролдәрҙә була. Шулай итеп, рус тамашасыһы профессиональ цирк менән таныша. Тамашалар шәхси йорттарҙың манеждарында йәки ваҡытлы, тиҙ арала ҡоролған биналарҙа ҡуйыла. Кьярини (1803), Транже һәм Роббе (1812), Финарди (1818) һәм башҡаларҙың цирктары айырым уңышҡа өлгәшә. Рәсәйҙә тәүге стационар циркты Жак Турниер 1827 йылда Санкт-Петербургта аса. Һуңынан [[Ярославль|Ярославлд]]ә (1850), Мәскәүҙә (1853), [[Тула]]ла (1854) стационар цирктар төҙөлә. Уларҙағы тамашаларҙы сит ил труппалары тәҡдим итә. Рус стационар циркы тәүге тапҡыр ағалы-ҡустылы Никитиндар тарафынан [[1873 йыл]]дың авгусында [[Һарытау]]ҙа төҙөлә. Ул әле булһа Рәсәйҙә иң яҡшыларҙың береһе булып һанала. Париж цирктары ([[Француз теле|фр]]. Cirque d’hiver, Cirque d'été һәм башҡалар) яҡшы тип һаналған . Бынан тыш, Көнбайыш Европа һәм Рәсәй буйлап байтаҡ күсмә цирктар даими йөрөп торған. Италияла XIX быуатта даими цирктар булмай, әммә иң әһәмиәтле театрҙарҙың күпселеге партерҙы цирк аренаһына әйләндерерлек итеп ойошторолған. Цирктар Испанияла киң таралған булған, унда коррида боронғо ваҡыттарҙан алып һаҡлана.

=== Өр-яңы осор ===

==== Һуғыштар араһындағы осор ====
[[Файл:RUSMARKA-2565_Blok.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/RUSMARKA-2565_Blok.jpg/220px-RUSMARKA-2565_Blok.jpg|справа|мини|Рәсәй дәүләт циркының 100 йыллығына арналған 2019 йылғы Рәсәй почта блогы (ЦФА [ААЙ «Марка»] № 2565)]]
[[1919 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] [[РСФСР]]-ҙа [[В. И. Ленин]]дың ҡултамғаһы менән Халыҡ Комиссарҙары Советының «Театр эшен берләштереү тураһында»ғы декреты сыға, был ҡарар буйынса илдәге цирктарҙың дәүләт милкенә әйләнеүе тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;{{книга|часть=49. 26 августа. Декрет СНК об объединении театрального дела|заглавие=Декреты Советской власти|том=6. 1 августа – 9 декабря 1919 г|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1973|тираж=11500|страницы=69—73|ссылка часть=http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/16186-26-avgusta-dekret-snk-ob-obedinenii-teatralnogo-dela}}&lt;/ref&gt;. Дәүләт циркындағы тәүге тамаша 1919 йылдың 22 сентябрендә була&lt;ref&gt;[http://www.ruscircus.ru/oktyabr_prishel_v_cirk_771 Сергей Макаров «Октябрь пришел в цирк»]&lt;/ref&gt;.

==== [[Икенсе донъя һуғышы]] ====

==== [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында ====
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында совет циркы сәнғәтенә ҙур зыян килтерелә. Күп кенә цирк биналары реквизит һәм ҡорамалдар менән бергә дошмандың бомбаға тотоуы, янғындар арҡаһында юҡҡа сыға. Өйрәтелгән хайуандар үлә. Артистар фронтҡа китә, номерҙар һәм аттракциондар тарҡала. Цирктарҙың баш идаралығы Бөтә Союз Сәнғәт эштәре буйынса комитеты менән бергә [[Томск]] ҡалаһына эвакуациялана&lt;ref&gt;[http://www.volgaru.ru/index.php?retro&amp;article=7166 Газета «Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180118010908/http://www.volgaru.ru/index.php?retro&amp;article=7166 |date=2018-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;[http://www.ruscircus.ru/organi В мире цирка и эстрады]&lt;/ref&gt;.
Бөйөк Ватан һуғышының ауыр йылдарында [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] совет циркына ярҙам ҡулы һуҙа һәм ундағы хайуандар аслыҡтан интекмәй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bolshoicircus.ru/pages/left/pressa_o_cirke/Kuda%20uedet%20circ.htm|title=газета «Тверская 13»|accessdate=2010-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120127125439/http://www.bolshoicircus.ru/pages/left/pressa_o_cirke/Kuda%20uedet%20circ.htm|archivedate=2012-01-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127125439/http://www.bolshoicircus.ru/pages/left/pressa_o_cirke/Kuda%20uedet%20circ.htm |date=2012-01-27 }}&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән алып цирк артистары мобилизация пункттарында, эшелондарҙы фронтҡа оҙатыр алдынан вокзалдарҙа, госпиталдәрҙә сығыш яһай.

[[1941 йыл]]да, [[Октябрь революцияһы]] йылында, Мәскәү циркы артистарҙың ҙур төркөмөн [[Можайск]] һәм Волоколамск райондарына фронтҡа ебәрә.

[[Карандаш һәйкәле (Гомель)|Карандаш]] тамашасылар алдында йөҙөнә яртылаш кеше-ярым эт битлеге һала, башына суйын сүлмәк кейҙерә, [[балта]], бысаҡ, суҡмар менән ҡораллана. Алыҫтан нимәлер күрә, «Нах Москау!», тип ҡысҡырып, танкыға ултыра. Ҙур мискә танкыға оҡшатып эшләнгән була.

Утын йәшниге танк башняһын кәүҙәләндерә. Мискә төбөнөң ал яғына баш һөйәге һәм һөйәктәр төшөрөлгән була. Шартлау! Йыртыҡ кейемле [[Адольф Гитлер|гитлерсы]] манежда һыңар аяғында аптырап баҫып тора. Шунан, башын яулыҡ менән бәйләп, осраҡлы ятҡан ҡултыҡ таяғын эләктерә лә, һыңар аяғы менән генә сәхнә араһына йәшеренә…

Клоун Борис Петрович Вяткин, һуғышсылар алдында башҡа артистар менән бергә сығыш яһарға фронтҡа ебәреүҙе һорап, Мәскәүгә бер-бер артлы телеграмма ебәрә. [[1942 йыл]]дың авгусында уларҙы, фронт цирк бригадаһына ебәреү өсөн, Мәскәүгә саҡыралар. Шул уҡ айҙа Борис һәм уның яратҡан эте Крошка башҡа артистар менән тәүге фронт сәйәхәтенә сыға. 1942 йылдың июнендә Карандаш бригадаһы әүҙем частарға, ә августа Вяткин бригадаһы китә, алғы һыҙыҡта өс йыл була. Фронтта эшләү осоронда уларҙың бригадаһы мең ярымдан ашыу концерт бирә. Летчиктар, танкистар, разведчиктар алдында, алғы һыҙыҡта, госпиталдәрҙә, «сәхнә» итеп йыһазландырылған йөк машиналарында, аҡландарҙа һәм [[урман]]дарҙа сығыш яһай. Бер нисә тапҡыр ут аҫтында ҡалалар һәм бомбаға тотолалар, теләһә ниндәй һауа шарттарында ла өс-дүрт концерт бирәләр. [[1945 йыл]]да, [[Еңеү көнө|һуғыш тамамланғас]] та, хәрби частарҙа сығыш яһауҙарын дауам итәләр, Мәскәүгә ҡырҡ бишенсенең авгусында ғына әйләнеп ҡайталар&lt;ref&gt;[http://www.circus.ru/circus_in_war.html Росгосцирк] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827003639/http://www.circus.ru/circus_in_war.html|date=2009-08-27}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда Мәскәү, Һарытау һәм башҡа цирктарҙа фронт цирктары булдырыла.

Махсус цирк коллективы Е.Гершуни етәкселегендә Ленинград ҡыҙыл Армия йорто эргәһендә ойошторола (1943 йылдың 23 февралендә премьера). Ул Ленинград фронтында, шулай уҡ ҡаланың үҙендә тамашалар бирә. Тамаша цирк амфитеатрын кәүҙәләндергән үҙенсәлекле конструкция фонында бара.

1943 йылдың 29 ноябрендә [[Ижевск]] циркы, һуғыш барыуға ҡарамаҫтан, үҙ ишектәрен аса, яңы 1800 урынлыҡ цирктың тәүге тамашасылары яралы [[Һалдат|яугир]]ҙәр була&lt;ref&gt;[http://udmcircus.ru/about/history/begin.html Официальный сайт Ижевского государственного цирка] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522081112/http://udmcircus.ru/about/history/begin.html|date=2013-05-22}}&lt;/ref&gt;.

1944 йылдың ноябрендә Ленинград циркының 64-се миҙгеле асыла. Бөйөк Ватан һуғышы цирктың ижади эшмәкәрлеген 4 йылға туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.circus.spb.ru/ru/istorija/ Официальный сайт большого Санкт-Петербургского государственного цирка] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120910034154/http://www.circus.spb.ru/ru/istorija/|date=2012-09-10}}&lt;/ref&gt;.

Вальтер Запашный һәм Мстислав Запашный тәүге аҙымдарын Һарытау циркы аренаһында яһайҙар. Вальтер менән Мстислав ҡамауҙа ҡалған Ленинградта ҡала. Уларҙың йорто бомбаға тотоуҙан янып бөтә һәм өләсәһе менән цирктың кейенеп-сисенеү бүлмәһендә йәшәйҙәр. Запашныйҙарҙы «Йәшәү юлы» буйлап алып сығалар. Улар Һарытауға әсәһе Лидия Карловна янына килә.

Бында һуғыш йылдарында уҡ акробатика һәм трюк номерҙарын ҡабатлай башлайҙар, һуңынан сығыш яһайҙар. Шулай итеп, цирк иғландарында «Ағалы-ҡустылы Запашныйҙар» төркөмө барлыҡҡа килә. Был төркөмдә Михаилдың: улдары Вальтер, Мстислав, Игорь була. Бер туғандар үҙҙәрен төрлө жанрҙарҙа: клоунада, һауа гимнастикаһы, егетлектә, мотоуҙышта, аттарҙы һәм экзотик хайуандарҙы өйрәтеүҙә һынап ҡарай&lt;ref&gt;[http://www.saratov-kultura.ru/theatres/cirk.html Культура Саратова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923153126/http://www.saratov-kultura.ru/theatres/cirk.html |date=2009-09-23 }}&lt;/ref&gt;.

[[Иваново]] циркында А. Александров-Серж етәкселегендә атлы акробатика студияһы эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cbptour.ru/publ/30-1-0-69|title=Центральное Бюро Путешествий «Южа»|accessdate=2010-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120117211913/http://cbptour.ru/publ/30-1-0-69|archivedate=2012-01-17|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117211913/http://cbptour.ru/publ/30-1-0-69 |date=2012-01-17 }}&lt;/ref&gt;.

Еңеү көнөндә — 1945 йылдың 9 майында совет циркы артистары еңелгән Рейхстаг баҫҡыстарында һалдат-азат итеүселәр алдында сығыш яһай.

Һуғыш йылдарында фронт бригадалары һәм коллективтары араһында: А. Вадимов, Б Вяткин, З. Гуревич, В. Гурский, В. Довейко, В. Дуров, П. Есиковский, А. Ирманов, А. Казини (Козюков), Карандаш, В. Лисин һәм Е. Синковская, Павел Алексеевич, А. һәм Г. Попов, Т. Птицина һәм Л. Маслюков, А. Рапитто, Г. Россини, Сим (С. Маслюков), И. Символоков, Н. Тамарин, М. Туганов, Ф. Хвощевский һәм А. Будницкий, һауа гимнастары Полина Чернега һәм Степан Разумов, оҫта һыбайлы Валентина Лерри, хайуандарҙы өйрәтеүсе Александр Корнилов, һауа эквилибристтары апалы-һеңлеле Кох&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://circus.spb.ru/ru/istorija/|title=Официальный сайт большого Санкт-Петербургского государственного цирка|accessdate=2010-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100709215805/http://circus.spb.ru/ru/istorija/|archivedate=2010-07-09|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt; һәм башҡалар була.

Күп йәш талантлы артистар Тыуған ил өсөн һуғыштарҙа һәләк була. Улар араһында: һауа гимнасы И. А. Щепетков (1910—1941), уға үлгәндән һуң [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә, акробат М. М. Барляев (1912—1943), клоун Л. И. Бондаренко (1898—1942), һыбайлы һәм жонглер Н. Н. Н. Никитин (1912—1943), акробат-һикереүсе А. С. Павлов (1902—1942), жокей А. И. Пушкин (1913—1942), жонглер В. Б. Рославлев (ҡушаматы — Бортар, 1920—1941), велофигурист Г. М. Сергеев (1903—1942), акробат и музыкаль эксцентрик А. В. Трипутин (1918—1942), клоун В. Б. Шестуа (1912—1943), һауа гимнасттары А. С. Асланян, Н. П. Астахов, А. Е. Афанасьев, И. Ф. Кулешов, клоун А. А. Беляев (ҡушаматы — Белянд), велофигурист П. Л. Ворошилов, сатирик М. В. Вургафтик (ҡушаматы — Дамиров), жонглер В. А. Гурьев, артист-көрәшсе В. С. Денисов (ҡушаматы — Зорин), һыбайлы К. С. Дмитриев, акробат С. А. Донеман, эквилибристар П. Ильин, Г. А. Матарадзе, бейеүсе акробаттар бер туған П. һәм Н. Орловтар, пластик акробат В. Н. Скляренко, акробаттар Л. Грушкин, В. К. Давыдов, Н. С. Иголкин, Н. Озеров, В. Постников, И. Пустовой, Ф. Титаренко, Б. В. Ушаков, Л. Н. Цветков&lt;ref&gt;[http://ruscircus.ru/cgi/page.pl?func=page&amp;selid=1242 В мире цирка и эстрады]&lt;/ref&gt;.

==== Һуғыштан һуңғы осор ====

=== Хәҙерге заман циркы ===

== Донъя илдәр цирктары ==

=== Рәсәй ===
Рәсәй Федерацияһыдағы стационар цирктарҙың күпселеге структура составына инә һәм «Росгостирк» ФКП Рәсәй дәүләт цирк компанияһы бүлексәләре булып тора.&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Файл:Ивановский цирк.jpg|Иваново дәүләт циркы
Файл:Circus Kazan.jpg|Ҡазан дәүләт циркы
Файл:Государственный Цирк Удмуртии.jpg|Удмурт дәүләт циркы
Файл:Rostov-Circus-2008.jpg|&lt;small&gt;Ростов дәүләт циркы&lt;/small&gt;
Файл:Тульский цирк.jpg|Тула циркы
Файл:Circus yaroslavl 2.JPG|Ярославль циркы
Файл:Воронежский государственный цирк (2011).jpg|Воронеж циркы
Файл:E-burg asv2019-05 img48 Ekb Circus.jpg|[[Екатеринбург]] циркы
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәре ===

=== Сит ил цирктары ===

== Цирк артистары ==

=== Артист-хайуандар ===

== Сәнғәттә ==

== Цитаталар ==

== Филателияла ==
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;100&quot; caption=&quot;Совет циркы артистары&quot;&gt;
1989 CPA 6103.jpg|&lt;small&gt;Владимир Леонидович Дуров&lt;/small&gt;
1989 CPA 6104.jpg|&lt;small&gt;Михаил Николаевич Румянцев&lt;/small&gt;
1989 CPA 6105.jpg|&lt;small&gt;Валентин Иванович Филатов&lt;/small&gt;
1989 CPA 6106.jpg|&lt;small&gt;Т. Э. Кэф&lt;/small&gt;
1989 CPA 6107.jpg|&lt;small&gt;Виталий Ефимович Лазаренко&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Факттар ==

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:ru:Медвежья потеха|Медвежья потеха]]
* [[:ru:Коррида|Коррида]]
* [[:ru:Русская палка (цирковой жанр)|Русская палка (цирковой жанр)]]
* [[:ru:Шапито|Шапито]]
* [[:ru:Мастера советского цирка|Мастера советского цирка]]

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Цирк|[[Ростовцев, Михаил Иванович (историк)|Ростовцев М. И.]], [[Сомов, Андрей Иванович|Сомов А. И.]]}}
* ''Сарафанова Н.'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Circus.html «Цирковое искусство» русского авангарда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011184943/http://ec-dejavu.ru/c-2/Circus.html |date=2022-10-11 }} // Литература и театр: Матер. Международ. науч.-практич. конф. — Самара, 2006, — С. 109—118.
* ''Рудольф Славский.'' [http://slavskii.narod.ru/HTML/DE_38.htm Цирковая энциклопедия (второе издание) 1979]
* ''Рудольф Славский.'' [http://slavskii.narod.ru/HTML/DE_47.htm Цирк нашего двора 1961]
* ''Рудольф Славский.'' [http://slavskii.narod.ru/HTML/DE_23.htm Советский цирк 1959]
* ''Рудольф Славский.'' [http://slavskii.narod.ru/HTML/DE_21.htm Советский цирк в годы войны 1975]
* ''Рудольф Славский.'' [http://slavskii.narod.ru/HTML/DE_27.htm С манежа на экран 1969] // Брошюра о киноартистах, пришедших в кино из цирка.
* ''Рудольф Славский.'' [http://slavskii.narod.ru/HTML/DE_40.htm Цирк глазами кино 2002] // О цирке в кино и цирковых комиках в кино.
* ''Александр Росин.'' «Волшебный круг манежа» // Очерки о цирке // Мн.: Полымя, 1985—143 с., ил.
* {{Китап|автор=[[Макаров, Сергей Михайлович (клоун)|Сергей Макаров]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=[[шаманизм|Шаманы]], [[масонство|масоны]], цирк: Сакральные истоки циркового искусства|ссылка=|ответственный=|издание=Изд. 2-е|место=М.|издательство=[[УРСС|Книжный дом «ЛИБРОКОМ»]]|год=2009|страницы=|страниц=280|серия=|isbn=978-5-397-00163-2|тираж=}} (обл.)
* {{Китап|автор=[[Буренина-Петрова, Ольга Дмитриевна|Буренина-Петрова Ольга]].|часть=|ссылка часть=|заглавие=Цирк в пространстве культуры|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Иллюстратор Е. Габриелев|издание=|место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2014|том=|страницы=|столбцы=|страниц=432|серия=Очерки визуальности|isbn=978-5-4448-0181-9|тираж=1000|ref=}}
* Дмитриев, Юрий. Цирк в России от истоков до 1917 года. Искусство, 1977.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.circus.ru/ Официальный сайт Российской государственной цирковой компании]
* [http://istoriya-cirka.ru/ Библиотека по истории цирка]
* [http://www.ruscircus.ru/ В мире цирка и эстрады]
* [http://www.circusinfo.ru/ Всё о цирках]
* [http://www.circusfederation.org/ Международная Федерация цирков]
* [http://www.ruscircus.ru/encyc Цирковая энциклопедия]
* [https://web.archive.org/web/20090304004622/http://terraincognito.ru/content/view/2/3 Цирковой словарь]
* [http://www.lib.unn.ru/php/catalog.php?Index=6&amp;IdField=187704&amp;DB=1 Мастера советского цирка] (Нижегородская фундаментальная библиотека)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Цирк]]</text>
      <sha1>l8spubvv5ykp93c23tbx6jmpyvzbl1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188525</id>
    <revision>
      <id>1302183</id>
      <parentid>1300596</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T05:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11884" sha1="4nrydzdtl2g7vjvssbsoo20wnlgqiy1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы''' ([[1924 йыл|1924]]-[[1993 йыл|1993]]) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы орден]]дары кавалеры&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. — Уфа, 1988&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Һарун Исмәғил улы Фәхретдинов [[1924 йыл]]да Автономлы Башҡорт ССР-ының [[Мәсәғүт кантоны]] Ҡалмаҡҡол улусы биләмәһенә ҡараған (хәҙер [[Салауат районы]]) [[Башҡорт Илсекәйе|Илсекәй]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Илсекәй башланғыс мәктәбен тамамлай.

Хеҙмәткә алынғансы, «Башташ» колхозында төрлө эштәр башҡара: ат һабаны менән ер һөрә, колхоз сабынлыҡтарында мал аҙығы әҙерләүҙә ҡатнаша.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1942 йыл]]дың [[20 август|20 авгусында]] [[Башҡорт АССР-ы]] [[Салауат районы|Салауат район]] хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына хеҙмәткә саҡыра.

Рядовой ҡыҙылармеец Һарун Фәхретдинов 1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың авгусына тиклем 212-се уҡсылар дивизияһының һуғыш тамамланған ваҡытҡа Кобрин Ҡыҙыл Байраҡ Суворов орденлы тип аталасаҡ 669-сы уҡсылар полкында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=437716128&amp;static_hash=d64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1 Журнал боевых действий 212 сд (описывает период с 08.06.1943 по 30.04.1944 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230205173443/https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=437716128&amp;static_hash=d64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1 |date=2023-02-05 }}&lt;/ref&gt;.

1943 йылда яралана, Әрмәнстанда госпиталдә дауалана&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat41857220/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%26middle_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3Dd64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фахретдинов Х. И. ]&lt;/ref&gt;.

«Халыҡ хәтере» сайтындағы мәғлүмәттән сығып, Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы 1945 йылдың 1 ғинуарынан тағы хәрби хеҙмәткә саҡырылған һәм 1945 йылдың 3 сентябренә тиклем запас яугир булып торған тигән фараз барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat40958639/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%26middle_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3Dd64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фахритдинов Карон Исмагилович]&lt;/ref&gt;.

== Һуғыштан һуң тормошо һәм хеҙмәте ==
Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы һуғыштан һуң утыҙ һигеҙ йыл дауамында Салауат районының XXI партсъезд исемендәге колхозында механизатор булып эшләй.&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015&lt;/ref&gt;. Алдынғы механизатор Һарун Исмәғил улы [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм [[Октябрь Революцияһы ордены]] менән бүләкләнә.

== Ғаиләһе ==
Һуғыштан һуң Һарун Фәхретдинов күрше Урмансы ауылынан Мырҙашева Рәйсә Ғаян ҡыҙына (1927—2003) өйләнә. Татыу ғаиләлә 10 бала: Йосоп, Мәрйәм, Морат, Миңдегөл, Йомагөл, Йомаҙил, Жамбулат, Разия, Жәлил, Римма тәрбиәләнә. Ғүмәр исемле улдары бала сағында вафат була&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[Октябрь Революцияһы ордены]]

== Хәтер ==
Фәхретдинов Һарун Исмәғил улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Салаватский район, т. 9, 2004 ISBN 5-295-03394-5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Салауат районы]]ның [[Башҡорт Илсекәйе]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Проект:Двуязычность/ Фахретдинов Харун Исмагилович]]

== Сығанаҡтар ==
* ''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015
* ''Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. — Уфа, 1988

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat40724033/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%26middle_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3Dd64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фахретдинов Харун Исмагилович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat40958639/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%26middle_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3Dd64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фахритдинов Карон Исмагилович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/rvk-chelovek_voenkomat41857220/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A4%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%26middle_name%3D%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1924%26static_hash%3Dd64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp; Память народа. Фахретдинов Х. И. ]
* [https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=437716128&amp;static_hash=d64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1 Журнал боевых действий 212 сд (описывает период с 08.06.1943 по 30.04.1944 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230205173443/https://pamyat-naroda.ru/documents/view/?id=437716128&amp;static_hash=d64e9170b05e2262bb01bf6a2d50cf5fv1 |date=2023-02-05 }}
* [https://www.nashapobeda.lv/4077.html?ysclid=ldro7vk7sj623238338 212-я стрелковая Кричевская дивизия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230205181515/https://www.nashapobeda.lv/4077.html?ysclid=ldro7vk7sj623238338 |date=2023-02-05 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Башҡорттар}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}</text>
      <sha1>4nrydzdtl2g7vjvssbsoo20wnlgqiy1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хызыр Ильяс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189245</id>
    <revision>
      <id>1302193</id>
      <parentid>1282268</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T07:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12395" sha1="sqqhclel9nfv9s5sxtovn7lsw6g4stj" xml:space="preserve">{{Байрам
 |название праздника  = Хызыр Ильяс
 |тип(цвет)           = мәҙәни
 |расширенный тип     = халыҡ
 |изображение         = Hıdırellez in Crimea 03.jpg
 |подпись             =  &lt;small&gt;Празднование Хыдырлеза в [[Бахчисарайский район|Бахчисарайском районе]] [[Республика Крым|Республики Крым]]&lt;/small&gt;
 |значение            = христиандарҙа: Изге Георгий көнө
мосолмандарҙа: Хызыр һәм Ильяс пәйғәмбәрҙәрҙең ерҙәге осрашыуы, йәйге миҙгел башланыуы
 |установлен          = 
 |официально          = 
 |иначе               = Хыдырлез, Хидирлез, Хизирлез
 |также               = 
 |отмечается          = төрки телле халыҡтар
 |дата                = май башында
 |празднование        = 
 |традиции            = тарихи - көтөүселәр менән килешеүҙәр төҙөү һәм уларҙы өҙөү, малды йәйге көтөүлектәргә ҡыуыу
 |связан с            = 
}}
'''Хызыр Ильяс''' (варианттары: ''Хытырлез, Хидирлез, Хизирлез''; гаг. ''&lt;span lang=&quot;gag&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Hederlez, ay Yorgi, ay Görgi&lt;/span&gt;''; төр. &lt;span lang=&quot;tr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Hıdrellez, Hıdırellez&lt;/span&gt;; {{Lang-az|Xıdır İlyas, Xıdır Nəbi}}; {{Lang-crh|Hıdırlez}}; {{Lang-nog|Кыдырлез, Кыдыр-Илияс}}) — күп төрки халыҡтары тарафынан билдәләнгән яҙғы байрам. Айырыуса ҡырым татарҙары һәм ғағауздары киң байрам итә. Мосолмандар тарафынан ерҙә Хызыр һәм Ильяс пәйғәмбәрҙәренең осрашыуы булараҡ билдәләй. Георгийҙың изге көнө —  Изге Георгий көнө — был яҙғы байрамдың Балҡандарҙа, бигерәк тә [[XVI  быуат]] аҙағына [[Ғосман империяһы]] контроленә күскән райондарҙа христиандарға хас бер төрө. 5 майҙың кисенән 6 майға ҡарай билдәләнә.

== Ғағауздарҙа Хызыр Ильяс ==
[[Файл:Hederlez_in_Chișinău,_May_7_2017_(05).jpg|справа|мини|200x200пкс|Хедерлез байрамы в [[Кишинёв|Кишиневта]]]]
[[Ғағауздар]]ҙа изге Георгий — «Хедерлез» ({{lang-gag|Hederlez}}''&lt;span lang=&quot;gag&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Hederlez&lt;/span&gt;'', һирәгерәк {{lang-gag|ay Yorgi, ay Görgi}}) хөрмәтенә байрамдың традицион исеме һаҡланған, унда боронғо малсылыҡ традициялары һыҙаттары күҙәтелә. Хедерлезды ғағауздар 6 майҙа байрам итә.

Йыл циклы башланыуын майҙың тәүге яртыһына индереү малсылыҡ хужалығының ваҡытлыса булыуы, беренсе йәшеллек барлыҡҡа килеүе һәм малды йәйге көтөүлектәргә күсереү менән бәйле. Был көндә төрлө килешеүҙәр төҙөлә һәм өҙөлә һәм беренсе сиратта мал хужаоары һәм көтөүселәр менән. Изге Георгий шулай уҡ эре һәм ваҡ мөгөҙлө малды ҡурсалаусы тип һаналған.

Ғағауздарҙа «Хызыр Ильяс» байрамы йылдың цикллы ике миҙгелгә бүленеше тураһындағы күҙаллауҙар менән бәйле («Хедерлез» байрамынан алып «Ҡасим» ға тиклем (Изге Димитрий көнө) — йәй, «Ҡасим» байрамынан алып «Хызыр Ильясҡа» тиклем — ҡыш). Был байрам халыҡтың иҡтисади тормошонда мөһим роль уйнай, сөнки Яңы (малсылыҡ) йылдың башы тип иҫәпләнә. Дөйөм алғанда, ғағауздарҙа Хызыр Ильяс байрамы һәм Изге Балҡан-Карпат төбәге халыҡтарындағы Изге Георгий хөрмәтенә байрам әһәмиәте һәм йолаһы күп йәһәттән оҡшаш. Христианлыҡ йоғонтоһонда, һуғышсы егеткә табыныуға нигеҙләнгән, Кесе Азиялағы урындағы культтарҙың береһе менән бәйле боронғо мәжүси байрам Изге Георгий көнөнә тура килтерелә.

«Hederlez» һәм «Kasım» терминдары ғәрәп сығышлы. Ғағауздарҙа был терминдарҙың килеп сығышы тураһында аныҡ ҡына әйтеп булмай. Бәлки, улар төрөктәр Балҡанды баҫып алғанға тиклем ғағауздарҙың ата-бабалары тарафынан ҡулланылғандыр, быны ғағауздарҙың игенселек йолаһында малсылыҡ календарын ҡулланыуы дәлилләй.

Христианлыҡта һыҙаттарын Изге Георгий үҙ эсенә алған мәжүси илаһҡа табыныуға бәйле йолалар, ә мосолмандарҙа Изге Хызыр Көньяҡ-Көнсығыш Европаның, Кесе Һәм [[Урта Азия]]ның күп халыҡтарында киң таралған булған. Этимологик йәһәттән мосолман Хызыр Ильяс термины  «...пәйғәмбәр Илья көнө ... Хызыр Ильяс көнө» тигәнде аңлата. Хызыр мифологик персонажы һыу сығанаҡтары менән бәйле һәм муллыҡ, уңыш биреүсе, изге кешеләрҙе, эшсәндәрҙе ҡурсалаусы сифатында сығыш яһай.

== Ҡырым татарҙарының Хызыр Ильясы ==
Ғәҙәттә, Хыхыр Ильясты иген культураларында беренсе башаҡ барлыҡҡа килгән көндә байрам иткәндәр. Был ваҡытты «тепреч»тип атайҙар. Был сәсеү байрамы, ул майҙың тәүге йомаһында йыр, бейеү, ярыштар, һый-ниғмәттәр менән билдәләнә. Хызыр Ильяс  һүҙҙәре этимологияһында ике ислам пәйғәмбәренең – Илия (Ильяс) һәм Әл-Гидра (Хызыр) – исемдәре яҙылған – йәнәһе улар был көндө осраша. Уларҙың береһе – һыу һәм йорт хайуандарын, икенсеһе кешеләрҙе ҡурсалай.

Был көндө Ҡырым татарҙары йортто йыйыштыра, төрлө ризыҡтар: традицион икмәк (ҡалаҡай), ит бәлештәре (кобете һәм һары-борма) бешерә. Киске доға уҡығандан һуң ауылдың абруйлы кешеһе усаҡ яға, уның аша тәүҙә ир-егеттәр, һуңынан малайҙар һәм егеттәр һикерә. Усаҡ һүнеп барғанда ҡатын-ҡыҙҙар, ҡыҙҙар һикерә башлай. Һүнгән усаҡ тупраҡ менән күмелә.

Ҡалаҡайҙа – традицион икмәктә күрәҙәлек итеү Хызыр Ильяс байрамында мөһим йола булып тора. Алдан бешерелгән икмәкте тауҙан төшөрөләр. Әгәр икмәк уң яғы мөнән өҫкә төшһә - уңыш мул буласаҡ, арт яғы менән төшһә – уңмағанлыҡты көтөргә кәрәк

Байрамды усаҡ тирәләй түңәрәк милли Хоран бейеүе менән тамамлайҙар. Бейеү – давул һәм зурна халыҡ музыка ҡоралдары музыкаһы аҫтында башҡарыла.

== Башҡорттарҙа Хызыр образы ==
Башҡорттарҙа [[Хызыр (персонаж)|Хызыр]] Ғәлиәссәләм (Хызыр пәйғәмбәр), Хызыр Ильяс исемдәре менән билдәле. Хөрәфәттәргә ярашлы, аҡ кейемле, оҙон таяҡ тотҡан бабай йәки хәйерсе ҡиәфәтендә донъя буйлап сәйәхәт итә һәм кәрәк ваҡытта ярҙамға килә, тип һанала. Сәфәргә йыйынған кешегә: «Хызыр Ильяс юлдаш булһын!» тип теләйҙәр. Хызыр хөрмәтенә доға уҡыла, [[Ҡорбан салыу|ҡорбан]] салына. «Аҡбуҙат», «Иҙеүкәй менән Мораҙым» эпостарында, «Бабай, Хызыр, батша» әкиәттәрендә Хызыр төп геройҙың ҡурсалаусыһы булып тора&lt;ref&gt; [http://bashenc.online/ru/articles/74343/ ХЫЗЫР, мифологический персонаж]&lt;/ref&gt;.

Төньяҡ һәм көнбайыш башҡорттарында иһә, исламдағы Хызыр һәм боронғо ер эйәһе образдары ҡушылып, баҫыуҙарҙы ҡурсалаусы эйә образы барлыҡҡа кил­гән. Йәнәһе лә Хызыр, елән салғыйын елберләтеп, ыҙан буйлап башаҡтарға йән өрөп йөрөй: инаныу буйынса, «Хызыр үткән ерҙә иген мул була» тип ышанғандар&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/104741/ Хызыр]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}

* Егорий Вешний
* Эдерлези
* Касым (праздник)
* Егорий Осенний
* Виналии
* Белтейн
* [[Герман (йола)]]
* [[Ғағауздар]]
* [[Хызыр (персонаж)]]

== Әҙәбиәт ==

* ''Куртиев Р. И.'' [https://ana-yurt.com/qrt/content/obryady-i-prazdniki-krymskotatarskogo-naroda Календарные обряды крымских татар]. — Симферополь: Крымское учебно-педагогическое государственное издательство, 1996
* ''Квилинкова Е. Н.'' [https://web.archive.org/web/20160816201544/http://www.prazdnikimira.ru/articles/ves_mir/europe/moldavia/hederlez/ Хедерлез] // «Независимая Молдова», 4 мая, 2001 г.

== Һылтанмалар ==

* [http://lingvoforum.net/index.php?topic=2237.0 Хыдырлез — Hıdırlez] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312021244/http://lingvoforum.net/index.php?topic=2237.0 |date=2016-03-12 }} — у крымских татар
* [https://web.archive.org/web/20190507074539/https://tat.rus4all.ru/holidays/20140523/725181644.html Хыдырлез – праздник земледелия]
* [http://lagneo.ru/470351/1/Gagauzskie-traditsii-prazdniki-obichai Гагаузские традиции, праздники, обычаи]{{Недоступная ссылка|accessdate=Апрель 2018|fix-attempted=InternetArchiveBot}}
* [http://turkrus.ru/v-turtsii-prazdnuyut-hederlez/ В Турции празднуют Хедерлез] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305190558/http://turkrus.ru/v-turtsii-prazdnuyut-hederlez/ |date=2023-03-05 }}
[[Категория:Әзербайжан байрамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса байрамдар]]
[[Категория:Гагауз йолалары]]</text>
      <sha1>sqqhclel9nfv9s5sxtovn7lsw6g4stj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-09</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201397</id>
    <revision>
      <id>1302168</id>
      <timestamp>2026-08-08T21:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Panixersee (Lag da Pigniu) boven Andiast. 26-09-2025. (d.j.b.) 14.jpg</comment>
      <origin>1302168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="2chm6cneogx3yvdhpry8w6vimavgpk1" xml:space="preserve">Panixersee (Lag da Pigniu) boven Andiast. 26-09-2025. (d.j.b.) 14.jpg</text>
      <sha1>2chm6cneogx3yvdhpry8w6vimavgpk1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:-</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201398</id>
    <redirect title="Ҡалып:Clear" />
    <revision>
      <id>1302171</id>
      <timestamp>2026-08-08T22:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PK2</username>
        <id>13442</id>
      </contributor>
      <comment>[[Ҡалып:-]] битенең исемен [[Ҡалып:Clear]] тип, йүнәлтеү өҫтөнән PK2 алыштырҙы</comment>
      <origin>1302171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="lbmkzfqe6n7rzd4dcun57ydeo19bpfo" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ҡалып:Clear]]</text>
      <sha1>lbmkzfqe6n7rzd4dcun57ydeo19bpfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:-/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201399</id>
    <redirect title="Ҡалып:Clear/doc" />
    <revision>
      <id>1302174</id>
      <timestamp>2026-08-08T22:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PK2</username>
        <id>13442</id>
      </contributor>
      <comment>[[Ҡалып:-/doc]] битенең исемен [[Ҡалып:Clear/doc]] тип PK2 алыштырҙы</comment>
      <origin>1302174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="igi2wye7wpjnqvwl4xshims82kyi3gp" xml:space="preserve">#перенаправление [[Ҡалып:Clear/doc]]</text>
      <sha1>igi2wye7wpjnqvwl4xshims82kyi3gp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>