Ҡаҙҙар

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ҡаҙҙар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8510</id>
    <revision>
      <id>1302256</id>
      <parentid>1252121</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T22:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8571" sha1="ktpnc3y6rx3y3e7frxad31rjn9ir238" xml:space="preserve">{{Таксон
| name              = Ҡаҙҙар
| regnum            = Хайуандар
| image file        = Domestic_Goose.jpg
| image title       = Йорт ҡаҙы
| image descr       = Йорт ҡаҙы
| parent            = 
| rang              = Төр
| latin             = Anser
| author            = [[Бриссон, Матюрен-Жак|Brisson]], [[1760]]
| syn               = 
| children name     = 
| children          = 
| range map         = 
| range legend      = 
| iucnstatus        = 
| wikispecies       = Anser
| commons           = Category:Anser
| iucn              = 
| itis              = 175019
| ncbi              = 8842
| eol               = 2822279
}}
'''Ҡаҙ'''(''Ала ҡаҙ'', [[Урыҫ теле|урыҫ]]. гуси) − [[ҡаҙ һымаҡтар]] отрядына ҡараған оҙон моронло эре һыу [[ҡоштар|ҡошо]].
[[Файл:Дикий_гусь.jpg|thumb|left|Ҡыр ҡаҙы]]

== Үҙенсәлектәре ==
Ҡаҙҙың томшоғоноң бейеклеге төп яғында киңлегенә ҡарағанда ҙурыраҡ була һәм уның суҡышында үткер нәҙек тырнаҡ кеүек нәмә була.

Томшоғоноң ситтәре буйлап ваҡ тештәр теҙелеп киткән. Ҡаҙҙарҙың муйыны уртаса оҙонлоҡта ([[Өйрәктәр|өйрәк]]текенә ҡарағанда оҙонораҡ, әммә [[Аҡҡоштар|аҡҡош]]тоҡона ҡарағанда ҡыҫҡараҡ), сағыштырмаса оҙон тәпәйҙәре (аяҡтары) өйрәктекенә ҡарағанда тәненең уртаһына яҡыныраҡ, ә ҡанаты бөгөлгән ерҙә ҡалҡып торған ҡаты төйөн (шпора) була.

Ҡауырһын һәм мамығының сифаты яҡшы. Ата ҡаҙ инә ҡаҙҙан айырылмай тиерлек — ата ҡаҙҙың томшоғонда көмөрөһө була, бынан тыш ата ҡаҙ инә ҡаҙҙан кәүҙәгә ҙурыраҡ була.

Ҡаҙҙарҙың күбеһе, хәүеф янағанда йәки ярһығанда, ҡаңҡылдай, мыңғырҙай һәм ыҫылдай.

== Ҡаҙҙар нисек йәшәй ==
Ҡаҙҙар болон һәм [[һаҙлыҡ]]лы урындарҙа, ҡайһы берҙәре [[диңгеҙ]] ярҙарында йәшәй. Улар яҡшы йөрөй һәм йүгерә, тиҙ оса, әммә өйрәктәрҙән насарыраҡ йөҙә, һыуға сума ала. Ғүмерҙәренең күп өлөшөн ҡоро ерҙә үткәрәләр, өйрәктәргә һәм аҡҡоштарға ҡарағанда һыуҙа аҙыраҡ булалар. Ҡаҙҙар йылы яҡҡа ғәҙәттә төндә бик бейектә һәм тиҙ оса.

== Нисек үрсей ==
Ҡаҙҙар парлашып йәшәй, осош алдынан ҙур көтөүҙәргә йыйылалар. Һаҙлыҡтарҙа, ҡайһы берҙәре ағастарҙа оя ҡора, ғәҙәттә 6—12 йомортҡа һалалар. Ата ҡаҙ йомортҡаларҙы баҫышмай, инә ҡаҙҙы һаҡлай, ә бәпкәләр сыҡҡас, бөтә ғаиләне һаҡлап, уларҙың янында йөрөй.

== Нисек туҡлана ==
Башлыса үҫемлектәрҙең һәм орлоҡтарҙың йәшел өлөштәре менән туҡланалар. Үткер тешле томшоғо менән үлән, [[Иген культуралары|бөртөклөләр]], [[Ҡуҙаҡлылар ғаиләһе|ҡуҙаҡлылар]], башаҡ, [[кәбеҫтә]], япраҡ, еләк ашай. Үҫемлектәрҙән тыш, ҡайһы бер төрҙәр шулай уҡ ваҡ умыртҡалылар һәм бөжәктәр менән дә туҡлана.

== Төрҙәре ==
[[Файл:Гуси в деревне.jpg|right|300px|thumb|Ауыл ҡаҙҙары]]
Халыҡ-ара орнитологтар союзы сайтында бирелгән мәғлүмәттәр буйынса, 2020 йылдың авгусына ҡаҙҙар 11 төргә бүленә&lt;ref name=IOC&gt;{{cite web |author=Gill, F. and Donsker, D. (Eds). |url=http://www.worldbirdnames.org/bow/waterfowl |title=Screamers, ducks, geese &amp; swans |lang=en |work=IOC World Bird List (v 6.3). |date=2016}} {{doi|10.14344/IOC.ML.6.3}}.{{v|20|9|26}}.&lt;/ref&gt;:

* Аҡ маңлайлы ҡаҙ (Anser albifrons)&lt;ref&gt;{{книга |автор=Коблик Е. А., Архипов В. Ю., Редькин Я. А. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Список птиц Российской Федерации |оригинал= |язык= |ссылка=https://books.google.ru/books?id=XN5mDwAAQBAJ&amp;pg=PA91&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;#v=onepage&amp;q=%22Anser%20albifrons%22&amp;f=false |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Litres |год=2018 |том= |страницы=91 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn=5041251479 |isbn2=9785041251475 |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;

* Аҡ ҡаҙ (Anser caerulescens)

* Көнсығыш тундра ҡаҙы (Anser serrirostris)

* Тау ҡаҙы (Anser indicus)

* Гуменник (Anser fabalis)

* Аҡ муйынлы ҡаҙ (Anser canagicus)

* [[Төньяҡ Америка]] ҡаҙы, йәки Росс ҡаҙы (Anser rossii)

* Ҡыҫҡа томшоҡло гуменник (Anser brachyrhynchus)

* [[Сәңкелдәк ҡаҙ]] (Anser erythropus)

* Һоро ҡаҙ (Anser anser)

* Ҡоро томшоҡ, йәки ҡороморон (Anser cygnoides)

== Ҡаҙҙарға һунар итеү ==
[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]] мәғлүмәттәре буйынса, XX быуат башында бөртөклөләр үҫмәгән төньяҡта ҡаҙҙарҙың әһәмиәте ҙур була&lt;ref name=&quot;esbe&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Гусь|[[Безобразов, Сергей Васильевич|Безобразов С. В.]], [[Книпович, Николай Михайлович|Книпович Н. М.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский, В. Т.]]}}&lt;/ref&gt;. Башлыса ҡаҙ ҡаурыйы һәм мамығы ғына һатыуға килтерелгән, итте, ғәҙәттә, сәнәғәтселәр урында ҡулланған. 1892 йылдың 3 февралендәге закон буйынса, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә (Архангел губернияһы һәм Вологда, Пермь, Вятка губернияларының ҡайһы бер өлөштәренән тыш) ҡаҙҙарға һунар итеү 1 майҙан 29 июнгә тиклем тыйылған.

Яҙын ҡаҙҙарға иртәнсәк йәки кисен һунар итәләр. Обь йылғаһында яҙғы күсеү ваҡытында һунарсылар уларҙы ҡыуыштарҙан тороп ата. Йәй көнө тик йәш ҡаҙҙарға ғына һунар итәләр, был ваҡытта ҡанаттарында ҡауырһындар үҫмәй. Шулай уҡ, ҡауырһындарын ҡойоп, оса алмаған ҡарт ата ҡаҙҙарҙы аулағандар. Йәйгеһен ауланған ҡаҙҙарҙы ҡайһы берҙә тоҙлайҙар. Тундрала ергә ҡаҙылған соҡорҙарҙа һаҡлайҙар, унан тик ҡышын ғына сығарып, элеп ҡуялар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Бейчек В., Штясны К.'' Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. — М.: «Лабиринт-пресс»
* ''Акимушкин И.'' Мир животных. Птицы, рыбы, земноводные и пресмыкающиеся. — М.: «Мысль», 1995

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://moigus.narod.ru/gus/ Гуси и их классификация]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{ВС}}
[[Категория:Ҡаҙҙар]]
[[Категория:Өйрәктәр]]
[[Категория:Башҡортостан ҡоштары]]
[[Категория:Ҡоштар төрҙәре]]</text>
      <sha1>ktpnc3y6rx3y3e7frxad31rjn9ir238</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡашҡар (Йылайыр районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11739</id>
    <revision>
      <id>1302253</id>
      <parentid>1283887</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T21:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9683" sha1="7bkptuute71jtsjufcw0xl5ydrz2icr" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Ҡашҡар
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Ҡашҡар
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 52 | lat_min = 20 | lat_sec = 25
  |lon_deg = 57 | lon_min = 45 | lon_sec = 59
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Йылайыр районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         Яҡынса нигеҙ һалыныу 1550-1600 йылдар= 
 |беренсе телгә алыу     зыяратта 1627-се йылғы яҙыу(эпитафия)табылған= 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 416
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453696
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34752 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80227823001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Ҡашҡар''' ({{lang-ru|Кашкарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Йылайыр районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 416 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453696, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80227823001.

== Халыҡ һаны ==
{{ Население | Кашкарово (Зилаирский район) }}

; Милли составы
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 100 % тәшкил итә&lt;ref name='2002F' /&gt;.

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||227||110||117||48,5||51,5
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||241||100||141||41,5||58,5
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||353||160||193||45,3||54,7
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||398||177||221||44,5||55,5
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||389||191||198||49,1||50,9
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||413||209||204||50,6||49,4
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||416||212||204||51,0||49,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Йылайыр]]): 33 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Сибай]]): 82 км
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 555 м
* [[Ялан Йылайыры (йылға)|Ялан-Йылайыры]] (Крепостной-Йылайыр) йылғаһы аға

== Тарихы ==
Ҡашҡар ауылына яҡынса [[1500 йыл|1550]] — 1600 йылдарҙа нигеҙ һалына, бының дәлиле булып Ҡашҡар ауылы зыяратында 1624 йылда яҙылған ҡәбер ташы (эпитафия) табылыуы тора.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Байморатов Һибәтулла Ҡыуандыҡ улы]] ({{lang-ru|Баймуратов Хибатулла Кувандыкович, Баймуратов Хибат Кувандыкович}}) (1912 йыл — 1978 йыл) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 62-се гвардия кавалерия полкының телефонисты, 2-се эскадрон ҡылыссыһы&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/11-lichnyj-sostav-divizii/bukva-b/2170-bajmuratov-khibatulla-kuvandykovich?Itemid=104 БАЙМУРАТОВ Хибатулла Кувандыкович. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) кавалеры&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21074809/ Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220425124713/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21074809/ |date=2022-04-25 }}&lt;/ref&gt;

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* Моратов урамы ({{lang-ru|А.Муратова (улица)}})
* Ветерандар урамы ({{lang-ru|Ветеранов (улица)}})
* Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная (улица)}})
* Ҡашҡар урамы ({{lang-ru|Кашкаровская (улица)}})
* Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}})
* Еңеү урамы ({{lang-ru|Победы (улица)}})
* Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная (улица)}})
* Йондоҙло урам ({{lang-ru|Юлдузная (улица)}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/023/000021.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 37 по Республике Башкортостан]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Яңылыҡтар ==
* Йылайыр районы Ҡашҡар ауылы хакимиәте бинаһын капиталь ремонтларға теләк белдергән&lt;ref&gt;https://bash.news/bash/news/145717-yylayyr-rayony-kashkar-auyly-khakimiete-binakhyn-kapital-remontlarga-telek-beldergen{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Матбуғатта ==
* Йылайыр районы Ҡашҡар ауылында «Минең ауылым тарихы» халыҡ байрамы һәм Түңгәүер ырыуы йыйыны үтте.&lt;ref&gt;[https://vatandash.ru/news/novosti/2021-06-20/yylayyr-a-t-g-er-yryuy-yyyyny-2387138] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701224735/https://vatandash.ru/news/novosti/2021-06-20/yylayyr-a-t-g-er-yryuy-yyyyny-2387138 |date=2022-07-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://kurultai.ru/ba/content/2422-asharar-tgerre-jyjyp-auyl-tarihyn-barlany/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ataisal.ru/project/event/sezd-roda-tungauer/{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Ҡашҡар мәктәбендә һалдат менән осрашыу үтте&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-02-17/ash-ar-m-kt-bend-aldat-men-n-osrashyu-tte-1191204] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701052606/https://ye102.ru/articles/ya-yly-tar-ta-ma-y-netu/2021-02-17/ash-ar-m-kt-bend-aldat-men-n-osrashyu-tte-1191204 |date=2022-07-01 }}&lt;/ref&gt;

== Видеофильмдар ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=UBBospUdC1Q 86 йәшлек Йәмлих Ҡашҡаров Ҡашҡар ауыл тарихы тураһында]
* [https://www.youtube.com/watch?v=s4PKgv-h8KA Юламанова Зарифа, песня «Юлғотло», Зилаирский район, деревня Кашкарово.]
* [https://yandex.ru/video/preview/?filmId=8304452186331718087&amp;from=tabbar&amp;reqid=1648670381153063-1530301733081451974-sas2-0307-sas-l7-balancer-8080-BAL-4046&amp;suggest_reqid=213327812164800286603871010331236&amp;text=кашҡарово+зилаирский+район Народный фольклорный ансамбль «Умырзая» Кашкаровского центра культуры Зилаирский район РБ]

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Йылайыр районы ауылдары}}

[[Категория:Йылайыр районы ауылдары]]</text>
      <sha1>7bkptuute71jtsjufcw0xl5ydrz2icr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Америка Самоаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65059</id>
    <revision>
      <id>1302239</id>
      <parentid>1287649</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу</comment>
      <origin>1302239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34840" sha1="3iibfm0v8gj7qjcvwkkvdtmalf2b44h" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Америка Само́аһы''' ({{lang-en|American Samoa}}), элегерәк — '''Көнсығыш Само́аһы'''&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= CIA World Factbook 2010|оригинал= |ссылка= https://books.google.ru/books?id=pqanFyF6nI0C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Skyhorse Publishing Inc.|год= 2009|volume= |pages= 824|columns= |allpages= 868|серия= |isbn= 978-1-60239-727-9|тираж=}}&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Eastern Samoa}}) — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың [[Тымыҡ океан]]дың көньяҡ өлөшөндәге ойошторолмаған территорияһы. Төп утрау (бер үк ваҡытта майҙаны һәм халҡы буйынса иң ҙуры) — Самоа архипелагы составына ингән Тутуила.

2017 йылдың июленә ҡарата, Америка Самоаһы халҡының һаны 51 504 кеше&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Майҙаны — 199 км².

== Дөйөм мәғлүмәт ==
Территорияның диңгеҙҙәге сиктәре: көнбайышта — Самоа бойондороҡһоҙ дәүләте, көньяҡ-көнбайышта — [[Тонга]] короллеге, төньяҡта — [[Яңы Зеландия]] — [[Токелау]] биләмәләре, көнсығышта — [[Кук Утрауҙары]], көньяҡта — [[Ниуэ]]. Ҡоро ер майҙаны — 199 км². Халҡы — 55 519 кеше (2010)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://americansamoa.gov/images/departments/DOC/2011%20statistical%20yearbook.pdf |title=Население Американского Самоа (2010) |access-date=2014-04-11 |archive-date=2014-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140915065327/http://www.americansamoa.gov/images/departments/DOC/2011%20statistical%20yearbook.pdf |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915065327/http://www.americansamoa.gov/images/departments/DOC/2011%20statistical%20yearbook.pdf |date=2014-09-15 }}&lt;/ref&gt;.

Баш ҡалаһы — ҙур утрауҙа — Тутуилала урынлашҡан, административ яҡтан көнбайыш һәм көнсығыш (Аунуу утрауы менән) райондарына бүленгән Паго-Паго (яҡынса 15 мең кеше, 2001). Өсөнсө район — Мануа утрауҙары төркөмө (Тау, Олосега һәм Офу утрауҙары). Розе утрауы (кеше йәшәмәгән) һәм Суэйнс утрауы (шәхси биләмә) айырым бүленә. [[Рәсми тел]]дәр — [[Инглиз теле|инглиз]] һәм самоан телдәре. [[байрам|Рәсми байрамдары]]: 17 апрель — Флаг көнө (утрауҙарҙа Америка Ҡушма Штаттарының флагын тәүге тапҡыр күтәреү), һәм Америка Ҡушма Штаттарының традицион байрамдары. Аҡса берәмеге — [[АҠШ доллары]].

== Тарихы ==
Б. э. т. 1000 йыл тирәһендә утрауға тәүге тапҡыр кеше күсеп ултырған, фаразланыуынса, [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]]нан күсенеү барышында күскенселәрҙең киләһе тулҡыны электән йәшәгән кешеләрҙе ҡыҫырыҡлап сығарған, улар көнсығышта урынлашҡан утрауҙарға таралып ултырған. Күрәһең, утрауҙар полинезийлыларҙың бишеге һәм Европа халҡы килгәнгә тиклем Полинезияла Мануа утрау империяһының айырым роле тураһындағы самоа легендалары бының менән бәйләнгәндер.

1722 йылда Самоа архипелагын Голландия кешеһе Якоб Роггевен таба. 1830 йылда утрауҙарға Британия миссионерҙары килеп урынлашҡан. 1878 йылда АҠШ сауҙа өҫтөнлөктәре һәм Тымыҡ океандың көньяғында иң уңайлы Паго-Паго бухтаһын флот өсөн туҡталҡа сифатында файҙаланыу хоҡуғы тураһында килешеү төҙөлә. 1899 йылда Америка Ҡушма Штаттары, [[Германия]] һәм [[Бөйөк Британия]] араһындағы конфликт барышында [[Самоа]] көнбайыш һәм көнсығыш өлөштәргә — Германия һәм Американың ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә бүленә.

1900 йылда Тутуила һәм Аунуу утрауҙары, 1904 йылда Мануа төркөмө утрауҙары Америка Ҡушма Штаттары ҡарамағына күскән. 1925 йылда Америка Самоаһына, АҠШ биләмәһе булып ҡалһа ла, быға тиклем хосуси милектә булған Суэйнс утрауы ҡушылған. Германия Самоаһы 1920 йылда Яңы Зеландия ҡарамағына тапшырылған, 1962 йылдан 1997 йылда Самоа тип үҙгәртелгән Көнбайыш Самоа бойондороҡһоҙ дәүләтенә әйләнгән. 1951 йылға ҡәҙәр Көнсығыш Самоаһы Американың Хәрби-диңгеҙ көстәре тарафынан идара ителгән. 1948 йылда үҙидаралыҡ элементтары индерелә. Паго-Паголағы хәрби-диңгеҙ базаһы ябылыу менән, территория Америка Самоаһы өсөн губернаторҙар тәғәйенләгән Эске эштәр министрлығы идаралығына тапшырылған.

1960 йылда биләмәнең тәүге [[конституция]]һы ҡабул ителә. 1977 йылда губернатор һайлау буйынса тәүге ғәмәл башҡарыла. Төп сәйәси партиялар — АҠШ-тың Демократик һәм Республика партиялары.

=== 2009 йылдың 29 сентябрендә булған цунами ===
2009 йылдың 29 сентябрендә 17:48:11 [[UTC]] — ҙә Америка Самоаһы ярынан 190 км алыҫлыҡта 8,0 магнитудалы [[ер тетрәү]] була&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{cite web|first=Stacey|last=Joyce|title=8.0 magnitude quake generates tsunami off Samoa islands|url=https://news.yahoo.com/s/nm/20090929/ts_nm/us_quake_pacific_2|deadlink=yes|publisher=Reuters|date=2009-09-29|accessdate=2009-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091003132335/http://news.yahoo.com/s/nm/20090929/ts_nm/us_quake_pacific_2|archivedate=2009-10-03}}&lt;/ref&gt;. Ер тетрәүгә [[цунами]] сәбәпсе булған. Хәбәр ителгәнсә, 4,6 метрҙан алып 6,1 метрға тиклем бейеклектәге 4 тулҡын Тутуила утрауы ярына 1,6 саҡрымға ингән. Америка Самоһында кәм тигәндә 150 кеше һәм Көнбайыш Самоаһында билдәһеҙ һанда һәләк булған&lt;ref name=&quot;Reuters2&quot;&gt;{{cite web|title=Pacific tsunami warning cancelled, Samoa takes brunt|url=https://news.yahoo.com/s/nm/20090929/ts_nm/us_quake_pacific_7|deadlink=yes|publisher=Reuters|date=2009-09-29|accessdate=2009-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091003021152/http://news.yahoo.com/s/nm/20090929/ts_nm/us_quake_pacific_7|archivedate=2009-10-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;New York Times&quot;&gt;{{cite web|title=Scores Are Killed as Tsunami Hits Samoa Islands|url=https://www.nytimes.com/2009/10/01/world/asia/01tsunami.html?hp|accessdate=2009-09-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AZCO8A4?url=http://www.nytimes.com/2009/10/01/world/asia/01tsunami.html?hp|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;.

== Территорияһы ==
[[Файл:Samoa islands 2002.gif|thumb|right|275px|Самоа утрауҙары картаһы]]
[[Файл:Afono Village NPS.jpg|thumb|right|275px|Афоно ҡасабаһы, Тутуила утрауы, Америка Самоаһы.]]
Үҙенең юрисдикцияһын 14° көньяҡ киңлеккә, 170° самаһы көнбайыш оҙонлоҡҡа һуҙылған Самоа архипелагының 7 көнсығыш утрауына, Тымыҡ океандың көньяҡ өлөшөндә, Полинезияның көньяғында, Австралиянан көнсығышҡа һәм Яңы Зеландиянан төньяҡ-көнсығышҡа таратыусы биләмә. АКШ-тың инкорпорирланмаған һәм ойошторолмаған территорияһы (unincorporated and unorganized territory).
{| class=&quot;wikitable&quot;
! bgcolor=&quot;#ffffff&quot; valign=&quot;top&quot;| Утрауҙар || Майҙаны,&lt;br&gt;км² || Халҡы,&lt;br&gt;кеше (2010)
|-
| colspan=4 align=center bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; | '''Мануа утрауҙары'''
|-
| Тау (утрау)||44,31||790
|-
| Офу һәм Олосега||7,215||176
|-
| Офу һәм Олосега||5,163||177
|-
| colspan=4 align=center bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; | '''Тутуила утрауҙары'''
|-
| Тутуила||140,30||53 943
|-
| Аунуу||1,517||416
|-
| colspan=4 align=center bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; | '''Розе (атолл)'''
|-
| Розе (атолл)||0,214||—
|-
| colspan=4 align=center bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; | '''Суэйнс (утрау)'''
|-
| Суэйнс||1,865||17
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
| Барыһы||200,584||55 519
|}

200,584 км² дөйөм территориянан ҡоро ер майҙаны 199 км² тәшкил итә.

== Тәбиғәте ==
Тутуила утрауы һәм Мануа утрауҙары төркөмө — рельефы буйынса таулы, ҡуйы, үҙгәреүсән-еүеш мәңге йәшел тропик урмандар менән ҡапланған вулкан сығышлы лава баҫыуҙары мәрйен рифтары менән уратып алынған. Розе һәм Суэйнс утрауҙары — мәрйен атолдары. Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтарҙан пемза запастары бар.

Көньяҡ-көнсығыш пассат менән йомшартылған тропик диңгеҙ климаты. Уртаса йыллыҡ температураһы — +26 °C, июль температураһы — +24 °C, декабрҙә — −32 °C. Яуым-төшөм — йылына 3000-4000 миллиметр. Ямғырҙар миҙгеле — ноябрҙән мартҡа тиклем, айырыуса ноябрҙә, көслө дауыл йыш ҡабатлана (утрау тропик циклондар бүлкәтендә урынлашҡан). Ҡоро («ҡышҡы») миҙгел — апрель-октябрь айҙарында.

Утрауҙарҙа сөсө һыу етешмәүе һиҙелә. Тупраҡтары башлыса вулканик, утрауҙарҙың үҙәк өлөшөндә — ташлы, яр буйында — эшкәртеүгә яраҡлы. Америка Самоаһының Милли паркы хайуандарҙы һәм палеотропик үҙгәреүсән-дымлы урмандарҙың үҫемлектәрен, шулай уҡ яр буйындағы мәрйен рифтарын һаҡлау өсөн булдырылған.

== Административ бүленеше ==
Административ яҡтан Америка Самоаһы өс округка (district) һәм ике «ойошторолмаған» атолға бүленә. Округтар, үҙ сиратында, 14 графлыҡҡа бүленә (county). Провинциялар 74 районға (village) бүленә.

== Халҡы ==
[[Файл:Половозрастная пирамида Американского Самоа 2016.jpg|альт=Половозрастная пирамида Американского Самоа 2016|мини|Америка Самоаһының енес-йәш буйынса пирамидаһы 2016]]
Этник составы: Тымыҡ океан утраусылары — 92,6 % (полинезия төркөмөнә ҡараған) самоандарҙы индереп) — 88,9 %, тонгандар — 2,9 %, башҡалар — 3,8 %), азиялылар — 3,6 % (филиппиндарҙы ла индереп — 2,2 %, башҡалар — 1,4 %), ҡатнаш — 2,7 % (2010 йылға&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/geos/aq.html|title=Американское Самоа (Книга Фактов ЦРУ)|author=|website=|date=2017|publisher=|access-date=2017-09-25|archive-date=2013-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021004338/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/geos/aq.html|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108085430/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aq.html |date=2019-01-08 }}&lt;/ref&gt;).
{| class=&quot;wikitable&quot;
!1980
!1990
!2000
!2010
!2017&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|32 297
|{{Увеличение}}46 773
|{{Увеличение}}57 291
|{{Уменьшение}}55 519
|{{Уменьшение}}51 504
|}
2017 йылдың июленә ҡарата, Америка Самоһында халыҡ һаны — 55 504 кеше булған.

[[Тыуым]]дың дөйөм коэффициенты — 1 ҡатынға 2,68 бала&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

2005 йылға ҡарата йәш буйынса структураһы: 14 йәшкә тиклем — 37,5 % (ирҙәр — 10 705; ҡатын-ҡыҙҙар — 17 125); 15-64 йәшлектәр — 61,3 % (ир-егеттәр — 18 351; ҡатын-ҡыҙҙар — 17 125; 65 йәштән өлкәнерәктәр — 3 % (ир-егеттәр — 664; ҡатын-ҡыҙҙар — 1080.

[[Рәсми тел]]дәр — [[Инглиз теле|инглиз]] һәм самоан телдәре (австронезия ғаиләһенең полинезия телдәренең береһе). Халыҡтың күпселеге ике телле. Самоан теллеләр — 88,6 %, инглиз теллеләр — 3,9 %, тонган теллеләр — 2,7 %; башҡа телдәр: Тымыҡ океан телдәре — 3 %, башҡа телдәр — 1,8 %&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Үҫешеүсе илдәргә хас яңыртып етештереү структураһы ярайһы ҙур миграция ағымы булған осраҡта: тәбиғи үҫеш — 13,7 ‰ (тыуым — 19,6 ‰, [[үлем]] — 5,9 ‰), миграция иҫәбенә кәмеү — 26,7 ‰, дөйөм үҫеш — 13 ‰ (2017 йыл) тәшкил итә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;). Яҡынса 85 000 кеше Америка Ҡушма Штаттарында һәм Гавайҙарҙа йәшәй. Йәше буйынса ла үҫешеүсе илдәргә хас — балаларҙың күплеге (0-14 йәш) — 33,4 процент, эшкә яраҡһыҙлығы (15-64 йәш) — 62,7 процент, ҡарттарҙың күпселеге (65 йәш һәм унан күберәк) — 3,9 процент (2009 йыл). Халыҡтың уртаса йәше — 23,1 йәш. Ир-егеттәр өҫтөнлөк итә — 100 ҡатын-ҡыҙға 104,4. Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 73,7 йәш (ир-егеттәр — 71, ҡатын-ҡыҙҙар — 77). Халыҡтың тығыҙлығы — квадрат метрына 286 кеше (2000 йыл). Тутуил утрауына халыҡ ныҡ тығыҙ ултырған, айырыуса уның көньяҡ-көнбайыш тигеҙ өлөшө (саҡрымға 40 кеше).

Яҡынса 85 000 кеше Америка Ҡушма Штаттары менән сиктәш биләмәләрҙә һәм Гавайяла йәшәй. Йәш структураһы буйынса шулай уҡ үҫешеүсе илдәргә хас — балаларҙың күплеге (0-14 йәш) — 33,4 %, эшкә яраҡһыҙлылар өлөшө күп түгел (15-64 йәш) — 62,7 %, ҡарттар өлөшө бик түбән (65 йәш һәм унан күберәк) — 3,9 % (2009 йыл). Халыҡтың уртаса йәше — 23,1 йәш. Ир-егеттәр өҫтөнлөк итә — 100 ҡатын-ҡыҙға 104,4. Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 73,7 йәш (ир-егеттәр — 71, ҡатын-ҡыҙҙар — 77). Халыҡ тығыҙлығы — квадрат метрына 286 кеше (2000 йыл). Тутуила утрауында халыҡ тығыҙыраҡ ултырған, айырыуса уның көньяҡ-көнбайыш тигеҙлеге (км²-ға 440 кеше).

Иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡ — 30,8 %, эшһеҙлек кимәле — 5,2 % (2000 йыл). Халҡы сәнәғәт етештереүендә (башлыса иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡтың 1/3 өлөшөн туплаған балыҡ эшкәртеү һәм балыҡ-консерва) һәм хеҙмәтләндереү өлкәһендә (бында шулай уҡ иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡтың 1/3 өлөшө тирәһен тәшкил иткән байтаҡ дәүләт хеҙмәткәрҙәре айырыла) эшләй. 1995 йылда мәшғүллектең түбәндәге структуралары күҙәтелгән: [[ауыл хужалығы]], [[балыҡсылыҡ]] һәм урман сәнәғәте — 2,3 %, [[сәнәғәт]] һәм [[төҙөлөш]] — 36,1 %, хеҙмәтләндереү өлкәһе — 61,6 %, шул иҫәптән социаль хеҙмәтләндереү — 21,3 %, дәүләт идаралығы — 17,2 % (дәүләт секторында барлығы — 38,5 %).

=== Дине ===
Диндарҙарҙың 50%-тан ашыуы — протестант-конгрегационалистар, 30 % — башҡа протестант деноминациялары (методистар, Алла Ассамблеяһынан пятидесятниктар һ. б.), 20 % — [[Католицизм|католиктар]]. [[Мәжүсилек|Мәжүси]] сығышлы айырым йола тәжрибәләре һаҡлана. Утрауҙарҙа католик һәм инглиз сиркәү-административ структуралары бар. Етенсе көн адвентистар Христиан Сиркәүҙәре советы эшләй.

== Дәүләт ҡоролошо ==
Америка Самоаһы, АҠШ Эске эштәре министрлығы ҡарамағындағы Утрауҙар эштәре бүлеге (Department of Insular Affairs) ҡарамағындағы АҠШ составына индерелмәгән һәм ойошторолмаған территорияһы (unorganized and unincorporated territory) булып тора. Америка Ҡушма Штаттары Президенты биләмә суверенитеты хоҡуғына эйә, шулай уҡ урындағы конституция гаранты булып тора. Америка хөкүмәте Америка Самоаһын үҙ ҡурсалауына алған. Америка Самоаһында йәшәүселәр Республика һәм Демократик партиялар праймеризында ҡатнаша, әммә Америка Ҡушма Штаттары Президентын һайлауҙа ҡатнашмай. Утрауҙарҙа башҡарма власты 4 йылға һайлап ҡуйылған губернатор (2003 йылдан алып Тогиол Т. А. Тулафоно), закон сығарыу власы ике палаталы легислатура (Фоно) тормошҡа ашыра. Өҫкө палатала — клан юлбашсылары (''матаялары'') иҫәбенән һайланған 18 кеше, аҫҡы палатала — 20 һайланған депутат һәм Суэйнс утрауының тауыш хоҡуғынан тыш бер вәкиле. Америка Самоаһынан килгән делегат тауыш биреү хоҡуғынан тыш Америка Конгресы Вәкилдәр палатаһына ебәрелә. Америка Самоһында йәшәүселәр дәүләткә ҡарата американ (nationality) булып һанала, әммә АҠШ гражданы булмай. Дипломатик мөнәсәбәттәр Америка хөкүмәте ҡарамағында.

== Билдәле конгрессмендар ==
* Фалеомаваега Ени — Конгресҡа киң вәкәләттәргә эйә булған һайлауҙар буйынса (1988—2015 йылдар) Америка Самоаһы Һайлау округынан Америка Вәкилдәр Палатаһына тауыш биреү хоҡуғынан тыш АҠШ Конгресы делегаты.

== Ҡораллы көстәре ==
* Америка Самоаһы оборонаһы — АҠШ Ҡораллы көстәренең бурысы.

== Иҡтисады ==
Америка Самоаһының [[эске тулайым продукт]]ы күләме — 0,5 миллиард доллар (һатып алыу һәләте паритеты буйынса, 2000 йыл). Аҡса берәмеге — [[АҠШ доллары]]. Хеҙмәтләндереүҙәр өлкәһендә — дәүләт идара итеүенең һәм социаль хеҙмәтләндереүҙең байтаҡ өлөшө, [[туризм]] бик үҫешмәгән. Өс [[банк]] һәм 3 банк булмаған финанс учреждениеһы. Сәнәғәттең төп тармағы — [[Балыҡтар|балыҡ]] (башлыса Америка, Көньяҡ Корея һәм Тайвань балыҡсылары тотҡан тунецты эшкәртеү һәм консервалау; ғәҙәттә эре компанияларға берләштерелгән). Һөнәрҙәр үҫешкән. Ҙур булмаған күләмдә пемза сығарыу эштәре алып барыла. [[Ананас]], [[банан]], кокос пальмаһы (копра етештереү өсөн сеймал), йәшелсә, папайя, иген ағасы үҫтерелә. Ерҙәрҙең 90%-тан ашыуы община файҙаланыуында. Эшкәртелгән ерҙәр — 5 %, ваҡытлыса сәсеүлектәр — 10 %. Шоссе — 150 км, 200 км — икенсел юлдар. Америка Ҡушма Штаттары, [[Япония]], [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]] порттары менән диңгеҙ бәйләнеше бар. Тафуна халыҡ-ара аэропорты (Паго-Пагонан 11 км-ҙа). 15 000 телефон линияһы (2001 йыл), спутник элемтәһе станцияһы. «''Tesla Motors''» компанияһы «''Твиттер (Twitter)''» аша Америка Самоаһы утрауҙары 5300-ҙән ашыу ҡояш панелдәрен эксплуатациялау һөҙөмтәһендә ҡояш энергияһы менән 100 %-ҡа тиерлек тәьмин ителеүе тураһында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tesla переключила остров в Тихом океане на солнечные батареи|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/583487649a794727ddbab30f|website=РБК|accessdate=2016-11-23|archive-date=2016-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20161122194849/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/583487649a794727ddbab30f|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/TeslaMotors/status/801063758348980225|title=Tesla on Twitter|publisher=Twitter|accessdate=2016-11-23|archive-date=2016-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123023838/https://twitter.com/TeslaMotors/status/801063758348980225|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Америка Самоһы экспорты — 346,3 миллион доллар (экспорт квотаһы — 69,3 %), 96 % — консерваланған тунец, импорт — 505,9 миллион доллар, 44 % (2000 йыл) — эшкәртелмәгән сей балыҡ продукттары (тунец), нефть һәм нефть продукттары, аҙыҡ-түлек, кейем-һалым, транспорт саралары. Сауҙа балансы кире сальдолы. Тышҡы сауҙа Америка Ҡушма Штаттарына (тауар әйләнешенең 80 %, импорттың 56 % һәм бөтә экспорт тиерлек) йүнәлтелгән, башҡа мөһим сауҙа партнёрҙары (импорт күләме буйынса) — [[Австралия]], [[Яңы Зеландия]], [[Фиджи]], [[Самоа]], [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]], [[Япония]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]].

== Халыҡтың тормош кимәле ==
Йән башына уртаса эске тулайым продукт — 8000 доллар (ППС буйынса, 2000 йыл). Ғаиләләрҙең 56%-ының килеме Америкалағы рәсми йәшәү минимумынан түбәнерәк.

=== Мәғарифы ===
Өлкәндәрҙең 97%-ы грамоталы. 12 йыллыҡ мотлаҡ белем биреү. 59 әҙерлек, 32 башланғыс һәм 9 урта мәктәп (1996 йылға). Бер колледж — Америка Самоаһының йәмәғәт колледжы (American Samoa Community College).

== Мәҙәниәте ==
Самоан халҡының традицион мәҙәниәтенә ярашлы, социаль ҡоролош ''фааматаи'' системаһы менән көйләнә, унда социаль структураның нигеҙе булып аига — клан, киңәйтелгән ғаилә, башында ''орматаи'' йәки ''матаи'' — быуындар күсәгилешлеген һаҡлау, мифологик концептуализация, йола хоҡуғының көнүҙәклеге, традицияларҙы һаҡлау өсөн яуаплы юлбашсы тора. Туризм индустрияһында самоанлыларҙың бер нисә йола вокал-бейеү тәжрибәләре файҙаланыла.

Гәзиттәр: көн һайын баҫылыусы «''News bulletin''» хөкүмәт гәзите (инглиз телендә, 1800 дана), «''Samoa news''» (инглиз һәм самоа телдәрендә, 4500 дана, аҙнаһына 5 тапҡыр), «''Samoa Journal and Advertiser''» (инглиз һәм самоа телдәрендә, 3000 дана, көндәлек гәзит). Ике радиостанция һәм бер телекомпания (ике каналда көн һайын инглиз һәм самоа телдәрендә 18 сәғәтлек тапшырыуҙар).

== Хөкүмәте һәм сәйәсәте ==

=== Хөкүмәте ===
Америка Самоаһы Хөкүмәте корпорацияланмаған территория сифатындағы Америка Самоаһы Конституцияһына ярашлы билдәләнә. 1929 йылғы Ратификациялау законы Америка Ҡушма Штаттары Президентына суд һәм хәрби вәкәләттәр бирә&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://papers.ssrn.com/abstract=3454210|автор=Tom C. W. Lin|заглавие=Americans, Almost and Forgotten|год=2019-09-15|язык=en|место=Rochester, NY|издательство=Social Science Research Network|номер=ID 3454210}}&lt;/ref&gt;. 1951 йылда, 10264-се бойороҡҡа ярашлы, президент Гарри Трумэн был вәкәләттәрҙе эске эштәр министрына тапшыра. 1963 йылдың 21 июнендә Фагаитуа Тули Ле’иато антҡа килтерелә һәм губернатор Х. Рекс Ли тарафынан Самоа эштәре буйынса беренсе секретарь итеп тәғәйеләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jfklibrary.org/asset-viewer/archives/JFKPOF/111/JFKPOF-111-009|title=American Samoa: General, 7 September 1962 {{!}} JFK Library|website=www.jfklibrary.org|accessdate=2020-11-17|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225014810/https://www.jfklibrary.org/asset-viewer/archives/JFKPOF/111/JFKPOF-111-009|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 1967 йылдың 2 июнендә эске эштәр министры Фред Эндрю Ситон 1967 йылдың 1 июлендә үҙ көсөнә ингән Америка Самоаһы Конституцияһын халыҡҡа еткерә. Америка Самоаһы губернаторы хөкүмәт башлығы булып тора һәм вице-губернатор менән бергә бөтә халыҡ тауыш биреүе менән дүрт йылға һайлана. Америка Самоаһы үҙидаралыҡ биләмәһе булғанға күрә, Ҡушма Штаттар президенты дәүләт башлығы функцияларын башҡара. Президент хөкүмәттә әүҙем роль уйнамай, әммә ул ''Фоно''ны (вәкәләтле орган) тарҡатыуы мөмкин һәм бер парламент акты ла уның хуплауынан башҡа закон булмаясаҡ.

Закондар сығарыу власы ике палаталы ''Фоно''ға (вәкәләтле орган) йөкмәтелгән. Вәкилдәр палатаһы 20 бер мандатлы округтарҙа ике йылға һайланып ҡуйылған 21 ағзанан тора. Сенат дүрт йылға һайланған 18 ағзанан тора.

Америка Самоаһының суд органдары башҡарма һәм закондар сығарыу власына бойондороҡһоҙ, шулай уҡ Америка Самоаһының Юғары суды Ҡушма Штаттарҙың Юғары судынан түбәнерәк юғары суд һәм округ судтары булып тора. Юғары суд баш ҡала Паго-Пагола урынлашҡан. Ул АҠШ эске эштәр министры тарафынан тәғәйенләнгән баш судья һәм судьяларҙан тора.

=== Сәйәсәте ===
Америка Самоаһы Ҡушма Штаттарҙың Утрау эштәре буйынса идаралыҡ ҡарамағындағы берләштерелмәгән һәм ойошторолмаған биләмәһе булып тора, Американың Эске эштәр Департаментына ҡарай. 1966 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Америка Самоаһына бойондороҡһоҙ Самоа иленә ҡушылыу мөмкинлеген бирә, әммә Америка Самоаһы Ҡушма Штаттарҙа ҡалыуға өҫтөнлөк бирә. Америка Самоаһы Конституцияһы 1966 йылда раҫлана һәм 1967 йылда үҙ көсөнә инә. Башҡарма власты губернатор бойомға ашыра. Закондар сығарыу власы закондар сығарыу органының ике палатаһына ҡарай. Америка Самоаһында Америка сәйәси партияларының (республикалыларҙың һәм демократтарҙың) аналогы бар. Суд власы башҡарма һәм закондар сығарыу властарына буйһонмай.

2010 йылда һайлаусылар биләмәнең конституцияһына төҙәтмәләр пакетын кире ҡаҡты, был уларға, самоа сығышлы булған осраҡта ғына, Америка Ҡушма Штаттары граждандарына закондар сығарыусы булырға мөмкинлек бирер ине.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Самоа]]
* [[Самоа сығышлы американлылар]]

== Әҙәбиәт ==
* Europe World Factbook, 2000

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Океания
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник = 
|Викитека = 
|Викивиды =
|Викиновости =
}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Океания/Американское_Самоа/}}
* [http://archive.travel.ru/american_samoa/sites/ Информация об Американском Самоа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911132341/http://archive.travel.ru/american_samoa/sites/ |date=2011-09-11 }}

{{Административные единицы США}}
		
{{Океания илдәре}}

[[Категория:АҠШ утрау территориялары]]
[[Категория:Америка Самоаһы| ]]
[[Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялары]]

{{countries-stub}}</text>
      <sha1>3iibfm0v8gj7qjcvwkkvdtmalf2b44h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гуам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65061</id>
    <revision>
      <id>1302210</id>
      <parentid>1238978</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43952-67</username>
        <id>48584</id>
      </contributor>
      <origin>1302210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43670" sha1="6acdj56rhez28kvgch7434hfy25noei" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гуа́м территорияһы''' ({{lang-en|Territory of Guam}}, ''[[Чаморро теле]] - Guåhan'') — — [[Тымыҡ океан]]дың көнбайыш өлөшөндәге Мариан утрауҙары архипелагындағы утрау. [[Америка Ҡушма Штаттары]] составына инмәгән, әммә уларҙың милке һаналған утрау. Гуам, башҡа Мариан утрауҙары менән бер рәттән, Америка Ҡушма Штаттарының иң көнбайыш территорияһы булып тора. Сәйәси берәмек булараҡ, Гуам архипелагты [[Төньяҡ Мариан утрауҙары]] берләшмәһе менән уртаҡлаша.

Гуамдың [[баш ҡала]]һы — Хагатна, ә халыҡ күп йәшәгән ҡала — Дедедо. Гуам 1983 йылдан алып Тымыҡ океан берләшмәһе ағзаһы булып тора. Гуам халҡын гуамдар тип йөрөтәләр, һәм улар тыуым буйынса Америка граждандары булып тора. Төп гуамдар — Көнсығыш [[Индонезия]], [[Филиппин]] һәм [[Тайвань]] илдәренән булған башҡа австронезия вәкилдәре. Чаморро утрауға 4000 йыл самаһы элек күсеп килгән.

2016 йылдың мәғлүмәттәре буйынса, Гуамда 162 742 кеше йәшәгән. Гуамдың майҙаны 544 км² тәшкил итә, шуға ярашлы халыҡтың тығыҙлығы бер квадрат километрға 299 кеше тәшкил итә. Океанияла был Мариан утрауҙарынан иң ҙуры һәм иң көньяҡ, Микронезияла иң ҙуры. Иң бейек нөктә — диңгеҙ кимәленән 406 метр бейеклектәге Ламлам тауы. 1960 йылдарҙан алып утрау бюджетының төп килем статьялары булып туризм һәм Американың ҡораллы көстәре яғынан субсидиялар тора.


1521 йылдың 6 мартында Испанияла хеҙмәт иткән Португалия тикшеренеүсеһе [[Фернан Магеллан]] утрауға барған беренсе европалы була. Гуам Испания тарафынан 1668 йылда колониялаштырыла; күсеп килеүселәр араһында католик миссионер-изуиты Диего Луис де Сан-Виторес була. XVI—XVIII быуаттарҙа Гуам Манилаға китеп барған Испания галеондары өсөн мөһим йөк тейәү пункты була. 1898 йылдың 21 июнендә Испания-Америка һуғышы ваҡытында Ҡушма Штаттар Гуамды баҫып ала. Шул уҡ йылдың 10 декабрендә Париж килешеүенә ярашлы Испания Гуамды Ҡушма Штаттарға бирә.

Икенсе донъя һуғышына тиклем [[Тымыҡ океан]]да биш Америка территориаль берәмеге иҫәпләнә: [[Микронезия Федератив Штаттары|Микронезияла]] Гуам һәм Уэйк атоллы, Полинезияла һәм Филиппинда Америка Самоаһы һәм Гавайҙары.

1941 йылдың 8 декабрендә, Перл-Харборға һөжүм иткәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс, Гуамды япондар баҫып ала, улар утрауҙы ике йыл ярым буйы биләй. Баҫып алыу ваҡытында гуамдарҙы мәжбүри хеҙмәткә, көсләүгә, язалауға һәм башһыҙландырыуға дусар итәләр. Америка ғәскәрҙәре 1944 йылдың 21 июлендә утрауға контролде кире ҡайтара. Гуамдың рәсми булмаған девизы — «Америка көнө башланған урында», был датаны үҙгәртеү линияһына утрауҙың яҡынлығына һылтанма булып тора.

== Физик-географик ҡылыҡһырлама ==
Гуам утрауы төньяҡтан көньяҡҡа 50 саҡрымға һуҙылған, иң тар урта өлөшөндә киңлеге — 12 саҡрым. Утрауҙың төньяҡ сиге — Ритидиан мороно (ингл. Ritidian Point).

Гуамдың майҙаны 544 км² тәшкил итә, был майҙаны буйынса 32-се урында, ә яр буйының оҙонлоғо 125,5 км тәшкил итә&lt;ref name = &quot;fb&quot;&gt;{{cw|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gq.html|title=Australia - Oceania :: Guam — The World Factbook|publisher=[[Центральное разведывательное управление|Central Intelligence Agency]]|lang=en|accessdate=2020-02-10|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203005453/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gq.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203005453/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gq.html |date=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;.

Гуам — Мариан утрауҙарында иң көньяҡ һәм иң ҙур утрау, шулай уҡ Микронезияла иң ҙуры. Ул [[донъя океаны]]ның иң тәрән нөктәһенән — 10 911 м тәрәнлектәге &quot;Челленджер упҡындары&quot;нан төньяҡ-көнсығышҡа табан 340 саҡрым алыҫлыҡта Мариан уйпатлығы буйлап һуҙылған.

Утрау вулкан сығышлы, [[мәрйен рифтары]] менән уратып алынған. Гуамдың төньяҡ өлөшө рельефы көньяҡ өлөшөнән ҡырҡа айырыла. Төньяҡ өлөшө — мәрйендән һалынған [[эзбизташ]] яйлаһы. Яйла Гуамда эсәр һыуҙың төп сығанағы. Төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта яйла ҡапыл ярға килеп төшә. Утрауҙың көньяҡ өлөшө — вулкан сығышлы һәм убалы рельефлы. Убалар лаваларҙан, шулай уҡ кварциттарҙан һәм балсыҡлы һәүерташтарҙан тора. Гранит һәм ҡомташ сығыштары бар. Утрауҙың иң бейек нөктәһе — Ламлам тауы (406 м)&lt;ref name = &quot;fb&quot; /&gt;. Эре йылғалар юҡ, иң ҙур бассейндарҙың Талофо, Илиг, Паго, Хагатна һәм Апра йылғалары бар&lt;ref&gt;{{cite web|last=Initiative|first=ou=Water and Environmental Research Institute of the Western Pacific AND Island Research and Education|title=Water and Environmental Research Institute of the Western Pacific AND Island Research and Education Initiative|url=http://south.hydroguam.net/map-hydrology-watersheds.php|website=south.hydroguam.net|accessdate=2021-01-08|lang=en|archive-date=2020-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130011049/http://south.hydroguam.net/map-hydrology-watersheds.php|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Мариан сылбыры (Гуам уның бер өлөшө булып тора) Тымыҡ океан һәм [[Филиппин диңгеҙе]] тектоник плиталарының бәрелешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Гуам — Мариан уйпатлығына, Мариан утрауҙарынан көнсығышҡа табан барған субдукцияның тәрән зонаһына яҡын ер массивы. Субдукция зонаһы эргәһендә урынлашыуы арҡаһында Гуамда ҡайһы берҙә ер тетрәүҙәр була. Элек Гуам эргәһендәге эпиүҙәктәрҙең күбеһе 5,0-8,7-гә тиклем ҙурлыҡта ине. Төньяҡ Мариан утрауҙарындағы Анатахан утрауынан айырмалы рәүештә, Гуам, вулкан смогы Анатахандан уға тиклем барып етһә лә, вулканик әүҙемлек күрһәтмәй.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;300&quot;&gt;
Guam space image (cropped).jpg|Йыһан фотоһы
&lt;/gallery&gt;

=== Климаты ===
Кёппен классификацияһы буйынса Гуамда климат дымлы тропик һанала, әммә март та иң ҡоро ай булараҡ төньяҡ-көнсығыштан миҙгелле пассат менән йомшарыусы тропик муссон климат классификацияһына тура килә.

Гуамда уртаса тәүлек һауа температураһы йыл дауамында бер тигеҙ һәм 26 — 27 градус самаһы тора. Көньяҡ-көнбайыш муссон урынлаштырылған ваҡытта ҡоро миҙгел ғинуарҙан майға тиклем дауам итә, ә ямғырҙар миҙгеле — июлдән ноябргә тиклем. 1981 йылдан 2010 йылға тиклемге осорҙа яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары яҡынса 2490 мм тәшкил иткән.

Күҙәтеүҙәр тарихында иң дымлы ай 1997 йылдың авгусы, ул саҡта 977,6 миллиметр яуым-төшөм була; иң ҡоро ай — 2015 йылдың феврале — 3,8 миллиметр яуым-төшөм менән. Ә иң дымлы календарь йыл — 1976 йыл (3345,2 миллиметр), ә иң ҡоро йыл — 1470,2 миллиметр яуым-төшөм менән 1998 йыл. 1953 йылдың 15 октябрендә, 393,2 миллиметр яуым-төшөм яуғанда, күҙәтеүҙәр тарихында иң ямғырлы көн була.

Уртаса һауа температураһы — 30 °C, уртаса түбән — 24,4 °C. Дөйөм алғанда, температура 24,4 °C артыҡ йәки 21,1 °C түбәнерәк. Сағыштырма дымлылыҡ, ғәҙәттә, йыл дауамында төндә 84 проценттан юғарыраҡ, әммә уртаса айлыҡ дымлылыҡ 66 процент тирәһе тирбәлә. Иң юғары температура Гуамда ике тапҡыр теркәлгән: 1971 йылдың 18 апрелендә һәм 1990 йылдың 1 апрелендә — һәм 35,6 °C градус тәшкил иткән; иң түбәне — 18,3 °C 1973 йылдың 8 февралендә.

&lt;div class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;clear: left; float: left; width: auto; margin-right: 1em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-weight: bold; padding: 5px; cursor: pointer;&quot;&gt;Климат — Гуам&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;

{{Климат местности
 | Место_род = Гуам
 | Источник  = [https://www.watertemperature.org/Guam-UnitedStates-Island.html Water Temperature - Guam, United States], [https://web.archive.org/web/20121031013534/http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=guam National Weather Service Climate], [https://web.archive.org/web/20130120021511/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/australia/pacific/guam_e.htm Climatological Normals of Guam]

 | Янв_ср = 26.8           | Янв_ср_осад = 126
 | Фев_ср = 26.6           | Фев_ср_осад = 115
 | Мар_ср = 27.1           | Мар_ср_осад = 70
 | Апр_ср = 27.7           | Апр_ср_осад = 91
 | Май_ср = 28.1           | Май_ср_осад = 109
 | Июн_ср = 28.1           | Июн_ср_осад = 180
 | Июл_ср = 27.7           | Июл_ср_осад = 308
 | Авг_ср = 27.4           | Авг_ср_осад = 436
 | Сен_ср = 27.4           | Сен_ср_осад = 360
 | Окт_ср = 27.6           | Окт_ср_осад = 300
 | Ноя_ср = 27.7           | Ноя_ср_осад = 233
 | Дек_ср = 27.3           | Дек_ср_осад = 152
 | Год_ср = 27.4           | Год_ср_осад = 2480

 | Янв_ср_мин = 24.2       | Янв_ср_макс = 29.4
 | Фев_ср_мин = 23.9       | Фев_ср_макс = 29.4
 | Мар_ср_мин = 24.2       | Мар_ср_макс = 29.9
 | Апр_ср_мин = 24.7       | Апр_ср_макс = 30.7
 | Май_ср_мин = 25.1       | Май_ср_макс = 31.1
 | Июн_ср_мин = 25.2       | Июн_ср_макс = 31.1
 | Июл_ср_мин = 24.8       | Июл_ср_макс = 30.6
 | Авг_ср_мин = 24.6       | Авг_ср_макс = 30.3
 | Сен_ср_мин = 24.6       | Сен_ср_макс = 30.4
 | Окт_ср_мин = 24.7       | Окт_ср_макс = 30.4
 | Ноя_ср_мин = 25.1       | Ноя_ср_макс = 30.3
 | Дек_ср_мин = 24.9       | Дек_ср_макс = 29.8
 | Год_ср_мин = 24.7       | Год_ср_макс = 30.3

 | Янв_а_мин = 19          | Янв_а_макс = 34
 | Фев_а_мин = 18          | Фев_а_макс = 34
 | Мар_а_мин = 19          | Мар_а_макс = 34
 | Апр_а_мин = 20          | Апр_а_макс = 36
 | Май_а_мин = 21          | Май_а_макс = 34
 | Июн_а_мин = 21          | Июн_а_макс = 35
 | Июл_а_мин = 21          | Июл_а_макс = 35
 | Авг_а_мин = 21          | Авг_а_макс = 34
 | Сен_а_мин = 21          | Сен_а_макс = 34
 | Окт_а_мин = 19          | Окт_а_макс = 34
 | Ноя_а_мин = 20          | Ноя_а_макс = 33
 | Дек_а_мин = 20          | Дек_а_макс = 33
 | Год_а_мин = 18          | Год_а_макс = 36

 | Янв_вода = 27.7
 | Фев_вода = 27.9
 | Мар_вода = 27.5
 | Апр_вода = 29.0
 | Май_вода = 29.2
 | Июн_вода = 28.9
 | Июл_вода = 29.3
 | Авг_вода = 28.9
 | Сен_вода = 29.1
 | Окт_вода = 29.3
 | Ноя_вода = 28.9
 | Дек_вода = 28.9
 | Год_вода = 29
}}

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

Гуам тайфундар юлында ята, һәм утрауға ямғырҙар ваҡытында тропик дауыл һәм тайфун хәүефе янай. Тайфундарҙың иң юғары хәүефе августан ноябргә тиклем күҙәтелә, унда тайфундар һәм тропик дауылдар Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндә булыуы ихтимал. Һуңғы ваҡытта Гуам өҫтөнән үткән иң көсөргәнешле тайфун Понгсон тайфуны була. Ундағы ел тиҙлеге сәғәтенә 232 саҡрым тәшкил итә, көсәйгәндә секундына 278 саҡрымға етә. Тайфун утрауҙа 2002 йылдың 8 декабрендә була.

1976 йылда Памела тайфуны килтергән емереклектәрҙән һуң, ағас ҡаралтыларҙың күбеһе бетонға алмаштырыла&lt;ref&gt;{{cw|url=http://www.rms.com/catastrophe/models/Guam.asp|title=RMS Catastrophe Models - Guam|publisher=Risk Management Solutions|lang=en|access-date=2020-02-15|archive-date=2011-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207111227/http://www.rms.com/catastrophe/models/Guam.asp|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207111227/http://www.rms.com/catastrophe/models/Guam.asp |date=2011-02-07 }}&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, 1980 йылдарҙа ағас бағаналар тайфундарға сыҙамлы бетон һәм ҡорос бағаналарҙы алмаштыра башлай. Урындағы хөкүмәт ҡәтғи төҙөлөш нормалары индергәндән һуң, йорт һәм предприятие хужаларының күбеһе үҙ конструкцияларын тимер-бетон ҡулланып төҙөй һәм көслө дауылға ҡаршы тәҙрә ҡапҡастары ҡуя башлай.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;220&quot;&gt;
Storm surge damage from Typhoon Karen in Asan, Guam.jpg|1962 йылдың ноябрендә Карен тайфуны эҙемтәләре
Chataan Guam crop.jpg|{{iw|Чатаан|2002 йылдың июлендә Чатаан тайфуны 
Guam Sunset.jpg|Гуамда ҡояш байыуы
&lt;/gallery&gt;

== Тупраҡ ==
Утрауҙың тупрағы — уңдырышлы ферраллитлы, урыны менән аҙ ҡеүәтле. Гуамдың төньяҡ өлөшө саванна үҫемлектәре менән ҡапланған. Дымлы тропик урмандар утрауҙың көньяҡ өлөшөндәге йылға үҙәндәрендә һәм ҡалҡыулыҡ битләүҙәрендә генә осрай. Яр буйы буйлап — кокос пальмаһы сауҡалыҡтары.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;240&quot;&gt;
Hagatna from Fort Santa Agueda.JPG| Баш ҡала [[Хагатна]]
Ritidian Beach - Guam NWR.jpg|Ритидиан пляжы
&lt;/gallery&gt;
== Фаунаһы ==
Гуамдың хайуандар донъяһы ярлы. [[Кимереүселәр]] ([[Ҡомаҡтар|ҡомаҡ]], [[Сысҡандар|сысҡан]]), [[ярғанаттар]] бар. Урмандарҙа испандарҙың [[Филиппин]]дан килтергән [[болан]]дары осрай. Утрауҙың төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрендә ҡырағай [[ҡабан]]дарҙы осратырға мөмкин. 1940-сы йылдар уртаһына тиклем утрауҙа бик күп ҡоштар булған, һуңынан уларҙың күбеһе [[Икенсе донъя һуғышы]] аҙағында осраҡлы ғына индерелгән [[Йыландар|йылан]] — көрән бойга арҡаһында юҡ ителгән. Йылан еңелсә ағыулы һәм кешеләр өсөн хәүефле булмаһа ла, фауна өсөн ысын бәләгә әүерелә. Йыландар [[ҡоштар]]ҙың ҡайһы бер төрҙәренең юғалыуына ғына килтермәй, шулай уҡ юғары көсөргәнешле сымдарҙың тоташыуына килтерә&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200100108 |title = Змея, завоевавшая остров  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110217164653/http://bio.1september.ru/articlef.php?ID=200100108 |archivedate = 2011-02-17 }}&lt;/ref&gt;. Элек Гуамда булмаған йыландарҙың тығыҙлығы бер [[квадрат километр]]ға 2000-гә еткән, был донъяла иң юғары күрһәткестәрҙең береһе булып тора. Reuters агентлығы хәбәр итеүенсә, 2013 йылда, йыландарҙың таралыуына юл ҡуймаҫ өсөн, утрау биләмәһенә ағыуланған сысҡандарҙы ташларға ҡарар ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/social/news/2013/02/23/n_2768477.shtml |title=Для предотвращения распространения змей на остров Гуам скинут более 2000 отравленных мышей |access-date=2019-11-27 |archive-date=2018-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725033630/https://www.gazeta.ru/social/news/2013/02/23/n_2768477.shtml |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;220&quot;&gt;
Mangroves growing in the coral rocks of the Guam coastline - NOAA Photo Library.jpg|Яр буйында мангр ҡыуаҡлыҡтары
GuamRail02.jpg|Утрау эндемигы — гуам көтөүсеһе (Цинциннати зоопаркы)
Mulloidichthys vanicolensis.jpg|Нуам һыуҙарында һары ҡанатлы ваҡ тешле барабуля 
&lt;/gallery&gt;

== Тарихы ==
Гуамда яҡынса 3,5 мең йыл элек австронезий халыҡтарының береһе, чаморро урынлаша. Гуамдың төньяғындағы Ритидиан-Бич мәмерйәһенән 2180-30 йыл элек билдәләнгән RBC1 и RBC2 өлгөләрендә митохондриаль гаплотөркөм асыҡланған, RBC1 өлгөһөндә Y-хромосома O2a2-P201 гаплотөркөмө билдәләнгән&lt;ref&gt;''Irina Pugach'' et al. [https://www.pnas.org/content/118/1/e2022112118 Ancient DNA from Guam and the Peopling of the Pacific] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201224025622/https://www.pnas.org/content/118/1/e2022112118 |date=2020-12-24 }}, November 12, 2020 (sent for review October 26, 2020&lt;/ref&gt;. Боронғо чаморро йәмғиәтендә дүрт синыф була: чаморри (ингл. chamorri, башлыҡтар), матуа (ингл. matua, юғары синыф), ахаот (ингл. achaot, урта синыф) һәм мана’чан (ингл. mana'chang, түбән синыф){{sfn|Carano, Sanchez|1964}}{{rp|20-21}}. Матуа балыҡ тотоу өсөн уңайлы урындарға эйә булып, яр буйындағы ауылдарҙа йәшәгән. Матуа менән мана’чандар бер- береһе менән һирәк аралаша, һәм матуа йыш ҡына аралашыуҙа аралашыусы булараҡ, ахаоттарға мөрәжәғәт итә. Чаморроларҙың шулай уҡ  макахна (ингл. makåhna) йәғни какахна (ингл. kakahna), тылсымлы һәләттәре менән шамандары һәм сурухану (ингл. suruhånu) йәғни суруханалары (ингл. suruhåna) — үҫемлектәрҙең төрлө төрҙәрен һәм дарыу эшләү өсөн тәбиғи материалдар ҡулланған дауалаусылары була. «Таотао-моа» (англ. taotao mo'na) тип аталған боронғо чаморро рухтарына ышаныу әле лә Европаға тиклемге мәҙәниәт ҡалдығы тип һаҡлана. Сурухану «таота-моа» асыуына дусар булмайынса, үҙ өйөндә үҫемлектәрҙе һәм башҡа тәбиғи материалдарҙы хәүефһеҙ йыя алған берҙән-бер кешеләр тип иҫәпләнә. Чаморро йәмғиәте матрилиниялы кландар буйынса ойошторола{{sfn|Carano, Sanchez|1964}}{{rp|21}}. Латте — таш бағаналар, уларҙы Мариан утрауҙарында ғына табырға мөмкин; улар Европаға тиклемге Чаморро мәҙәниәтенең иң юғары ҡаҙанышы була. Латте нигеҙ сифатында ҡулланыла, уның өҫтөндә һаламдан бәләкәй йорттар төҙөлгән. Таштар халиги тип аталған эзбизташтан барлыҡҡа килгән нигеҙҙән һәм мәрйен йәки эзбизташтың яһалған, өҫ яҡтан бикле таштан тора. Был таштарҙың ихтимал булған сығанағы, Рота-Латтеның таш карьеры, 1925 йылда Рота утрауында табыла{{sfn|Carano, Sanchez|1964}}{{rp|28}}.
=== Магеллан экспедицияһы ===
Гуамда беренсе европалы булып 1521 йылдың 6 мартында Португалия штурманы Фернан Магеллан донъя буйлап сәйәхәт иткән ваҡытта була{{sfn|Carano, Sanchez|1964}}{{rp|41-42}}.
Килгәс тә, уның карабын балансирҙар менәнйөҙләгән бәләкәй каноэ уратып ала. Улар проа тип атала, ә Гуам «Латин елкәндәре утрауы» (исп. Islas de las Velas Latinas) тигән атама ала. Магелландың иптәше Антонио Пигафетта кешеләрҙең карапҡа менеп, мөмкин булғандың барыһын да, шул иҫәптән нығытылған бәләкәй кәмәне лә урлауы тураһында яҙа. Ошоноң арҡаһында архипелагҡа беренсе үтеүселәр «Талаусылар утрауҙары» тип баһа бирә&lt;ref&gt;{{книга|автор=Nowell C. E.|заглавие=Magellan's Voyage Around the World: Three Contemporary Accounts|ссылка=https://archive.org/details/magellansvoyage00pigagoog|издательство=Evanston: Northwestern University Press|год=1962|isbn=0810101807|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114001942/http://archive.org/details/magellansvoyage00pigagoog}}&lt;/ref&gt;.

Гуам 1565 йылда Испания колонияһы тип иғлан ителә. 1600 йылдан алып утрауҙы Мексиканан Филиппинға барған испан галеондары командаларҙың ялы һәм провиантты тулыландырыу өсөн файҙаланған. 1600 йылдан алып утрауҙы Мексиканан Филиппинға барған испан галеондары командалар ялы һәм провиантты тулыландырыу өсөн файҙаланған. Чаморро христианлаштырыу оҙатыуында ғәмәли испан колониялаштырыуы 1668 йылдан, утрауға католик вәғәзселәре килгәс башланды. 1670 йылдан 1695 йылға тиклемге осорҙа испан һалдаттары баҫтырған чаморро болалары башлана. Чаморролар, бигерәк тә ир-егеттәр, һаны ныҡ кәмене. Был чаморроның испандар, филиппиндар һәм мексикандар менән аралашыуына килтерә. Әммә Чаморроның теле һәм ҡайһы бер йолалары ла һаҡланған.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;240&quot;&gt;
Magellan Monument, Umatac, Guam - DSC00933.JPG|Магеллан килеү хөрмәтенә монумент
Main street of Agana or Hagåtña, Guam (1899-1900).jpg|XIX быуат аҙағында Хагатнаның үҙәк урамы
&lt;/gallery&gt;
[[Америка Ҡушма Штаттары]] 1898 йылда Испания-Америка һуғышында утрауҙы яулай һәм уны шул уҡ йылда Париж тыныс килешеүе буйынса ала. Бынан һуң Гуам Филиппиндан йә Филиппинға китеүсе Америка суднолары өсөн күсеп ултырыу базаһы булып хеҙмәт итә.

[[Икенсе донъя һуғышы]] барышында Гуам 1941 йылдың 8 декабрендә Перл-Харборға һөжүм иткәндән һуң өс сәғәт үткәс япон бомбардировкаһына дусар була. Утрау 10 декабрҙә [[Япония]] көстәренә күсә.

Гуамдың япон оккупацияһы ике йыл ярымға һуҙыла. Һуғыш ҡыҙған осорҙа утрауҙа 19 000 тирәһе япон һалдаты һәм матросы урынлаштырыла.

1944 йылдың 21 июлендә Америка граждандары Гуамға төшә. Утрау өсөн һуғыш 20 көн дауам итә, һәм бөтә япондар тиерлек һәләк була.

Япония капитуляцияһынан һуң 28 йыл буйына утрауҙа капрал Сёити Ёкои йәшәй.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;240&quot;&gt;
USS Pennsylvania (BB-38) bombarding Guam 1944.jpg|USS Pennsylvania (BB-38) линкоры Америка ғәскәрҙәрен ултыртҡан көндө Гуамды бомбаға тота
Three Marines and their machine gun on Guam.jpg|1944 йылдың 28 июлендә утрау өсөн барған һуғышта диңгеҙ пехотасылары
Japanese prisoner awaits questioning by intelligence officer on Guam. - NARA - 520971 (cropped).jpg|Япон хәрби әсире һорау алыу көткән ваҡытта
&lt;/gallery&gt;

== Сәйәси ҡоролош ==
Гуам «АКШ-тың ҡушмайынса ойошторолған биләмәһе» рәсми статусына эйә. Гуам утрауының 1950 йылда Америка Ҡушма Штаттары конгресы тарафынан ҡабул ителгән Органик законы нигеҙендә идара ителә. Был закон утрауға урындағы үҙидара хоҡуғын бирә һәм унда йәшәүселәрҙе Америка Ҡушма Штаттары граждандары тип иғлан итә.

Башҡарма власты урындағы хөкүмәт тәғәйенләгән губернатор (Гуам халҡы 4 йылға һайлай) тормошҡа ашыра.

Гуамдың Америка Ҡушма Штаттары вәкилдәре палатаһында бер делегаты бар, әммә уның тауыш биреү хоҡуғы юҡ.

Закондар сығарыу органы — 15 сенаторҙан торған Легислатура (2 йылға халыҡ тарафынан һайлана).

Гуамда Америкаға тулы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн хәрәкәт бар, әммә Гуам халҡының күбеһе киңерәк автономия алып, хәҙерге статусын модификациялы рәүештә һаҡлап ҡалыуҙы өҫтөн күрә.

Гуам — Тымыҡ океанда Америка Ҡушма Штаттарының иң ҙур стратегик хәрби базаһы. Америка хәрбиҙәре башлыса Андерсен авиабазаһында һәм Апра-Харбор хәрби-диңгеҙ базаһында тупланған.
== Административ бүленеш ==
Гуам 19 ауылға (муниципалитеттарға) бүленгән:
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!№
!Муниципалитет
!Төбәк&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.doi.gov/oia/reports/iaea2006report.doc |title=アーカイブされたコピー |accessdate=2007-12-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071031162830/http://www.doi.gov/oia///reports/iaea2006report.doc |archivedate=2007-10-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031162830/http://www.doi.gov/oia///reports/iaea2006report.doc |date=2007-10-31 }}&lt;/ref&gt;
!Майҙаны,&lt;br&gt;км²
Халҡы,&lt;br&gt;кеше. (2010)
!Тығыҙлығы,&lt;br&gt;кеше./км²
|-
|1
|[[Аганья-Хейтс]]
|Үҙәк
|align=&quot;right&quot;|2,68
|align=&quot;right&quot;|3808
|align=&quot;right&quot;|1420,90
|-
|2
|[[Агат (Гуам)|Агат]]
|Көньяҡ
|align=&quot;right&quot;|27,19
|align=&quot;right&quot;|4917
|align=&quot;right&quot;|180,84
|-
|3
|[[Асан (Гуам)|Асан]]
|Үҙәк
|align=&quot;right&quot;|14,35
|align=&quot;right&quot;|2137
|align=&quot;right&quot;|148,92
|-
|4
|[[Барригада]]
|Үҙәк
|align=&quot;right&quot;|21,96
|align=&quot;right&quot;|8875
|align=&quot;right&quot;|404,14
|-
|5
|[[Чалан-Паго-Ордот]]
|Үҙәк
|align=&quot;right&quot;|14,73
|align=&quot;right&quot;|6822
|align=&quot;right&quot;|463,14
|-
|6
|[[Дедедо]]
|Төньяҡ
|align=&quot;right&quot;|79,16
|align=&quot;right&quot;|44 943
|align=&quot;right&quot;|567,75
|-
|7
|[[Хагатна]]
|Үҙәк
|align=&quot;right&quot;|2,33
|align=&quot;right&quot;|1051
|align=&quot;right&quot;|451,07
|-
|8
|[[Инараджан]]
|Көньяҡ
|align=&quot;right&quot;|48,82
|align=&quot;right&quot;|2273
|align=&quot;right&quot;|46,56
|-
|9
|[[Манджилао]]
|Үҙәк
|align=&quot;right&quot;|26,45
|align=&quot;right&quot;|15 191
|align=&quot;right&quot;|574,33
|-
|10
|[[Меризо]]
|Көньяҡ
|align=&quot;right&quot;|16,39
|align=&quot;right&quot;|1850
|align=&quot;right&quot;|112,87
|-
|11
|[[Монгомонг-Тото-Майте]]
|Үҙәк
|align=&quot;right&quot;|4,79
|align=&quot;right&quot;|6825
|align=&quot;right&quot;|1424,84
|-
|12
|[[Пити (Гуам)|Пити]]
|Үҙәк
|align=&quot;right&quot;|19,26
|align=&quot;right&quot;|1454
|align=&quot;right&quot;|75,49
|-
|13
|[[Санта-Рита (Гуам)|Санта-Рита]]
|Көньяҡ
|align=&quot;right&quot;|41,89
|align=&quot;right&quot;|6084
|align=&quot;right&quot;|145,24
|-
|14
|[[Синаяна]]
|Үҙәк
|align=&quot;right&quot;|2,20
|align=&quot;right&quot;|2592
|align=&quot;right&quot;|1178,18
|-
|15
|[[Талофофо]]
|Көньяҡ
|align=&quot;right&quot;|45,81
|align=&quot;right&quot;|3050
|align=&quot;right&quot;|66,58
|-
|16
|[[Тамунинг]]
|Төньяҡ
|align=&quot;right&quot;|14,66
|align=&quot;right&quot;|19 685
|align=&quot;right&quot;|1342,77
|-
|17
|[[Уматак]]
|Көньяҡ
|align=&quot;right&quot;|16,63
|align=&quot;right&quot;|782
|align=&quot;right&quot;|47,02
|-
|18
|[[Йиго (Гуам)|Йиго]]
|Төньяҡ
|align=&quot;right&quot;|91,71
|align=&quot;right&quot;|20 539
|align=&quot;right&quot;|223,96
|-
|19
|[[Дзонья]]
|Көньяҡ
|align=&quot;right&quot;|52,53
|align=&quot;right&quot;|6480
|align=&quot;right&quot;|123,36
|- style=&quot;background:#ccc;&quot;
|
|Бөтәһе
|
|align=&quot;right&quot;|543,52
|align=&quot;right&quot;|159 358
|align=&quot;right&quot;|293,20
|}
== Халҡы ==

[[Файл:Guam_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылға Гуам халҡының йәш-енес пирамидаһы
Халыҡ һаны — 180,9 мең. (2010 йылдың июленә ҡарата)]];

Йыллыҡ үҫеш — 1,3 %;

Тыуым — 18,1 кеше 1000 кешегә;

Үлем — 4,6 кеше 1000 кешегә;

Ир-егеттәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо — 75, ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы — 81 йәш

Этно-раса составы: чаморро - 37,3 % (59 381 кеше), чуук - 7,0 % (11 230 кеше), Океанияның башҡа халыҡтары - 5,0 % (7971 кеше), филиппиндар - 26,3 % (41 944 кеше), Азияның башҡа халыҡтары - 5,9 % (9437 кеше), ҡатнаш сығышлы - 9,4 % (14 929 кеше), аҡтар - 7,1 % (11 321 кеше), ҡаралар - 1,0 % (1540 кеше), башҡалар - 1,0 % (1605 кеше) (2010 г йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.bsp.guam.gov/images/stories/census/2010selcomp.pdf |title = Перепись населения (2010) |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;;

Телдәре: инглиз - 43,6 % (63 238 кеше), чаморро - 17,8 % (25 827 кеше), филиппин телдәре - 21,2 % (30 720 кеше), Океания телдәре - 10,0 % (14 441 кеше), азиат телдәре - 6,3 % (9192 кеше), башҡа телдәр - 1,1 % (1651 кеше) (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.bsp.guam.gov/images/stories/census/1980_2010_dpsf.pdf |title = Перепись населения (2010) |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;;

Грамоталылыҡ — 99 %;

Ҡала халҡы — 93 %.

== Иҡтисад, туризм ==
Гуамдың иҡтисадына, тәү сиратта, туризм (айырыуса Япониянан) һәм утрауҙағы Андерсен/13 хәрби базаһы ярҙам итә&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.andersen.af.mil|deadlink = yes|title = сайт авиабазы Андерсен|author = |date = |publisher = |accessdate = 2020-03-16|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140327052835/http://www.andersen.af.mil/|archivedate = 2014-03-27}}&lt;/ref&gt;, ул утрау майҙанының байтаҡ өлөшөн биләй. Утрауҙа Гуам Университеты урынлашҡан.

Туризм Гуам иҡтисадында ҙур роль уйнай. Отелдәрҙең күбеһе Филиппин диңгеҙҙәре менән йыуылған көнбайыш яры буйлап төҙөлгән. Шуның менән бергә, отелдәр төҙөү һәм туристарҙың килеүе яр буйындағы рифтарға, шулай уҡ диңгеҙ флораһына һәм фаунаға ҙур зыян килтерә.

Хәҙер Гуам — япон туристары өсөн популяр урын, атап әйткәндә, ул Гавай утрауҙарына ҡарағанда Японияға яҡыныраҡ. Туристар ағымы күләменең 90 проценты тиерлек — [[Япония]] туристары. Япония туристары араһында иң популяр миҙгел — июнь-сентябрь айҙарында ямғырҙар миҙгеле, ул ваҡытта бик үк эҫе түгел һәм йыш, ләкин тиҙ туҡтай торған яуым-төшөмдәр яуа (20-30 минут дауам итә).

== Транспорт һәм бәйләнеш ==
[[Файл:Cape Air N42836 ATR 42.jpg|thumb|280px|Антонио Вон Пат исемендәге Гуам халыҡ-ара аэропорты]]
Гуамда Антонио Б. Вон Пат исемендәге халыҡ-ара аэропорт төҙөлгән.

Утрау башҡа донъя менән Интернеттың 12 оптик-сүсле кабеле менән бәйле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cablemap.info/ |title=Greg’s Cable Map |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191130030544/https://www.cablemap.info/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.
=== Транспорт төрҙәре ===
Урындағы транспорт башлыса утрауҙың төрлө райондарына йөрөгән автобустарҙан — шаттлдарҙан ғибәрәт. Бер яҡҡа юл хаҡы 4 доллар тәшкил итә. Отелдәр һәм аэропорт араһында бушлай маршруттар бар. Утрау үҙәгендәге үҙ эсенә автобустарҙың тулы маршрутын һәм расписаниены алған ҙур туҡталыштарҙың барыһы ла рус теленә тәржемә ителгән. 

Утрау буйлап идеаль йөрөү сараһы - прокатҡа алынған автомобиль. Утрауҙа төрлө маркалы (башлыса япон һәм корея) еңел автотранспортты ҡуртымға бирергә тәҡдим итеүсе Rent-a-Car агентлыҡтар бик күп. Страховкалары индерелгән урта класлы өр-яңы машина (200 саҡрым араны үткән) көнөнә 80-120 долларға төшә (2018 йылғы хаҡтарҙа). Машинаны прокатҡа алыу өсөн Рәсәй хоҡуҡтарына эйә булыу ҙа етә. Шулай уҡ агентлыҡ залог ҡалдырыуҙы һорай ала, улар машинаны кире ҡайтарғанда кире ҡайтарыла, йә булмаһа кредит картаһының номерын күсереп яҙырға мөмкин.

Урам хәрәкәте — уң яҡлы һәм юғары кимәлдә тыныс һәм законға буйһонған. Юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен фанатик рәүештә үтәү, шулай уҡ бер-береңә әҙәплелек (ҡайһы берҙә артыҡ) ҡабул ителгән. Йәйәүле һәр ваҡыт өҫтөнлөккә эйә! Шуның менән бергә юлдарҙа йәйәүлеләрҙән һәм водителдәрҙән — һул яҡ хәрәкәткә һәм уң яҡ руль машиналарына өйрәнгән япондарҙан хәүефләнергә кәрәк.

Юлдар күбеһенсә һәйбәт — машинала ситке көньяҡтан ситке төньяҡҡа тиклем 3 сәғәт эсендә ашыҡмайынса үтергә мөмкин (көнбайыш яр буйлап трассаға ҡағыла). Трассаның Тымыҡ океан (көнсығыш) яры буйындағы торошо урыны менән насарыраҡ.

== Туристик зоналар ==
Гуамдың төньяҡ районы — утрауҙа халыҡ аҙ һәм туристар һирәк йөрөй. Был райондың күпселек өлөшөн Америка Ҡушма Штаттарының хәрби базалары биләй. Базалар кәртәләп алынған, периметры буйынса хәрби транспортта патруллек итеү ойошторолған. Ошонда уҡ Ритидиан-Бичтың ҡырағай пляжы урынлашҡан.

Үҙәк төбәк — туристар араһында иң тығыҙ һәм популяр. Бында Гуамдың баш ҡалаһы, шулай уҡ утрауҙың төп туристик үҙәге — Тумон урынлашҡан.

Көньяҡ төбәк — утрауҙа иң насар үҫешкән төбәк. Был районда Гуамдың төп халҡы — чаморроның мәҙәниәте яҡшы һаҡланған. Тәбиғи иҫтәлекле урындары: Кокос утрауы һәм Талофофо ҡултығы пляждары.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Военные базы США#Гуам]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{официальный сайт|www.guam.gov|lang=en}}
* {{cw|url=https://www.visitguamusa.ru/|title=Сайт туристического бюро Гуама}}
* {{cw|url=http://www.guampedia.com/|title=Гуампедия|lang=en}}
* {{cw|url=http://www.lib.utexas.edu/maps/guam.html|title=Коллекция карт Гуама|lang=en}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Carano P., Sanchez P. C.|заглавие=A Complete History of Guam|место=Tokyo|издательство=Charles E. Tuttle Company|год=1964|allpages=452|ref=Carano, Sanchez}}
{{Океания илдәре}}

[[Категория:Утрауҙағы дәүләттәр]]
[[Категория:Австралия һәм Океания утрауҙары]]
[[Категория:Тымыҡ океан утрауҙары]]
[[Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар]]</text>
      <sha1>6acdj56rhez28kvgch7434hfy25noei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йософ Баласағуни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65587</id>
    <revision>
      <id>1302220</id>
      <parentid>741742</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:43:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Yusuphas_hajip.jpg рәсеме [[commons:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: [[:c:COM:DW|Derivative work]] of non-free content ([[:c:COM:CSD#F3|F3]]).</comment>
      <origin>1302220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4635" sha1="6y1epqapx5w3buvzt1b46sm874w4ko8" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Йософ Баласағуни
| Төп исеме   = 
			
| Рәсеме      =
| Киңлек           = 150px
| alt = &lt;!--рәсемгә курсорҙы ҡуйғанда сыға торған яҙыу--&gt;
| рәсем яҙыуы =
| Ҡултамғаһы          = 
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Тыуыу датаһы    = 1015
| Тыуған урыны   =  [[Урта Азия]]ның Баласағун ҡалаһы
| Вафат булыу датаһы =  1070 
| Вафат булған урыны  = 
| Эшмәкәрлек төрө =  Яҙыусы, нәфис һүҙ оҫтаһы һәм фекер эйәһе
|Премиялары = 
|  Наградалары = 
| Викикитапхана =
}}
'''Йософ Баласағуни''' — (Тыуған ваҡыты яҡынса 1040-сы йылдар ).
Урта Азиялағы Баласағун ҡалаһында тыуып үҫкән. Туған телен, халыҡтың ауыҙ-тел ижадын, йолаларын сикһеҙ яратҡан. Ғәрәп һәм фарсы телдәрен яҡшы белгән. Нәфис һүҙ оҫтаһы һәм фекер эйәһе булараҡ даны таралғас, ҡараханиҙар дәүләте батшаһы Боғра хан мәрмәрһарайына кәңәшсе (хас хажип) итеп ҡуйған. Боғара ханға арнап ул «Ҡутадғу билиг» әҫәрен ижад иткән.

Йософ Баласағуниҙың «Ҡугадғу билиг» («Ҡот килтереүсе белем») әҫәре 1068 — 1069 йылдарҙа Боғра-ханға бағышлап ижад ителгән. Был әҫәр — төрки халыҡтарының беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған иң боронғо уртаҡ поэтик ҡомартҡыларының береһе. 
Әлеге көндә «Ҡугадғу билиг» әҫәренең өс ҡулъяҙма күсермәһе билдәле. Уларҙың береһе — 1797 йылда Ҡаһирәлә, икенсеһе — XIX быуаттың егерменсе йылдарында Стамбулда һәм өсөнсөһө 1914 йылда Үзбәкстандың Наманган ҡалаһында табылған. Күсермәләр уйғыр һәм ғәрәп графикаһында яҙылған.

Әҫәр 13 меңгә яҡын шиғри юлдан, 73 бүлектән тора. Йөкмәткеһе, сюжеты бик үҙенсәлекле: баштан аҙаҡҡа тиклем Күнтоғды, Айтолды, Өгдүлмиш һәм Үзгүрмиш исемле заттарҙың тормош, ысынбарлыҡ хаҡындағы уйланыуҙарына, үҙ-ара бәхәстәренә ҡоролған. Күнтоғды — ғәҙеллек, Айтолды — дәүләт, Өгдүлмиш — аҡыл һәм Үзгүрмиш ҡәнәғәтлек кәүҙәләнеше. Ошо шартлы геройҙары исеменән автор кеше ғүмере, йәшәү мәғәнәһе, ғаилә татыулығы, ата-әсәләр менән балалар мөнәсәбәте, хеҙмәттең кеше тормошондағы урыны, батшаны мәрхәмәтле итер сифаттар, феодаль дәүләт ҡоролошо, ил менән етәкселек итеү ысулдары, аҡыл, белем, һуғыш, тыныслыҡ һәм башҡалар хаҡында һүҙ йөрөтә. Был мәсьәләләргә үҙ ҡарашын да белдерә бара.

Й. Баласағуни һәр урында уйлап, аҡыл менән эш итеү, ғәҙел һәм кешелекле булыу яҡлы. Ул уҡымышлылыҡты кешенең абруйын, баһаһын күтәрә торған төп сифаттарҙың береһе һанай. Әҫәрҙә боронғо мәҡәлдәр һәм әйтемдәр күп урын алған. Уларҙың байтағы төрки халыҡтарында, шул иҫәптән башҡорттарҙа, әле лә йыш ҡулланыла.

== Һылтанмалар ==

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслеге. 9-сы класс, 2001 йыл. Өфө-Зәйнәб Биишева исемендәге «КИТАП» нәшриәте.
* Башҡорт шиғриәте антологияһы. ISBN 5-295-02743-0

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>6y1epqapx5w3buvzt1b46sm874w4ko8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Океания</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67885</id>
    <revision>
      <id>1302228</id>
      <parentid>1251786</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә</comment>
      <origin>1302228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13253" sha1="b0jksd2qsigylaccvk72mi4p8njiby0" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Oceania (orthographic projection).svg|thumb|right|200px|Океания картала]] '''Океания''' — [[Тымыҡ океан]]дың үҙәк һәм көнбайыш өлөшөндәге утрауҙар һәм атоллдар тупланмаһы, геосәйәси регион. 

== Океания илдәре һәм территориялары == 
{| class=&quot;standard&quot; 
|- 
! Ил, территория&lt;br /&gt;һәм флаг&lt;ref name=&quot;region&quot; /&gt; !! Майҙан&lt;br /&gt;(км²) !! Халыҡ&lt;br /&gt;(Автоматик) !! Халыҡ тығыҙлығы&lt;br /&gt;(чел./км²) !! Башҡала !! Валюта 
|- 

| colspan=6 style=&quot;background:#eee;&quot; | '''[[Австралия]]'''&lt;ref name=&quot;Australasia&quot; /&gt;
|- 

| {{Флагификация|Австралия}} || align=&quot;right&quot; | 7 692 024 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q408}}}} || align=&quot;right&quot; | 2,5 || [[Канберра]] || AUD (Australian Dollar)
|- 

| {{Австралия}} [[Ашмор һәм Картье утрауҙары]] ([[Австралия]]) || align=&quot;right&quot; | 5 || align=&quot;right&quot; | — || align=&quot;right&quot; | — || — || —
|- 

| {{Австралия}} [[Коралл диңгеҙ утрауҙары]] ([[Австралия]]) || align=&quot;right&quot; | 7 || align=&quot;right&quot; | — || align=&quot;right&quot; | — || — || —
|- 

| {{Норфолк}} [[Норфолк (утрау)]] ([[Австралия]]) || align=&quot;right&quot; | 35 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q31063}}}} || align=&quot;right&quot; | 53,3 || [[Кингстон (Норфолк утрау)|Кингстон]] || AUD (Australian Dollar)
|- 

| colspan=6 style=&quot;background:#eee;&quot; | '''[[Меланезия]]'''&lt;ref name=&quot;Melanesia&quot; /&gt;
|- 

| {{Флагификация|Вануату}} || align=&quot;right&quot; | 12 190 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q1014}}}} || align=&quot;right&quot; | 16,1 || [[Порт-Вила]] || VUV (Vatu)
|- 

| {{Индонезия}} [[Ириан-Джая]]&lt;ref name=&quot;Ириан&quot; /&gt; ([[Индонезия|''Индонезия'']]) || align=&quot;right&quot; | 424 500 || align=&quot;right&quot; | 4 300 000 (+-) || align=&quot;right&quot; | 6 || [[Джаяпура]], [[Маноквари]] || IDR (Rupiah)
|-

| {{Яңы Каледония}} [[Яңы Каледония]] ([[Франция]]) || align=&quot;right&quot; | 18 575 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q33788}}}} || align=&quot;right&quot; | 10,9 || [[Нумеа]] || XPF (Француз тымыҡ океан франк)
|- 

| {{Папуа — Яңы Гвинея}} [[Папуа — Яңы Гвинея]]&lt;ref name=&quot;pngaus&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | 462 840 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q691}}}} || align=&quot;right&quot; | 11.2 || [[Порт-Морсби]] || PGK (Kina)
|- 

| {{Соломон Утрауҙары}} [[Соломон Утрауҙары]] || align=&quot;right&quot; | 28 450 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q423}}}} || align=&quot;right&quot; | 17,4 || [[Хониара]] || SBD (Solomon Islands Dollar)
|- 

| {{Флагификация|Фиджи}} || align=&quot;right&quot; | 18 274 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q1017}}}} || align=&quot;right&quot; | 46,9 || [[Сува]] || FJD (Fiji Dollar)
|- 

| colspan=6 style=&quot;background:#eee;&quot; | '''[[Микронезия]]'''
|- 

| {{Флагификация|Гуам}} ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 541 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q16635}}}} || align=&quot;right&quot; | 292,9 || [[Хагатна]] || USD (USA Dollar)
|- 

| {{Флагификация|Кирибати}}&lt;ref name=&quot;Kiribati&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | 811 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q710}}}} || align=&quot;right&quot; | 118,8 || [[Көньяҡ Тарава]]&lt;ref name=&quot;Тарава&quot; /&gt; || AUD (Australian Dollar)
|- 

| {{Маршалл Утрауҙары}} [[Маршалл Утрауҙары]] || align=&quot;right&quot; | 181 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q709}}}} || align=&quot;right&quot; | 406,8 || [[Маджуро]] || USD (USA Dollar)
|- 

| {{Флагификация|Науру}} || align=&quot;right&quot; | 21 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q697}}}} || align=&quot;right&quot; | 587,1 || нет&lt;ref name=&quot;Науру&quot; /&gt; || AUD (Australian Dollar)
|- 

| {{Флагификация|Палау}} || align=&quot;right&quot; | 458 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q695}}}} || align=&quot;right&quot; | 42,4 || [[Нгерулмуд]]&lt;ref name=&quot;Palau&quot; /&gt; || USD (USA Dollar)
|- 

| {{Төньяк Мариан утрауҙары}} [[Төньяк Мариан утрауҙары]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 463,63 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q16644}}}} || align=&quot;right&quot; | 162.1 || [[Сайпан]] || USD (USA Dollar)
|- 

| {{АҠШ}} [[Атолл Уэйк|Уэйк]] ([[АҠШ]])&lt;ref name=&quot;Wake2&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | 7,4 || align=&quot;right&quot; | —&lt;ref name=&quot;Wake&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|- 

| {{Микронезия}} [[Микронезия Федератив Штаттары]] || align=&quot;right&quot; | 702 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q702}}}} || align=&quot;right&quot; | 193,5 || [[Паликир]] || USD (USA Dollar)
|- 

| colspan=6 style=&quot;background:#eee;&quot; | '''[[Полинезия]]'''
|- 

| {{Америка Самоаһы}} [[Америка Самоаһы]]&lt;ref name=&quot;AmSamoa&quot; /&gt; ([[США]]) || align=&quot;right&quot; | 199 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q16641}}}} || align=&quot;right&quot; | 345,2 || [[Паго-Паго]], [[Фагатого]]&lt;ref name=&quot;ASamoa&quot; /&gt; || USD (USA Dollar)
|- 

| {{АҠШ}} [[Остров Бейкер|Бейкер]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 1,24 || align=&quot;right&quot; | — || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|- 

| {{Флагификация|Гавайҙар}} ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 28 311 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q782}}}} || align=&quot;right&quot; | 72,83 || [[Гонолулу]] || USD (USA Dollar)
|- 

| {{АҠШ}} [[Остров Джарвис|Джарвис]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 4,45 || align=&quot;right&quot; | — || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|- 

| {{АҠШ}} [[Джонстон (атолл)|Джонстон]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 2,52 || align=&quot;right&quot; | —&lt;ref name=&quot;Джонстон&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|- 

| {{АҠШ}} [[Риф Кингмен|Кингмен]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 0,01 || align=&quot;right&quot; | — || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|- 

| {{Кирибати}} [[Кирибати]]&lt;ref name=&quot;Kiribati&quot;/&gt; || align=&quot;right&quot; | 811 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q710}}}} || align=&quot;right&quot; | 118,8 || [[Көньяҡ Тарава]]&lt;ref name=&quot;Тарава&quot;/&gt; || AUD (Australian Dollar)
|- 

| {{АҠШ}} [[Мидуэй]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 6,23 || align=&quot;right&quot; | —&lt;ref name=&quot;Мидуэй&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|-

| {{Ниуэ}} [[Ниуэ]] ([[Яңы Зеландия]]) || align=&quot;right&quot; | 261,46 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q34020}}}} || align=&quot;right&quot; | 8,2 || [[Алофи (Ниуэ)|Алофи]] || NZD (New Zealand Dollar)
|-

| {{Яңы Зеландия}} [[Яңы Зеландия]]&lt;ref name=&quot;nzpol&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | 268 680 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q664}}}} || align=&quot;right&quot; | 14,5 || [[Веллингтон]] || NZD (New Zealand Dollar)
|-

| {{Кук утрауҙары}} [[Кук Утрауҙары]] ([[Яңы Зеландия]]) || align=&quot;right&quot; | 236,7 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q26988}}}} || align=&quot;right&quot; | 86,7 || [[Аваруа]] || NZD (New Zealand Dollar)
|-

| {{АҠШ}} [[Пальмира (атолл)|Пальмира]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 6,56 || align=&quot;right&quot; | —&lt;ref name=&quot;Пальмира&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|-

| {{Чили}} [[Пасха утрауы]] ([[Чили]]) || align=&quot;right&quot; | 163,6 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q14452}}}} || align=&quot;right&quot; | 23,1 || [[Ханга-Роа]] || CLP (Chilean Pesso)
|-

| {{Питкэрн}} [[Питкэрн (утрау)]] ([[Бөйөк Британия]]) || align=&quot;right&quot; | 47 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q35672}}}} || align=&quot;right&quot; | 10 || [[Адамстаун]] || NZD (New Zealand Dollar)
|-

| {{Самоа}} [[Самоа]]&lt;ref name=&quot;Samoa&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | 2 935 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q683}}}} || align=&quot;right&quot; | 60,7 || [[Апиа]] || WST (Samoan tala)
|-

| {{Токелау}} [[Токелау]] ([[Яңы Зеландия]]) || align=&quot;right&quot; | 10 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q36823}}}} || align=&quot;right&quot; | 143,1 || —&lt;ref name=&quot;Tokelau&quot; /&gt; || NZD (New Zealand Dollar)
|-

| {{Тонга}} [[Тонга]] || align=&quot;right&quot; | 748 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q678}}}} || align=&quot;right&quot; | 141,9 || [[Нукуалофа]] || TOP (Tongan pa'anga)
|-

| {{Тувалу}} [[Тувалу]] || align=&quot;right&quot; | 26 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q672}}}} || align=&quot;right&quot; | 428,7 || [[Фунафути]] || AUD (Australian Dollar)
|-

| {{Уоллис һәм Футуна}} [[Уоллис һәм Футуна]] ([[Франция]]) || align=&quot;right&quot; | 274 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q35555}}}} || align=&quot;right&quot; | 56,9 || [[Мата-Уту]] || XPF (Француз тымыҡ океан франк)
|-

| {{Француз Полинезия}} [[Француз Полинезия]] ([[Франция]]) || align=&quot;right&quot; | 4 167 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q30971}}}} || align=&quot;right&quot; | 61,9 || [[Папеэте]] || XPF (Француз тымыҡ океан франк)
|-

| {{АҠШ}} [[Хауленд (утрау)|Хауленд]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 1,62 || align=&quot;right&quot; | — || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|refs=
&lt;ref name=&quot;region&quot;&gt;[[БМО]] картаһына нигеҙләнгән географик төбәктәр бүленеше; ҡайһы берҙәре трансконтиненталь дәүләттәр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Australasia&quot;&gt;Австралия менән Океанияны географик (донья киҫәге) һәм геологик (материк) бүлеү үҙенсәлектәре.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Melanesia&quot;&gt;Таблицала Индонезияның айырым утрауҙары күрһәтелмәгән.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ириан&quot;&gt;Папуа һәм Көнбайыш Папуа провинцияларын үҙ эсенә ала.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pngaus&quot;&gt;Папуа — Яңы Гвинеяны Австралазияға индерәләр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kiribati&quot;&gt;Микронезияла Гилберт һәм Банаба утрауҙары, Феникс һәм Лайн утрауҙары Полинезияла.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Тарава&quot;&gt;Рәсәй карталарында башҡала итеп йыш ҡына Баирики күрһәтелә.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Науру&quot;&gt;Рәсми башҡалаһы юҡ; хөкүмәт Мененг/Ярен округтарында.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Palau&quot;&gt;2006 йылдың 7 октябренә тиклем Корор рәсми башҡала булған.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wake2&quot;&gt;Атолл буйынса Маршалл Утрауҙары дәғүә белдерә.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wake&quot;&gt;Даими халҡы юҡ: тик АҠШ хәрби хеҙмәткәрҙәре.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AmSamoa&quot;&gt;Рәсәй карталарында ''«Көнсығыш Самоа»'' тип белдереү ҡабул ителгән.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ASamoa&quot;&gt;Фагатогола АҠШ Самоаһы хөкүмәте урынлашҡан.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Джонстон&quot;&gt;Даими халҡы юҡ, 2005 йылдан персоналды сығарғандар.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Мидуэй&quot;&gt;Даими халҡы юҡ, 40-ҡа яҡын АҠШ тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәткәре.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nzpol&quot;&gt;Яңы Зеландияны Австралазияға индерәләр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Пальмира&quot;&gt;Даими халҡы юҡ, АҠШ-тың 20-гә яҡын хеҙмәткәре.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Samoa&quot;&gt;Рәсәй карталарында ''«Көнбайыш Самоа»'' тип күрһәтелә.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tokelau&quot;&gt;[[Токелау]]ҙа административ үҙәк юҡ.&lt;/ref&gt;
}}

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [http://igras.ru Институт географии РАН. Океания.]
* [http://usgs.gov U.S. Geological Survey: Glaciers of Irian Jaya, Indonesia, and New Zealand.]

== Әҙәбиәт ==
* Белоусова Л. С., Денисова Л. В. Редкие растения мира. М., 1983.
* Стингл М. По незнакомой Микронезии. М., 1985.
* Всемирная история. Энциклопедия. Т. 5. М., 1958.
* Игнатьев Г. М. Тропические острова Тихого океана. М., 1979.

{{Океания илдәре}}
{{Geo-stub}}

[[Категория:Океания]]</text>
      <sha1>b0jksd2qsigylaccvk72mi4p8njiby0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302241</id>
      <parentid>1302228</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>/* Океания илдәре һәм территориялары */</comment>
      <origin>1302241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13260" sha1="dx83adji255uh5pcajl4zu9bgdq31su" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Oceania (orthographic projection).svg|thumb|right|200px|Океания картала]] '''Океания''' — [[Тымыҡ океан]]дың үҙәк һәм көнбайыш өлөшөндәге утрауҙар һәм атоллдар тупланмаһы, геосәйәси регион. 

== Океания илдәре һәм территориялары == 
{| class=&quot;standard&quot; 
|- 
! Ил, территория&lt;br /&gt;һәм флаг&lt;ref name=&quot;region&quot; /&gt; !! Майҙан&lt;br /&gt;(км²) !! Халыҡ&lt;br /&gt;(Автоматик) !! Халыҡ тығыҙлығы&lt;br /&gt;(чел./км²) !! Башҡала !! Валюта 
|- 

| colspan=6 style=&quot;background:#eee;&quot; | '''[[Австралия]]'''&lt;ref name=&quot;Australasia&quot; /&gt;
|- 

| {{Флагификация|Австралия}} || align=&quot;right&quot; | 7 692 024 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q408}}}} || align=&quot;right&quot; | 2,5 || [[Канберра]] || AUD (Australian Dollar)
|- 

| {{Австралия}} [[Ашмор һәм Картье утрауҙары]] ([[Австралия]]) || align=&quot;right&quot; | 5 || align=&quot;right&quot; | — || align=&quot;right&quot; | — || — || —
|- 

| {{Австралия}} [[Коралл диңгеҙ утрауҙары]] ([[Австралия]]) || align=&quot;right&quot; | 7 || align=&quot;right&quot; | — || align=&quot;right&quot; | — || — || —
|- 

| {{Норфолк}} [[Норфолк (утрау)]] ([[Австралия]]) || align=&quot;right&quot; | 35 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q31063}}}} || align=&quot;right&quot; | 53,3 || [[Кингстон (Норфолк утрау)|Кингстон]] || AUD (Australian Dollar)
|- 

| colspan=6 style=&quot;background:#eee;&quot; | '''[[Меланезия]]'''&lt;ref name=&quot;Melanesia&quot; /&gt;
|- 

| {{Флагификация|Вануату}} || align=&quot;right&quot; | 12 190 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q1014}}}} || align=&quot;right&quot; | 16,1 || [[Порт-Вила]] || VUV (Vatu)
|- 

| {{Индонезия}} [[Ириан-Джая]]&lt;ref name=&quot;Ириан&quot; /&gt; ([[Индонезия|''Индонезия'']]) || align=&quot;right&quot; | 424 500 || align=&quot;right&quot; | 4 300 000 (+-) || align=&quot;right&quot; | 6 || [[Джаяпура]], [[Маноквари]] || IDR (Rupiah)
|-

| {{Яңы Каледония}} [[Яңы Каледония]] ([[Франция]]) || align=&quot;right&quot; | 18 575 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q33788}}}} || align=&quot;right&quot; | 10,9 || [[Нумеа]] || XPF (Француз тымыҡ океан франк)
|- 

| {{Папуа — Яңы Гвинея}} [[Папуа — Яңы Гвинея]]&lt;ref name=&quot;pngaus&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | 462 840 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q691}}}} || align=&quot;right&quot; | 11.2 || [[Порт-Морсби]] || PGK (Kina)
|- 

| {{Соломон Утрауҙары}} [[Соломон Утрауҙары]] || align=&quot;right&quot; | 28 450 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q423}}}} || align=&quot;right&quot; | 17,4 || [[Хониара]] || SBD (Solomon Islands Dollar)
|- 

| {{Флагификация|Фиджи}} || align=&quot;right&quot; | 18 274 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q1017}}}} || align=&quot;right&quot; | 46,9 || [[Сува]] || FJD (Fiji Dollar)
|- 

| colspan=6 style=&quot;background:#eee;&quot; | '''[[Микронезия]]'''
|- 

| {{Флагификация|Гуам}} ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 541 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q16635}}}} || align=&quot;right&quot; | 292,9 || [[Хагатна]] || USD (USA Dollar)
|- 

| {{Флагификация|Кирибати}}&lt;ref name=&quot;Kiribati&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | 811 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q710}}}} || align=&quot;right&quot; | 118,8 || [[Көньяҡ Тарава]]&lt;ref name=&quot;Тарава&quot; /&gt; || AUD (Australian Dollar)
|- 

| {{Маршалл Утрауҙары}} [[Маршалл Утрауҙары]] || align=&quot;right&quot; | 181 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q709}}}} || align=&quot;right&quot; | 406,8 || [[Маджуро]] || USD (USA Dollar)
|- 

| {{Флагификация|Науру}} || align=&quot;right&quot; | 21 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q697}}}} || align=&quot;right&quot; | 587,1 || нет&lt;ref name=&quot;Науру&quot; /&gt; || AUD (Australian Dollar)
|- 

| {{Флагификация|Палау}} || align=&quot;right&quot; | 458 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q695}}}} || align=&quot;right&quot; | 42,4 || [[Нгерулмуд]]&lt;ref name=&quot;Palau&quot; /&gt; || USD (USA Dollar)
|- 

| {{Төньяк Мариан утрауҙары}} [[Төньяк Мариан утрауҙары]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 463,63 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q16644}}}} || align=&quot;right&quot; | 162.1 || [[Сайпан]] || USD (USA Dollar)
|- 

| {{АҠШ}} [[Атолл Уэйк|Уэйк]] ([[АҠШ]])&lt;ref name=&quot;Wake2&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | 7,4 || align=&quot;right&quot; | —&lt;ref name=&quot;Wake&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|- 

| {{Микронезия}} [[Микронезия Федератив Штаттары]] || align=&quot;right&quot; | 702 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q702}}}} || align=&quot;right&quot; | 193,5 || [[Паликир]] || USD (USA Dollar)
|- 

| colspan=6 style=&quot;background:#eee;&quot; | '''[[Полинезия]]'''
|- 

| {{Америка Самоаһы}} [[Америка Самоаһы]]&lt;ref name=&quot;AmSamoa&quot; /&gt; ([[США]]) || align=&quot;right&quot; | 199 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q16641}}}} || align=&quot;right&quot; | 345,2 || [[Паго-Паго]], [[Фагатого]]&lt;ref name=&quot;ASamoa&quot; /&gt; || USD (USA Dollar)
|- 

| {{АҠШ}} [[Остров Бейкер|Бейкер]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 1,24 || align=&quot;right&quot; | — || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|- 

| {{Флагификация|Гавайҙар}} ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 28 311 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q782}}}} || align=&quot;right&quot; | 72,83 || [[Гонолулу]] || USD (USA Dollar)
|- 

| {{АҠШ}} [[Остров Джарвис|Джарвис]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 4,45 || align=&quot;right&quot; | — || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|- 

| {{АҠШ}} [[Джонстон (атолл)|Джонстон]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 2,52 || align=&quot;right&quot; | —&lt;ref name=&quot;Джонстон&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|- 

| {{АҠШ}} [[Риф Кингмен|Кингмен]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 0,01 || align=&quot;right&quot; | — || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|- 

| {{Кирибати}} [[Кирибати]]&lt;ref name=&quot;Kiribati&quot;/&gt; || align=&quot;right&quot; | 811 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q710}}}} || align=&quot;right&quot; | 118,8 || [[Көньяҡ Тарава]]&lt;ref name=&quot;Тарава&quot;/&gt; || AUD (Australian Dollar)
|- 

| {{АҠШ}} [[Мидуэй]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 6,23 || align=&quot;right&quot; | —&lt;ref name=&quot;Мидуэй&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|-

| {{Ниуэ}} [[Ниуэ]] ([[Яңы Зеландия]]) || align=&quot;right&quot; | 261,46 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q34020}}}} || align=&quot;right&quot; | 8,2 || [[Алофи (Ниуэ)|Алофи]] || NZD (New Zealand Dollar)
|-

| {{Яңы Зеландия}} [[Яңы Зеландия]]&lt;ref name=&quot;nzpol&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | 268 680 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q664}}}} || align=&quot;right&quot; | 14,5 || [[Веллингтон]] || NZD (New Zealand Dollar)
|-

| {{Кук утрауҙары}} [[Кук Утрауҙары]] ([[Яңы Зеландия]]) || align=&quot;right&quot; | 236,7 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q26988}}}} || align=&quot;right&quot; | 86,7 || [[Аваруа]] || NZD (New Zealand Dollar)
|-

| {{АҠШ}} [[Пальмира (атолл)|Пальмира]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 6,56 || align=&quot;right&quot; | —&lt;ref name=&quot;Пальмира&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|-

| {{Чили}} [[Пасха утрауы]] ([[Чили]]) || align=&quot;right&quot; | 163,6 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q14452}}}} || align=&quot;right&quot; | 23,1 || [[Ханга-Роа]] || CLP (Chilean Pesso)
|-

| {{Питкэрн}} [[Питкэрн Утрауҙары]] ([[Бөйөк Британия]]) || align=&quot;right&quot; | 47 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q35672}}}} || align=&quot;right&quot; | 10 || [[Адамстаун]] || NZD (New Zealand Dollar)
|-

| {{Самоа}} [[Самоа]]&lt;ref name=&quot;Samoa&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | 2 935 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q683}}}} || align=&quot;right&quot; | 60,7 || [[Апиа]] || WST (Samoan tala)
|-

| {{Токелау}} [[Токелау]] ([[Яңы Зеландия]]) || align=&quot;right&quot; | 10 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q36823}}}} || align=&quot;right&quot; | 143,1 || —&lt;ref name=&quot;Tokelau&quot; /&gt; || NZD (New Zealand Dollar)
|-

| {{Тонга}} [[Тонга]] || align=&quot;right&quot; | 748 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q678}}}} || align=&quot;right&quot; | 141,9 || [[Нукуалофа]] || TOP (Tongan pa'anga)
|-

| {{Тувалу}} [[Тувалу]] || align=&quot;right&quot; | 26 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q672}}}} || align=&quot;right&quot; | 428,7 || [[Фунафути]] || AUD (Australian Dollar)
|-

| {{Уоллис һәм Футуна}} [[Уоллис һәм Футуна]] ([[Франция]]) || align=&quot;right&quot; | 274 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q35555}}}} || align=&quot;right&quot; | 56,9 || [[Мата-Уту]] || XPF (Француз тымыҡ океан франк)
|-

| {{Француз Полинезия}} [[Француз Полинезия]] ([[Франция]]) || align=&quot;right&quot; | 4 167 || align=&quot;right&quot; | {{formatnum:{{#property:P1082|from=Q30971}}}} || align=&quot;right&quot; | 61,9 || [[Папеэте]] || XPF (Француз тымыҡ океан франк)
|-

| {{АҠШ}} [[Хауленд (утрау)|Хауленд]] ([[АҠШ]]) || align=&quot;right&quot; | 1,62 || align=&quot;right&quot; | — || align=&quot;right&quot; | — || — || align=&quot;right&quot; | 
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|refs=
&lt;ref name=&quot;region&quot;&gt;[[БМО]] картаһына нигеҙләнгән географик төбәктәр бүленеше; ҡайһы берҙәре трансконтиненталь дәүләттәр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Australasia&quot;&gt;Австралия менән Океанияны географик (донья киҫәге) һәм геологик (материк) бүлеү үҙенсәлектәре.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Melanesia&quot;&gt;Таблицала Индонезияның айырым утрауҙары күрһәтелмәгән.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ириан&quot;&gt;Папуа һәм Көнбайыш Папуа провинцияларын үҙ эсенә ала.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pngaus&quot;&gt;Папуа — Яңы Гвинеяны Австралазияға индерәләр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kiribati&quot;&gt;Микронезияла Гилберт һәм Банаба утрауҙары, Феникс һәм Лайн утрауҙары Полинезияла.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Тарава&quot;&gt;Рәсәй карталарында башҡала итеп йыш ҡына Баирики күрһәтелә.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Науру&quot;&gt;Рәсми башҡалаһы юҡ; хөкүмәт Мененг/Ярен округтарында.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Palau&quot;&gt;2006 йылдың 7 октябренә тиклем Корор рәсми башҡала булған.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wake2&quot;&gt;Атолл буйынса Маршалл Утрауҙары дәғүә белдерә.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wake&quot;&gt;Даими халҡы юҡ: тик АҠШ хәрби хеҙмәткәрҙәре.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AmSamoa&quot;&gt;Рәсәй карталарында ''«Көнсығыш Самоа»'' тип белдереү ҡабул ителгән.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ASamoa&quot;&gt;Фагатогола АҠШ Самоаһы хөкүмәте урынлашҡан.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Джонстон&quot;&gt;Даими халҡы юҡ, 2005 йылдан персоналды сығарғандар.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Мидуэй&quot;&gt;Даими халҡы юҡ, 40-ҡа яҡын АҠШ тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәткәре.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nzpol&quot;&gt;Яңы Зеландияны Австралазияға индерәләр.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Пальмира&quot;&gt;Даими халҡы юҡ, АҠШ-тың 20-гә яҡын хеҙмәткәре.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Samoa&quot;&gt;Рәсәй карталарында ''«Көнбайыш Самоа»'' тип күрһәтелә.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tokelau&quot;&gt;[[Токелау]]ҙа административ үҙәк юҡ.&lt;/ref&gt;
}}

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [http://igras.ru Институт географии РАН. Океания.]
* [http://usgs.gov U.S. Geological Survey: Glaciers of Irian Jaya, Indonesia, and New Zealand.]

== Әҙәбиәт ==
* Белоусова Л. С., Денисова Л. В. Редкие растения мира. М., 1983.
* Стингл М. По незнакомой Микронезии. М., 1985.
* Всемирная история. Энциклопедия. Т. 5. М., 1958.
* Игнатьев Г. М. Тропические острова Тихого океана. М., 1979.

{{Океания илдәре}}
{{Geo-stub}}

[[Категория:Океания]]</text>
      <sha1>dx83adji255uh5pcajl4zu9bgdq31su</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колорадо ҡуңыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75950</id>
    <revision>
      <id>1302254</id>
      <parentid>1180175</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T22:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <origin>1302254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6297" sha1="1hs5zojib5mao51ro5ajp12rr3ehbbh" xml:space="preserve">{{БМ|Колорадо (мәғәнәләр)}}
{{Таксон
|name=Колорадо картуф ҡуңыҙы
|image file= Leptinotarsa fg01.jpg
|regnum=Хайуандар
|parent=Leptinotarsa
|rang=Вид
|latin=Leptinotarsa decemlineata
|author=[[Сэй, Томас|Say]], [[1824]]
|range map=Potato_beetle_diffusion.jpg
|range map caption=Таралышы
|range legend=
{{легенда|#ff0|Ҡуңыҙҙың барлыҡҡа килеү райондары}}
{{легенда|#00a500| Каруфтың барлыҡҡа килеү райондары}}
{{легенда|#f4a460|Ҡуңыҙҙың хәҙерге ваҡыттағы таралышы}}
|wikispecies=Leptinotarsa decemlineata
|commons=Leptinotarsa decemlineata
}}

'''Колорадо картуф ҡуңыҙы'''&lt;ref&gt;{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Насекомые|с=161}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Leptinotarsa decemlineata}}) — япраҡ ашаусы ҡуңыҙҙар(япраҡ ҡуңыҙҙары) ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Ҡуңыҙҙар һәм уның ҡурсаҡтары эт ҡарағаты һымаҡтарҙың япраҡтары менән туҡлана. [[Картуф]], [[томат]], [[физалис]], [[баклажан]], [[тилебәрән]], һирәгерәк — [[тәмәке (үҫемлек)|тәмәке]] плантацияларын үҙ итеп, [[ауыл хужалығы]]на зыян килтерә.

== Таралышы ==
Төньяҡ һәм Үҙәк Америкала, Европала (Британия утрауҙары һәм Скандинавия ярымутрауынан башҡа) һәм Азияның көнбайыш өлөшөндә таралған. [[Башҡортостан]]дың бар биләмәһендә таралған.

== Ҡылыҡһырлама ==
Кәүҙәһе ҡабарынҡы, ата бөжәктең оҙонлоғо 7—10 мм, инә — 9—12. Төҫө ҡыҙғылт һары, һирәгерәк һары‑көрән. Башы һәм арҡаһының алғы өлөшө ҡара таплы. Ҡанаты йоҡа, алһыу, өҫкө ҡанаты асыҡ төҫтә, 10 буй һыҙатлы. Мыйығы 12 быуынтыҡлы. Йомортҡалары асыҡ йәки ҡыҙғылт һары, оҙонса овал формаһында, оҙонлоғо 0,8—1,4 мм, картуф япрағының аҫҡы яғына һала. Йәш балағорто һоро, өлкәне — ҡыҙғылт һары. Кәүҙәһе йәбешкәк, тығыҙ, өҫ яҡтан ҡабарынҡы, һирәк төклө, өлкән балағорттоң оҙонлоғо 16 мм тиклем. Уңай шарттарҙа 3—4 көн эсендә үҫә. Тупраҡта ҡурсаҡлана, ҡурсаҡ фазаһы 8—14 көн дауам итә. Йылына 1—2 быуын үҫә. Өлкән бөжәк тупраҡҡа тәрән күмелеп ҡышлай. Көндөҙ әүҙем.

[[Картуф]]тың һәм башҡа [[эт ҡарағаты һымаҡтар]] ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙең япрағы һәм һабағы менән туҡлана, культуралы үҫемлектәр ҡоротҡосо.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Амирханов Д. В., Беньковская Г. В., Мигранов М. Г. Пиретроиды и ингибиторы синтеза хитина в борьбе с колорадским жуком. Уфа, 1991.
* {{книга|заглавие=Колорадский картофельный жук, Leptinotarsa decemlineata Say. Филогения, морфология, физиология, экология, адаптация, естественные враги|место =М. |издательство = Наука|год = 1981|страниц =  375}}
* {{книга|заглавие=Колорадский жук и меры борьбы с ним. Сб. 1—2|место=М.|год=1955—58}}
* {{книга|автор=Яковлев Б. В.|заглавие=Колорадский картофельный жук|место=Рига|год=1960}}
* {{книга|заглавие=Экология и физиология диапаузы колорадского жука. Сб.|место=М.|год=1966}}

== Һылтанмалар ==
* {{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Колорадский%20жук/БСЭ/Колорадский%20картофельный%20жук/|заглавие=Колорадский картофельный жук|автор=Яковлев Б. В.|издание=3-е}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Картофельный или колорадский жук}}
* {{cite web|url=http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/rus/world15.htm|title=Колорадский жук|accessdate=2012-03-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/67fzicX4h|archivedate=2012-05-15}}
* {{cite web|url=http://www.zin.ru/ANIMALIA/COLEOPTERA/rus/lepdeckt.htm|title=Колорадский жук Leptinotarsa decemlineata (Chrysomelidae: Chrysomelinae) — атлас листоедов России|accessdate=2012-03-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/67fzjK8fu|archivedate=2012-05-15}}
* {{cite web|url=http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/rus/spichki.htm|title=Украинский А. Колорадский жук на спичечных этикетках|accessdate=2012-03-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/67fzjxvgt|archivedate=2012-05-15}}
* [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6303/ «Вокруг света» № 9 (2816) | Сентябрь 2008 — Неистребимый] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621133443/https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6303/ |date=2021-06-21 }}

{{Библиоинформация}}
[[Категория:Ҡоротҡос бөжәктәр]]
[[Категория:Хризомелиндар]]
[[Категория:Евразия бөжәктәре]]
[[Категория:Төньяҡ  Америка бөжәктәре]]
[[Категория:Агрономия]]
[[Категория:Ҡаты ҡанатлылар]]
[[Категория:1824 йылда тасуирланған хайуандар]]</text>
      <sha1>1hs5zojib5mao51ro5ajp12rr3ehbbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғайсин Хәсән Нәзир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80730</id>
    <revision>
      <id>1302213</id>
      <parentid>1280484</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 8 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15870" sha1="3pqjivu3qk5w7s60s63dfudba9tkad4" xml:space="preserve">{{Военный деятель
|имя = Ғайсин Хәсән Нәзир улы
|дата рождения  = 8 май 1908 йыл
|дата смерти    = 12 август 1991 йыл
|место рождения = Ҡарай ауылы, [[Өфө губернаһы]]&lt;ref name=&quot;МРиС&quot;&gt;Хәҙерге {{ТУ|Көйөргәҙе районы}}, [[Башҡортостан]].&lt;/ref&gt;
|место смерти =  Ҡарай ауылы {{ВБУ|Күмертау районы|Көйөргәҙе районында|Көйөргәҙе районы}}, [[Башҡорт АССР-ы]]&lt;ref name=&quot;МРиС&quot;/&gt;
|изображение = Гайсин Хасан Назирович.jpg
|ширина = 200px
|описание изображения =     
|прозвище =  
|принадлежность = {{Флагификация|СССР|армия}}
|годы службы = [[1942]]—[[1945]]
|звание = {{СССР, Сержант}}
|род войск = пехота
|командовал = пулемёт расчёты 
|часть = 1-се Прибалтика фронты 51-се армия 204-се уҡсылар дивизияһының 700-се уҡсылар  полкы 
|сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]]
|награды = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Золотая Звезда|1945}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}{{!}} {{Орден Отечественной войны 1 степени|1985}} {{!}}{{!}} {{Орден Славы}} {{!}}{{!}} {{Медаль «За отвагу»|1944}}
{{!}}-
{{!}} {{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!}}{{!}} {{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!}}{{!}} {{Медаль Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
{{!}}}
|связи = 
|в отставке =  [[колхоз]]да эшләгән
}}
{{фамилиялаш|Ғайсин}}

'''Ғайсин Хәсән Нәзир улы''' ([[8 май]] [[1908 йыл]] — [[12 август]] [[1991 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502505935/ Гайсин Хасан Назарович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

== Биографияһы ==
Хәсән Нәзир улы Ғайсин Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең [[Ҡарай (Көйөргәҙе районы)|Ҡарай]] ауылында&lt;ref name=&quot;МРиС&quot;/&gt; 1908 йылдың 8 майында тыуған. 1931—41 йылдарҙа Көйөргәҙе районының В. М. Молотов исемендәге колхозында эшләй. 

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, 1945 йылда демобилизациялана һәм крәҫтиән хеҙмәтенә тотона. 1968 йылға тиклем Күмертау районының В. И. Молотов исемендәге колхозында һәм Мораптал тоҡомсолоҡ совхозында эшләй.

1991 йылдың 12 авгусында тыуған ауылы Ҡарайҙа ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.
Тыуған ауылында уға һәйкәл ҡуйылған.

== Хәрби хеҙмәте ==
1942 йылдың 7 ғинуарында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла. Шул уҡ йылдың 20 июленән фронтта, сержант дәрәжәһендә 51-се армияның 204-се уҡсылар дивизияһының 700-сө уҡсылар полкының пулемёт расчётына етәкселек итә.

Калинин, 1‑се Балтик буйы һәм 3‑сө Белоруссия фронттарында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502505935/ Гайсин Хасан Назарович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Герой исеменә 51‑се армия 204‑се уҡсылар дивизияһы 700‑сө уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры сержант Ғайсин 1944 йылдың 19 июне — 6 авгусында Белорус ССР‑ы Витебск, Суйково, Литва ССР‑ы Подскрапишка, Расчинаи һәм Скопишкис торама пункттары өсөн һуғыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46761407/ Подвиг. Гайсин Хасан Назарович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502505935/ Гайсин Хасан Назарович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың февралендә Воронеж фронтында Үрге Михайловка ауылы өсөн барған һуғышта ул үҙенең пулемёты менән дошмандың батальонға яҡын көсөн юҡ итә һәм фашистарҙың барлыҡ контратакаһын кире ҡаға. Витебск янындағы һуғышта дошмандың бер нисә тиҫтә һалдатын юҡ итә. 1943 йылдың 5 мартында Харьков өлкәһендәге һуғышта 76-сы орудие менән командалыҡ итә, дошман танк һөжүмен кире ҡаға, бер танкты юҡ итә.  1944 йылдың 1 майынан 2-һенә ҡарай төндә Витебск өлкәһе Степаньков ауылы янында фланг пулемёт утынан дошман ҙур юғалтыуҙарға дусар була, «иптәш Ғайсин 13 дошман һалдатын юҡ итә».

51‑се армия 204‑се уҡсылар дивизияһы 700‑сө уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры сержант Ғайсин 1944 йылдың 19 июне — 6 авгусында Белорус ССР‑ы Витебск, Суйково, Литва ССР‑ы Подскрапишка, Расчунай һәм Скопишкис торама пункттары өсөн һуғыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
{{начало цитаты}}
1944 йылдың 24 июнендә, һөжүм итеүсе пехотаға ярҙам итеп, танк пулемёты уты менән дошмандың оборонаһын өҙгәндә, бер көндә 40 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Икенсе көндө Витебск өлкәһе Суйково торама пункты янында, танкылар ярҙамында дошман пехотаһының контратакаһын кире ҡағып, яраланыуы арҡаһында икенсе номерҙы юғалта, әммә атышты туҡтатмай һәм  бер үҙе бер көндә 100-ҙән ашыу дошман һалдатын юҡ итә. 1944 йылдың июль һәм авгусында Литваның Скопишкис һәм Расчунай ауылдары янында пулемёт уты менән дошмандың контратакаһын туҡтата, ике алыш барышында дошмандың 90-ға яҡын һалдатын һәм офицерын юҡ итә. 6 августа Подскрапишка ауылы (Литва) янында 357-се уҡсылар дивизияһы эләккән ҡамауҙы йырыу маҡсатында танк десантында ҡатнаша. Операция барышында танк броняһында десант төркөмөн етәкләй, дошмандың ике 75-се орудиеһын ҡулға төшөрә һәм, уларҙы дошман яғына бороп, 25 снаряд менән 80 немец һалдатын һәм офицерын ҡыра. Шул уҡ көндө автомат уты менән бер үҙе һигеҙ дошман һалдатын юҡ итә.{{конец цитаты}}&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46761407/ Подвиг. Гайсин Хасан Назарович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

1944 йылда [[Коммунистическая партия Советского Союза|партия]] сафына ҡабул ителә. 1944 йылдың июнендә Витебск янында күрһәткән батырлығы өсөн «[[Медаль «За отвагу» (СССР)|Батырлыҡ өсөн]]» миҙалы менән бүләкләнә, Латвиялағы һуғыш барышында, икенсе номерын юғалтҡандан һуң, тәүҙә пулемёттан бер үҙе ут алып барғаны, ә пулемёт сафтан сыҡҡас, снаряд шартлауы арҡаһында контузия алыуына ҡарамаҫтан,  автоматтан дошманға ут алып барыуын дауам иткәне һәм 15 дошман һалдатын юҡ иткәне өсөн октябрҙә [[III дәрәжә Дан ордены]]на лайыҡ була. 1945 йылдың 24 мартында [[СССР Юғары Советы Президиумы]] Указы менән Хәсән Нәзир улы Ғайсинға [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46761407/ Подвиг. Гайсин Хасан Назарович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Советтар Союзы Геройы (1945) 
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|46761407}}&lt;/ref&gt;
* [[Ленин ордены]] (24.03.1945)
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1511226116|title=Информация}}&lt;/ref&gt;
* 3‑сө дәрәжә Дан ордены (07.12.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|27231787}}&lt;/ref&gt;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (11.07.1944)&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|33510070}}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
*  Көйөргәҙе районы үҙәге Ермолаево ауылындағы Батырҙар скверында батырға һәйкәл ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Герои Советского Союза|1}}
* {{книга
 |автор          = 
 |часть          = 
 |заглавие       = Навечно в сердце народном
 |оригинал       = 
 |ссылка         = 
 |ответственный  =
 |издание        = 3-е изд., доп. и испр.
 |место          = Минск
 |издательство   = 
 |год            = 1984
 |том            = 
 |страницы       = 
 |страниц        = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
 |тираж          = 
}}
* {{книга
 |автор          = 
 |часть          = 
 |заглавие       = Подвиги их — бессмертны
 |оригинал       = 
 |ссылка         = 
 |ответственный  =
 |издание        = 
 |место          = [[Уфа]]
 |издательство   = [[Китап (издательство)|Китап]]
 |год            = 2000
 |том            = 
 |страницы       = 
 |страниц        = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
 |тираж          = 
}}
* {{книга
 |автор          = 
 |часть          = 
 |заглавие       = Славные сыны Башкирии. Книга 2
 |оригинал       = 
 |ссылка         = 
 |ответственный  =
 |издание        = 
 |место          = Уфа
 |издательство   = 
 |год            = 1966
 |том            = 
 |страницы       = 
 |страниц        = 
 |серия          = 
 |isbn           = 
 |тираж          = 
}}
* Ганиева, Т. Батыры рождаются за горой Калмырза [Текст] / Тамара Ганиева // Панорама Башкортостана. -2010. -№ 2. – С. 37.
* Розметова, А. Славный век Хасана Гайсина [Текст] / А. Розметова // Куюргаза.- 2008. -8 мая.
* Кокорина, JI. Необычные судьбы обычных людей [Текст] / Л. Кокорина //Неделя.- 2007.- 15 мая.
* Нугуманова,Э. И пуля боится, и штык не берет [Текст] /Э. Нугуманова, К. Солдатова // Время.- 2005.- 19 апр.
* Шагманов, Т. Боевой счет к врагу Хасана Гайсина [Текст] / Т. Шагманов // Куюргаза.- 2005.- 28 апр.
* Куюргазинцы в годы Великой Отечественной войны [Текст] / ред. совет. Г. Н. Басов, Т.А. Ганиева. А. Г. Низамов // Земля Куюргазинская: Время, события, люди.-Кумертау.ДГТ., 2005,- С. 121.
* Гайсин Хасан Назирович. [Текст]: справочник о Героях Советского Союза и полных кавалерах ордена Славы из Республики Башкортостан. // Подвиги их бессмертны 1941- 1945гг. – Уфа: Китап,2000. – С.68.
* Султанов, М. Верность слову [Текст]: Богатыри земли / М. Султанов // Путь Ильича.- 1990.- 9 мая.

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502505935/ Гайсин Хасан Назарович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46761407/ Подвиг. Гайсин Хасан Назарович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БЭ|81630}}{{V|6|05|2023}}
* {{warheroes|id=1598}} {{V|4|6|2010}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:Көйөргәҙе районы]]</text>
      <sha1>3pqjivu3qk5w7s60s63dfudba9tkad4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Juhudi Kilimo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90474</id>
    <revision>
      <id>1302324</id>
      <parentid>1274041</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12498" sha1="fybnk7nruy4zgys2yhx8qxnzjofihtk" xml:space="preserve">{{Компания карточкаһы
 |название             = Juhudi Kilimo
 |прежние названия     = 
 |логотип              = 
 |тип                  = шәхси компания
 |основана             = [[2004]]
 |основатели           = Алеке Дондо ({{lang-en|Aleke Dondo}})
 |упразднена           = 
 |причина упразднения  = 
 |преемник             = 
 |расположение         = [[Найроби]] ([[Кения]])
 |ключевые фигуры      = Бернард Кивава ({{lang-en|Bernard Kivava}})
 |листинг на бирже     = 
 |отрасль              = [[Микрокредитлау]]
 |продукция            = 
 |оборот               = 
 |операционная прибыль = 
 |чистая прибыль       = 
 |активы               = 
 |капитализация        = 
 |число сотрудников    = 
 |материнская компания = 
 |дочерние компании    = 
 |сайт                 = http://juhudikilimo.com/
}}

'''Juhudi Kilimo Company Limited'''&lt;ref&gt;Чаще просто '''Juhudi Kilimo'''.&lt;/ref&gt; — [[Кения]]лағы&lt;nowiki/&gt;шәхси компания, ваҡ фермерҙарға [[Микрокредитлау|микрокредит]]&lt;nowiki/&gt;тар, беренсе сиратта производство активтары алыуға, бирә, шулай уҡ уларҙың уҡыуын ойоштора&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.aleke&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.juhudi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.132416616&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;businesscalltoaction.org.juhudi&quot; /&gt;.

== Ойошторолоуы ==
&lt;span&gt;''Juhudi Kilimo ''проекты&lt;/span&gt; [[2004 йыл]]да Алеке Дондо ({{lang-en|Aleke Dondo}}) тарафынан ул киңәйткән &lt;/span&gt;K-Rep Development Agency коммерцияға ҡарамаған ойошмаһының структура өлөшө булараҡ нигеҙләнә. 2009 йылда проект айырым компания итеп үҙгәртелә&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.first&quot; /&gt;.

''Juhudi Kilimo'' штаб-фатиры [[Найроби]]ҙа ([[Кения]]) урынлашҡан&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.132416616&quot; /&gt;.

Алеке Дондо ({{lang-en|Aleke Dondo}}) ''Juhudi Kilimo''ның идеологы, беренсе етәксеһе (CEO) һәм һуңынан директорҙар советының беренсе етәксеһе була&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.132416616&quot; /&gt;.
2010 йылдың октябренән 2015 йылдың апреленә тиклем компанияға Нат Робинсон ([[Инглиз теле|ингл.]] ''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Nat Robinson&lt;/span&gt;''&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.132416616&quot; /&gt;) етәкселек итә.

2015 йылдың апреленән Бернард Кивава ({{lang-en|Bernard Kivava}})&lt;ref&gt;Шулай уҡ ҡара: [http://juhudikilimo.com/news/bernard-kivava-appointed-as-juhudi-kilimos-new-ceo/ пресс-релиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610181157/http://juhudikilimo.com/news/bernard-kivava-appointed-as-juhudi-kilimos-new-ceo/ |date=2015-06-10 }}.&lt;/ref&gt; компания етәксеһе була.

Компанияны фондлаусы социаль инвесторҙар: [[Acumen ]](2011)[8], Grameen Foundation&lt;ref name=&quot;grameenfoundation.org.juhudi&quot; /&gt;, «Асыҡ йәмғиәт» институты (Soros Economic Development Fund), Форд фонды, Рокфеллер фонды, Kiva һ.б.&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.juhudi&quot; /&gt;.

== Эшмәкәрлеге ==
''Juhudi Kilimo'' — классик микрокредитлау ойошмаһы, Кенияның төпкөл төбәктәрендәге ваҡ фермерҙарға үтескә аҡса бирә&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.juhudi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.132416616&quot; /&gt;.

''Juhudi Kilimo'''ның төп үҙенсәлеге — кредит бирер алдынан фермерҙы уҡытыу&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.juhudi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.132416616&quot; /&gt;.
Курс үткәндә үтескә дәғүә итеүселәр финанс һәм ауыл хужалығы белемдәре ала, компанияны ойоштороусылар фекеренсә, был белемдәр хужалыҡтың һөҙөмтәлелеген күтәрә һәм ваҡ эшҡыуарҙарға табышлыраҡ эшләү мөмкинлеген бирә&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.juhudi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.132416616&quot; /&gt;.

''Juhudi Kilimo'' ил эсендә киң ҡулланыла торған ауыл хужалығы продукцияһы етештереүселәрҙе — һөт һыйыры һәм кәзә, ҡош-ҡорт, сусҡа, кролик һәм башҡа мал-тыуар аҫраусыларҙы, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнеүселәрҙе финанслай; ауыл хужалығы техникаһы, шул иҫәптән һуғарыу һәм продукция эшкәртеү техникаһы алыуға, транспорт, шул иҫәптән мотоцикл, велосипед һ.б., ауыл хужалығы тауарҙары ташыу транспорты алыуға кредит бирә&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.juhudi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.132416616&quot; /&gt;.

Үтескә алыусылар менән эш нигеҙҙә «кредит офицерҙары» аша тормошҡа ашырыла, улар үҙҙәренә бирелгән планшеттар аша махсус онлайн платформа аша компания менән бәйләнеш тота&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.juhudi&quot; /&gt;.

== Эшмәкәрлек күрһәткестәре ==
2010 йылда ''Juhudi Kilimo'' 7 500-ләп фермерҙы финансланы, атап әйткәндә, 1 834 һыйыр һатып алыуға кредит бирҙе, был уртаса фермерға килемдәрен ике-өс тапҡыр арттырырға мөмкинлек асты&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.aleke&quot; /&gt;.

2012 йылда ''Juhudi Kilimo'' операцион рентабеллелеккә сыға&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.juhudi&quot; /&gt;.

2013 йылдың мартына ''Juhudi Kilimo'' йәмғеһе 10 000 үтес бирә&lt;ref name=&quot;acumen.org.juhudi&quot; /&gt;.

2014 йылға ''Juhudi Kilimo'' 20 120 фермерға бөтәһе 11,7 миллион АҠШ долларынан ашыуыраҡ суммаға кредит бирә&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.juhudi&quot; /&gt;.
Үтескә бирелгәндең кире ҡайтарылыу кимәле 95 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.juhudi&quot; /&gt;.

== Баһалар ==
2011 йылда [[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды|Шваб фонды]] ''Juhudi Kilimo'' компанияһын асҡан Алеке Дондоны Йылдың [[Социаль эшҡыуарлыҡ|социаль эшҡыуары]] тип атаны&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.aleke&quot; /&gt;.
Ул ваҡытҡа Алеке Дондоны «Көнсығыш Африканың микрофинанслау олатаһы» тип йөрөтәләр ине инде&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.aleke&quot; /&gt;.

2013 йылдың апреленә ''Juhudi Kilimo'' [[Африка]]ла[[B Lab]] сертификатлаған беренсе компанияға әүерелде&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.first&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;references-small &quot; id=&quot;cx132&quot; style=&quot;column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;&quot; data-source=&quot;132&quot; data-cx-state=&quot;source&quot; data-cx-weight=&quot;856&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;&gt;
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;acumen.org.juhudi&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://acumen.org/investment/juhudi-kilimo/ Juhudi Kilimo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521152844/http://acumen.org/investment/juhudi-kilimo/ |date=2015-05-21 }} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.first&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Olivia Muiru.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bcorporation.net.juhudi&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://www.bcorporation.net/community/juhudi-kilimo Juhudi Kilimo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415220612/http://www.bcorporation.net/community/juhudi-kilimo |date=2015-04-15 }} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bloomberg.com.132416616&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=132416616 Company Overview of Juhudi Kilimo Company Limited] &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;businesscalltoaction.org.juhudi&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.businesscalltoaction.org/wp-content/files_mf/bcta_casestudy_juhudi_kilimo_web.pdf Juhudi Kilimo: Providing financing for Kenyan smallholder farmers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427093221/http://www.businesscalltoaction.org/wp-content/files_mf/bcta_casestudy_juhudi_kilimo_web.pdf |date=2015-04-27 }} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;grameenfoundation.org.juhudi&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.grameenfoundation.org/press-releases/acumen-fund-and-grameen-foundation-invest-agricultural-microfinance-company-juhudi-ki Acumen Fund and Grameen Foundation Invest in Agricultural Microfinance Company Juhudi Kilimo Company Limited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610180711/http://www.grameenfoundation.org/press-releases/acumen-fund-and-grameen-foundation-invest-agricultural-microfinance-company-juhudi-ki |date=2015-06-10 }} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;schwabfound.org.aleke&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.schwabfound.org/content/aleke-dondo Aleke Dondo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610182852/http://www.schwabfound.org/content/aleke-dondo |date=2015-06-10 }} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot; title=&quot;на английском языке &quot;&gt;(англ.)&lt;/span&gt;.&amp;#x20; [[Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды|Фонд Шваба]]&amp;#x20;(2011).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 10 июня 2015.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;

== Һылтанмалар ==
* Рәсми сайт: [http://juhudikilimo.com/ juhudikilimo.com]
* Интернетта:
** Facebook: [https://www.facebook.com/juhudikilimo juhudikilimo].
** Twitter: [https://twitter.com/juhudikilimo juhudikilimo].
** LinkedIn: [https://www.linkedin.com/company/juhudi-kilimo juhudi-kilimo]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
** Vimeo: [https://vimeo.com/album/3013165 3013165].
* CrunchBase: [https://www.crunchbase.com/organization/juhudi-kilimo juhudi-kilimo].
* Интервью:
** [http://www.theguardian.com/sustainable-business/tete-a-tete-nat-robinson-ceo-juhidi-kilimo Tête-à-tête with Nat Robinson, chief executive officer of Juhudi Kilimo] // The Guardian.
** [http://knowledge.wharton.upenn.edu/article/specialized-microfinance-a-loan-program-designed-to-help-african-farmers/ Specialized Microfinance: A Loan Program Designed to Help African Farmers].
** [http://www.howwemadeitinafrica.com/juhudi-kilimo-couples-loans-with-training-for-smallholder-farmers-in-kenya/30291/ Juhudi Kilimo couples loans with training for smallholder farmers in Kenya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150708052436/http://www.howwemadeitinafrica.com/juhudi-kilimo-couples-loans-with-training-for-smallholder-farmers-in-kenya/30291/ |date=2015-07-08 }}.

[[Категория:Микрофинанс ойошмалары]]
[[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]]
[[Категория:Кенияла социаль эшҡыуарлыҡ]]</text>
      <sha1>fybnk7nruy4zgys2yhx8qxnzjofihtk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96191</id>
    <revision>
      <id>1302319</id>
      <parentid>1255608</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19959" sha1="sl1gx7637b5x66sxjycnng2ghi9m7t7" xml:space="preserve">{{Сифатлы мәҡәләләргә кандидат}}
{{фамилиялаш|Әхмәтйәнов}}
{{Военный деятель
 |имя                  = Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы
 |оригинал имени       = 
 |дата рождения        = 10.8.1918
 |место рождения       = [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы, Маҡар улусы, [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], {{ТУ|Өфө губернаһы}} йәғни [[Башҡортостан автономияһы]]&lt;ref name=&quot;Х&quot;&gt;Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Ишембай районы}}&lt;/ref&gt; 
 |дата смерти          = 3.8.1976
 |место смерти         = [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылы, {{ВБУ|Ишембай районы}}, [[Башҡорт АССР-ы]]
 |изображение          = Ахметьянов Ахат.jpg
 |ширина               = 180px
 |описание изображения = 
 |прозвище             = 
 |псевдоним            = 
 |принадлежность       = {{USSR}}
 |годы службы          = 
 |звание               = Өлкән сержант {{СССР, Старший сержант}}
 |род войск            = Пехота
 |командовал           = 
 |часть                =  
 |сражения             = {{s|[[Совет-фин һуғышы]]}}
{{s|[[Бөйөк Ватан һуғышы]]:}}
* [[Ленинград]]ты обороналау
 |награды              = 
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}}{{!!}}{{Орден Красной Звезды}}{{!!}}{{медаль За оборону Ленинграда}}
{{!}}}
Миҙалдар
 |викисклад            = 
 |связи                = 
 |в отставке           = 
 |автограф             = 
}}
'''Әхмәтйәнов Әхәт Әбделхаҡ улы''' ([[10 август]] [[1918 йыл]] — [[3 август]] [[1976 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар дивизияһының инструктор-снайперы, өлкән сержант. Барлығы 502 дошманды юҡ иткән ([[1944 йыл]]дың [[17 ғинуар]]ына ҡарата).

== Биографияһы ==
Әхәт Әбделхаҡ улы Әхмәтйәнов 1918 йылдың 10 авгусында хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]ның [[Маҡар (Ишембай районы)|Маҡар]] ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — ''Әбделхаҡ Әхмәтйән улы Ҡарамышев'' (1878—?) [[Рус-япон һуғышы|Рус-япон]] һәм [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һуғыштары ветераны&lt;ref name=&quot;Вәхитов Ф.&quot;&gt;{{статья|автор= Вәхитов Ф.|заглавие = Снайпер|ссылка= http://agidel-rb.ru/nomera/2013/051/frit_vaxitov.html|язык= |издание= [[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]]|тип = журнал|год= 2013|том= |номер= 5|страницы= |doi= |issn= }}&lt;/ref&gt;, 1937 йылда репрессияланған&lt;ref name=&quot;Жертвы политического террора в СССР&quot;&gt;{{cite web |url=http://lists.memo.ru/d15/f236.htm|title=Карамышев Абдулхак Ахмедьянович// Книга памяти Республики Башкортостан|date=|publisher=Жертвы политического террора в СССР|accessdate=2015-10-27}}&lt;/ref&gt;. Милләте — [[башҡорт]]&lt;ref name=&quot;Наградной лист к ордену «Красная Звезда»&quot;&gt;{{Подвиг Народа|номер=11813494|title=Наградной лист к ордену «Красная Звезда»|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682525|дело=75|лист=179}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Наградной лист к ордену «Отечественной войны II степени»&quot;&gt;{{Подвиг Народа|номер=18476034|title=Наградной лист к ордену «Отечественной войны II степени»|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело= 1144|лист=38}}&lt;/ref&gt;.

[[Маҡар урта мәктәбе]]нең ете синыфын тамамлағас, 1935 йылда [[Бөрйән районы]]ның [[Әтек мәктәбе|Әтек тулы булмаған урта мәктәбе]]ндә уҡыта. [[Сермән]] педагогия училищеһында белем ала. Ситтән тороп [[Одесса]] ҡалаһындағы химик технология университетында уҡый&lt;ref name=&quot;Вәхитов Ф.&quot;/&gt;.

1938 йылдың 15 апреленән [[Ҡыҙыл Армия]] сафында хеҙмәт итә башлай. 1939 йылдың 30 ноябренән 1940 йылдың 13 мартына тиклем [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин һуғышы]]нда ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Наградной лист к ордену «Красная Звезда»&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Наградной лист к ордену «Отечественной войны II степени»&quot;/&gt;.

1941 йылдың 22 июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, июлдә 166-сы махсус уҡсылар батальоны составында хеҙмәт итә. 1941 йылдың 5 авгусында контузия ала, артабан 549-сы махсус уҡсылар батальоны составында хеҙмәт итә. 1942 йылдың 5 ғинуарында Калинин фронтында яралана&lt;ref name=&quot;Наградной лист к ордену «Красная Звезда»&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Наградной лист к ордену «Отечественной войны II степени»&quot;/&gt;. 1942 йылдың авгусынан Ленинград фронтының Ораниенбаум плацдармында хеҙмәт итә башлай&lt;ref name=&quot;Арғынбаев К.&quot;&gt;{{статья|автор= Арғынбаев К.|заглавие = Ғәҙеллек тантана итергә тейеш|ссылка= http://bashgazet.ru/veteran/14624-ellek-tantana-iterg-teyesh.html|язык= |издание= [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]|тип = гәзит|год= 2014|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= }}&lt;/ref&gt;.

1942 йылдың 11 ноябрендә 83 дошманды юҡ иткәне һәм 25 снайпер әҙерләгәне өсөн 168-се уҡсылар дивизияһының 260-сы уҡсылар полкы өлкән сержант Әхмәтйәнов «Ҡыҙыл Йондоҙ» орденына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Наградной лист к ордену «Красная Звезда»&quot;/&gt;. 1942 йылдан — {{abbr|ВКП (б)|Бөтә Союз коммунистар партияһы (большевиктар)|0}} ағзаһы&lt;ref name=&quot;Наградной лист к ордену «Отечественной войны II степени»&quot;/&gt;. 1943 йылдың 5 июнендә «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Акт к награждению медалью «За оборону Ленинграда»&quot; &gt;{{Подвиг Народа|номер=1533752125|title=Акт к награждению медалью «За оборону Ленинграда»|архив=ЦАМО|фонд=6749|опись=95427|дело= 2|лист=}}&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың 26 сентябрендә 359 дошманды юҡ иткәне һәм полкта 106 снайперҙы әҙерләгәне өсөн 168-се уҡсылар дивизияһының 260-сы уҡсылар полкы өлкән сержант Әхмәтйәнов II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Наградной лист к ордену «Отечественной войны II степени»&quot;/&gt;. 1944 йылдың 17 ғинуарына ҡарата дошмандың барлығы 502 офицерын һәм һалдатын юҡ итә&lt;ref&gt;{{статья|автор= |заглавие =Ахат Ахметьянов истребил 502 немца|ссылка= http://soviet-aces-1936-53.ru/snipers/abc/a/ahmetyn3.jpg|язык= |издание= Красная Звезда|тип = газета|год= 1944|том= |номер= 15|страницы= |doi= |issn= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор= Лебедев А.|заглавие = Советский снайперский террор против Вермахта|ссылка= http://topwar.ru/16560-sovetskiy-snayperskiy-terror-protiv-vermahta.html|язык= |издание= Военное обозрение|тип =|год= 2012|том= |номер= |страницы= |doi= |issn= }}&lt;/ref&gt;.

1944 йылдың 1 майында госпиталдә дауаланып сыҡҡандан һуң, икенсе төркөм инвалиды бирелеп демобилизациялана. 1944 йылдың 1 июленән Маҡар урта мәктәбе директоры һәм шул уҡ ваҡытта [[Ишембай районы|Маҡар район]] халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләй. 1947 йылдың 23 мартынан 1949 йылдың 5 июленә тиклем Маҡар районының [[Һайран (Ишембай районы)|Һайран]] һәм артабан бер йыл дауамында [[Аҙнай (Ишембай районы)|Аҙнай]] урта мәктәптәренең директоры була. 1950 йылдан [[Бишбүләк районы]]ның [[Яңы Бикташ]] мәктәбендә директор вазифаһын үтәй&lt;ref name=&quot;Вәхитов Ф.&quot;/&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 11.11.1942 — Ленинград фронты буйынса 02364/11 һанлы приказға ярашлы, 83 дошманды юҡ иткәне һәм 25 снайпер әҙерләгәне өсөн 168-се уҡсылар дивизияһының 260-сы уҡсылар полкы яугиры өлкән сержант Әхмәтйәнов [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]на лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Наградной лист к ордену «Красная Звезда»&quot;/&gt;;
* 05.06.1943 — СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Ленинградты ҡаһармандарса обороналауҙа ҡатнашҡан өсөн [[«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Акт к награждению медалью «За оборону Ленинграда»&quot; /&gt;;
* 26.09.1943 — Ленинград фронты буйынса приказға ярашлы, 359 дошманды юҡ иткәне һәм полкта 106 снайперҙы әҙерләгәне өсөн 168-се уҡсылар дивизияһының 260-сы уҡсылар полкы яугиры өлкән сержант Әхмәтйәнов II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]на лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Наградной лист к ордену «Отечественной войны II степени»&quot;/&gt;&lt;!-- ;
* 15.01.1944 — Приказ по Ленинградскому фронту за истребление 502 фашистов значок «Отличный снайпер» № 00002 --&gt;.

== Хәтер ==
* 1983 йылда «Венок славы» антологияһының 3-сө томында Виталий Василевскийҙың «Удар в ночи» хикәйәһе сыға, бында 1942 йылда Ленинград тирәһендә һуғышҡан снайпер сержант Романцовтың батырлыҡтары һүрәтләнә. Уның прототибы Виталий Василевскийҙың полкташы, Ленинград фронтының иң яҡшы снайперҙарының береһе Әхәт Әхмәтйәнов була.
* 2013 йылда Маҡар ауылында Әхәт Әхмәтйәнов йәшәгән йортҡа таҡтаташ ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Юлтимирова А. А.&quot;&gt;{{статья|автор= Юлтимирова А. А.|заглавие = «Счёт мести» Ахметьянова|ссылка= http://vppress.ru/media/numbers/25041/pdf/04.pdf|язык= |издание= Вечерний Петербург|тип = газета|год= 2014|том= |номер= 13 (25041)|страницы= 4|doi= |issn= }}&lt;/ref&gt;.
* 2019 йылда Маҡар ауылында Әхәт Әхмәтйәнов һәйкәле асыла&lt;ref&gt;{{cite web|author=Нормундс Калькис|datepublished=2019-05-08|url=https://gtrk.tv/novosti/133434-ishimbayskom-rayone-otkryli-pamyatnik-legendarnomu-snayperu-ahatu-ahmetyanovu|title=В Ишимбайском районе открыли памятник легендарному снайперу Ахату Ахметьянову|lang=|publisher=Филиал ФГУП ВГТРК ГТРК «Башкортостан»|accessdate=2019-05-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513005030/https://gtrk.tv/novosti/133434-ishimbayskom-rayone-otkryli-pamyatnik-legendarnomu-snayperu-ahatu-ahmetyanovu |date=2019-05-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Нажиә Ибраһимова менән бергә биш бала тәрбиәләп үҫтерәләр&lt;ref name=&quot;Юлтимирова А. А.&quot;/&gt;.

== Факттар ==
* Әхәт Әхмәтйәнов өйрәткән снайперҙар Федосий Смолячковҡа — 126, Владимир Пчелинцевҡа 152 дошманды юҡ иткән өсөн [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә&lt;ref name=&quot;Арғынбаев К.&quot;/&gt;.
* Уның 200-ҙән ашыу өйрәнсек-снайперы барлығы 2300 дошманды юҡ иткән&lt;ref name=&quot;Вәхитов Ф.&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Юлтимирова А. А.&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Ахметьянова А.'' «Счет мести» — личный вклад в победу: к 68-ой годовщине окончания Второй мировой войны // Восход. — 2013. — 29 августа — С.3.
* {{статья|автор =Вахитов Ф.|заглавие =Настоящий герой|ссылка = http://www.vatandash.ru/?article=2116|издание = [[Ватандаш]]|год = 2012|номер = 2|issn = 1683-3554}}
* ''Вахитов Ф.'' [http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=4133 В списке героев не значится] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305055000/http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=4133 |date=2016-03-05 }} // газета «Истоки». — 2010. — 24 февраля — С.13.
* ''Гилязова Р.'' [http://www.belizv.ru/%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D0%B3%D0%BD%D1%8F.html Мастер меткого огня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208071445/http://www.belizv.ru/%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BE%D0%B3%D0%BD%D1%8F.html |date=2015-12-08 }} // Белебеевские известия. — 05.05.2012.
* ''Гордон М. И.'' [http://airaces.narod.ru/snipers/m3/ahmetyn.htm Невский, 2. Записки редактора фронтовой газеты] / {{Л.}}: Лениздат, 1976. — 368 с. 
* ''Сныткина М.'' Его подвиг в сердце сохраним: в с. Макарово установили мемориальную доску в память о знаменитом снайпере А. Ахметьянове // Восход. — 2013. — 3 октября — С.1.
* {{статья|автор= Юлтимирова А. А.|заглавие = «Счёт мести» Ахметьянова|ссылка= http://vppress.ru/media/numbers/25041/pdf/04.pdf|язык= |издание= Вечерний Петербург|тип = газета|год= 2014|том= |номер= 13 (25041)|страницы= 4|doi= |issn= }}
* {{статья|автор= |заглавие =Старший сержант Ахметьянов|ссылка= https://pp.userapi.com/c836731/v836731727/12fea/kKidmz-XM1A.jpg|язык= |издание= Боевое знамя|тип = газета|год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= }}

== Һылтанмалар ==
* {{статья|автор= |заглавие =Поединок снайперов|ссылка= http://kniga.interzet.ru/Upload_Books3/Books/2011-06-26/201106261105581.pdf|язык= |издание= Красная Звезда|тип = газета|год= 1943|том= |номер= 305 (5676)|страницы= 3|doi= |issn= }}
* {{статья|автор= |заглавие =Ахат Ахметьянов истребил 502 немца|ссылка= http://soviet-aces-1936-53.ru/snipers/abc/a/ahmetyn3.jpg|язык= |издание= Красная Звезда|тип = газета|год= 1944|том= |номер= 15|страницы= |doi= |issn= }}
* {{статья|автор= |заглавие =Боевая дружба фронтов|ссылка= http://soviet-aces-1936-53.ru/snipers/abc/a/ahmetyn9.jpg|язык= |издание= Красная Звезда|тип = газета|год= 1944|том= |номер= 76|страницы= |doi= |issn= }}

=== Документтар ===
* {{Подвиг Народа|номер=18476034|title=Наградной лист к ордену «Отечественной войны II степени»|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686044|дело= 1144|лист=38}}
* {{Подвиг Народа|номер=11813494|title=Наградной лист к ордену «Красная Звезда»|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=682525|дело=75|лист=179}}
* {{Подвиг Народа|номер=1533752125|title=Акт к награждению медалью «За оборону Ленинграда»|архив=ЦАМО|фонд=6749|опись=95427|дело= 2|лист=}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp13993136/ Документ военно-пересылочного пункта от 30 мая 1942 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208133238/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp13993136/ |date=2015-12-08 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp81078807/ Документ военно-пересылочного пункта от 17 февраля 1944 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208145324/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp81078807/ |date=2015-12-08 }}

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Маҡар мәктәбен тамамлаусылар‎]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы снайперҙары]]</text>
      <sha1>sl1gx7637b5x66sxjycnng2ghi9m7t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлмән (Ҡурған өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108419</id>
    <revision>
      <id>1302304</id>
      <parentid>1061060</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T07:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7858" sha1="dmjq6nnelwvafehqyyth0oa4yri78l2" xml:space="preserve">{{БМ|Әлмән}}
{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Әлмән
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 54|lat_min =56|lat_sec = 36
 | lon_deg                  = 63|lon_min =34|lon_sec = 44
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | ЯндексКарта              = 
 | регион                   = Ҡурған өлкәһе
 | регион в таблице         = Ҡурған өлкәһе
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Әлмән районы
 | район в таблице          = Әлмән районы{{!}}Әлмән
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Әлмән ауыл советы
 | поселение в таблице      = Әлмән ауыл советы
 | C в регион               = юҡ
 | вид главы                = 
 | глава                    = Рыжкова Светлана Викторовна
 | дата основания           = 1586 йыл
 | первое упоминание        = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Альменево (Курганская область) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Альменево (Курганская область) | г }}
 | плотность                = 
 | национальный состав      = [[урыҫтар]], [[татарҙар]], [[башҡорттар]]
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | часовой пояс             = +5
 | почтовые индексы         = 641130
 | телефонный код           = 35242
 | автомобильный код        = 45
 |связь                    = мегафон, мтс, билайн
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = http://admalmenevo.ru/
 | цифровой идентификатор   = 37202804001
}}

'''Әлмән''' ({{lang-ru|Альменево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ҡурған өлкәһе]] [[Әлмән районы]]ның административ үҙәге. Әлмән ауыл советы составына инә.

Халҡы — {{ Население | Альменево (Курганская область) | фс }} кеше ({{ Население | Альменево (Курганская область) | г }}).

== Топоним ==
Ауылдың атамаһы күл буйында тәүгеләрҙән булып йорт һалыусы балыҡсы ''Әлмәндең'' исеменән барлыҡҡа килгән.

== География ==
Ауыл [[Урал аръяғы]]нда, [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]]дан 207 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Шумиханан 49 км көньяҡтараҡ һәм [[Силәбе]]нән 180 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.

== Тарих ==

Революциянан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ялан кантоны]] составына инә. 1923 йылда [[Урал өлкәһе (РСФСР)|Урал өлкәһе]] Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы ҡарамағына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына күсерелә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы [[Силәбе өлкәһе]]&lt;nowiki/&gt;нә, 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Әлмән районы]]на инеп, 1943 йылда был район [[Ҡурған өлкәһе]] составын тулыландыра.

== Халҡы ==
{{ Население | Альменево (Курганская область)| Оформление=standard}}
&lt;br /&gt;
{{ Население | Альменево (Курганская область)| д}}

; Милли составы
2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса [[урыҫтар]] (48 %), [[татарҙар]] (36 %) һәм [[башҡорттар]] (13 %) йәшәй.

== Иҡтисад ==
; Транспорт
* {{табличка-ru|Р|328}} Шумиха—Усть-Уйское автомобиль юлы

Көн һайын автовокзалдан ҡала-ара автобустар юлға сыға:
* № 108 Шумиха—Әлмән&lt;ref&gt;[http://www.av45.ru/routes/306/ № 108]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* № 580 Ҡортамыш—Целинное—Әлмән—Шумиха—Силәбе&lt;ref&gt;[http://www.av45.ru/routes/130/ № 580] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101119024452/http://www.av45.ru/routes/130/ |date=2010-11-19 }}&lt;/ref&gt;
* № 715 Ҡурған—Шумиха—Әлмән&lt;ref&gt;[http://www.av45.ru/routes/227/ № 715]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

; Сәнәғәт
* «Альменевская АгроХимия МУП»
* «Альменевское ремонтно-техническое предприятие»
* «Альменевское ДРСП»

== Инфраструктура ==
Ауылда район дауаханаһы, урта мәктәп, аграр-технология техникумы, мәҙәниәт йорто, «Дружба» тарихи крайҙы өйрәнеүсе музей, музыка мәктәбе, район китпаханаһы, балалар ижады йорто, мәсет һәм сиркәү бар. Әлмәндә «Трибуна» район гәзите редакцияһы урынлашҡан.

== Спорт ==
Ауылда артабанғы спорт ҡоролмалары урынлашҡан — «Колос» стадионы, хоккей корты, бала-үҫмерҙәр спорт мәктәбе.
* «Колос» футбол командаһы
* «Торпедо» хоккей командаһы&lt;ref&gt;[http://www.hczaural.narod.ru/region-1011.htm Чемпионат Курганской области по хоккею. 2010—2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426190819/http://www.hczaural.narod.ru/region-1011.htm |date=2011-04-26 }}&lt;/ref&gt;
* «Альменевец» хоккей командаһы&lt;ref&gt;[http://www.sport.kurganobl.ru/3880.html Финалисты известны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929124341/http://www.sport.kurganobl.ru/3880.html |date=2020-09-29 }}&lt;/ref&gt;
* Волейбол командаһы

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Йомаев Ямалетдин Ғималетдин улы]] (1892—?) — башҡорт шағиры, мәғрифәтсе.
* [[Лощенкова Римма Хәлиулла ҡыҙы]] (15 июнь 1955 йыл) — педагог‑методист. Философия фәндәре кандидаты (2010), профессор (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Населённые пункты Альменевского района}}

[[Категория:Әлмән районы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Ҡурған өлкәһе район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>dmjq6nnelwvafehqyyth0oa4yri78l2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте йорто (Таганрог)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115419</id>
    <revision>
      <id>1302268</id>
      <parentid>1063193</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T01:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6702" sha1="b3w3kmtf1e375vgatwselkr97dgutqz" xml:space="preserve">{{Достопримечательность |Ил=[[Рәсәй]]|русское название=«Ҡыҙыл тәре» йәмғиәте йорто|Изображение=ТаганрогҠыҙыл Тәре дауаханаһы бинаһы.jpg|Ширина изображения киңлеге=270px|название местоположения=Таганрог, Грек урамы, 104| Местоположение=ҡала|Тип здания=Айырым йорт|Архитектурный  стиль=провинциаль классицизм|Основатель=Алексопуло|Начало строительства=[[ХХ быуат|ХIХ быуаттың]] икенсе яртыһы|Окончание строительства=ХIХ быуаттың икенсе яртыһы}}

''' Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте йорто'''— Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге ике ҡатлы йорт. Таганрогтың архитектура ҡомартҡыһы. Хәҙерге ваҡытта унда 2-cе ҡала поликлиникаһы урынлашҡан.

== Тарих ==
Был Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы 104-се йорт, элекке 90-сы һәм 92-се йорттарҙы тоташтырып эшләнгән. Бина ХIХ быуаттың икенсе яртыһында грек коммерсанты Алексопуло аҡсаһына төҙөлгән.

[[1817]]—[[1837 йыл]]дарҙа сауҙагәр Захаровтың милке булһа, [[1937]]—[[1887 йыл]]дарҙа шулай уҡ саүҙагәр Аделаиде Алексопуло хужа була, [[1890]]—[[1898 йыл]]дарҙа Мальтиада Алексопулоға ҡала. Унан йортто Эпоминонд Алафузов һатып алған.

[[1880 йыл]]дарҙа бында 5-се запастағы артиллерия бригадаһының лазареты урынлаша.

Йорт хужаһы Э. Н. Алафузов [[1902 йыл]]да йортто Таганрог Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенә амбулаторияға һәм дауаханаға бүләк итә. Ул бының өсөн 2-се дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә. Дауахананы [[1904 йыл]]дың 14 майында изгеләндергәндәр.

Эпоминонд Алафузов Таганрог Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенә нигеҙ һала. Йәмғиәттең тәүге ағзалары — Азов банкы рәйесе Теодор Геймандың, Дон алпауыты Марковтың ҡатындары.артиллерия офицеры Городецкая-Краснощекова, присяжный поверенный ҡатыны Анна Бесчинская һәм Павел Филевский. Баш табибы Владимир Шимановский була.

[[XX быуат]]тың 20-cе йылдарында бинала беренсе үҙәк поликлиникаһы упынлаша. Һуңыраҡ бинаның төньяҡ-көнсығыш фасадында төкәтмә яңы корпус төҙөлә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң көньяҡ-көнсығыш фасадҡа кирбес төкәтмә өҫтәлә.

[[XX быуат]]тың икенсе яртыһында бинала 3-cө ҡала дауаханаһының бүлексәһе эшләй, ул [[2003 йыл]]да һаулыҡ һаҡлау муниципаль &quot;2-се ҡала поликлиникаһы &quot; учреждениеһына әүерелә.

Хәҙерге ваҡытта йорт Таганрог ҡалаһы архитектура ҡомартҡылары реестрына индерелгән.

== Архитектура үҙенсәлектәре ==
«Ҡыҙыл Тәре» йәмғиәтенең ике ҡатлы йорто кирбестән классицизм стилендә төҙөлгән. Фасадтан алға сығып торған өсмөйөшлө фронтонлы портикты дорик колонналар күтәреп торалар. Бинаның кәрнизе дентикулалар менән биҙәлгән. Өй алдында колонналы көмбәҙле ҡапҡа. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң йорттоң алды өлөшләтә яңынан һалынған, уның ике яғына төкәтмә эшләнгән. Хәҙер, йортҡа өҫтән ҡараһаң, ул һаплы сүкешкә оҡшап тора.

[[ХХ быуат]] башында бинаға ҙур балконлы 2 ҡатлы кирбес йорт терәтеп һалғандар.

== Бинаның арҙаҡлы хужалары ==
Ҡаланың почётлы гражданы Мальтиад Алексопуло.

== Хәҙерге торошо ==
Хәҙерге ваҡытта йорт ремонтланған, тышҡы яҡтан ҡыҙыл буяу менән булған, колонналары — аҡ буяулы, йорт ҡапҡаһы һүтелгән, ишек алдындағы йорт төҙөлөп бөткән.

== Әҙәбиәте ==
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0
* ''Гаврюшкин О. П.'' По старой Греческой… — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с.

== Һылтанмалар ==
* [https://tagancity.ru/docs/ob/27.08.2013.pdf Историческая справка о здании городской поликлиники № 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202023030/https://tagancity.ru/docs/ob/27.08.2013.pdf |date=2017-02-02 }}
* [http://www.studfiles.ru/preview/5606675/page:18/ Памятники архитектуры Таганрога на старых открытках и фотографиях]
* [http://www.tgp2.ru/History/Grech.aspx МБУЗ «Городская поликлиника № 2» г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507005513/https://tgp2.ru/History/Grech.aspx |date=2021-05-07 }} [http://www.tgp2.ru/History/Grech.aspx Таганрог] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507005513/https://tgp2.ru/History/Grech.aspx |date=2021-05-07 }}

[[Категория:Таганрогтың иҫтәлекле урындары]]
[[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Таганрогтың утар-йорттары]]</text>
      <sha1>b3w3kmtf1e375vgatwselkr97dgutqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҫҡа көй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116806</id>
    <revision>
      <id>1302269</id>
      <parentid>1283000</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T01:48:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4937" sha1="p5xv93rucc09hg56xiibj7imoarcyox" xml:space="preserve">{{Музыкальный жанр
| Название = Ҡыҫҡа көй
| Направление = башҡорт һәм татар халыҡ музыкаһы
| Истоки = халыҡ музыкаһы
| Возникновение = [[XVIII быуат]]
| Расцвет = [[XX быуат]]
| Родственные = [[Оҙон көй]]
}}
'''Ҡыҫҡа көй''' — башҡорт музыка фольклористикаһында көй стиле.

== Тарихы ==
Термин әҙәбиәткә тәүге тапҡыр С. Г. Рыбаков тарафынан [[типтәрҙәр]]ҙең халыҡ музыкаһын өйрәнгәндә индерелә, һуңынан Л. Н. Лебединский тарафынан ҡыҫҡа көй башҡорт халыҡ йырҙары — оҙон көй стиле менән сағыштырыу маҡсатында ҡулланыла.

Ҡыҫҡа көйҙөң беренсе яҙмалары С. Г. Рыбаков тарафынан ''«Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламаһы менән музыка һәм йырҙары»'' (1897 йыл) китабында баҫтырыла.

== Жанрҙың һүрәтләнеше ==
Башҡорт халыҡ музыкаһында ҡыҫҡа көй оҙон көйҙөң ҡапма-ҡаршы жанры булып һанала. Оптимизм һәм эмоциональ күтәрелеште сағылдырыусы сара. Ҡыҫҡа көйгә етеҙ темп, әүҙем ритмика һәм музыкаль өлөштәрҙең тигеҙ сиратлашыуы, көй һәм метроритмика төҙөлөшөнөң квадратлығы хас.

Ҡыҫҡа көй шәп темпта башҡарыла.

Шиғырҙар ете йәки һигеҙ ижекле үлсәүгә нигеҙләнгән була (4+4, 4+3 ижек). Ләкин бындай законлылыҡ һаҡланмаған осраҡтар ҙа күп.

Ҡыҫҡа көйгә бейеү һәм уйын [[таҡмаҡ]]тары, инструменталь көйҙәр, эпик, йола, бейеү характерындағы лирик йырҙар («Ирәндек», «Гөлнәзирә», «Алты егет», «Зарифа» (ҡыланып бейеу), «Йыуаса», «Ялсығол», «Наза», «Ҡара юрға», «Ҡарабай»), байтаҡ зимагор һәм рекрут йырҙары, «Күк дүнән», «Турат сағылы» пьесалары, «Перовский», «Маршрут», «Аҡ Мәсет» марштары инә.

== Әҙәбиәт ==
* ''Лебединский Л. Н.''Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1962.
* ''Сулейманов Р. С.'' Жемчужины народного творчества Урала. Уфа, 1995.
* ''Нигмедзянов М. Н. Татарская народная музыка . Казань, 2003.''
* ''Абдуллин А. Х.'' Татарская народная песня: тематика, жанры и некоторые особенности народного исполнительства Текст.: автореф. дис. . канд. искусствоведения /А. X. Абдуллин. — Л., 1971.-24 с

== Һылтанмалар ==
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8089-y-a-k-j ''Сальманова Л. К.'' Кыска-кюй.// Статья в Башкирской энциклопедии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129111203/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/8089-y-a-k-j |date=2014-11-29 }}
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/kyska_kui.html
* http://posredi.ru/knb_K_Kiska-kuy.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306013456/http://posredi.ru/knb_K_Kiska-kuy.html |date=2016-03-06 }}
* [http://www.gulzada.ru/folk/01-muzykalnaya_kultura_tatar.htm Музыкальная культура татар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413130817/http://www.gulzada.ru/folk/01-muzykalnaya_kultura_tatar.htm |date=2020-04-13 }}
* [http://www.tatfolk.ru/files/materials/art/3.pdf Сарварова Л.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304135910/http://www.tatfolk.ru/files/materials/art/3.pdf |date=2016-03-04 }} [http://www.tatfolk.ru/files/materials/art/3.pdf И., Обрядовая культура татар-мишарей: к вопросу о межэтнических связях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304135910/http://www.tatfolk.ru/files/materials/art/3.pdf |date=2016-03-04 }}
* {{Youtube|logo=1|id=awvFmlW_Yso|title=Ренат Ибраһимов - &quot;Әпипә&quot; (2004)}}

[[Категория:Башҡорт музыкаһы]]
[[Категория:Музыка жанрҙары]]</text>
      <sha1>p5xv93rucc09hg56xiibj7imoarcyox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрзәндәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119027</id>
    <revision>
      <id>1302208</id>
      <parentid>1288671</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19144" sha1="gdl3caw10v2puzttq9nz7fz1jpcyoon" xml:space="preserve">{{Народ
| название      = Эрзәндәр
| самоназвание  = эрзә
| численность   = 517 575 (в России 440 000)&lt;ref&gt;[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=myv Ethnologue and bibliography information on Erzya]&lt;/ref&gt;{{нет в источнике}}
| расселение    = {{Флаг России}}[[Рәсәй]]:

* {{флагификация|Мордовия}}
* {{флагификация|Чувашия}}
* {{флагификация|Нижегородская область}}
* {{флагификация|Пензенская область}}
* {{флагификация|Владимирская область}}
* {{флагификация|Ивановская область}}
* {{флагификация|Костромская область}}
* {{флагификация|Рязанская область}}
* {{флагификация|Ульяновская область}}
* {{Флагификация|Алтайский край}}
* {{флагификация|Самарская область}}
* {{флагификация|Саратовская область}}
* {{флагификация|Свердловская область}}
* {{флагификация|Тамбовская область}}
* {{флагификация|Оренбургская область}}
* {{флагификация|Татарстан}}
| вымер =
| архкультура =
| язык = [[Эрзянский язык|эрзән]], [[русский язык|рус]]
| раса = [[Европеоид раса]]
| религия = [[православие]], эрзән милли дине, рухи молоканство [[лютеранлыҡ]]
| родственные = [[моҡшандар]], [[марийҙар]], [[мещёралар]], [[мерялар]], [[муромалар]], [[удмурттар]],[[финдар]]
| входит = 
| включает = [[шокша]], [[терюхандар]]
| происхождение = [[мордва]], [[мурома]], [[Мещера_(племя)|мещера]]
}}
{{Commonscat|Erzya people|Эрзяне}}
[[Файл:Erzya_women.jpg|мини|Пенза өлкәһе эрзәндәре «Раськень Озкс» байрамында]]
'''Эрзәндәр''', '''''эрзә'''''&lt;ref&gt;Гл. ред. С. А. Кузнецов. Большой толковый словарь русского языка. Первое издание: СПб.: Норинт, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Отв. ред. В. В. Лопатин. Русский орфографический словарь Российской академии наук. 2007&lt;/ref&gt; ({{lang-myv|эрзят}}) — [[Мордвалар|мордваларҙың]] этник төркөмө&lt;ref&gt;Эрзя // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия . Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Эрзя // Энциклопедический словарь. 2009. &lt;/ref&gt;. Теле — Урал ғаиләһенә ҡараған эрзән фин-волга төркөмө. Эрзәләр Мокша һәм Сура, шулай уҡ [[Волга]] һәм [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғалары бассейнында йәшәй.

== Этимологияһы һәм тарихы ==
Эрзәндәр (арджандар) хаҡында, моҡшалар кеүек үк, Иран ғалимы Рәшид-әд-дин ([[XIV быуат]] башы) хәбәр итә; Нуғай кенәзе Йософ «рзәндәр» тураһында 1549 йылда Мәскәүгә ебәргән грамотала яҙа.

Иртә урта быуаттарҙа эрзә — хазарҙарға, [[Бәшнәктәр|бәшнәктәргә]], [[Ҡыпсаҡтар|ҡыпсаҡтарға]] ҡаршылыҡ күрһәткән халыҡ. Күсеп килеүсе славяндар баҫымы аҫтында көнсығышҡа, хәҙерге Арзамасҡа сигенә.

1237 йылда [[Алтын Урҙа|Алтын урҙаға]] буйһоноуын таныған моҡшаларҙан айырмалы, эрзәндәр төньяҡҡа, урмандарға сигенә һәм монгол ғәскәрҙәренә ҡаршылыҡ күрһәтә. [[XIV быуат]] уртаһында Суздалдең баш ҡалаһын Түбәнге Новгородҡа күсергәндән һуң, эрзәндәр Нижегородка-Суздаль бөйөк кенәзлегенең власы аҫтына эләгә һәм уларҙың бер өлөшө христиан динен ҡабул итә, ә ҡалған өлөшө көнсығышҡа табан китә һәм XVII быуатта Волга аръяғы һәм Көньяҡ Урал алдына үтеп инеп, унда [[нуғайҙар]] һәм [[ҡалмыҡтар]] менән бәрелешә. Ҡәлғәләрҙең Һарытау-Ырымбур-Силәбе һыҙатын булдырыу эрзәләргә артабан [[Урал|Уралға]] үтеп инеү мөмкинлеге бирә. Уралдағы бик күп эрзән ауылдары бында рус халҡы күсеп килгәндән һуң барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;Исследования по материальной культуре мордовского народа. — М&lt;span id=&quot;cxmwwQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;, 1963.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Мокшин Н. Ф.'' Этническая история мордвы. — Саранск, 1977.&lt;/ref&gt;.
[[Петер Симон Паллас]] [[XIX быуат]] башында былай тип билдәләй:
{{начало цитаты}}
Народ в Шадине, и во многих к реке Мокше, также в верхних местах Суры, а особливо на лесистой стороне находящихся деревнях, суть иного поколения, нежели живущие при реке Пьяной и в Нижегородской губернии. Они и сами себя отличают от оных, и присваивают себе особливое имя Мокша, в множественном числе Мокшадь… напротив того, происшедших от другого колена называют они Ерзад или Ердзат; и они сами себя также именуют…{{конец цитаты|источник=&lt;ref&gt;''Паллас П. С.'' Путешествие по разным провинциям Российской империи. — Ч. 1. — Вторым тиснением. — {{СПб.}}, 1809. — С. 107—108.&lt;/ref&gt;.}}''

== Милли байрамдар ==
Эрзәндәрҙең төп халыҡ байрамы — Раськень Озкс ({{Lang-ru|народное моление}}) [[2004 йыл]]дың 10 июлендә атянь эзем (урыҫ. совет старейшин) ҡарары менән [[Мордва Республикаһы]] Оло Игнатовск районы Чукалы ауылында өс йылға бер тапҡыр уҙғарыла (һуңғыһы 2013 йылдың 13 июлендә була). Шулай уҡ йыл һайын уҙғарылған Велень Озкс ({{Lang-ru|сельское моление}}) байрамы бар, ул июль һуңында үткәрелә. Ошо ике байрамдан башҡа тағы ла бик күп ҡыҙыл даталар бар, әммә уларҙы ауыл ерендә йәшәүсе бәләкәй төркөмдәр генә байрам итә.

== Символика ==

=== Эрзән флагы ===
[[Файл:Erzya_Flag.svg|справа|мини|150x150пкс|Эрзәндәрҙең флагы&lt;ref&gt;[http://www.torama.ru/erziana/index.php?section=photoarchive&amp;id=153 torama.ru / Erziana / Фотоархив / Флаг Эрзя народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409012439/http://www.torama.ru/erziana/index.php?section=photoarchive |date=2009-04-09 }}&lt;/ref&gt;]]
Эрзән халҡының флагы ({{lang-myv|«эрзянь раськенькоцт»}}«раськенькоцт эрзянь») уны йөрөтөүсе йәки ниндәйҙер ваҡиғала файҙаланыусының эрзәнэтномәҙәниәтенә ҡарағанлығын күрһәтә, шулай уҡ уның халыҡты, телен һәм мәҙәниәтен тотош һаҡлау һәм үҫтереү мөһимлеген аңлата. Айырым халыҡ булып мордваларҙан айырылыу һәм моҡша халҡы менән берләштергән мордва атамаһы менән килешмәү символы булып тора. Эрзәндәрҙең флагында өс төҫтөң ҡулланылыуы һәм уларҙың горизонталь урынлашыуы, уның Европа геральдика традициялары нигеҙендә эшләнеүен раҫлай. Ҡара төҫ — ул ер генә түгел, пулая — эрзән ҡатын-ҡыҙҙарының милли кейеменең янбаш өлөшө төҫө. Бынан шундай һығымта яһарға мөмкин, тимәк, эрзәндәрҙең ата-бабалары өсөн ҡара төҫ — матәм төҫө түгел, ә уңышты һәм ҡатын-ҡыҙ башланғысын символлаштыра. Киң мәғәнәлә алғанда — был Масторав ({{Lang-ru| Мать-земля мокш. мастормастор — ер, мокш. аваау— әсә}}). Әгәр бында ҡыҙыл төҫтө ҡан — эрзә халыҡтары символы, ә аҡ — Инешкипаз символы ({{Lang-ru|Верховный Бог}}) тип ҡараһаҡ, түбәндәге мәғәнә килеп сыға: «Инешкипаз-Эрзә-Масторава».
Төҫтәрҙең төп аңлатмаһынан тыш, икенсе тарктовканы ла нигеҙле тип һанарға мөмкин: Масторава (ҡара төҫ), үҙендә эшләүсе эрзәгә (ҡыҙыл төҫ) таяныс һәм тормош бирә, уларҙы өҫтән Инешкипаз (аҡ төҫ) яҡлап һәм ҡурсалап тора.&lt;ref&gt;[http://erzan.ru Интернет-портал «Эрзянь ки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107025701/http://www.erzan.ru/ |date=2010-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Эрзәндәр йәшәгән территориялар ==
Эрзәндәрҙең күпселек өлөшө боронғо этник биләмәһендә йәшәй:
* эрзәндәрҙең көнсығыш төркөмө ([[Мордва Республикаһы|Мордовияның]] көнсығыш өлөшөндәге барлыҡ райондар, [[Сыуашстан]]дың Алатыр, Порецкий һәм Ибресинский&lt;ref&gt;Мордовский народный костюм: Альбом / Сост. и авт. текста: Т. П. Прокина, М. И. Сурина: Сост. каталога: Л. Т. Артамошкина, Л. Л. Добрачёва, Т. П. Прокина, М. И. Сурина: Худож. А. Г. Свердлов; Цвет. съемка Н. Е. Ревизова; Карты и рис.: Т. П. Прокиной, М. И. Суриной; Редкол.: Н. Ф. Мокшин (председатель), В. А. Балашов, Н. Ф. Беляева. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1990. — С. 36. &lt;/ref&gt; райондары);
* Эрзәндәрҙең төньяҡ төркөмө (Нижегородка өлкәһенең Гагин, Лукояновск, Сергач, Шатков, Пильнинский райондары, [[Мордва Республикаһы|Мордовия]]ның Оло Игнатовск районы):
* эрзәндәрҙең [[Пенза өлкәһе]]нең төньяҡ-көнсығыш райондары төркөмө (Городищенский, Никольский, Пенза, Сосновоборский районы).
Эрзәләрҙең ҡайһы ваҡыт ''шокша'' тип аталған төркөмө Мордовияның көнбайышында Теньгушевский (Баево, Березняк, Вяжга, Дудниково, Коляево, Кураево, Кесе Шокша, Мельсетьево, [[Мокшанка]], Нароватово, Сакаево, Стандрово, Шелубь, Широмасово, Шокша) һәм Торбеевский (Дракино, Кажлодка, Майский, Федоровка, Якстере Теште) райондарында йәшәй. [[XVI]]—[[XVII быуаттарҙа]] эрзәндәрҙең төп массаһынан айырылып, был төркөм моҡшалар араһында инә һәм уларҙың йоғонтоһона бирелә&lt;ref&gt;[http://zubova-poliana.narod.ru/etnogr-bogoslovsky.htm Историко-этнографический сайт «Зубова Поляна»]&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге Мордовия сиктәренән тыш эрзәләрҙең һәм моҡшаларҙың ҙур күләмен Пенза-Саратов төбәгендә һәм Волга аръяғында осратырға мөмкин. Мәҫәлән, [[Һамар өлкәһе|Һамар өлкәһендә]] эрзәндәр Исаклинский (23,9 %), Шенталинский (20,9 %), Похвистневский (19,8 процент) һәм Клявлинский (19,1 процент) райондарында күпләп йәшәй. Кошкинский (6 %), районының Яңы Кармала, Дала Шенталаһы, Городок ауылдарында компактлы урынлашҡандар.

[[Ырымбур өлкәһе|Ырымбурҙа]] эрзәндәр [[Боғорослан районы|Боғорослан]] (16,1 %), [[Северный районы (Ырымбур өлкәһе)|Северный]] (12,7 %), [[Пономарёвка районы|Пономаревка]] (7,8 %) һәм [[Абдулла ҡала округы|Абдулла]] (7,6 %) райондарында күп&lt;ref&gt;Национальный состав населения РСФСР. По данным Всесоюзной переписи населения 1989 г. — М&lt;span id=&quot;cxmwyQ&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;, 1990.&lt;/ref&gt;.

== Эрзән телендәге баҫмалар ==
[[Мордва Республикаһы]] территорияһында Хөкүмәт тарафынан «Эрзянь правда» («Эрзянская правда») республика гәзите нәшер ителә. Ул [[1921 йыл]]дан сыға (тәүге исеме «Якстере теште» («Ҡыҙыл йондоҙ»). «Сятко» («Искра», [[1928 йыл]]дан) әҙәби-нәфис һәм ижтимағи-сәйәси, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн «Чилисема» («Восход», [[1931 йыл]]дан) журналдары баҫтырыла . Бынан тыш, [[1994 йыл]]дан алып айына ике тапҡыр эрзән бойондороҡһоҙ гәзите «Эрзянь Мастор» («Эрзянская Земля») сыға.

[[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкәһендә]] айлыҡ «Ялгат» («Друзья») гәзите донъя күрә.

== Эрзән телендә музыка һәм музыкаль ижад ==
Фин-уғыр донъяһында эрзән телендә йырҙар башҡарыусы билдәле төркөм булып Торама фолк төркөмө тора.

2005 йылда йәштәр араһында популяр булған Модернс арт-фолк төркөмө ойошторола. [[2010 йыл]]да [[Саранск]]та Мерема төркөмө барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://www.finnougoria.ru/community/creative/section.php?SECTION_ID=273&amp;ELEMENT_ID=32714 «Мерема», фольклорный ансамбль]{{Ref-ru}}(урыҫ.)&lt;/ref&gt;. [[2011 йыл]]да [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] Ойме музыкаль төркөмөнөң дебюты була&lt;ref&gt;[http://www.oymemusic.com Официальный сайт.]&lt;/ref&gt;.

Эрзән телендә заманса йырҙарҙы Видяй Бакич, Ежевика Спиркин, Анна Панишева, Евгений Самаркин&lt;ref&gt;[http://www.elupuu.org/index.php?id=513 вгений Самаркинынь эсь моросонзо куйсь од тёкшос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150831073729/http://www.elupuu.org/index.php?id=513 |date=2015-08-31 }}{{Ref-myv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.erziapr.ru/index.php/culture-and-religion/1564-2014-12-18-08-38-33 ЧАУНЗАНСЕТНЕ — ВАСЕНЦЕТЬ!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924001914/http://www.erziapr.ru/index.php/culture-and-religion/1564-2014-12-18-08-38-33 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, Виктор Рауткин&lt;ref&gt;[http://числав.рф КУЛЯТ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311175241/http://xn--80aeqm3a8a.xn--p1ai/ |date=2016-03-11 }}&lt;/ref&gt; һәм башҡалар башҡара.&lt;gallery widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Mordens.jpg|&quot;Морденс&quot; фолк-арт төркөмө. Елена алғы планда - солист Алышева
Torama REM 30.05.2009.jpg|&quot;Торама&quot; Фольклор төркөмө. Этнографик музей, 2009 йыл (Санкт-Петербург)
OYME.IMG 7073.JPG|Music OYME Tallinn Week төркөмө, 2015 йыл
Merema folk gruop Obinitca.jpg|Kuningriigipäevad Мерем Seto төркөмө, Обинитец, 1.08.2015 йыл
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.erzia.saransk.ru/ Сайт газеты «Эрзянь Мастор»]
* [http://erziapr.ru/ Сайт газеты «Эрзянь правда»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227190024/http://erziapr.ru/ |date=2011-12-27 }}
* [http://erzan.ru/ Культурно-образовательный портал «Эрзянь Ки»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107025701/http://www.erzan.ru/ |date=2010-01-07 }}
* [http://goloserzi.ru// Региональная общественная организация «Эрзянь вайгель»]

{{Финно-угорские племена}}
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]]
[[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]]
[[Категория:Эрзә]]
[[Категория:Мордвалар]]</text>
      <sha1>gdl3caw10v2puzttq9nz7fz1jpcyoon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ысыҡ алтын кешеһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120097</id>
    <revision>
      <id>1302205</id>
      <parentid>1186721</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11313" sha1="0c1w9cb6gmvm3ogukufd94nwtyvf9nf" xml:space="preserve">[[Файл:Golden_Man_in_Central_State_Museum_of_the_Republic_of_Kazakhstan.jpg|мини|Саҡ батшаһының стилләштерелгән хәрби кейем катафракты, алтын тәңкә менән биҙәлгән күн байрам кейеме]]
'''«Алтын кеше»''' ({{Lang-kk|Алтын Адам}}) — [[Алматы|Алматы ҡалаһынан]] 53,5 саҡрым алыҫлыҡта Ысыҡ йылғаһы буйында 1969—1970 йылдарҙа алып барылған ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған, бейеклеге — 6, диаметры 60 метрға еткән археологик табылдыҡтың шартлы атамаһы&lt;ref&gt;Андроновская культура // БРЭ. Т.1. М.,2005.&lt;/ref&gt;.

Ул Саҡ яугиры ҡалдыҡтарының алтын кейемен күҙ алдына баҫтыра&lt;ref&gt;Массагеты // БРЭ. Т.19. М.,2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Иссык // БРЭ. Т.12. М.,2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Бактрия // БРЭ. Т.2. М.,2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Бактра // БРЭ. Т.2. М.,2005.&lt;/ref&gt;.

== Һүрәтләмә ==
Ысыҡ ҡәберлегенең һирәк осрай торған археологик комплексын [[1969 йыл]]да Аҡишев Кәмал Аҡишевич етәкселегендәге Ҡаҙағстан ғалимдары тапҡан. Ул урын Алматынан көнсығыштараҡ 50 саҡрымда ятҡан Ысыҡ ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан Ысыҡ ҡурған ҡәберлек комплексына инә. Боронғо ҡәберлек батшаларҙың 45 ҙур ҡурғанынан тора: уларҙың диаметры — 30-ҙан алып 90-ға тиклем, ә бейеклеге 4 — 15 метрға етә. «Ысыҡ ҡурғаны» боронғо ҡәберлектең көнбайыш яртыһында урынлашҡан. Уның диаметры 60 метр, бейеклеге — 6 метр. Өйөмдө емергәндә, боронғо офоҡ кимәленән 1,2 метр тәрәнлектә үҙәк һәм ситке (көньяҡ) ике ҡәбергә тап булалар.

Үҙәк ҡәберлек күп тапҡыр талауҙарға дусар була. Ситке ҡәбергә кеше ҡулы теймәгән, ҡәбер үҙе һәм ундағы әйберҙәр тулыһынса һаҡланған. Ерләү камераһы эшкәртелгән шыршы бүрәнәләренән ҡоролған. Төньяҡ яртыһында мәйет ҡалдыҡтары табыла. Ерләү камераһында 4 меңдән ашыу алтын әйбер, тимер хәнйәр һәм ҡылыс, бронза көҙгө, балсыҡтан, тимерҙән һәм ағастан эшләнгән һауыт-һаба табыла.

Тянь-шань шыршыларынан буралған ситке ерләү камераһында үҙ ваҡытында кейемгә, баш кейеменә һәм аяҡ кейемдәренә алтын биттәрҙән эшләнгән дүрт меңдән ашыу биҙәүес әйберҙәре, шулай уҡ алтын йөҙөктәр, таш ҡурсаҡтар, алтын һәм бронза ҡоралдар, һәр төрлө һауыт-һабалар табыла. Ҡәберлектә 26 яҙма тамғалы (Ысыҡ хаты) көмөш табаҡ та була. Табылдыҡ б. э. тиклем VI—V быуаттарға ҡарай. Табаҡтағы яҙыуҙарҙың мәғәнәһе әлегә тиклем асылмаған.

Ситке камераның көнбайыш һәм көньяҡ өлөштәрендә ағастан, балсыҡтан, бронза һәм көмөштән эшләнгән һауыттар, ә төньяҡ өлөшөндәге иҙәндә башы менән көнбайышҡа ҡаратып һалынған мәйет ҡалдыҡтары табыла.

Һөлдәнең үҙендә һәм уның аҫтында бик күпләп өҫ кейеме, аяҡ кейеме һәм баш кейемдәренең алтын биҙәүестәре табыла. Эргә-тирәһендә, ул ваҡыттағы инаныс буйынса, әхирәт донъяһында кәрәклеге ихтимал булған ҡоралдар һәм төрлө кәрәк-яраҡтар урын алған. Уның һул ҡулының терһәгендә осо алтын уҡтар ҡуйылған, ә терһәктән өҫтә тотҡаһы киң алтын таҫма менән спираль рәүешендә уралған ҡамсы, тағы юғарыраҡ —эсендә бронза көҙгө һәм ҡыҙыл таҫма ятҡан муҡса.

О. И. Исмағуловтың антропологик раҫлауынса, Ысыҡ ҡурғанында табылған һөлдә Семиреченск саҡтарына хас булғанса, европалы ҡиәфәт менән монгол һыҙаттарының ҡушылмаһынан тора, уға яҡынса 16-18йәш була.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=К. А. Акишев|заглавие=«Курган Иссык, Искусство саков Казахстана»|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Искусство|год=1978|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt; Артабанғы эш барышында һөлдәнең һөйәктәрен юғалтыуҙар арҡаһында, уның тышҡы ҡиәфәтен тергеҙеү йәки хромосома анализы үткәреү мөмкин булмай. Ҡәбер эсендәге әйберҙер ирҙәрҙеке лә, ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы ла булыуы ихтимал.

Баш кейемен һәм костюмдарҙы тергеҙеүҙең бер нисә юлы бар. Яҡынса, был — саҡ-тиграхауд ысулы, сөнки уның башында бейеклеге 70 см булған һәм ат, ҡаплан, тау кәзәләре, ҡоштар, ағастар төшөрөлгән алтын ярҡалы һәм айыллы осло баш кейеме. Муйынында — уғының башаҡтары юлбарыҫ рәүешендә эшләнгән алтын аҡса (гривна). Баш һөйәгенең һул яғында затлы йоморсаҡтар һәм фирүзә сулпылар менән биҙәлгән алтын алҡа табылған.

Кейеме һәм нисек ерләнеүенә ҡарап, &quot;Алтын кеше&quot;нең саҡ батшаһының затлы вәкиле йә батша ғаиләһе ағзаһы булыуын аңларға була. Ҡаҙағстандың ҡайһы бер тарихсылары фаразлауынса, ҡәберҙәр шангә ырыуы вәкиленә ҡарай.

== Ҡаҙағстан символы ==
Ысыҡ ҡурғаны хазинаһы, шул иҫәптән, «Алтын кеше» экспонатының тулы күсермәһе оҙаҡ йылдар Алма-Атылағы Ҡаҙаҡ археология музейында булған, ә хәҙер [[Астана]] ҡалаһында Ҡаҙағстан Республикаһы Алтын һәм затлы металдар дәүләт музейында һаҡлана.

Ҡанатлы ҡапландағы «Алтын кеше» Ҡаҙағстандың милли символына әйләнде. Саҡ яугирының күсермәһе Ҡаҙағстандың күп кенә ҡалаларына ҡуйылған, шуларҙың береһе Алма-Атының төп майҙанындағы Бойондороҡһоҙлоҡ монументын тамамлап ҡуя.

Ҡаҙағстандағы археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә, «алтын кеше» исеме менән аталып йөрөтөлгән бөтәһе биш ҡәберлек табыла: икенсе «алтын кеше» — Аралтүбә ҡурғанында, өсөнсөһө — Шиликты ҡурғаны Бәйгетүбәлә, дүртенсеһе — Астана эргәһендә һәм бишенсе «алтын кеше» Ҡарҡарале районы Талды ҡәберлегендә табылған.

== Галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Issyk's Golden Cataphract Warrior (close view).jpg|Ысыҡ алтын катафракты
File:KZ medal 10 year Nez.jpg| &quot;Ҡаҙағстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғоноң 10 йыллығы&quot; миҙалы
File:Coin of Kazakhstan 0252.gif|Номиналы 1000 тәңкә булған &quot;Алтын кеше&quot; һүрәтле  иҫтәлекле алтын аҡса
File:Stamp of Kazakhstan 001.jpg|&quot;Алтын кеше&quot;гә арналған Ҡаҙағстан маркаһы
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Алтай алтын кешеһе
* Саҡтар (ҡәбиләләр)
* Катафракт
* Нефрит принц
* Күркәм хәрби кейем
* Алтынбәков, Ҡырым (реставрациялау)

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* К. А. Акишев «Курган Иссык, Искусство саков Казахстана» Москва Искусство 1978
* АКИШЕВ А. К. КОСТЮМ «ЗОЛОТОГО ЧЕЛОВЕКА» И ПРОБЛЕМА КАТАФРАКТАРИЯ
* Акишев К. А., Акишев А. К. Происхождение и семантика иссыкского головного убора. — В кн.: Археологические исследования в Казахстане, Алма-Ата, 1979
* АКИШЕК А.К Астана, встреча департамента. Разговор о золотом человеке. 3.9.2015

== Һылтанмалар ==
* [http://bnews.kz/ru/news/kultura/10_faktov_o_zolotom_cheloveke__simvole_nezavisimosti_kazahstana_foto-2015_12_09-1213189 Алтын кешеләр тураһында 10 факт — Ҡаҙағстандың бойондороҡһоҙлоғо символына (ФОТО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308125259/http://bnews.kz/ru/news/kultura/10_faktov_o_zolotom_cheloveke__simvole_nezavisimosti_kazahstana_foto-2015_12_09-1213189 |date=2016-03-08 }}
* {{Youtube|id=inEq7ufwP7U|title=Находки из Иссыкских курганов (Золотой человек)}}
* [http://annales.info/step/small/ismagil95.htm Р. б. исмәғилев «Алтын яугир» иссыҡ убаһы: ҡатын-ҡыҙ йәки ир-егет?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116170423/http://annales.info/step/small/ismagil95.htm |date=2017-01-16 }} // Мираҫ. Башҡортостанда археологик ҡомартҡыларҙы һаҡлау һәм өйрәнеү. В. 1. Өфө, 1995.
[[Категория:Ҡәберлектәр]]</text>
      <sha1>0c1w9cb6gmvm3ogukufd94nwtyvf9nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өфө епархияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125907</id>
    <revision>
      <id>1302321</id>
      <parentid>1172291</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T10:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14628" sha1="8h7xjp4tarcj7x0xhauedapzfm1cwip" xml:space="preserve">{{Православная епархия
 | Епархия                = Өфө епархияһы
 | Поместная церковь      = [[Урыҫ православие сиркәүе]]
 | Изображение            = [[Файл:Orthodox church at the end of Kirov street.jpg|280px]]
 | Подпись                = 
 | Страна                 = [[Рәсәй]]
 | Площадь                = 
 | Численность населения  = 
 | Архиепископский округ  = [[Башҡортостан митрополияһы]]
 | Епархиальный центр     = [[Өфө]]
 | Основана               = [[1859 йыл]]
 | Упразднена             = 
 | Количество благочиний  = 
 | Количество приходов    = 279 ([[2010 год]] йылға ҡарата)
 | Количество монастырей  = 8
 | Кафедральный храм      = [[Собор Рождества Богородицы (Уфа)|Рождество Богородицы соборы]]  [[Өфө|Өфө]]лә
 | Второй кафедральный храм = [[Никольск соборы (Стәрлетамаҡ)]]
 | Сан правящего архиерея   = Митрополит
 | Титул правящего архиерея = Өфө һәм Стәрлетамаҡ
 | Сайт                   = [http://епархия-уфа.рф епархия-уфа.рф]
 | Архиепископ            = 
 | Правящий архиерей      = [[Никон (Васюков)]]
 | Дата начала управления =  [[1990 йыл]], [[20 июль]]
 | Викарии                = 
 | Карта                  = 
}}
'''Өфө епархияһы'''&lt;ref&gt;http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/10165-f-eparkhiya-y {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405205443/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/10165-f-eparkhiya-y |date=2016-04-05 }}&lt;/ref&gt; — Урыҫ Православие сиркәүенең Башҡортостан Республикаһы [[Архангел районы|Архангел]], [[Белорет районы|Белорет]], [[Благовещен районы|Благовещен]], [[Ғафури районы|Ғафури]], [[Иглин районы|Иглин]], [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ]], [[Учалы районы]] территорияларындағы епархия. [[Башҡортостан митрополияһы]] составына инә.

[[1990 йыл]]дан алып епархияны митрополит Никон (Васюков) етәкләй (башта епископ, архиепископ).

== Исемдәре ==
* [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] (1799 йылдан)
* Өфө һәм [[Минзәлә]] (1859 йылдан)
* Өфө һәм [[Дәүләкән]] (1928 йылдан)
* Өфө һәм [[Башҡортостан]] (1945 йылдан)
* Өфө һәм [[Стәрлетамаҡ]] (1952 йылдан)
* Өфө (2011 йылдың 27 декабренән)

== Тарихы ==
Өфөлә кафедралы епархия император Павел I 1799 йылдың 27 сентябрҙәге указына ярашлы ойошторолған һәм 1900 йылдың башында Ырымбур һәм Өфө епархияһы булараҡ Ырымбур губернаһы сиктәрендә булдырыла. Уның составына Ҡаҙан епархияһынан — [[Өфө]], [[Минзәлә]], [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]], [[Бәләбәй]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Ырымбур]]; Тобольск епархияһынан — Троицк, [[Силәбе]], [[Верхнеурал]] инә.

1859 йылдың 21 мартында (2 апрель) епархия икегә бүленә: Ырымбур һәм Өфө, епархия үҙәктәре ошо ҡалаларҙа урынлаша.

19 быуат аҙағына епархияла 366 сиркәү булған. Дини консистория, Дини семинария, Дини ир-егеттәр училищеһы, Епархиаль ҡатын-ҡыҙ училищеһы, ғибәҙәтханалар янында — сиркәү-приход мәктәптәре ғәмәлдә була. Дини уҡыу йорттарsның эшмәкәрлеген үҙ-ара килештереү өсөн 1884 йылда Епархиаль училище советы төҙөлә. «Өфө хәбәрҙәре» гәзите сығарыла. 1913 йылға епархияла 17 монастырь һәм община (6 ир-егеттәр һәм 11 ҡатын-ҡыҙҙар өсөн), 526 сиркәү, 225 часовня була; сиркәү һәм монастырҙар эргәһендә 388 китапхана эшләй.

[[1920 йыл]]дар башына Өфө епархияһында яҡынса 730 православие ғибәҙәтханаһы һәм 16 монастырь иҫәптә тора.

[[1937 йыл]]да Өфө епархия идаралығы бөтөрөлә, епархия менән етәкселек итеү Куйбышев епархияһы архиерейына күсә. 40-сы йылдарға барлыҡ тиерлек руханиҙар составы репрессиялана.

[[1939 йыл]]да совет власы органдары тарафынан Өфө епархияһында, Сергиев сиркәүенән башҡа, бөтә ғибәҙәтханалар ҙа ябыла. Күп кенә бик матур православие сиркәүҙәре емерелә, мәҫәлән, Өфөлә Троицк ғибәҙәтханаһы шартлатыла, уның урынында Дуҫлыҡ монументы төҙөлә. Диндардарҙың приходтарынан барлыҡ сиркәү ҡиммәттәре тулыһынса тиерлек тартып алына.

[[1942 йыл]]да Өфө епархия идаралығы яңынан тергеҙелә. 1945 йылда епархияла Стәрлетамаҡта һәм Өфөлә үҙәктәре булған бер генә благочиние була. Идаралыҡта яҡынса 40 сиркәү һәм доға йорттары була. 60‑сы йылдарҙа сиркәүҙәрҙең бер өлөшө ябыла һәм 1970 йылға уларҙың һаны 17 була.

[[1990 йыл]]ға епархияла 30 тирәһе сиркәү ғәмәлдә була. 2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса епархияла 279 приход һәм 8 монастырь, 250 ашыу руханиҙар иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.eparhia-ufa.ru/?/hist Официальный сайт Уфимской епархии РПЦ.]&lt;/ref&gt;. Дини белем биреү һәм катехизация, йәштәр, миссионерлыҡ, хәйриәлек һәм социаль хеҙмәт итеү буйынса, йәкшәмбе мәктәптәре менән эш итеү, патриотик тәрбиә һәм спорт, епархия территорияһы менән эшләү буйынса бүлектәре булдырыла. Епархия территорияһында 160 йәкшәмбе мәктәбе, приют, епархия музейы, иконалар эшләү оҫтаханалары ғәмәлдә була. «Өфө епархия яңылыҡтары» гәзите нәшер ителә.

[[2011 йыл]]да епархияла 287 приход (29 благочиние), 8 монастырь, 6 монастырь скитаһы һәм ихатаһы, 247 руханиҙар була.

[[2011 йыл]]дың 27 декабрендә Өфө епархияһынан [[Нефтекама]] һәм [[Салауат]] епархиялары бүленеп сыға, улар һәм Өфө епархияһы яңы булдырылған Башҡортостан митрополияһына инә&lt;ref&gt;http://www.patriarchia.ru/db/text/1909396.html&lt;/ref&gt;.

[[2016 йыл]]дың 4 — 5 июнендә епархия тарихында беренсе мәртәбә Өфө епархияһына һәм Башҡортостан митрополияһына Патриах Кирилл килә.

== Епископтар ==
# Порфирий (Соколовский) (21 март 1859 — 13 сентябрь 1860)
# Филарет (Малышевский) (13 сентябрь 1860 — 28 февраль 1869)
# Петр (Екатериновский) (4 апрель 1869 — 19 ноябрь 1876)
# Никанор (Бровкович) (25 декабрь 1876 — 12 декабрь 1883)
# Дионисий (Хитров) (12 декабрьь 1883 — 8 сентябрь 1896)
# Иустин (Полянский) (14 октябрь 1896 — 14 июль 1900)
# Антоний (Храповицкий) (4 июль 1900 — 27 апрель 1902)
# Климент (Верниковский) (26 май 1902 — 26 ноябрь 1903)
# Христофор (Смирнов) (26 ноябрь 1903 — 17 октябрь 1908)
# Нафанаил (Троицкий) (31 октябрь 1908 — 17 апрель 1912)
# Михей (Алексеев) (17 апрель 1912 — 22 декабрь 1913)
# Андрей (Ухтомский) (22 декабрь 1913—1921)
#* ''Симон (Шлеёв)'' (май 1920 — 18 август 1921) в/и, еп. Охтенский
# Борис (Шипулин) (1921 — 5 сентябрь 1927)
# Иоанн (Поярков) (1928 — 17 январь 1933)
# Софроний (Арефьев) (13 февраль 1933 — 3 март 1934)
# Дионисий (Прозоровский) (3 май 1934 — январь 1936)
# Григорий (Козлов) (январь 1936 — 29 ноябр 1937)
#: 1937—1941 — Мәскәү митрополиты идаралығы ҡарамағында
# Алексий (Сергеев) (февраль — 13 июль 1942)
# Стефан (Проценко) (13 июль 1942 — 25 август 1944)
# Иоанн (Братолюбов) (14 февраль 1945 — 18 ноябрь 1948)
# Нифонт (Сапожков) (18 ноябрь 1948 — 17 март 1950)
# Арсений (Крылов) (17 март 1950 — 17 ноябрь 1953)
# Иларион (Прохоров) (17 ноябрь 1953 — 9 декабрь 1958)
# Никон (Лысенко) (12 март 1959 — 9 октябрь 1963)
# Иларион (Прохоров) (9 октябрь 1963 — 7 октябрь 1967) (икенсе мртәбә)
# Михаил (Воскресенский) (7 — 23 октябрь 1967)
# Иов (Кресович) (23 октябрь 1967 — 16 октябрь 1973)
# Феодосий (Погорский) (16 октябрь 1973 — 3 май 1975)
# Ириней (Середний) (27 июль 1975 — 19 июль 1976)
# Валентин (Мищук) (25 июль 1976 — 16 ноябрь 1979)
# Анатолий (Кузнецов) (16 ноябь 1979 — 20 июль 1990)
# Никон (Васюков) (26 августан 1990)

== Викариатстволар ==
* Асҡын (ғәмәлдә түгел)
* Байҡы (ғәмәлдә түгел)
* Бәләбәй (ғәмәлдә түгел)
* Бөрө (ғәмәлдә түгел)
* Дәүләкән (ғәмәлдә түгел)
* Златоуст (ғәмәлдә түгел)
* Минзәлә (ғәмәлдә түгел.)
* Сатҡа (ғәмәлдә түгел)
* Староуфимск (ғәмәлдә түгел)
* Стәрлетамаҡ (ғәмәлдә түгел.)
* Усть-Ҡатау (ғәмәлдә түгел)

== Монастырҙар ==
* Марфа-Мариин монастыры (Ира)
* Успенск Изге-Георгий монастыры
* Богородица -Табын монастыры

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Собор Уфимских святых

== Әҙәбиәт ==
* Газеты Уфимские епархиальные ведомости за 1879—1916 г.г.
* Златоверховников И. Е. Уфимская епархия. Уфа, 1899;
* Из истории Уфимской епархии //Дорога к храму. История религиозных учреждений г. Уфы. Уфа, 1993;
* Уфимская епархия Русской Православной церкви: справочник-путеводитель — М., 2005, — 672 с.:ил.
* Оренбург, 1902; Сергеев Ю. Н. Уфимско-Оренбургские епископы первой пол. XIX в. //Башкирский край. Вып.5. Уфа, 1994.
* Абдулов, Наиль Талгатович. Уфимская епархия в системе государственно-церковных отношений : 1917—1991 гг. : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.02. — Уфа, 2006. — 303 с. : ил.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.eparhia-ufa.ru/ Официальный сайт Уфимской епархии РПЦ]
* [http://www.patriarchia.ru/db/text/31544.html Уфимская и Стерлитамакская епархия] на сайте Православие. Ru
* [http://likirussia.ru/ Храмы Уфимской епархии на сайте «Православные лики России»]
* [http://www.oepress.ru/arhierei_orenburgskoy_eparhii.html Архиереи Оренбургской епархии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110503063803/http://www.oepress.ru/arhierei_orenburgskoy_eparhii.html |date=2011-05-03 }}
* [http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10839-eparkhiya-ufimskaya Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203080033/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10839-eparkhiya-ufimskaya |date=2013-12-03 }} [http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10839-eparkhiya-ufimskaya Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203080033/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10839-eparkhiya-ufimskaya |date=2013-12-03 }}</text>
      <sha1>8h7xjp4tarcj7x0xhauedapzfm1cwip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128591</id>
    <revision>
      <id>1302248</id>
      <parentid>990000</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T20:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6666" sha1="f4job398dyc7s6k98avmqh772edraiz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы''' ([[29 ноябрь]] [[1920 йыл]] — [[10 декабрь]] [[2008 йыл]]) — ғалим-иҡтисадсы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы]] фәндәр академияһының почетлы академигы (1996), профессор (1973), иҡтисад фәндәре докторы (1978), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

== Биографияһы ==
Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ (Садиҡ) улы Ғөбәйҙуллин&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Губайдуллин Мансур Садыкович — Милләттәшләр|url=http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DzIsvUgJ?url=http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|archivedate=2013-01-27|accessdate=2013-01-08}}&lt;/ref&gt; 1920 йылдың 29 ноябрендә [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] Әлшәй ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ауылы) тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp17246655/ Память народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002215216/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp17246655/ |date=2017-10-02 }}&lt;/ref&gt;. 1953 йылда Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]н тамамлай.

1953 йылдан ул СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында иҡтисади тикшеренеү бүлегендә эшләй (1987 йылдан алып СССР Фәндәр академияһы Урал бүлегенең Башҡортостан ғилми үҙәге): өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор мөдире; 1990 йылдан {{comment|Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү ғилми-тикшеренеү проект-технология институтының|Башкирский научно-исследовательский проектно-технологический институт животноводства и кормопроизводства — БНИПТИЖиК}} баш ғилми хеҙмәткәре; 1995 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 —1998 йылдарҙа лаборатория мөдире.

Ғөбәйҙуллиндың ғилми йүнәлештәре: ауыл хужалығы иҡтисады, төбәк агросәнәғәт комплексы үҫеше проблемалары һәм һөҙөмтәлелеген арттырыу.

Ул шулай уҡ төбәк агросәнәғәт комплексы үҫеше һәм һөҙөмтәле эшмәкәрлегенең фәнни-методологик нигеҙҙәрен эшләүгә ҙур өлөш индергән.Уның тарафынан ауыл хужалығының һөҙөмтәлелеген арттырыу, малсылыҡты махсуслаштырыу, хужалыҡ-ара кооперативлаштырыу һәм интеграция үҫеше, фермер хужалыҡтарын үҫтереү проблемаларын хәл итеүҙең  методологик нигеҙҙәре эшләнә.

[[Башҡортостан Республикаһы]] Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1978), [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

== Хеҙмәттәре ==
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 25 китап һәм монография.
* Фәнни-техник прогресс шарттарында малсылыҡ үҫешенең иҡтисади проблемалары. М.: Наука, 1978.
* Башҡортостанда крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарын ойоштороу. Өфө, 1992.
* Агросәнәғәт һәм ауыл хужалығы предприятиеларының әйләнештәге аҡсалары. Өфө, 2005

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013У|index.php/component/content/article/2-statya/10652-gubajdullin-mansur-sadykovich}}
* http://www.anrb.ru/blog/alias/gubaydullin
*  Татар энциклопедияһы: 5 т. т. 2: Г.-Й. Ҡазан: ТР ФА татар энциклопедияһы Институты , 2005.

[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы сәйәси эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:29 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1920 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Әлшәй районында тыуғандар]]
[[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:10 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2008 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]]</text>
      <sha1>f4job398dyc7s6k98avmqh772edraiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәлиев Әлмөхәмәт Бикмөхәмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128707</id>
    <revision>
      <id>1302243</id>
      <parentid>1290375</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11280" sha1="l69y2rwe1uy9q0pghl8tnvje3bbfvxl" xml:space="preserve">
{{Хәрби эшмәкәр
|имя = Ғәлиев Әлмөхәмәт(Әлим) Бикмөхәмәт улы
|оригинал имени =   
|дата рождения  = 1904 
|место рождения = [[Бәгәнәш]] ауылы, хәҙерге {{ТУ|Ауырғазы районы}}, Башҡортостан Республикаһы
|дата смерти    = 06.02.1945
|место смерти = Альт Раудтен  эргәһендә, Германия ерендә (хәҙерге {{ВБУ|Польша}}, Стара Рудна)
|изображение = Галиев Алим.jpg
|ширина = 200px
|описание изображения = 
|принадлежность = {{Флагификация|СССР}}
|годы службы = [[1926]]—[[1938]],[[1941]],10.02- [[1945]], 06.02, 
|звание = {{ВС СССР, капитан}}
|род войск = [[СССР пехота|пехота]]
|командовал = 121 Гомель гвардия  уҡсылар  дивизияһы, 340 гвардия уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары (I Украина фронты)
|часть = 
|сражения =  &lt;br /&gt;[[Бөйөк Ватан һуғышы]]
|награды = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} 
{{!}}-
{{!}}
{{!}}-
{{!}} 
{{!}}}
|связи = 
|в отставке = 
}}

'''Ғәлиев Әлмөхәмәт (Әлим) Бикмөхәмәт  улы'''( Галеев Альмухамед Бикмухамедович) (4 ноябрь,[[1904]] йыл, хәҙерге [[Башҡортостан  Республикаһы]], [[Ауырғазы районы]], [[Түбәнге Бәгәнәш]] ауылы   — {{Дата|06|02|1945|1}}, Германияның  Альт Раудтен   ауылынан төньяҡтараҡ (хәҙерге Польша, Стара Рудна)) — СССР Хәрби көстәре хеҙмәткәре, кадрҙағы офицер. 1926 йылдан Эшсе-крәҫтиәндәр [[Ҡыҙыл Армияһы]]нда.  1942 йылдан Эске эштәр халыҡ комиссариатының 18-се уҡсылар бригадаһының  292-се уҡсылар полкының автоматчиктар ротаһы командиры. 1944 йылдың 7 июленән 121-се  уҡсылар дивизияһының   340-сы [[гвардия]] уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары. [[Висла-Одер операцияһы]]нда ҡатнашҡан. [[1945]] йылдың 6 февралендә һәләк булған&lt;ref name=&quot; Галеев Альмухамед Бикмухамедович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91812986/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%26data_vibitiy  Галеев Альмухамед Бикмухамедович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[1926]] йыл, сентябрь — [[Стәрлетамаҡ]] хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә алынған, писарь.

[[1927]], ноябрь — ТатЦИК исемендәге Татар — башҡорт хәрби мәктәбенең курсанты ([[Ҡазан]] ҡалаһы). Ошо уҡ хәрби уҡыу йортонда 1928—1932 йылдарҙа Советтар Союзы Геройы [[Таһир Тайып улы Күсимов]] та уҡый.

[[1931]] йыл — хәрби мәктәпте тамамлай, Әлмөхәмәт Ғәлиевҡа лейтенант званиеһы бирелә,

1931—1936 йылдар- [[Бәләбәй]] ҡалаһында айырым 4-се Башҡорт территориаль уҡсылар полкы командиры урынбаҫары. Ҡыҙыл Армияла 1920-30 йылдарҙа кадровый ғәскәри частар (хәрби хеҙмәт 2-4 йыл дауам иткән) һәм алмашынып торған составлы, территориаль ополчение булған (уҡытыусылар, башҡа белгестәр йыл да хәрби күнекмәләр өсөн хеҙмәткә саҡырылып, 5 йыл эсендә барлығы 6 ай хәрби күнекмәләр үтә)&lt;ref name=&quot;Структура вооруженных сил в 1920-е гг&quot;&gt;[ https://cyberleninka.ru/article/n/struktura-vooruzhennyh-sil-v-1920-e-gg  Структура вооруженных сил в 1920-е гг]&lt;/ref&gt;.

1936, май- 11-се айырым уҡсылар полкы командиры (урынбаҫары?) (ВУР ДВК- Войска укрепленных районов Дальневосточного края).

11-се [[Владивосток]] уҡсылар полкы (Владивосток). 1936 йылда Нығытылған район ғәскәрҙәре (ВУР) составына индерелгән. Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы подразделениеһы (Протокол ГВС № 8 от 08.06.38 г.). Шул уҡ йылда 1-се уҡсылар бригадаһын төҙөү өсөн база булып торған (Владивосток).

(В июне 1936 г. 11-й отдельный территориальный стрелковый батальон 4-го Башкирского территориального стрелкового полка УрВО был развернут в 11-й отдельный стрелковый полк УрВО (с октября 1936г. в составе ТОФ. Командир полка Г. М. Соловьёв с 06.1936 по 08.1938г.)

1938 йыл — ялған ғәйеп тағылып, репрессияға эләгә,

[[1941]] йылдың 10 февралендә [[Стәрлетамаҡ]] хәрби комиссариаты тарафынан яңынан хәрби хеҙмәткә саҡырылған.

1942, 3 май — Эске эштәр халыҡ комиссариатының 18-се уҡсылар бригадаһының 292-се уҡсылар полкында автоматчиктар ротаһы командиры,

1942, 19 июнь — Эске эштәр халыҡ комиссариатының 18-се уҡсылар бригадаһының 292-се уҡсылар полкында автоматчиктар ротаһы командиры,

1943, 21 март — 24-се уҡсылар бригадаһының 217-се айырым уҡсылар батальонында рота командиры,

1943 йыл, 11 декабрь — 24-се уҡсылар бригадаһының 218-се айырым уҡсылар батальоны (Украина округы),

1944, 14 июнь — [[Беренсе Украина фронты]]на ебәрелә,

1944, 7 июль — 121-се Гомель гвардия уҡсылар дивизияһының 340-сы гвардия уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары,

1944 йылдың август аҙағына тиклем дивизия Сандомир йүнәлешендә ҡаты алыштарҙа ҡатнаша,

1945 ғинуар айында дивизия [[Висла-Одер операцияһы]]нда уңышлы ҡатнаша, немец ғәскәрҙәрен эҙәрлекләп, дошмандың көслө уты аҫтында Одер йылғаһын аша сыға.

[[1945]], [[6 февраль]]- капитан Әлмөхәмәт Ғәлиев Бреслау ҡалаһы янында (Кебен, Альт Раудтен, элекке [[Германия]]) барған ҡаты алыш ваҡытында һәләк була.

Альт Раудтен ауылы янында ерләнгән (хәҙерге [[Польша]], Стара Рудна).

== Ғаиләһе ==

Атаһы— Бикмөхәмәт Ғәлиев (Ихсанов), Башҡортостан   Республикаһы, Ауырғазы районы Бәгәнәш ауылынан, һөнәре буйынса күн-тире эшкәртеү оҫтаһы, итексе; әсәһе- Зөлхизә Ғәлиева. Туғандарының һөйләүенсә, Бикмөхәмәт Ғәлиев һәм уның ҡарындаштары Хөсниямал менән Хәсбиямал хәҙерге Ауырғазы районына ҡараған, башҡорт ауылы [[Түбәнге Бәгәнәш]]тән сыҡҡан.  

Ҡатыны— Миләүшә Вәлиәхмәт ҡыҙы Ғәлиева (Рәхимова), фельдшер-акушер, Татарстан Республикаһы Баулы районы Бәйрәкә ауылында тыуған. Һуғыштан һуң шул уҡ ауылда йәшәгән. 1945 йылда Әлмөхәмәт Ғәлиевтың һәләк булыуы тураһында документта уның ҡатынының адресы Бәйрәкә ауылы тип күрһәтелгән. 

Улдары - Эмиль(1934 йыл, Бәләбәй ҡалаһы - 2009 йыл, Баулы ҡалаһы), Аргент (1937 йыл, Владивосток?-  ).

Армияла репрессиялар башланғас,  Әлим( Әлмөхәмәт) Ғәлиев ата-әсәһен, ғаиләһен туғандары янына, Ишембай ҡалаһына алып ҡайта. Һуғыш йылдарында Бикмөхәмәт Ғәлиев Ишембай ҡалаһында ([[Смаҡай|Смаҡай]] ҡасабаһы)   халыҡҡа күп файҙа килтерә -  аяҡ кейемдәрен йүнәтә,  был турала [[Рәсүл Ғүмәров]] &quot;Михнәтле лә , мәрхәмәтле лә йылдар&quot; китабында яҙып үтә.

== Сығанаҡтар ==

*https://www.obd-memorial.ru/html/advanced-search.htm Источник: ЦАМО, №фонда 33,№описи источника информации 11458,№ дела источника информации 644(страница оригинала 13). Допущена ошибка в отчестве - &quot;Бакалуши&quot; вместо Бикмухамет

== Әҙәбиәт ==
Гумеров Р.А.&quot;Время жестокое, время милосердное&quot;, Ишимбай, 2015г.

== Һылтанмалар ==
*[www.uvo-novosib.ru/page-id-1481.html Вневедомственная охрана в Новосибирске, охрана объектов ]
*[ Первый отдел ЗАГС Белебеевского района и города Белебей ]
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Войска_укреплённых_районов]
*[http://www.vif2ne.org/rkka/forum/arhprint/75766 Олег  Романовский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629072848/http://vif2ne.org/rkka/forum/arhprint/75766 |date=2017-06-29 }}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}</text>
      <sha1>l69y2rwe1uy9q0pghl8tnvje3bbfvxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өфө урамдары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132019</id>
    <revision>
      <id>1302322</id>
      <parentid>1243650</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T10:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="190274" sha1="bh4gz0o682525ja2i89n9sn11wrwclr" xml:space="preserve">{{Ук}}

{{Информацион исемлек|Уфа}}
Был мәҡәлә Өфө ҡалаһындағы урамдар, бульварҙар, яр буйҙары, тыҡрыҡтар, майҙандар, аралыҡтар, проспекттар, шосселар тураһында мәғлүмәт бирә.

== Өфө урамдарының тарихы ==
Беренсе Өфө урамдары  XVII быуатта барлыҡҡа килә. Улар Яңы Өфө ҡәлғәһенең ҡапҡа төбөнән башлана һәм  [[Өфө кремле]]нән ян-яҡҡа елпеүес булып тарала. Урамдар бер ниндәй планһыҙ төҙөлә, улар юл, һуҡмаҡ рәүешендә була, буйлатып өйҙәр, һарайҙар һалына, баҡсалар яһала.  

XVIII быуаттың беренсе яртыһына тиклем тәүге урамдарҙың атамалары булмай. Хәҙерге урамдарҙың ҡайһы берҙәре юл йә тракт була. Тәүге атамалар слободаларҙың һәм ҡаланан таралған юлдарҙың исемдәренән алына. XX быуатта ғына йорттарға номер һуғыла. 
* 2008 йылға ҡарата Өфөлә бөтәһе 1237 урам була, дөйөм оҙонлоғо  1475,2 километр тәшкил итә. Юл селтәренең дөйөм оҙонлоғо — 1481 километр, шуның 1353 километры — камиллаштырылған япмалы. Урамдарҙың уртаса оҙонлоғо — 800 метр&lt;ref name=&quot;m&quot;&gt;500 вопросов об Уфе, под ред. Муллакаева&lt;/ref&gt;.
* Рәсәйҙең миллионер ҡалалары араһында Өфө урам селтәренең иң түбән тығыҙлығына эйә  (1 км² территорияға 1,3 километр урам тура килә).
* 2016 йылға тиклем ҡалала 3 кенә проспект була. Октябрь проспекты — 8,9 километрлы төп ҡала  магистрале, ҡала халҡы уны «проспект» тип кенә йөрөтә. Сауҙа проспекты — ҡала ситендәге шәхси йортло секторҙағы бәләкәй егнә урам, уның тураһында өфөләр белмәй ҙә тиерлек. Салауат Юлаев проспекты  (халыҡ телендә — «салауатка») — 2000-се йылдар башында төҙөлгән 8 рәтле транспорт  магистрале, оҙонлоғо —  7,1 километр, Соҡалаҡ йылғаһы үҙәненән үтә.   2016 йылдың майында быларға  Халыҡтар дуҫлығы проспекты (ҡаланың төп өлөшөн Затон биҫтәһе менән тоташтырған, Ағиҙел йылғаһы күперенән Әхмәтов урамына тиклем һуҙылған  элек исемһеҙ трасса өлөшө) һәм Берҙәмлек проспекты (Уфа—Нуғай автоюлынан Йылҡыбай ауылы эргәһенә тиклемге дөйөм ҡала әһәмиәтендәге магистраль урам)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gorsovet-ufa.ru/news/detail.php?ID=5578|title=В Уфе появились два новых проспекта|publisher=www.gorsovet-ufa.ru|accessdate=2017-08-09}}&lt;/ref&gt; өҫтәлә.
* Ҡалала йорттарға номер һуғыуҙың төп ҡағиҙәһе ошондай: номерҙар ҡаланы уратҡан йылғаларҙан башлап үҫә бара, номерҙарҙың үҫеүе ыңғайына таҡ һанлы йорттар — һулда, йоптары уңда урынлаша. Был ҡағиҙә түбәнләге урамдарға ҡағылмай: Королёв, Кировоград, Ҙур Граждан, Халтурин, Транспорт, Йәнәби бульвары, Байкал, Вологда, Хмельницкий, Ушаков, Роза Люксембург, Дизель, Димитров — һулдан йоп, уңдан таҡ; Новоженов, Сәскә — ирекле; Адмирал Макаров — бөтә йорттар ҙа һулда. «Дөрөҫ булмаған» нумерациялы йорттар ғәҙәттә йәнәш урынлашҡан. Мәҫәлән, Хмельницкий, Вологда, Дизель, Роза Люксембург, Димитров, Ушаков — бер-береһенә йәнәш, параллель ятҡан урамдар.
* Ҡаланың үҙәк өлөшөндә йорттарҙың нумерацияһы көньяҡтан төньяҡҡа һәм көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай үҫә. Был ҡағиҙәгә ҡарамаған урамдар: Ағиҙел йылғаһы яр буйы, Пугачёв, Глинка, Ауыл-Богородица — көнсығыштан көнбайышҡа; Адмирал Макаров — көньяҡтан төньяҡҡа йоп, таҡ — киреһе; Сәскә — йорттар нумерацияһының бер ниндәй тәртибе юҡ. Өфө шоссеһы — 1-се һәм 3-сө йорттар төньяҡтан башлана,  ҡалған йорттарҙың нумерацияһы көньяҡтан килә. Рәсәй, Ҙур  Граждан, Некрасов, Армавир, Ферин, Верещагин, Бобруйск — нумерация төньяҡтан көньяҡҡа. Асылда, Комсомол  һәм  Рәсәй урамдары — 7,5 километр оҙонлоғондағы бер урам, әммә ул ике урамға бүленгән, нумерациялары ҡапма-ҡаршы яҡтарҙан башлана: Комсомол урамыныҡы — көньяҡтан, Рәсәй урамыныҡы — төньяҡтан. Оло Граждан урамы менән дәү шул уҡ хәл, ул төньяҡтан килә һәм көньяҡтан килгән Минһажев урамы менән осраша. Иҫке Һупайлы биҫтәһендә (элекке Һупайлы ауылы ҡалдыҡтары)  төньяҡтан көньяҡҡа һәм көнсығыштан көнбайышҡа йүнәлешле нумерация ҡулланылған. 
* Ҡала ситендәге биҫтәләрҙә  нумерация йүнәлеше төрлө: [[Дим районы|Дим]] һәм Затонда   — көньяҡтан төньяҡҡа һәм көнбайыштан көнсығышҡа, Сиған аҡланында — төньяҡтан көньяҡҡа һәм көнсығыштан көнбайышҡа. 
* Төньяҡ урамы Көньяҡ урамынан көньяҡтараҡ урынлашҡан. Үҙәк урам Дим районының ситендә — ҡалаға Һамар йүнәлешенән ингән яҡта ята. Был ситке урам биҫтә үҙәгенән 2 километрҙа ята.
* Салауат проспекты һәм  Салауат урамы планда киҫешә, әммә бындай юл саты («Салауат-Салауат») юҡ, сөнки планда был сатта Салауат урамының транспорт йөрөй торған өлөшө 10 метрға үрҙәрәк урынлашҡан. Шулай ҙа  дом с адресом '' Салауат проспекты, 1 ''адреслы йорт  &lt;span&gt;''Салауат урамы, 19 ''адреслыһы менән йәнәш тора&lt;/span&gt;.
* Азатлыҡ урамы   «Азатлыҡ тоҡоно» менән ослана.
* Тыныслыҡ һәм Ҡулса урамдары бер-береһе менән ике урында киҫешә, йәғни 3 километр оҙонлоғондағы топологик ҡулса хасил итә.  Жуков менән Гагарин урамдары ла, төрлө урында киҫешеп, 5 километрлы топологик ҡулса яһай. Беренсе һәм Икенсе Гайдар аралыҡтары ла ике урыда киҫешә, ләкин был бәләкәй генә аралыҡтар шәхси йорттар секторында урынлашҡан, шунлыҡтан 400 метрлы ғына ҡулса хасил иткән. 
* Өфөлә ҡаланың төрлө яғында урынлашҡан ике яр буйы бар,  береһе Һупайлыла Өфө йылғаһы буйында һәм «Өфө йылғаһы яр буйы» тип атала, икенсеһе Дуҫлыҡ монументы районында  Ағиҙел йылғаһы буйында һәм «Яр буйы» тип кенә йөрөтөлә. Уларҙа йорттар нумерацияһы ла үҙенсәлекле. Һупайлылағы «Яр буйы»нда (Һупайлыла йәшәүселәр уны шулай тип йөрөтә) йорттар таҡ нумерациялы, ә Дуҫлыҡ монументы эргәһендәге «Яр буйы»ндағы йорттар — йоп һанлы.

== 0—9 ==
=== 1-се Диагональ  тыҡрыҡ (1-й Диагональный переулок) ===
Почта индексы — 450900.  ОКАТО коды — 80401944001.

Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районында]]&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://gorsovet-ufa.ru/resheniya/20100916/15.php Решение Совета городского округа город Уфа Республики Башкортостан от 16 сентября 2010 года № 28/15 «О наименовании новых улиц в Нагаево, жилом районе Глумилино Октябрьского района, в Кировском районе (микрорайоны „Урал“, „Юрюзань“), в Орджоникидзевском районе (Тимашево) городского округа город Уфа Республики Башкортостан»]&lt;/ref&gt;, [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://www.gorodufa.ru/files/Приложение%20№1.doc Приложение № 1 к решению Совета городского округа город Уфа Республики Башкортостан «О наименовании новых улиц в Нагаево Октябрьского района городского округа город Уфа Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309080119/http://gorodufa.ru/files/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%E2%84%961.doc |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt; урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Октябрь районы Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров  районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== 1-се Ынйылы тыҡрыҡ (1-й Ландышевый переулок)  ===
Почта  индексы — 450900.  ОКАТО коды — 80401944001.

Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь  районында]], [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров  районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== 1-се Үләнле тыҡрыҡ (1-й Травяной переулок) ===
Почта индексы — 450900. ОКАТО коды — 80401944001.

Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь  районында]], [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== 1-се Биҙәкле тыҡрыҡ (1-й Узорный переулок) ===
Почта индексы — 450900. ОКАТО коды — 80401944001.

Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районында]],  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== 2-се Диагональ тыҡрыҡ (2-й Диагональный переулок) ===
Почта индексы — 450900. ОКАТО коды — 80401944001.

Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь  районындағы]] [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== 2-се Ынйылы тыҡрыҡ (2-й Ландышевый переулок) ===
Почта индексы — 450900.  ОКАТО коды — 80401944001.

Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районында]], [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== 2-се Үләнле тыҡрыҡ (2-й Травяной переулок) ===
Почта индексы — 450900.  ОКАТО коды — 80401944001.

Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь  районында]], [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған..

=== 2-се Биҙәкле тыҡрыҡ (2-й Узорный переулок) ===
Почта индексы — 450900.  ОКАТО коды — 80401944001.

Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районында]], [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== 3-сө Ынйылы тыҡрыҡ (3-й Ландышевый переулок) ===
Почта индексы — 450900.   ОКАТО коды — 80401944001.

Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районында]] , [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== 18-се Партсъезд урамы (Улица 18 Партсъезда) ===

=== 31-се Урман пристане урамы (Улица 31 Лесопристань) ===

=== Октябрҙең 40 йыллығы урамы (Улица 40 лет Октября) ===

=== Октябрҙең 50 йыллығы урамы (Улица 50-летия Октября) ===
'''Октябрҙең 50 йыллығы урамы''' — Өфөнөң [[Совет районы (Өфө)|Совет районындағы]] урам. Революцион һәм Цюрупа урамдары сатынан башлана, Октябрь проспекты менән киҫелештә тамамлана. 

Почта индексы: 450001.

Был урамда  «Өфө уттары» күңел асыу комплексы, Матбуғат йорто урынлашҡан.

=== СССР-ҙың 50 йыллығы урамы (Улица 50 лет СССР) ===
Спорт Һарайы ҡаршыһында Рихард Зорге урамы менән киҫелештән башлана,  «Башҡортостан» сауҙа үҙәге тапҡырында  Менделеев урамы сатында тамамлана. 

=== Еңеүҙең 65 йыллығы урамы (Улица 65-летия Победы) ===
Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районында]] &lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;[http://gorsovet-ufa.ru/resheniya/20100916/15.php Решение Совета городского округа город Уфа Республики Башкортостан от 16 сентября 2010 года № 28/15]&lt;/ref&gt;,  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында.

Почта индексы — 450900.  ОКАТО коды — 80401944001.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== 8  Март урамы (Улица 8-го Марта) ===

=== 9 Ғинуар урамы (Улица 9-го Января) ===

=== 1629 км (1629 км) ===
Почта индексы — 450075.   ОКАТО коды — 80401385000.

Өфөнөң [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районында]], 1629 км разъезында урынлашҡан &lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;«Улицы Уфы 2009»&gt;{{cite web|url=http://www.ufacity.info/document/spisok_ulis_2009.doc|title=Список наименований улиц городского округа город Уфа Республики Башкортостан|publisher=Официальный сайт Администрации городского округа город Уфа Республики Башкортостан|author=Администрация городского округа город Уфа Республики Башкортостан|date=|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/68CoE7MPV|archivedate=2012-06-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130919104811/http://ufacity.info/document/spisok_ulis_2009.doc |date=2013-09-19 }}&lt;/ref&gt;. Дарвин урамы менән киҫешә. Эргәһенән Өфөнөң төп урамы  —  Октябрь проспекты үтә («Калинин ис. парк» туҡталышы, М. Калинин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы буйлап).

Урамдағы йорттарға  27-се торлаҡ эксплуатациялау идаралығы идара итә&lt;ref&gt;[http://ordj.ru/adresa-i-prinadlezhnost-zhilyh-domov-po-zhilischnym-predprijatijam.html Принадлежность жилых домов по жилищным предприятиям]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Шәхси йорттар иҫке йорттарҙы һүтеү программаһына ингән&lt;ref&gt;[http://ufa.kp.ru/daily/24079/314611/ Какие дома снесут в Уфе // KP.RU — Уфа]&lt;/ref&gt;.

== А ==
=== Абакан урамы (Абаканская улица) ===
Почта индексы: 450103.  ОКАТО коды: 80401375000.

Урам ҡаланың тарихи үҙәгенән бер нисә кварталда урынлашҡан. Уға Сочи урамы яҡлап инер өсөн  Некрасов урамына боролорға ла шунан беренсе боролошта уңға китергә кәрәк.  Был урам бер кварталлы, Пулемёт урамына тиклем дауам итә.  [[Октябрь революцияһы|Революцияға]] тиклем ул Яңы Таулы яңы ауылы була,  XX быуаттың 20-се йылдарында  Казбей урамы тип йөрөтөлә башлай, ә 1956 йылдың ноябренән, Өфө менән  [[Черниковск]] ҡушылғандан һуң, бер ни тиклем ваҡыт Асылыкүл урамы тип аталып йөрөй.&lt;ref&gt;{{статья|автор=Владимир Соловьёв|заглавие=Улицы Уфы. Абаканская…|ссылка=http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=6&amp;n_id=118|издание=Уфимские ведомости|год=14 апреля 2005 г.|номер=№14 (118)}}&lt;/ref&gt;.

=== Абҙан урамы (Абзановская улица) ===

=== 1-се Абҙан тыҡрығы (1-й Абзановский переулок) ===

=== 2-се Абҙан тыҡрығы (2-й Абзановский переулок) ===

=== Әбйәлил урамы (Абзелиловская улица) ===
Шаҡша-Көньяҡ торлаҡ массивында Шаҡша-2 станцияһы янында, «Урал» кинотеатры эргәһендә,  Мәләүез һәм Гвардия урамдары менән сикләнгән кварталда урынлашҡан. Унда бер генә йорт бар: Әбйәлил урамы, 1. Ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән ике ҡатлы  был бина ХХ  быуат уртаһында һалынған. Төҙөлгән сағында  16 фатирлы торлаҡ йорт булған, хәҙер унда 54-се торлаҡ эксплуатациялау идаралығы урынлашҡан &lt;ref name=&quot;Абзелиловская&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Владимир Соловьёв|заглавие=Улицы Уфы. Абзелиловская — Аджарская|ссылка=http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=6&amp;n_id=119|издание=Уфимские ведомости|год=21 апреля 2005 г.|номер=15 (119)}}&lt;/ref&gt;.

=== Абхаз урамы (Абхазская улица) ===
Абхаз урамының исеме бер нисә тапҡыр үҙгәрә: тәүҙә 2-се Копейкин  тыҡрығы (Копейкин урамына сыға), шунан 2-се Баҡсалы ({{lang-ru|урыҫ}} Огородный) тыҡрығы, Бахчачы ([[төрки телдәр]]ҙең береһенән, фараз ителеүенсә, ҡарасай теленән), Баҡса (Садовая) урамы (1956) тип атала. [[Өфө]]нөң [[Киров районы (Өфө)|Киров  районында]]  Салауат Юлаев проспекты, Әй урамының,  Сун-Ят-Сен урамының, Минһажев урамының дауамынан хасил булған кварталда урынлашҡан. Урамдағы йорттарҙың бер өлөшө иҫке йорттарҙы һүтеү программаһына («2007—2015 йылдарға Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының төҙөлгән  территориялары үҫеше» муниципаль адреслы программаһы&lt;ref&gt;http://www.gorodufa.ru/files/uplfiles/MAP.doc {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310105832/http://gorodufa.ru/files/uplfiles/map.doc |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;) эләгә. Почта индексы — 450022,  ОКАТО коды — 80401375000.

=== Авангард  урамы (Авангардная улица) ===
[[Өфө]] ҡалаһының  [[Калинин районы (Өфө)|Калинин  районында]], [[Максимовка]] ауылында, тыуған яҡты өйрәнеүсе  Владимир Соловьёв билдәләмәһе буйынса, «Максимовка боролошо аръяғындағы  микрорайонда төҙөлгән. Өс йөҙ метрлы, Сосновка һәм Совхоз урамдарын тоташтыра.». Өфө ҡалаһының 5-се Калинин  суд  участкаһына инә. Почта индексы — 450033,  [[ОКАТО]] коды — 80401370000.

=== Әүжән урамы (Авзянская улица) ===

=== Авиатор урамы (Авиаторская улица) ===
Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров районында]], Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан. Урам Золотухин слободаһына ингән булған  (хәҙер  [[Өфөнөң административ бүленеше|Алмалыҡ-1]], Алмалыҡ-2, Алмалыҡ-4, Алмалыҡ-5 микрорайондары). Элек — 6-сы Усолка тыҡрығы, Өфөнөң боронғо ҙур урамдарының береһе булған Усолка урамы (хәҙерге Сочи урамы) эргәһендәге бер нисә Усолка тыҡрығының береһе)&lt;ref name=&quot;Абзелиловская&quot; /&gt;. Почта индексы — 450103,  ОКАТО коды — 80401375000. Өфөнөң 8-се Киров суд  участкаһына ҡарай.

=== Авиатор  тыҡрығы (Авиаторский переулок) ===

=== Аврора урамы (Улица Авроры) ===
'''Аврора урамы''' Өфөлә, [[Киров районы (Өфө)|Киров районында]],  Белореченский микрорайонында урынлашҡан. Ҡариҙел йылғаһына тиклем һуҙылған урман  массивына йәнәш үтә. Урам башланған ерҙә урман массивында хәҙерге Президент-отель урынлашҡан, урам Республика балалар дауаханаһын һәм 4-се ҡала бала табыу йортон индергән медицина учреждениелары комплексына илтә&lt;ref name=&quot;Абзелиловская&quot; /&gt;. Почта индексы — 450092, ОКАТО коды — 80401375000.

=== Авторемонт урамы (Авторемонтная улица) ===
Өфөнөң '''Авторемонт урамы'''  [[Киров районы (Өфө)|Киров районында]], Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан. «Башавторемонт» туҡталышына яҡында Пугачёв урамына тоташа. Өфөнөң 8-се Киров суд участкаһына ҡарай. 1956 йылға тиклем Короленко урамы тип йөрөтөлгән&lt;ref name=&quot;Абзелиловская&quot; /&gt;. Почта индексы — 450103,  ОКАТО коды — 80401375000.

=== Аграр урам (Аграрная улица) ===
[[Ленин районы (Өфө)|Ленин районында]],  [[8 Март (Өфө)|8 Март ҡасабаһында]] урынлашҡан. Почта индексы — 450007, ОКАТО коды — 80401380000.

=== Агрономия урамы (Агрономическая улица) ===

=== Аджар урамы (Аджарская улица) ===
Шәхси сектор бөгөнгәсә һаҡланған.  10, 12, 12а, 14, 15, 16 номерлы йорттар граждандарҙы иҫке йорттарҙан күсереү ярҙамсы программаһына инә&lt;ref&gt;Переселение граждан из жилищного фонда, подлежащего сносу и реконструкции (в том числе из ветхого и аварийного жилищного фонда) на 2007—2015 годы по городскому округу город Уфа Республики Башкортостан (в ред. решения Совета городского округа г. Уфа РБ от 16.09.2010 N 28/9)&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 450057,  ОКАТО коды — 80401375000. Өфөнөң 8-се Киров суд  участкаһына ҡарай.  Давид Бурлюк Трунилов  йырынында оҫталыҡ дәрестәре ойошторған, тигән мәғлүмәт бар&lt;ref name=&quot;territoriya-kontrastov&quot; /&gt;.

=== Адмирал Макаров урамы (Улица Адмирала Макарова) ===

=== Адмирал Ушаков урамы (Улица Адмирала Ушакова) ===

=== Адыгей урамы (Адыгейская улица) ===
Өфөнөң '''Адыгей  урамы'''  де-юре [[Киров районы (Өфө)|Киров районына]] ҡарай. Почта индексы — 450077,  ОКАТО коды — 80401390000. Ғәмәлдә урам юҡҡа сыҡҡан, унда булған шәхси йорттар бөтәһе лә һүтелгән&lt;ref name=&quot;Рада Калинина&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Рада Калинина|заглавие=На улицы пришёл порядок|ссылка=http://vedomosti.journal-ufa.ru/showinf.php?n=560&amp;n_id=432|издание=Уфимские ведомости|год=2 июня 2011 г.|номер=42 (432)}}&lt;/ref&gt;.

=== Әзербайжан урамы (Азербайджанская улица) ===

=== Азов урамы (Азовская улица) ===

=== Айвазовский урамы (Улица Айвазовского) ===

=== Әй урамы (Айская улица) ===

=== Аҡ-Иҙел урамы (Улица Ак-Идель) ===

=== [[Академик Королёв урамы (Өфө)|Академик Королёв урамы]] (Улица Академика Королёва) ===
'''Академик Королёв урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районындағы]]  урам,  [[Һупайлы]] микрорайоны.  Маршал Жуков исемендәге урам сатынан  башлана һәм Ҡариҙел йылғаһы Яр буйы урамы сатында тамамлана. Һупайлының төп дүрт  транспорт  магистраленең береһе.

=== Академик Филатов урамы (Улица Академика Филатова)  ===

=== Академик Ураксин урамы (Улица Академика Ураксина) ===

=== Академия урамы (Академическая улица) ===
'''Академия урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районында]]&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;, [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;.

=== Аҡмола урамы (Акмолинская улица) ===

=== Аҡназаров урамы (Улица Акназарова) ===

=== [[Аксаков урамы (Өфө)|Аксаков урамы]] (Улица Аксакова) ===
'''Аксаков урамы''' — Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров]] һәм [[Ленин районы (Өфө)|Ленин]] райондарындағы урам. Көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай, Зәки Вәлиди урамынан  Революцион урамға тиклем һуҙыла.

=== Аҡташ урамы (Акташская улица) ===
Де-юре [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районында]]. Почта индексы — 450051,  ОКАТО коды —
80401385000. Ғәмәлдә урам юҡ, унда булған шәхси йорттар һүтеп алынған&lt;ref name=&quot;Рада Калинина&quot; /&gt;.

=== Аҡтүбә урамы (Актюбинская улица) ===

=== Аҡъяр  урамы (Акъярская улица) ===

=== Алатау урамы (Алатауская улица) ===

=== Алдан тыҡрығы (Алданский переулок) ===

=== Алебастр Заводы урамы (Улица Алебастровый Завод) ===

=== Александр Матросов урамы (Улица Александра Матросова) ===

=== Александр Невский урамы (Улица Александра Невского) ===

=== Александровка урамы (Улица Александровка) ===

=== Алма-Ата урамы (Алма-Атинская улица) ===

=== Алтай урамы (Алтайская улица) ===

=== Әлшәй урамы (Альшеевская улица) ===

=== Әлшәй  тыҡрығы (Альшеевский переулок) ===

=== Амантай урамы (Улица Амантая) ===

=== Аму-Даръя урамы (Аму-Дарьинская улица) ===

=== Амур урамы (Амурская улица) ===

=== Ангара урамы (Ангарская улица) ===

=== Андижан урамы (Андижанская улица) ===

=== Андрей Рублёв урамы (Улица Андрея Рублёва) ===

=== Антонов урамы (Улица Антонова) ===

=== Арал урамы (Аральская улица) ===

=== Арбат урамы (Арбатская улица) ===
Көнбайыштан көнсығышҡа,   Малыгин урамынан Красный Тал урамына бара. Төньяҡ-көнбайышында — Иҫке Затон зыяраты. Көньяғында — Киндерле күл (Конопляное озеро), көнсығышында — бер нисә ваҡ һыу ятҡылығы.

Урамдың исеме 1995 йылдың 29 ноябрендә барлыҡҡа килә (БР Өфө ҡала Советы Президиумының 1995 йылдың 29 ноябрендәге «Өфө ҡалаһы Ленин районы  „Тихая Слобода“ торлаҡ массивындағы урамдарҙың һәм тыҡрыҡтарҙың атамалары тураһында» 10/20-се ҡарары)&lt;ref&gt;[http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=30321 РЕШЕНИЕ Президиума Уфимского городского Совета РБ от 29.11.95 № 10/20 «О НАИМЕНОВАНИИ УЛИЦ И ПЕРЕУЛКОВ В ЖИЛОМ МАССИВЕ „ТИХАЯ СЛОБОДА“ ЛЕНИНСКОГО РАЙОНА Г. УФЫ»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Арғаяш урамы (Аргаяшская улица) ===

=== Арғаяш тыҡрығы (Аргаяшский переулок) ===

=== Арзамас тыҡрығы (Арзамасский переулок) ===

=== Арктика урамы (Арктическая улица) ===

=== Армавир урамы (Армавирская улица) ===

=== Армавир тыҡрығы (Армавирский переулок) ===

=== Армия урамы (Армейская улица) ===

=== Әрмән урамы (Армянская улица) ===

=== Артём урамы (Улица Артёма) ===

=== Архангел урамы (Архангельская улица) ===

=== Архангел тыҡрығы (Архангельский переулок) ===

=== Архитектура урамы (Архитектурная улица) ===

=== Асҡын урамы (Аскинская улица) ===

=== Әстерхан урамы (Астраханская улица) ===

=== Атаевка урамы (Атаевская улица) ===
'''Атаевка'''&lt;ref name=&quot;Улицы Уфы 2009&quot;&gt;{{Cite web|title=Список наименований улиц городского округа город Уфа Республики Башкортостан|url=http://www.ufacity.info/document/spisok_ulis_2009.doc|archiveurl=https://www.webcitation.org/68CoE7MPV|archivedate=2012-06-06|publisher=Официальный сайт Администрации городского округа город Уфа Республики Башкортостан}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130919104811/http://ufacity.info/document/spisok_ulis_2009.doc |date=2013-09-19 }}&lt;/ref&gt; — Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров районы]]  [[Атаевка (Башҡортостан)|Атаевка ауылындағы]] урам. Ауыл 1992 йылдан Искин ауыл советы составында ҡаланың административ сиктәренә инә.

Йорттарҙың нумерацияһы көнбайыштан көнсығышҡа бара. Беренсе йорт — 1-се һәм 2-се Атаевка урамдары ҡаршыһында, шунан өҙөклөк, 4-се Аатаевка урамы сатынан яңынан башлана,  Кесе Олокүл буйынан барып, төньяҡҡа борола, Атаевка күле буйлап үтә.

Почта индексы — 450056, ОКАТО коды — 80401923002.

=== 1-се Атаевка урамы (1-я Атаевская улица) ===
'''1-се Атаевка'''&lt;ref name=&quot;Улицы Уфы 2009&quot;/&gt;  — Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров районы]]  [[Атаевка (Башҡортостан)|Атаевка]] ауылындағы урам. Ауыл 1992 йылдан Искин ауыл советы составында ҡаланың административ сиктәренә инә.

Атаевка урамы менән көньяҡта  киҫешә.

Почта индексы — 450056, ОКАТО коды — 80401923002

=== 2-се Атаевка урамы (2-я Атаевская улица) ===
'''2-я Атаевка'''&lt;ref name=&quot;Улицы Уфы 2009&quot;/&gt;  — Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров районы]]  [[Атаевка (Башҡортостан)|Атаевка]] ауылындағы урам. Ауыл 1992 йылдан Искин ауыл советы составында ҡаланың административ сиктәренә инә.

Атаевка урамы менән көньяҡта  киҫешә.

Почта ы — 450056, ОКАТО коды — 80401923002

=== 3-сө Атаевка урамы (3-я Атаевская улица) ===
'''3-сө Атаевка'''&lt;ref name=&quot;Улицы Уфы 2009&quot;/&gt;  — Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров районы]]  [[Атаевка (Башҡортостан)|Атаевка]] ауылындағы урам. Ауыл 1992 йылдан Искин ауыл советы составында ҡаланың административ сиктәренә инә.

Атаевка урамы менән көньяҡта  киҫешә. Урамдың төньяҡ осонда — 2-се Атаевка урамына алып сыҡҡан тыҡрыҡ.

Почта индексы — 450056, ОКАТО коды — 80401923002

=== 4-се Атаевка урамы (4-я Атаевская улица) ===
'''4-се Атаевка'''&lt;ref name=&quot;Улицы Уфы 2009&quot;/&gt;  — Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров районы]]  [[Атаевка (Башҡортостан)|Атаевка]] ауылындағы урам. Ауыл 1992 йылдан Искин ауыл советы составында ҡаланың административ сиктәренә инә.

Атаевка урамы менән көньяҡта  киҫешә.

Почта индексы — 450056,  ОКАТО коды — 80401923002.

=== Ауыл урамы (Аульная улица) ===

=== Ауыл Үрге урам (Аульная Верхняя улица) ===

=== Ауырғазы урамы (Аургазинская улица) ===

=== Ауырғазы тыҡрығы (Аургазинский переулок) ===

=== Әхмәт Лотфуллин урамы (Улица Ахмата Лутфуллина) ===
'''Әхмәт Лотфуллин урамы''' — Өфө ҡалаһы [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай ҡасабаһындағы]] урам.

Почта индексы — 450900,  ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

Башҡорт рәссамы, СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1989) [[Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы]] хөрмәтенә аталған.

=== Әхмәтов урамы (Улица Ахметова) ===
Әхмәтов урамы  — Затон биҫтәһендә (элекке Кержацкий йәки Кержацкий Затон ҡасабаһы) үҙәк урам, шулай уҡ иң оҙон урам. Ағиҙелдең һул ярынан КПП яғына  Затондың көнбайыш яғынан сыға торған юлға илтә.  Урамдың Ағиҙел йылғаһынан Затон трассаһына тиклемге киҫәгендә Өфө йылға училищеһы, суднолар ремонтлау заводы һәм «Водник» стадионы урынлашҡан. Урам элек, ауыл кеүек үк, Кержак тип аталған (Затон әүәл замандарҙа кержактар төйәге булған).

1920-се йылдарҙа Кержак урамы Юмашев тип үҙгәртелгән, шунан Граждандар һуғышы ҡатнашыусыһы  Яҡуп Әхмәтов хөрмәтенә урамға Әхмәтов исеме бирелгән. Яҡуп Әхмәтов 1896 йылда тыуған, атаһы губернатор йорто ҡарауылсыһы, әсәһе йыйыштырыусыһы булған. Яҡуп революция хәрәкәтендә ҡатнаша, 1918 йылдың декабрендә ҡыҙылдар килгәс, ҡаланы һаҡлаусы отрядтың, шунан Колчак тылдарында рейдтар үткәргән отрядтың башлығы ителә.  Яҡуп Әхмәтовтың отряды ҡамауға эләгә, шунда ул һәләк була.

1993 йылда  урамға икенсе Әхмәтовтың — композитор, музыка һәм йәмәғәт эшмәкәре Хөсәйен Фәйзулла улы Әхмәтовтың  (1914—1993) исеме бирелә. Хөсәйен Әхмәтов Мәскәү консерваторияһын тамамлай,  РСФСР-ҙың халыҡ артисы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы була. Башҡорт халыҡ  музыкаһын яҡшы белгән композитор (ул 100-ҙән ашыу халыҡ йырын яҙып алған) башҡорт халыҡ йырҙарының тәүге йыйынтығын баҫтыра. 1946—1974 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының  художество етәксеһе була. X. Әхмәтов — «Замандаштар» операһының, «Тау бөркөтө» балетының (композитор  Н. Сабитов менән берлектә), «Таңға гимн», «Урал иртәһе» пьесаларының, йөҙҙәрсә йыр, романс, баллада, вокаль циклдарҙың авторы.

=== Ахтыр урамы (Ахтырская улица) ===

=== Кесе Ахтыр урамы (Ахтырская Малая улица) ===

=== Әшә урамы (Ашинская улица) ===

=== Ашҡаҙар урамы (Ашкадарская улица) ===

=== Ашхабад урамы (Ашхабадская улица) ===

== Б ==

=== Бабушкин урамы (Улица Бабушкина) ===
'''Бабушкин урамы''' —  Өфөнөң [[Совет районы (Өфө)|Совет]] районындағы урам. [[Октябрь проспекты (Өфө)|Октябрь проспектын]] һәм Оло  Граждан урамын тоташтыра.
Рәсәй революционеры Бабушкин И. В. хөрмәтенә атама бирелгән.

=== Бажов урамы (Улица Бажова) ===

=== Базилевка урамы (Базилевская улица) ===
'''Базилевка урамы''' — Өфөнөң [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] [[Базилевка (Башҡортостан)|Базилевка]] ауылындағы урам.

Почта индексы: 450069, ОКАТО коды: 80401370000.

Свищ урамы менән киҫешә

Өфөлә 1917 йылға тиклем  Базилевский урамы була, был атама Өфөнөң почётлы гражданы Иван Фёдорович Базилевский ([[1791]]—[[1876]]) хөрмәтенә бирелә. Хәҙер ул Ленин урамының Ленин паркынан   Пушкин урамына тиклемге өлөшө булып тора.

=== Базис аралығы (Базисный проезд) ===

=== Байкал урамы (Байкальская улица) ===

=== Байҡара урамы (Байкаринская улица) ===

=== Байконур урамы (Байконурская улица) ===

=== Баймаҡ урамы (Баймакская улица) ===

=== Баҡалы урамы (Бакалинская улица) ===

=== Баҡы урамы (Бакинская улица) ===

=== Оло Бакунин урам (Улица Бакунина Большая) ===

=== Кесе Бакунин урамы (Улица Бакунина Малая) ===

=== [[Баландин бульвары]] (Бульвар Баландина) ===

=== Баланов тыҡрығы (Переулок Баланово) ===

=== Баланово урамы (Улица Баланово) ===

=== Балашов урамы (Балашовская улица) ===

=== Балҡан урамы (Балканская улица) ===

=== Балка урамы (Балочная улица) ===

=== Балтас урамы (Балтачевская улица) ===

=== Балтик урамы (Балтийская улица) ===

=== Балхаш урамы (Балхашская улица) ===

=== Барабин урамы (Барабинская улица) ===

=== Баргузин урамы (Баргузинская улица) ===

=== Баргузин тыҡрығы (Баргузинский переулок) ===

=== Баренц урамы (Баренцовская улица) ===

=== Батуми урамы (Батумская улица) ===

=== Батыр урамы (Батырская улица) ===
Элек Онега урамы була. Кувыкин урамы менән киҫешкән урындан Аврора урамына тиклем һуҙыла. Урамда Профессиональ ауырыуҙар институты, Республика  дарыуханалар идаралығы, 4-се бала табыу йорто урынлашҡан.

=== Бауман урамы (Улица Баумана) ===

=== Башҡорт Кавдивизияһы урамы (Улица Башкирской Кавдивизии) ===
'''Башҡорт Кавдивизияһы урамы''' — Өфөнөң [[Дим районы]]нда, Баланов ҡасабаһы йәнәшендә төҙөлөүсе  [[Өфөнөң административ бүленеше|Баланово — Ново-Александровка]] микрорайонында.

Почта индексы — 450095, ОКАТО коды — 80401365000.

Төньяҡтан көнсығышҡа ҡарай, 1—се Төҙөүселәр урамынан ҡала округы сигендәге Якуб Колас урамына тиклем үтә.

Өфөлә 1941 йылдың декабрендә төҙөлгән легендар [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] хөрмәтенә аталған.

=== Башҡорт Кавдивизияһы тыҡрығы (Переулок Башкирской Кавдивизии) ===
'''Башҡорт Кавдивизияһы тыҡрығы''' Өфөнөң [[Дим районы]]нда,   Баланов ҡасабаһында урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Улицы Уфы 2009&quot;/&gt;.

Почта индексы — 450014, ОКАТО коды — 80401365000

[[Өфө автобусы|Автобус]] — 34-се маршрут.

2002 йылдың 20 февраленән рәсми таныла (Өфө ҡала Советы  Президиумының 20.02.2002 йылдың 20 февралендәге «Өфө ҡалаһы Дим районы Баланов тораҡ пунктындағы тыҡрыҡтарҙың атамалары тураһында» 29/15-се ҡарары)&lt;ref&gt;[http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=43118 РЕШЕНИЕ Президиума Уфимского городского Совета РБ от 20.02.2002 № 29/15 «О НАИМЕНОВАНИЯХ ПЕРЕУЛКОВ В НАСЕЛЕННОМ ПУНКТЕ БАЛАНОВО ДЕМСКОГО РАЙОНА ГОРОДА УФЫ»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Өфөлә 1941 йылдың декабрендә төҙөлгән легендар [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] хөрмәтенә аталған.

=== Баязит Бикбай урамы (Улица Баязита Бикбая) ===
'''Баязит Бикбай исемендәге урам''' — Өфөнөң  [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]] [[Һупайлы]] микрорайонындағы урам. Һупайлы урамын  Юрий Гагарин исемендәге урам менән тоташтыра.

=== Белгород урамы (Белгородская улица) ===

=== Бәләбәй урамы (Белебеевская улица) ===

=== Белинский урамы (Улица Белинского) ===

=== Балаҡатай урамы (Белокатайская улица) ===

=== Беломор урамы (Беломорская улица) ===

=== Аҡкүл урамы (Белоозерская улица) ===

=== Белорет урамы (Белорецкая улица) ===

=== Белоречье урамы (Белореченская улица) ===

=== Белоречье Йырыны урамы (Улица Белореченский Овраг) ===

=== Белорус урамы (Белорусская улица) ===

=== Ағиҙел урамы (Бельская улица) ===

=== Ағиҙел тыҡрығы (Бельский переулок) ===

=== Беляков урамы (Улица Белякова) ===

=== Яр буйы урамы (Береговая улица) ===

=== Кесе Яр буйы (Береговая Малая улица) ===

=== Ҡайынҡай урамы (Улица Берёзка) ===

=== Ҡайынлыҡ урамы (Березняковская улица) ===

=== Ҡайынлы урам (Берёзовая улица) ===
'''Ҡайынлы урам''' — Өфөнөң [[Дим районы]]нда [[Өфөнөң административ бүленеше|Баланово — Ново-Александровка]] төҙөлөүсе микрорайонында уранлашҡан, Баланов ҡасабаһына йәнәштә. Өфө ситендәге урам. Шәхси йорттар секторы.

Почта индексы — 450095, ОКАТО коды — 80401365000.

Урамға Гилёв, Башҡорт Кавдивизияһы тыҡрыҡтары, Хеҙмәт геройҙары бульвары,  Ҡарағай, Яҡтыкүл, Янғантау, Уҡытыусы, Һандуғас, 3—сө Төҙөүселәр урамдары сыға.

=== Бессонов урамы (Улица Бессонова) ===

=== Бехтерев урамы (Улица Бехтерева) ===

=== Бишбүләк урамы (Бижбулякская улица) ===

=== Бийск урамы (Бийская улица) ===

=== Биология урамы (Биологическая улица) ===

=== Бөрө урамы (Бирская улица) ===

=== Бөрө тыҡрығы (Бирский переулок) ===

=== Благовар урамы (Благоварская улица) ===

=== 1-се Благовар тыҡрығы (1-й Благоварский переулок) ===

=== 2-се Благовар тыҡрығы (2-й Благоварский переулок) ===

=== 3-сө Благовар тыҡрығы (3-й Благоварский переулок) ===

=== Благовещен урамы (Благовещенская улица) ===

=== Бәрәкәт урамы (Благодатная улица) ===
'''Бәрәкәт урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]] [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһындағы урам.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== Благоев урамы (Улица Благоева) ===
'''Благоев урамы''' хәҙер Зәйнулла Рәсүлев урамы тип атала.

=== Затлы урам (Благородная улица) ===
'''Затлы урам''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрьрайоны]] [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһындағы урам.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== Блюхер урамы (Улица Блюхера) ===

=== Бобруйск урамы (Бобруйская улица) ===
'''Бобруйск урамы''' — Өфөнөң [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] «Инорс» торлаҡ биҫтәһендәге урам&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[http://www.ufacity.info/article/32340.html Список наименований улиц городского округа город Уфа Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523170147/http://www.ufacity.info/article/32340.html |date=2012-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

Баландин бульварынан башлана һәм  Тимер юл тыҡрығына сығып тамамлана. Бобруйск ҡалаһы хөрмәтенә аталған. Урамда ни бары һигеҙ шәхси йорт тора. Был урам ингән кварталда тиҙҙән капиталь төҙөлөш башланасаҡ һәм ул йорттар һүтеләсәк. Урам [[Өфө]] картаһынан юйыласаҡ.

=== Баһадир урамы (Богатырская улица) ===

=== Богдан Хмельницкий урамы (Улица Богдана Хмельницкого) ===

=== Яу урамы (Боевая улица) ===

=== Һаҙ урамы (Болотная улица) ===

=== Большевистик урамы (Большевистская улица) ===

=== Большевистик тыҡрыҡ (Большевистский переулок) ===

=== Мискәсе урамы (Бондарная улица) ===

=== Борис һәм Глеб урамы (Борисоглебская улица) ===

=== Ҡарағайлыҡ урамы (Боровая улица) ===
'''Ҡарағайлыҡ урамы''' — Өфөнөң  [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районында]] Кардон-6 тораҡ пунктындағы урам.

Почтовый индекс — 450033, код ОКАТО — 80401370000.

Атамаһы  1998 йылдың 1 июлендә рәсмиләштерелгән (БР Өфө ҡала Советы Президиумының  1998 йылдың 1 июлендәге  «Өфө ҡалаһы Калинин районы Черниковка лесничествоһының Кардон-6 ҡасабаһында урынлашҡан урамға  „Боровая“ атамаһын биреү тураһында» 38/15-се ҡарары&lt;ref&gt;[http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=23014 Решение Президиума Уфимского городского Совета РБ от 01.07.98 № 38/15 «О присвоении наименования „Боровая“ улице, расположенной в посёлке Кардон-6»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Боткин урамы (Улица Боткина) ===

=== Брандвахт урамы (Улица Брандвахта) ===

=== Туғандар урамы (Братская улица) ===

=== Бер туған кадомцевтар урамы (Улица Братьев Кадомцевых) ===

=== Брест урамы (Брестская улица) ===

=== Брянск урамы (Брянская улица) ===

=== Бөгөлмә урамы (Бугульминская улица) ===

=== Бүздәк урамы (Буздякская улица) ===

=== Булат Рафиҡов урамы (Улица Булата Рафикова) ===
'''Улица Булата Рафикова''' — в [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрьском районе]] Уфы, в посёлке [[Нуғай (Өфө)|Нагаево]].

Почтовый индекс — 450900. Код ОКАТО — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

Атамаһы башҡорт яҙыусыһы [[Рафиҡов Булат Заһри улы]] хөрмәтенә бирелгән.

=== Бүләр урамы (Булярская улица) ===
'''Бүләр урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһындағы урам.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

Атамаһы Буләр тигән башҡорт ырыуы исеменән сыҡҡан.

=== Борай урамы (Бураевская улица) ===

=== Борай тыҡрығы (Бураевский переулок) ===

=== Дауылғош урамы (Улица Буревестника) ===

=== Бөрйән урамы (Бурзянская улица) ===

=== Бохара урамы (Бухарский переулок) ===

== В ==

=== Вагон урамы (Вагонная улица) ===

=== Валдай тыҡорығы (Валдайский переулок) ===

=== Василий Катаринский урамы (Улица Василия Катаринского) ===
'''Василий Катаринский урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]] [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡсабаһындағы урам.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

Педагог, мәғрифәтсе, «Башҡорттар өсөн әлифба», русса-башҡортса һәм башҡортса-русса һүҙлектәр авторы [[Катаринский Василий Владимирович]] (1846—1902) хөрмәтенә бирелгән.
=== Васнецов урамы (Улица Васнецова) ===

=== Ватутин урамы (Улица Ватутина) ===

=== Вахтангов урамы (Улица Вахтангова) ===

=== Верещагин урамы (Улица Верещагина) ===

=== Үрге Сауҙа майҙаны (Верхнеторговая площадь) ===

=== Үрге урам (Верхняя улица) ===

=== Верхоянск урамы (Верхоянская улица) ===

=== Күңелле урам (Весёлая улица) ===

=== Ветеринар урамы (Ветеринарная улица) ===

=== Ветошников урамы (Улица Ветошникова) ===

=== Күренекле тыҡрыҡ (Видный переулок) ===

=== Вильямс урамы (Улица Вильямса) ===

=== Винница урамы (Винницкая улица) ===

=== Витебск урамы (Витебская улица) ===

=== Вишера урамы (Вишерская улица) ===

=== Кесе Вишера урамы (Вишерская Малая улица) ===

=== Вишневка урамы (Вишневская улица) ===

=== Владивосток урамы (Владивостокская улица) ===

=== 1-се Йылғасылар тыҡрығы (1-й переулок Водников) ===

=== 2-се Йылғасылар тыҡрығы (2-й переулок Водников) ===

=== Йылғасылар урамы (Улица Водников) ===

=== Һыу үткәргес урамы (Водопроводная улица) ===

=== Кесе Һыу үткәргес урамы (Водопроводная Малая улица) ===

=== Воевода урамы (Воеводская улица) ===

=== Войков урамы (Улица Войкова) ===

=== Вокзал урамы (Вокзальная улица) ===

=== Кесе Вокзал урамы (Вокзальная Малая улица) ===

=== [[Волгоград урамы (Өфө)|Волгоград урамы]] (Волгоградская улица) ===

=== Волга урамы (Волжская улица) ===

=== Тулҡын урамы (Волновая улица) ===

=== Вологда урамы (Вологодская улица) ===

=== Вологда тыҡрығы (Вологодский переулок) ===

=== Вологда аралығы (Вологодский проезд) ===

=== Володарский майҙаны (Площадь Володарского) ===

=== Володарский урамы (Улица Володарского) ===

=== Волочаевка урамы (Волочаевская улица) ===

=== Волынск тыҡрығы (Волынский переулок) ===

=== Воркута тыҡрығы (Воркутинский переулок) ===

=== Воровский тыҡрығы (Переулок Воровского) ===

=== Воронеж урамы (Воронежская улица) ===

=== Ворошилов урамы (Улица Ворошилова) ===

=== Көнсығыш урамы (Восточная улица) ===

=== Выборг урамы (Выборгская улица) ===

=== Һайлау урамы (Выборная улица) ===

=== Утлауыҡ урамы (Выгонная улица) ===

=== Юғары вольт урамы (Высоковольтная улица) ===

=== Юғары вольт тыҡрығы (Высоковольтный переулок) ===

=== Бейек урам (Высотная улица) ===

=== Вышинский урамы (Улица Вышинского) ===

=== Буранлы урам (Вьюжная улица) ===

=== Ҡарама урамы (Вязовая улица) ===

== Г ==

=== Ғәзиз Әлмөхәмәтов урамы (Улица Газиза Альмухаметова) ===
'''Ғәзиз Әлмөхәмәтов урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһындағы урам.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.
=== 1-се Гайдар аралығы (1-й проезд Гайдара) ===

=== 2-се Гайдар аралығы (2-й проезд Гайдара) ===

=== Гайдар урамы (Улица Гайдара) ===

=== Гәйнә урамы (Гайнинская улица) ===
'''Гәйнә урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһындағы урам.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған. Гәйнә башҡорт ырыуы исемен йөрөтә.  
=== Галанова урамы (Улица Галановой) ===

=== Ғәлимйән Таған урамы (Улица Галимьяна Тагана) ===
'''Ғәлимйән Таған урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]] [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһындағы урам.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

Башҡорт ғалимы, иҡтисадсы, сәйәси эшмәкәр [[Таған Ғәлимйән Ғирфан улы]] (1892—1948) хөрмәтенә аталған.

=== Гараж урамы (Гаражная улица) ===
50-се йылдарға тиклем  Тын урам (Глухая улица) тип йөрөтөлгән.

=== Гатчина урамы (Гатчинская улица) ===

=== Ғата Сөләймәнов урамы (Улица Гаты Сулейманова) ===
'''Ғата Сөләймәнов урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһындағы урам.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== Ғафури урамы (Улица Гафури) ===

=== [[Гвардия урамы (Өфө)|Гвардия урамы]] (Гвардейская улица) ===

=== Генерал Горбатов урамы (Улица Генерала Горбатова) ===

=== Генерал Панфилов урамы (Улица Генерала Панфилова) ===

=== Генерал Шайморатов урамы (Улица Генерала Шаймуратова) ===

=== Геодезия урамы (Геодезическая улица) ===

=== Георгий Вахрушев урамы (Улица Георгия Вахрушева) ===
'''Георгий Вахрушев урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһындағы урам.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== Георгий Мушников урамы (Улица Георгия Мушникова) ===

=== Һуғыш Геройҙары урамы (Улица Героев Войны) ===

=== Хеҙмәт Геройҙары бульвары (Бульвар Героев Труда) ===
'''Хеҙмәт Геройҙары бульвары''' — Өфөнөң [[Дим районы]]нда Баланов ҡасабаһы эргәһендә төҙөлөүсе [[Өфөнөң административ бүленеше|Баланов—Яңы Александровка]] микрорайонындағы урам.

Почта индексы — 450095,  ОКАТО коды — 80401365000.

Ҡайынлы урамдан төньяҡ-көнбайышҡа Башҡорт Кавдивизияһы урамы яғына бара һәм 2-се Төҙөүселәр урамына сығып тамамлана.  
=== Герцен урамы (Улица Герцена) ===

=== Гилев урамы (Улица Гилева) ===
Дим районы Баланов ауылы.  Баланов урамы менән киҫелештән башлана.

=== Гилев тыҡрығы (Переулок Гилева) ===
Дим районы Баланов ауылы.  Гилев урамы менән киҫелештән башлана.

=== Гипс урамы (Гипсовая улица) ===

=== Глазов урамы (Глазовская улица) ===
Дим районы.  Демьян Бедный урамы менән киҫелештән башлана.

=== Глинка урамы (Улица Глинки) ===
'''Глинка урамы''' — Өфө ҡалаһы  Инорс торлаҡ районындағы урам. Урыҫ композиторы Михаил Иванович Глинка хөрмәтенә аталған.

Ферин урамын киҫә.

Глинка урамында урынлашҡандар:  4а номерлы йортта 2-се полиция бүлеге, УВД по г. [[Өфө]] ҡалаһы буйынса эске эштәр идаралығы,  2-се йортта  Йәшел» сауҙа комплексы, бөҙрәхана, компьютер  клубы, ветеринар  клиникаһы. Почта индексы — 450039, ОКАТО коды — 80401370000&lt;ref&gt;[http://www.gosspravka.ru/02/000/001000_3.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов]&lt;/ref&gt;.

=== Глинский урамы (Глинская улица) ===

=== Гоголь урамы (Улица Гоголя) ===
'''Гоголь урамы''' Өфөнөң [[Ленин районы (Өфө)|Ленин]] һәм [[Киров районы (Өфө)|Киров]] райондарындағы урам [[Өфө|Уфы]]. Зәки Вәлиди  урамынан башланып, көньяҡтан төньяҡҡа үтә һәм Достоевский урамына сығып тамамлана.

=== Гомель урамы (Гомельская улица) ===

=== Көршәксе урамы (Гончарная улица) ===

=== Горловка урамы (Горловская улица) ===

=== Таулы урам (Горная улица) ===

=== Госпиталь урамы (Госпитальная улица) ===

=== Оло Граждан урамы (Гражданская Большая улица) ===

=== Кесе Граждан урамы (Гражданская Малая улица) ===

=== Граждан тыҡрығы (Гражданский переулок) ===

=== Гранит тыҡрығы (Гранитный переулок( ===

=== Грибоедов урамы (Улица Грибоедов) ===

=== Грозно урамы (Грозненская улица) ===
Дим районы. Левитан урамы менән киҫелештән башлана һәм Минск урамы сатында тамамлана.

=== Грузин урамы (Грузинская улица) ===

=== Ғөбәйҙуллин урамы (Улица Губайдуллина) ===

=== Губкин урамы (Улица Губкина) ===

=== Гузаков урамы (Улица Гузакова) ===

=== Гурьев урамы (Гурьевская улица) ===

== Д ==

=== Дәүләкән урамы (Давлекановская улица) ===

=== Дәүләткилдеев бульвары (Бульвар Давлеткильдеева) ===
'''Дәүләткилдеев бульвары''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районындағы]]  урам.

=== Дағстан урамы (Дагестанская улица) ===

=== Дарвин урамы (Улица Дарвина) ===
'''Дарвин урамы''' Өфөнөң [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районында]] 1629 км разъезында урынлашҡан.

Почта индексы — 450075, ОКАТО коды — 80401385000.

1629 километр урамы менән киҫешә. Өфөнөң төп урамы [[Октябрь проспекты (Өфө)|Октябрь проспекты]] эргәһенән үтә («Калинин исемендәге парк» туҡталышы,  М. Калинин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы буйлап).

Электричка —  1629 км туҡталыш пункты.

=== Дауыт Юлтый урамы (Улица Даута Юлтыя) ===

=== Дача урамы (Дачная улица) ===

=== Дача тыҡрығы (Дачный переулок) ===

=== Двина тыҡрығы (Двинский переулок) ===

=== Девон урамы (Девонская улица) ===

=== Декабристар урамы (Улица Декабристов) ===

=== Делегат урамы (Делегатская улица) ===

=== Үрге Делегат урамы (Делегатская Верхняя улица) ===

=== Түбәнге Делегат урамы (Делегатская Нижняя улица) ===

=== Делегат тыҡрығы (Делегатский переулок) ===

=== Дим майҙаны (Дёмская площадь) ===

=== Дим урамы (Дёмская улица) ===

=== Демьян Бедный урамы (Улица Демьяна Бедного) ===
Дим районы.

=== Динис Бүләков урамы (Улица Дениса Булякова) ===
«Сафронов» микрорайонында, Затонского күпере тирәһендә&lt;ref name=&quot;В Уфе появились новые улицы&quot;&gt;[http://proufu.ru/proisshestvija/item/16108-в-уфе-появились-новые-улицы.html В Уфе появились новые улицы]&lt;/ref&gt;.

=== Депо майҙаны (Деповская площадь) ===

=== Депо урамы (Деповская улица) ===

=== Депутат урамы (Депутатская улица) ===

=== Ауыл Кисеүе урамы (Улица Деревенская Переправа) ===

=== Балалар тыҡрығы (Детский переулок) ===

=== Жәлил Кейекбаев урамы (Улица Джалиля Киекбаева) ===

=== Джамбул урамы (Улица Джамбула) ===

=== Дзержинский урамы (Улица Дзержинского) ===

=== Һоҡланғыс  тыҡрыҡ (Дивный переулок) ===

=== Дизель урамы (Дизельная улица) ===

=== Димитров урамы (Улица Димитрова) ===

=== Дмитрий Донской урамы (Улица Дмитрия Донского) ===

=== Днестр урамы (Днестровская улица) ===

=== Добролет урамы (Добролетная улица) ===

=== Добролюбов урамы (Улица Добролюбова) ===

=== Донбасс урамы (Донбасская улица) ===

=== 1-се Донбасс тыҡрығы (1-й Донбасский переулок) ===

=== 2-се Донбасс тыҡрығы (2-й Донбасский переулок) ===

=== Дон урамы (Донская улица) ===

=== Юл урамы (Дорожная улица) ===

=== 1-се Юл урамы (1-я Дорожная улица) ===

=== 2-се Юл урамы (2-я Дорожная улица) ===

=== Дорофеев урамы (Улица Дорофеева) ===

=== Достоевский урамы (Улица Достоевского) ===
XIX быуатта «Төрмә урамы» тип йөрөтөлә, сөнки унда 1-се ҡала тәфтиш төрмәһе урынлашҡан була. Төрмә корпустарының ҡайһы берҙәре XVIII быуатта уҡ барлыҡҡа килә. 2013 йылда ҡабул ителгән документҡа ярашлы,  СИЗО был урамдан башҡа яҡҡа күсереләсәк&lt;ref&gt;[http://ufa.bezformata.ru/listnews/ulitca-tyuremnaya-teper-uzhe/13612079/ Уфа | Бывшая улица Тюремная теперь уже окончательно перестанет быть таковой — БезФормата. Ru — Новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202034347/http://ufa.bezformata.ru/listnews/ulitca-tyuremnaya-teper-uzhe/13612079/ |date=2016-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

=== Дуҫлыҡ тыҡрығы (Переулок Дружбы) ===

=== Татыу урамы (Дружная улица) ===

=== Дыуан урамы (Дуванская улица) ===

=== Дыуан бульвары (Дуванский бульвар) ===

=== Дыуан тыҡрығы (Дуванский переулок) ===

=== 1-се Дыуан тыҡрығы (1-й Дуванский переулок) ===

=== 2-се Дыуан тыҡрығы (2-й Дуванский переулок) ===

=== Дунай урамы (Дунайская улица) ===

=== Дүртөйлө урамы (Дюртюлинская улица) ===

=== Дүртөйлө тыҡрығы (Дюртюлинский переулок) ===

=== Дуҫлыҡ урамы (Улица Дуслык) ===
'''Дуҫлыҡ''' — Өфөнөң [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]]  [[Иҫке Турбаҫлы]] ҡасабаһында.

Почта индексы — 450903, ОКАТО коды — 80401957001

== Е ==

=== Егор Сазонов урамы (Улица Егора Сазонова) ===

=== Егор Сазонов тыҡрығы (Переулок Егора Сазонова) ===

=== Еленский урамы (Еленская улица) ===

=== Елец урамы (Елецкая улица) ===

=== Ереван урамы (Ереванская улица) ===

=== Йәрмәкәй урамы (Ермекеевская улица) ===

=== Ермолова урамы (Улица Ермоловой) ===

== Ж ==

=== Тимер юл урамы (Железнодорожная улица) ===

=== Тимер юл тыҡрығы (Железнодорожный переулок) ===
'''Тимер юл тыҡрығы''' — Өфөнөң [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]]  «Инорс» торлаҡ районында.

Төхвәт Йәнәби бульванынан Ферин урамына тиклем үтә.   
Был урамда ни бары ете шәхси йорт бар. Бөтәһе лә йоп номерлы. Был урам үткән кварталда капиталь төҙөлөш башлау планлаштырыла, һәм шәхси йорттар һүтеләсәк һәм урам Өфө картаһынан юғаласаҡ.

=== Железняк урамы (Железняцкая улица) ===

=== Желябов урамы (Улица Желябова) ===

=== Жигули урамы (Жигулёвская улица) ===

=== Житомир урамы (Житомирская улица) ===

=== Жуковский урамы (Улица Жуковского) ===

=== 1-се Жуковский тыҡрығы (1-й переулок Жуковского) ===

=== 2-се Жуковский тыҡрығы (2-й переулок Жуковского) ===

== З ==

=== Ағиҙел аръяғы урамы (Забельская улица) ===

=== Завод урамы (Заводская улица) ===

=== Ҡала сите урамы (Загородная улица) ===

=== Дәртле тыҡрыҡ (Задорный переулок) ===
'''Дәртле''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]] [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== [[Зәки Вәлиди урамы (Өфө)|Зәки Вәлиди урамы]] (Улица Заки Валиди) ===

=== Һыубаҫар урам (Заливная улица) ===

=== Оло Һыубаҫар урам (Заливная Большая улица) ===

=== Кесе Һыубаҫар урам (Заливная Малая улица) ===

=== Һыубаҫар тыҡрыҡ (Заливной переулок) ===

=== Күл аръяғы урамы  (Заозёрная улица) ===

=== Көнбайыш урам (Западная улица) ===

=== Запорожье тыҡрығы (Запорожский переулок) ===

=== Запотоцкий урамы (Улица Запотоцкого) ===

=== Йылға аръяғы урамы (Заречная улица) ===

=== Кесе Йылға аръяғы урамы (Заречная Малая улица) ===

=== Затон урамы (Затонская улица) ===

=== Затон тыҡрығы (Затонский переулок) ===

=== Йондоҙло урам (Звёздная улица) ===

=== Йәшел урам (Зелёная улица) ===

=== Йәшел Имәнлек урамы (Улица Зелёная Дубрава) ===

=== Зеленогорск урамы (Зеленогорская улица) ===

=== Зеленоград урамы (Зеленоградская улица) ===

=== Зеленодольск урамы (Зеленодольская улица) ===

=== Зелинский урамы (Улица Зелинского) ===

=== Зенит урамы (Зенитная улица) ===

=== Зенцов урамы (Улица Зенцова) ===

=== Ейәнсура урамы (Зианчуринская улица) ===

=== Егәҙе урамы (Зигазинская улица) ===

=== Йылайыр урамы (Зилаирская улица) ===

=== Йылайыр тыҡрығы (Зилаирский переулок) ===

=== Еҙем урамы (Зилимская улица) ===

=== Ергән урамы (Зирганская улица) ===

=== Златоуст урамы (Златоустовская улица) ===

=== Злобин урамы (Улица Злобина) ===

=== Зодчийҙар урамы (Улица Зодчих) ===

=== Зоя Космодемьянская урамы (Улица Зои Космодемьянской) ===

== И ==

=== Ибраһимов бульвары (Бульвар Ибрагимова) ===
'''Ибраһимов бульвары''' — Өфөнөң [[Совет районы (Өфө)|Совет районы]]. Ҡалалағы иң оҙон бульвар.

=== Иван Франко урамы (Улица Ивана Франко) ===

=== Иван Якутов урамы (Улица Ивана Якутова) ===

=== Иванов урамы (Ивановская улица) ===

=== Игарка урамы (Игарская улица) ===

=== Иглин урамы (Иглинская улица) ===

=== 1-се Иглин тыҡрығы (1-й Иглинский переулок) ===

=== 2-се Иглин тыҡрығы (2-й Иглинский переулок) ===

=== Ижевск урамы (Ижевская улица) ===

=== Ижевск тыҡрығы (Ижевский переулок) ===

=== Эзбиз урамы (Известковая улица) ===

=== Тикшеренеүсе урамы (Изыскательская улица) ===

=== Ыҡ урамы (Икская улица) ===

=== Ыҡ тыҡрығы (Икский переулок) ===

=== Илеш урамы (Илишевская улица) ===

=== Ильич урамы (Улица Ильича) ===

=== Илмән урамы (Ильменская улица) ===

=== Фронтташ Әхирәттәр исемендәге урам (Улица имени Фронтовых Бригад) ===

=== Индустриаль шоссе (Индустриальное шоссе) ===

=== Инйәр урамы (Инзерская улица) ===

=== Инициатива урамы (Инициативная улица) ===

=== Интернациональ урам (Интернациональная улица) ===

=== Ирәндек урамы (Улица Ирендык) ===

=== Ирәндек тыҡрығы (Ирендыкский переулок) ===

=== Иркутск урамы (Иркутская улица) ===

=== Иртыш урамы (Иртышская улица) ===

=== Искра урамы (Улица Искры) ===

=== 1-се Искра аралығы (1-й проезд Искры) ===

=== 2-се Искра аралығы (2-й проезд Искры) ===

=== Ишембай тыҡрығы (Ишимбайский переулок) ===

=== Ишем урамы (Ишимская улица) ===

== К ==

=== Клара Цеткин урамы (Улица Клары Цеткин) ===

=== Ҡабарҙы урамы (Кабардинская улица) ===

=== Кавказ урамы (Кавказская улица) ===

=== Ҡаҙан урамы (Казанская улица) ===

=== Казарез урамы (Улица Казарез) ===

=== Казак тыҡрығы (Казачий переулок) ===

=== Казбек урамы (Казбекская улица) ===

=== Калинин урамы (Улица Калинина) ===

=== Ҡалтасы урамы (Калтасинская улица) ===

=== Калуга урамы (Калужская улица) ===

=== Камаринский тупигы (Камаринский тупик) ===

=== Кама урамы (Камская улица) ===

=== Камчатка урамы (Камчатская улица) ===

=== Камчатка тыҡрығы (Камчатский переулок) ===

=== Ҡамышлы урамы (Камышлинская улица) ===

=== Ҡандра урамы (Кандринская улица) ===
Дим районы. Якуб Коло урамынан башлана һәм Чебоксар урамына сығып тамамлана.

=== Ҡана урамы (Канинская улица) ===

=== Ҡарағай урамы (Карагайская улица) ===
'''Ҡарағай урамы''' — Өфөнөң [[Дим районы]] Баланов ҡасабаһы эргәһендәге яңы төҙөлөүсе [[Өфөнөң административ бүленеше|Баланов—Яңы Александровка]] микрорайонындағы урам.

Почта индексы — 450095, ОКАТО коды — 80401365000.

Ҡайынлы урамдан төньяҡ-көнбайышҡа Башҡорт Кавдивизияһы яғына йүнәлә һәм 3-сө Төҙөүселәр урамында тамамлана.

=== Ҡариҙел урамы (Караидельская улица) ===

=== Карасев урамы (Улица Карасева) ===

=== Карел урамы (Карельская улица) ===

=== Кәрим Хәкимов урамы (Улица Карима Хакимова) ===

=== Карл Либкнехт урамы (Улица Карла Либкнехта) ===

=== Карл Маркс урамы (Улица Карла Маркса) ===
'''Карл Маркс урамы''' — Өфөнөң [[Совет районы (Өфө)|Совет]] һәм [[Ленин районы (Өфө)|Ленин]] райондарында. Көньяҡтан төньяҡҡа үтә, [[Өфө (станция)|тимер юл вокзалы]] янында тамамлана.

=== Ҡырмыҫҡалы урамы (Кармаскалинская улица) ===

=== Карпат урамы (Карпатская улица) ===

=== Карпат тыҡрығы (Карпатский переулок) ===

=== Карпинский урамы (Улица Карпинского) ===

=== Кара тыҡрығы (Карский переулок) ===

=== Карьера урамы (Карьерная улица) ===

=== 2-се Карьера урамы (2-я Карьерная улица) ===

=== Ҡасимов урамы (Касимовская улица) ===

=== Каспий урамы (Каспийская улица) ===

=== Ҡатай урамы (Катайская улица) ===

=== Каховский урамы (Улица Каховского) ===

=== Кемерово урамы (Кемеровская улица) ===

=== Кенхи урамы (Кенховская улица) ===

=== Керчь урамы (Керченская улица) ===

=== Керчь тыҡрығы (Керченский переулок) ===

=== Кецховели урамы (Улица Кецховели) ===

=== Ҡыйғы урамы (Кигинская улица) ===

=== Киев урамы (Киевская улица) ===
Дим районы.  Йоматау тыҡрығынан башлана, Электровоз урамына сығып тамамлана.

=== Киев тыҡрығы (Киевский переулок) ===
Переулок находится в Дёмском районе. Образует небольшое кольцо. Пересекается в двух местах с ул. Магистральная

=== Кинель урамы (Кинельская улица) ===

=== Кирзавод урамы (Улица Кирзавод) ===

=== Кирзаводлы урам (Кирзаводская улица) ===

=== Киров урамы (Улица Кирова) ===
'''[[Киров урамы (Өфө)|Киров урамы]]''' — Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров]] һәм [[Совет районы (Өфө)|Совет]] райондарында.  Көнбайыштан көнсығышҡа үтә,  Карл Маркс урамынан Профсоюздар йорто эргәһенән башлана,  [[Салауат Юлаев проспекты]]на сығып тамамлана.  Ғөбәйҙуллин урамы уның дауамы булып тора.

=== Кировоград урамы (Кировоградская улица) ===

=== Кирбес урамы (Кирпичная улица) ===

=== Кисловодск урамы (Кисловодская улица) ===

=== Кислород урамы (Кислородная улица) ===

=== Кишинёв урамы (Кишинёвская улица) ===

=== Клавдия Абрамова урамы (Улица Клавдии Абрамовой) ===
Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районында]]. СССР-ҙың 50 йыллығы урамынан («Нур» театры бинаһы эргәһенән) башланып Урман техникумы урамына тиклем һуҙыла.  Почта индексы — 450071,  ОКАТО коды — 80401384000.  1942 йылда ике ҡыҙы менән бергә гитлерсылар тарафынан атып үлтерелгән подполье эшмәкәре Клавдия Абрамова хөрмәтенә аталған. 1967 йылдың 7 майында Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты ҡарары менән  Клавдия Абрамова исеме Тужиловканың төньяҡ-көнбайышындағы яңы урамға бирелә.  Уға һәйкәл дә ҡуйыла, һәйкәлгә: «Бесстрашной партизанке Клавдии Ильиничне Абрамовой-Разуваевой, погибшей вместе со своими детьми в Великую Отечественную войну» тигән яҙыулы таштаҡта беркетелгән.

=== Ер еләкле тыҡрыҡ (Клубничный переулок) ===
'''Ер еләкле тыҡрыҡ''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== Шишмәле урам (Ключевая улица) ===

=== Шишмәле тыҡрыҡ (Ключевой переулок) ===

=== Ключевский урамы (Ключевская улица) ===

=== Колгуев урамы (Колгуевская улица) ===

=== Коллектив урамы (Коллективная улица) ===

=== Колпино урамы (Колпинская улица) ===

=== Колхоз урамы (Колхозная улица ===

=== Кола урамы (Кольская улица) ===
'''Кольская ул.''' — улица в [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзевском]] и [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрьском]] районах [[Өфө|Уфы]]. Соединяет [[Октябрь проспекты (Өфө)|просп.]] [[Октябрь проспекты (Өфө)|Октября]] и Сипайловскую ул.

=== Ҡулса урамы (Кольцевая улица) ===

=== Ҡулса аралығы (Кольцевой проезд) ===

=== Кольцов урамы (Улица Кольцова) ===

=== Комаров урамы (Улица Комарова) ===

=== Коммуналь урам (Коммунальная улица) ===

=== Коммунарҙар урамы (Улица Коммунаров) ===

=== [[Коммунистик урамы (Өфө)|Коммунистик урам]] (Коммунистическая улица) ===
'''Коммунистик урам''' — Өфөнөң [[Ленин районы (Өфө)|Ленин]] һәм [[Киров районы (Өфө)|Киров]] райондарында. Көнбайыштан көнсығышҡа һуҙыла, Бесәнле урамдан Соҡалаҡ йылғаһына тиклем үтә.

=== Комсомол урамы (Комсомольская улица) ===
'''Комсомол урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь]], [[Совет районы (Өфө)|Совет]] райондарында. Элекке атамаһы, Рәсәй урамыныҡы кеүек үк, Юғары вольтлы.

Почта индексы: 450096

Рәсәй урамы менән 8 Март урамын тоташтыра.  [[Октябрь проспекты (Өфө)|Октябрь проспекты йәнәшенән үтә]]. «Искра» кинотеатры эргәһенән үткән Шәфиев  (элекке Курск) урамынан Төньяҡ аралыҡҡа тиклемге өлөшө хәҙерге карталарҙа Яңы Тау урамы өлөшө тип билдәләнгән, 70-се йылдарға тиклем был участка  Юғары вольтлы һәм Рәсәй урамдарының тамамланған урыны була, бында яңы ҡала магистрале төҙөлә,  1977 йылда Шаҡшаның Өфөгә ҡушылыуы менән бәйле Өфөләге Юғары вольтлы урамының исеме  Комсомол тип үҙгәртелә, ә Шаҡшалағы Юғары вольтлы урамдың исеме һаҡланып ҡала.

1950-се йылдарҙан Юғары вольтлы һәм Рәсәй урамдары стратегик әһәмиәтле «Мәскәү—Пекин» халыҡ-ара автомобиль юлының өлөшө булып тора.

Урамда «Июнь» сауҙа-күңел асыу үҙәге, равноапостольный Кирилл һәм Мефодий ғибәҙәтханаһы, [[Башкирэнерго]] урынлашҡан.

=== Киндерле урам (Конопляная улица) ===
'''Киндерле урам''' — Өфөләге [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] [[Базилевка (Башҡортостан)|Базилевка ауылында]].

Почта индексы: 450069, ОКАТО коды: 80401370000.

Аатамаһы  1995 йылдың 29 ноябрендә рәсмиләштерелә&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;[http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=30322 Решение Президиума Уфимского городского Совета РБ от 29.11.95 № 10/19 «О наименовании улиц в населённых пунктах Фёдоровского сельского совета Калининского района г. Уфы»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Константин Заслонов урамы (Улица Константина Заслонова) ===

=== Конституция урамы (Улица Конституции) ===

=== Кооператив урам (Кооперативная улица) ===

=== 2-се Кооператив урам (Кооперативная 2-я улица) ===

=== Кесе Кооператив урам (Кооперативная Малая улица) ===

=== Кооператив тыҡрыҡ (Кооперативный переулок) ===

=== Мәрйен урамы (Улица Коралловая) ===
«Сафронов» микрорайоны, Затон күперенән алыҫ түгел.

=== Короленко урамы (Улица Короленко) ===

=== Ҡыҫҡа урам (Короткая улица) ===

=== Космонавтар урамы (Улица Космонавтов) ===

=== Сағыллы урам (Косогорная улица) ===

=== Кострома урамы (Костромская улица) ===

=== Кострома тыҡрығы (Костромской переулок) ===

=== Ҡаҙанлыҡ урамы (Котельная улица) ===

=== Котлас урамы (Котласская улица) ===

=== Котовский урамы (Улица Котовского) ===

=== Ситке урам (Крайняя улица ===

=== Красин урамы (Улица Красина ===

=== Ҡыҙыл Армия урамы (Красноармейская улица ===

=== Ҡыҙыл Армия тыҡрығы (Красноармейский переулок ===

=== Красноводск урамы (Красноводская улица) ===

=== Красноводск тыҡрығы (Красноводский переулок) ===

=== Ҡыҙыл гвардия урамы (Красногвардейская улица) ===

=== Красная Горка урамы (Красногорская улица) ===

=== Краснодар тыҡрығы (Краснодарский переулок) ===

=== Краснодон урамы (Краснодонская улица) ===

=== Ҡыҙыл байраҡ урамы (Краснознамённая улица) ===

=== Краснокама урамы (Краснокамская улица) ===

=== Красный Тал урамы (Красноталовая улица) ===

=== Красноуифмск урамы (Красноуфимская улица) ===

=== Красноуфимск тыҡрығы (Красноуфимский переулок) ===

=== Красноярск урамы (Красноярская улица) ===

=== Крашенинников урамы (Улица Крашенинникова) ===

=== Кремль урамы (Кремлёвская улица) ===

=== Крәҫтиән урамы (Крестьянская улица) ===

=== Кривой Рог урамы (Криворожская улица) ===

=== Кронштадт урамы (Кронштадтская улица) ===

=== 1-се Кронштадт урамы (Кронштадтская 1-я улица) ===

=== 2-се Кронштадт урамы (Кронштадтская 2-я улица) ===

=== 3-сө Кронштадт урамы (Кронштадтская 3-я улица) ===

=== 1-се Кронштадт тыҡрығы (Кронштадтский 1-й переулок) ===

=== 2-се Кронштардт тыҡрығы (Кронштадтский 2-й переулок) ===

=== 3-сө Кронштадт тыҡрығы (Кронштадтский 3-й переулок) ===

=== Кропоткин урамы (Улица Кропоткина) ===

=== Түңәрәк тыҡрыҡ (Круглый переулок) ===
'''Түңәрәк тыҡрыҡ''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== Урау урам (Круговая улица) ===

=== Крупская урамы (Улица Крупской) ===

=== Текә тыҡрыҡ (Крутой переулок) ===

=== Крылов урамы (Улица Крылова) ===

=== Ҡырым урамы (Крымская улица) ===

=== Кубань урамы (Кубанская улица) ===

=== Кузнецов Затоны урамы (Улица Кузнецовский Затон) ===

=== Кулибин тыҡрығы (Переулок Кулибина) ===

=== Кулибин урамы (Улица Кулибина) ===

=== Куликов урамы (Куликовская улица) ===

=== Ҡолонда урамы (Кулундинская улица) ===
Рәсәйҙең Алтай крайында Көнбайыш себерҙаң көньяғында Ҡолонда далаһы тигән тигеҙлек бар. Ҡолонда тигеҙлеге Көнбайыш Себерҙең мөһим ауыл хужалығы төбәге булып тора.  Өфөнөң Октябрь районында Кисловодск урамының бер өлөшө Ҡолонда урамы тип  йөрөтөлә.

=== Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре урамы (Улица Культработников) ===

=== Күмертау урамы (Кумертауская улица) ===

=== Ҡурған урамы (Курганская улица) ===

=== Курил урамы (Курильская улица) ===

=== Курск урамы (Курская улица) ===

=== Курск тыҡрығы (Курский переулок) ===

=== Ҡустанай урамы (Кустанайская улица) ===

=== Кустарев урамы (Улица Кустарево) ===

=== Кустар урамы (Кустарная улица) ===

=== Яңы Кустар урамы (Кустарная Новая улица) ===

=== Ҡыуаҡ урамы (Кустовая улица) ===

=== Кутузов урамы (Улица Кутузова) ===

=== Кушнаренко урамы (Кушнаренковская улица) ===

=== Ҡыҙыл урамы (Кызыльская улица) ===

== Л ==

=== Лагерь урамы (Лагерная улица) ===

=== Йәтеш тыҡрыҡ (Ладный переулок) ===

=== Ладога урамы (Ладожская улица) ===

=== Ладыгин урамы (Улица Ладыгина) ===

=== Лазо урамы (Улица Лазо) ===

=== Лазовский урамы (Улица Лазовского) ===

=== Зәңгәрһыу урамы (Лазоревая улица) ===

=== Лазурь урам (Лазурная улица) ===

=== Аҡҡош урамы (Лебединая улица) ===

=== Лебединск тыҡрығы (Лебединский переулок) ===

=== Леваневский урамы (Улица Леваневского) ===

=== Һул Ағиҙел урамы (Левая Белая улица) ===

=== Левитан урамы (Улица Левитана) ===
Дим районы.   Үҙәк һәм  Хәҡиҡәт урамдары саты тирәһендә башланып,  Якуб  Колас урамына сығып тамамлана.

=== Һул Яр буйы урамы (Левонабережная улица) ===

=== Левченко урамы (Улица Левченко) ===

=== Ләмәҙ урамы (Лемезинская улица) ===

=== Ленин урамы (Улица Ленина) ===
'''Ленин урамы''' — Өфөнөң [[Совет районы (Өфө)|Совет]], [[Ленин районы (Өфө)|Ленин]] һәм [[Киров районы (Өфө)|Киров]] райондарында. Көньяҡтан төньяҡҡа үтә,   Сафронов  пристане менән тамамлана. Ҡаланың төп (үҙәк) урамы.

=== Ленинград урамы (Ленинградская улица) ===

=== Ленинград тыҡрығы (Ленинградский переулок) ===

=== Лена урамы (Ленская улица) ===

=== Лермонтов урамы (Улица Лермонтова) ===

=== Урман урамы (Лесная улица) ===

=== Урман аралығы (Лесной проезд) ===

=== Урман заводы урамы (Улица Лесозавод ===

=== Урман заводы урамы  2 км самаһы оҙонлоҡта. Ул шәхси йорттарҙан тора,  административ биналар ҙа бар. Рига урамы менән киҫелештән башлана тип иҫәплгәндә, 25-се балалар баҡсаһы беренсе булып тора,  100 метр тирәһе үткәс, полиция участка пункты һәм &quot;Йәдкәр&quot; мәҙәниәт йорто (биҫтәлә берҙән-бер мәҙәниәт йорто) тора.  Күр аръяғы урамы менән киҫелеп тамамлана.  ===

=== Оло Урман заводы урамы (Лесозаводская Большая улица)  ===

=== Кесе Урман заводы урамы (Лесозаводская Малая улица) ===

=== Ураман паркы аралығы (Лесопарковый проезд) ===

=== Ағас бысыу урамы (Лесопильная улица) ===

=== Кесе Ағас бысыу урамы (Лесопильная Малая улица) ===

=== Урман техникумы урамы (Улица Лесотехникума) ===
'''Урман техникумы урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь]] районында. Менделеев һәм Комсомол урамдарын тоташтыра.

Урамда «Октябрьский» сауҙа комплексы, полк ДИБДД ДПС-ы полкы,  [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь]] районы РУВД-һы бар.

=== Летчиктар урамы (Улица Лётчиков) ===

=== Психбольницаның дауалау хужалығы урамы (Улица Лечхоз Психбольницы) ===

=== Лиза Чайкина урамы (Улица Лизы Чайкиной) ===

=== Линия урамы (Линейная улица) ===

=== Лина Одена урамы (Улица Лины Одена) ===

=== Липецк урамы (Липецкая улица) ===

=== Иретеү урамы (Литейная улица) ===

=== Иретеү тупигы (Литейный тупик) ===

=== Литера тупигы (Литерный тупик) ===

=== Лобачевский урамы (Улица Лобачевского) ===

=== Локомотив урамы (Локомотивная улица) ===

=== Йөк тыҡрығы (Ломовой переулок) ===

=== Ломоносов урамы (Улица Ломоносова) ===

=== Лот урамы (Лотовая улица) ===

=== Лот тыҡрығы (Лотовый переулок) ===

=== Луганск урамы (Луганская улица) ===

=== Туғай урамы (Луговая улица) ===

=== Кесе Туғай урамы (Луговая Малая улица) ===

=== Туғай тыҡрығы (Луговой переулок) ===

=== Луцк урамы (Луцкая улица) ===

=== Нурлы урам (Лучистая улица) ===

=== Лев Толстой урамы (Улица Льва Толстого) ===

=== Львов урамы (Львовская улица) ===

== М ==

=== Магадан урамы (Магаданская улица) ===

=== Магистраль урам (Магистральная улица) ===
Дим районында.

=== Магистраль тыҡрығы (Магистральный переулок) ===
Дим районында.

=== Майкоп урамы (Майкопская улица) ===
Дим районында.

=== Майкоп тыҡрығы (Майкопский переулок) ===
Дим районында.

=== Майор Зимин урамы (Улица Майора Зимина) ===
Дим районы ситендә. М5 һәм М7 федераль трассалар араһындаға юлға яҡында, Якуб Колас урамына йәнәш.

=== Май урамы (Майская улица) ===
Шаҡша биҫтәһен Өфөгә ҡушҡансы Беренсе Май урамы тип йөрөтөлә. Шаҡша менән Өфө ҡушылғас, бер ҡалала бер төрлө атамалы ике урам булмаһын өсөн Май урамы тип үҙгәртелә.

=== Май тыҡрығы (Майский переулок) ===

=== Максим Горький урамы (Улица Максима Горького) ===

=== Максим Рыльский урамы (Улица Максима Рыльского) ===

=== Кесе урам (Малая улица) ===

=== Малыгин урамы (Улица Малыгина) ===

=== 2-се Малыгин урамы (Улица Малыгина 2-я) ===

=== Мамин-Сибиряк урамы (Улица Мамина-Сибиряка) ===

=== Марат урамы (Улица Марата) ===

=== Марина Раскова урамы (Улица Марины Расковой) ===

=== Маршал Жуков урамы (Улица Маршала Жукова) ===

=== Оҫта урамы (Мастерская улица) ===

=== Матвей Пинский урамы (Улица Матвея Пинского) ===

=== Машина эшләүселәр урамы (Улица Машиностроителей) ===

=== Маяковский урамы (Улица Маяковского) ===

=== Мебель урамы (Мебельная улица) ===

=== Медицина урамы (Медицинская улица) ===

=== Мезень урамы (Мезенская улица) ===

=== Мәләүез урамы (Мелеузовская улица) ===

=== Менделеев урамы (Улица Менделеева) ===
'''Менделеев урамы''' — Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров]], [[Совет районы (Өфө)|Совет]], [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь]] райондарында.  Ҡаланың иң боронғо һәм иң оҙон урамдарының береһе.

=== Минзәлә урамы (Мензелинская улица) ===

=== Урындағы Туйралыҡ урамы (Улица Местные Дубнячки) ===

=== Металлистар урамы (Улица Металлистов) ===

=== Металлистар тыҡрығы (Переулок Металлистов) ===

=== Механизация урамы (Улица Механизации) ===

=== Механизация тыҡрығы (Переулок Механизации) ===

=== Мәсетле урамы (Мечетлинская улица) ===

=== Мечников тыҡрығы (Переулок Мечникова) ===

=== Мечников урамы (Улица Мечникова) ===

=== Мейәс урамы (Миасская улица) ===

=== Миловка тыҡрығы (Миловский переулок) ===

=== Минһажев урамы (Улица Мингажева) ===
'''[[Минһажев урамы]]''' — Өфөлә [[Киров районы (Өфө)|Киров]] һәм [[Совет районы (Өфө)|Совет]] райондарында. Иҫке Өфөлә Соҡалаҡ йылғаһы тамағында  башлана һәм Оло Граждан урамына етеп тамамлана.

=== Минин урамы (Улица Минина) ===

=== Минск урамы (Минская улица) ===
Дим районы. Йоматау тыҡрығы менән киҫелештән башлана,  Электровоз урамы менән киҫелеп тамамлана. Киев урамына йәнәш бара.

=== Минск тыҡрығы (Минский переулок) ===
Дим районында. Киев урамы менән ҡулса хасил итә.  Минск урамы яғына тармағы бар.

=== 1-се Минск тыҡрығы (Минский 1-й переулок) ===

=== Минусинск урамы (Минусинская улица) ===

=== Минйәр урамы (Миньярская улица) ===

=== Улица Мира) ===

=== Мифтахов урамы (лица Мифтахова) ===

=== Михайловка урамы (Улица Михайловка) ===

=== Михайлов урамы (Михайловская улица) ===

=== Михайлов тыҡрығы (Михайловский переулок) ===

=== Мичурин урамы (Улица Мичурина) ===

=== Кесе Мичурин урамы (Улица Мичурина Малая) ===

=== Мишкә урамы (Мишкинская улица) ===

=== Миәкә урамы (Миякинская улица) ===

=== Можайский тыҡрығы (Переулок Можайского) ===

=== Йәштәр бульвары (Бульвар Молодёжный) ===

=== Йәштәр урамы Ленин урамында (Молодёжная улица в Ленинском районе) ===

=== Морозов урамы (Морозовская улица) ===

=== Улица Морякова) ===

=== Оло Мәскәү урамы (Московская Большая улица) ===

=== Кесе Мәскәү урамы (Московская Малая улица) ===

=== Күпер отряды урамы (Улица Мостоотряд) ===

=== Мотор урамы (Моторная улица) ===

=== Мүк урамы (Моховая улица) ===

=== Мөбәрәков урамы (Улица Мубарякова) ===

=== Музыка урамы (Музыкальная улица) ===

=== Мөҡсинов урамы (Улица Муксинова) ===

=== Мурманск урамы (Мурманская улица) ===

=== Мурманск тыҡрығы (Мурманский переулок) ===

=== Мусоргский урамы (Улица Мусоргского) ===
Находится в Дёмском районе. Начинается на пересечении с ул. Дагестанская и заканчивается на пересечении с ул. Грозненская

=== Мостай Кәрим (Улица Мустая Карима) ===
'''Улица Мустая Карима''' — одна из исторических улиц [[Өфө|Уфы]]. Находится в Ленинском районе, в исторической части города.

== Н ==

=== Яр буйы урамы (Набережная улица) ===

=== 1-се Таулы урам (Нагорная 1-я улица) ===

=== Нальчик урамы (Нальчикская улица) ===

=== Йылға өҫтө урамы (Наречная улица) ===

=== Халыҡ урамы (Народная улица) ===

=== Нарыштау урамы (Улица Нарыш-Тау) ===

=== Наталья Ковшова урамы (Улица Натальи Ковшовой) ===

=== Нахимов урамы (Улица Нахимова) ===

=== Нежинский урамы (Нежинская улица) ===

=== Некрасов урамы (Улица Некрасова) ===

=== Некрасов тыҡрығы (Некрасовский переулок) ===

=== Неман урамы (Неманская улица) ===

=== Нестеров урамы (Улица Нестерова) ===

=== Нефть базаһы урамы (Улица Нефтебаза) ===

=== Нефть үткәргес урамы (Нефтепроводный переулок) ===

=== Нефтселәр урамы (Улица Нефтяников) ===

=== Нехаев урамы (Улица Нехаева) ===

=== Нечаев урамы (Улица Нечаева) ===

=== Түбәнге урам (Низовая улица) ===

=== Николай Дмитриев урамы (Улица Николая Дмитриева) ===

=== Николай Кузнецов урамы (Улица Николая Кузнецова) ===

=== Новаторҙар урамы (Улица Новаторов) ===

=== Яңы урам (Новая улица) ===
Элекке  Мокроусов ауылындағы урам,  Мокроусов урамы киҫелешенән башлана.

=== Новгород урамы (Новгородская улица) ===

=== Яңы Александровка урамы (Новоалександровская улица) ===

=== Яңы Тау урамы (Новогорная улица) ===

=== Яңы Тау тыҡрығы  (Новогорный переулок) ===

=== Новожёнов урамы (Улица Новожёнова) ===

=== Яңы Максимовка урамы (Новомаксимовская улица) ===

=== Яңы түшәмәле урам (Новомостовая улица) ===

=== Новороссийск урамы (Новороссийская улица) ===

=== Новосёлдар урамы (Улица Новосёлов) ===

=== Новосибирск урамы (Новосибирская улица) ===

=== Яңы Торф урамы (Новоторфяная улица) ===

=== Новочеркасск урамы (Новочеркасская улица) ===

=== Нуриманов урамы (Улица Нуриманова) ===

== О ==

=== Оборона урамы (Оборонная улица) ===

=== Оборона тыҡрығы (Оборонный переулок) ===

=== Үрнәк урам (Образцовая улица) ===

=== Текә яр урамы (Обрывная улица) ===

=== Кесе Обрывная Малая улица) ===

=== Обь урамы (Обская улица) ===

=== Огарёв урамы (Улица Огарёва) ===

=== Одесса урамы (Одесская улица) ===

=== Күл урамы (Озёрная улица) ===

=== Ҡала сите урамы (Окраинная улица) ===

=== Галле ҡалаһы исемендәге урам (Улица имени города Галле) ===
'''Галле ҡалаһы исемендәге урам''' — Өфөнөң [[Совет районы (Өфө)|Совет]] районында.  Комсомол урамын  М7 автотрассаһы менән тоташтыра.

=== Округ урамы (Окружная улица) ===

=== Округ тыҡрығы (Окружной переулок) ===

=== [[Октябрь Революцияһы урамы (Өфө)|Октябрь Революцияһы урамы]] (Улица Октябрьской Революции) ===
'''Улица Октябрьской Революции''' — улица в [[Киров районы (Өфө)|Кировском районе]] [[Өфө|Уфы]]. Пролегает с запада на восток, начинаясь с улицы Ленина и заканчиваясь на набережной [[Ағиҙел (йылға)|Белой реки]].

=== Октябрь проспекты (Проспект Октября) ===
'''Октябрь проспекты''' — [[Өфө]]нөң үҙәк магистрале. Башҡорт дәүләт аграр университет эргәһенән башлана һәм  Черниковкаға барған юлда Тоннель урамына төкәлеп тамамлана.

=== Олег Кошевой урамы (Улица Олега Кошевого) ===

=== Олимпия урамы (Олимпийская улица) ===

=== Ерекле урам (Ольховая улица) ===

=== Омск урамы (Омская улица) ===

=== Омск тыҡрығы (Омский переулок) ===

=== Онега урамы (Онежская улица) ===

=== Оранжерея урамы (Оранжерейная улица) ===

=== Орджоникидзе урамы (Улица Орджоникидзе) ===

=== Ырымбур урамы (Оренбургская улица) ===

=== Кесе Ырымбур урамы (Оренбургская Малая улица) ===

=== Орлов урамы (Орловская улица) ===

=== Орск урамы (Орская улица) ===

=== Осетин тыҡрығы (Осетинский переулок) ===

=== Осипенко урамы (Улица Осипенко) ===

=== Островский урамы (Улица Островского) ===

== П ==

=== Павлик Морозов урамы (Улица Павлика Морозова) ===

=== Павлик Морозов тыҡрығы (Переулок Павлика Морозова) ===

=== Павловск урамы (Павловская улица) ===

=== Павлодар урамы (Павлодарская улица) ===

=== Париж Коммунаһы урамы (Улица Парижской Коммуны) ===

=== Парк урамы (Парковая улица) ===

=== Парник тыҡрығы (Парниковый переулок) ===
'''Парник тыҡрығы''' Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров районы]] [[Искин (Башҡортостан)|Искин ауылында]].

Почта индексы — 450056,  ОКАТО коды — 80401923001.

=== Паровоз урамы (Паровозная улица) ===

=== Паром урамы (Паромная улица) ===

=== Пароход урамы (Пароходская улица) ===

=== Партизан урамы (Партизанская улица) ===

=== Пархоменко тыҡрығы (Переулок Пархоменко) ===

=== Пекин урамы (Пекинская улица) ===

=== Пенза урамы (Пензенская улица) ===

=== Беренсе Май майҙаны (Первомайская площадь) ===

=== Беренсе Май урамы (Первомайская улица) ===
'''[[Беренсе Май урамы (Өфө)|Беренсе Май урамы]]''' — Өфөнөң [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе]] һәм [[Калинин районы (Өфө)|Калинин]] райондарында,  Черниковканың үҙәк урамы.

=== Беренсе Минск тыҡрығы (Первоминский переулок) ===

=== Перевалка урамы (Перевалочная улица) ===

=== Оло Перевалка урамы (Перевалочная Большая улица) ===

=== Кесе Перевалка урамы (Перевалочная Малая улица) ===

=== Перевалка тыҡрығы (Перевалочный переулок) ===

=== Перекоп урамы (Перекопская улица) ===

=== Пермь урамы (Пермская улица) ===

=== Пермь Йырыны урамы (Улица Пермский Овраг) ===

=== Ҡомло урамы (Песчаная улица) ===

=== Петергоф урамы (Петергофская улица) ===

=== Петр Комлев урамы (Улица Петра Комлева) ===

=== Петрозаводск урамы (Петрозаводская улица) ===

=== Петр һәм Павел урамы (Петропавловская улица) ===

=== Печера тыҡрығы (Печерский переулок) ===

=== Пилот урамы (Пилотская улица) ===

=== Пионер урамы (Пионерская улица) ===

=== Пирогов урамы (Улица Пирогова) ===

=== Писарев урамы (Улица Писарева) ===

=== Плеханов бульвары (Бульвар Плеханова) ===

=== Еңеү урамы (Улица Победы) ===

=== Подвойский урамы (Улица Подвойского) ===

===  Подгорный урамы (Подгорная улица) ===

=== Пожарский урамы (Улица Пожарского) ===

=== Һуғарыулы урам (Пойменная улица) ===

=== Ялан урамы (Полевая улица) ===

=== Полесье урамы (Полесская улица) ===

=== Полынок урамы (Улица Полынка) ===

=== Полуновский урамы (Улица Полуновского) ===

=== Ярымутрау урамы, Оҙон күл (Улица Полуостров Озеро Долгое) ===

=== Полюс урамы (Полюсная улица) ===

=== Поляр урам (Полярная улица) ===

=== Попов урамы (Улица Попова) ===

=== Посад урамы (Посадская улица) ===

=== Почта урамы (Почтовая улица) ===

=== Почта тыҡрығы (Почтовый переулок) ===

=== Ағиҙелдең уң яғы урамы (Правая Белая улица) ===

=== Хәҡиҡәт урамы (Улица Правды) ===

=== Уң яр буйы урамы (Правобережная улица) ===

=== Преслы урам (Прессовая улица) ===

=== Пржевальский урамы (Улица Пржевальского) ===

=== Прибельск урамы (Прибельская улица) ===

=== Прибельск тыҡрығы (Прибельский переулок) ===

=== Яр эргәһе урамы (Прибрежная улица) ===

=== Вокзал эргәһе урамы (Привокзальная площадь) ===

=== Юл эргәһе урамы (Придорожная улица) ===

=== 2-се Юл эргәһе урамы (Придорожная 2-я улица) ===

=== Юл эргәһе тыҡрығы (Придорожный переулок) ===

=== Күл буйы урамы (Приозёрная улица) ===

=== Пристань урамы (Пристанская улица) ===

=== 6-се Пристань урамы (Улица Пристань 6-я) ===

=== Причал урамы (Причальная улица) ===

=== Мәктәп эргәһе урамы (Пришкольная улица) ===

=== Производство урамы (Производственная улица) ===

=== Прокопьев урамы (Прокопьевская улица) ===

=== Пролетар урам (Пролетарская улица) ===

=== Пролом урамы (Проломная улица) ===

=== Ауыл-ара юл урамы (Просёлочная улица) ===

=== Иркен урам (Просторная улица) ===
''Иркен урам''' — Өфөенөң [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]]  Самохваловка ауылында.

Почта индексы — 450902, ОКАТО коды — 80401918003

=== Профсоюз урамы (Профсоюзная улица) ===

=== Быуа урамы (Прудная улица) ===
'''Быуа урамы''' — Өфөнөң [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районы]] [[Базилевка (Башҡортостан)|Базилевка]] ауылында.

Почта индексы — 450069, ОКАТО коды — 80401370000.

=== Тура урам (Прямая улица) ===

=== Псков урамы (Псковская улица) ===

=== Пугачёв урамы (Улица Пугачёва) ===

=== Пугачёв Слободаһы урамы (Улица Пугачёвская Слобода) ===

=== Пулемёт урамы (Пулемётная улица) ===

=== Тимер юл буйы урамы (Путейская улица) ===

=== [[Пушкин урамы (Өфө)|Пушкин урамы]] (Улица Пушкина) ===
'''Пушкин урамы''' — Өфөнөң [[Ленин районы (Өфө)|Ленин]] һәм [[Киров районы (Өфө)|Киров]] райондарында. Көнбайыштан көнсығышҡа үтә,   [[Телеүҙәк (Өфө)|Телеүҙәктән]] башланып, Воровский урамына тиклем һуҙыла.

=== Пятигорск урамы (Пятигорская улица) ===

== Р ==

=== Эшсе хәбәрселәр урамы (Улица Рабкоров) ===

=== Эшсе урамы (Рабочая улица) ===

=== 2-се Эшсе урамы (Рабочая 2-я улица) ===

=== Кесе Эшсе урамы (Рабочая Малая улица) ===

=== Эшсе тыҡрығы (Рабочий переулок) ===

=== Радиальный переулок) ===
'''Радиаль  тыҡрыҡ''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== Радищев урамы (Улица Радищева) ===

=== Раевка урамы (Раевская улица) ===

=== Иркен тыҡрыҡ (Раздольный переулок) ===
'''Иркен тыҡрыҡ''' — Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров районы]] [[Искин (Башҡортостан)|Искин]] ауылында.

Почта индексы — 450056,  ОКАТО коды — 80401923001/

Оҙон күл менән Ҙур Олокүл араһында.

=== Район урамы (Районная улица) ===

=== 1-се Район урамы (Районная 1-я улица) ===

=== 2-се Район урамы (Районная 2-я улица) ===

=== 3-сө Район урамы (Районная 3-я улица) ===

=== 4-се Район урамы (Районная 4-я улица) ===

=== 5-се Район урамы (Районная 5-я улица) ===

=== Таң урамы (Рассветная улица) ===

=== Революция урамы (Революционная улица) ===

=== Ҡариҙел йылғаһы Яр буйы урамы (Набережная реки Уфы) ===

=== Репин урамы (Улица Репина) ===

=== Республика урамы (Республиканская улица) ===

=== Оло Республика урамы (Республиканская Большая улица) ===

=== Урта Республика урамы (Республиканская Средняя улица) ===

=== Йылға урамы (Речная улица) ===

=== Рига урамы (Рижская улица) ===

=== Рихард Зорге урамы (Улица Рихарда Зорге) ===
'''Рихард Зорге урамы''' — Өфөнөң [[Совет районы (Өфө)|Совет]] һәм [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь]] райондарында.  Кировоградс һәм Оло Граждан урамдары сатынан башлана, һуңғыһының дауамы булып тора, М. Ғафури паркы эргәһендә Ленин майҙаны артында Блюхер урамына етеп тамамлана. [[Октябрь проспекты (Өфө)|Октябрь проспектына]] параллель.

=== Ровно урамы (Ровненская улица) ===

=== Шишмәле урам (Родниковая улица) ===
'''Шишмәле''' — Өфөнөң [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]]  [[Иҫке Турбаҫлы]] ҡасабаһында.

Почта индексы — 450903, ОКАТО коды — 80401957001

Сыртланов һәм Комсомол урамдарына параллель.

=== Роза Люксембург урамы (Улица Розы Люксембург) ===

=== Романовка урамы (Улица Романовка) ===

=== Рәсәй урамы (Российская улица) ===
[[Файл:Табличка_на_108_доме_улицы_Российской_в_Уфе.JPG|мини]]
'''Рәсәй урамы''' — Өфөнөң [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе]] һәм [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь]] райондарында. Трамвай һәм Комсомол урамдарын тоташтыра.

Почта индексы — 450098.

Урамда Уфаводоканал һәм  «Урал» менән «Ильинский» сауҙа-сервис комплекстары урынлашҡан.

=== Ростов урамы (Ростовская улица) ===

=== Рузаевка тыҡрығы  (Рузаевский переулок) ===

=== Рулевой урамы (Рулевая улица) ===

=== Шишмә урамы (Ручейная улица) ===

=== Эшсе хәбәрселәр урамы (Улица Рыбакова) ===

=== Балыҡсы урамы (Рыбацкая улица) ===

=== Балыҡсы тыҡрығы (Рыбацкий переулок) ===

=== Рыбинск урамы (Рыбинская улица) ===

=== Рычков урамы (Улица Рычкова) ===

=== Рядовой урамы (Рядовая улица) ===

=== Рязань урамы (Рязанская улица) ===

== С ==

=== Сәғит Агиш урамы (Улица Сагита Агиша) ===
'''Сәғит Агиш урамы''' — Өфөнөң [[Совет районы (Өфө)|Совет районында]]. Менделеев урамын  [[Салауат Юлаев проспекты]] менән тоташтыра.

Сәғит Агиш урамы 1917 йылғы революциянан һуң  Михаил Калинин, шунан Поляр урам тип йөрөтөлә,  1974 йылдың 23 ғинуарында башҡорт яҙыусыһы [[Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы|Сәғит Агиш]] хөрмәтенә  әлеге атамаһын ала&lt;ref&gt;[http://bashkortostan450.ru/celebrities/writers/agish Агиш Сагит (Писатели, поэты: наши знаменитости — 450 лет в составе России)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014172200/http://bashkortostan450.ru/celebrities/writers/agish/ |date=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt;.

Урамдағы 4-се йортта  Республика туберкулёзға ҡаршы диспансер урынлашҡан.

=== Баҡса урамы (Садовая улица) ===

=== Һаҡмар урамы (Сакмарская улица) ===

=== Салауат урамы (Улица Салавата) ===

=== Салауат Юлаев бульвары (Бульвар Салавата Юлаева) ===

=== [[Салауат Юлаев проспекты]] (Проспект Салавата Юлаева) ===
Өфөнөң өс проспектының береһе. Зәки Вәлиди менән киҫелештән башлана, Һупайлы урамына етеп тамамлана. 2007 йылда төҙөлә.

Транспорт хәрәкәте өсөн 8 һыҙаттан тора.

=== Салтыков-Щедрин урамы (Улица Салтыкова-Щедрина) ===

=== Сәләм урамы (Улица Саляма) ===

=== Сәмәрҡәнд урамы (Самаркандская улица) ===

=== Сарапул урамы (Сарапульская улица) ===

=== Һарытау урамы (Саратовская улица) ===

=== Савронов пристане урамы (Улица Сафроновская Пристань) ===

=== Сафронов аралығы (Сафроновский проезд) ===

=== Сахалин урамы (Сахалинская улица) ===

=== Саша Чекалин урамы (Улица Саши Чекалина) ===

=== Саян урамы (Саянская улица) ===

=== Свердлов урамы (Улица Свердлова) ===
Өфөнөң тарихи көнбайыш үҙәгендәге урам. Тәүҙә Кесе  Ҡаҙан урамы тип атала.

Революциянан һуң Яңы Ҡаҙан, шунан  Интернациональ атамаһы, ә 1937 йылда 1905—1907 йылғы Уралдағы революцион ваҡиғалар ҡатнашыусыһы, Урал өлкә партия ойошмаһын ойоштороусы, совет һәм партия эшмәкәре Яков Михайлович Свердлов (1885—1919) исеме бирелә.

=== Светофор тыҡрығы (Светофорный переулок) ===

=== Свидерский урамы (Улица Свидерского) ===

=== Свищ урамы (Свищевая улица) ===

=== Азатлыҡ урамы (Улица Свободы) ===

=== Элемтә урамы (Улица Связи) ===

=== Севастополь урамы (Севастопольская улица) ===

=== Төньяҡ урамы (Северная улица) ===

=== Төньяҡ Двина урамы (Северодвинская улица) ===

=== Седов урамы (Улица Седова) ===

=== Седов тыҡрығы (Переулок Седова) ===

=== Селенга урамы (Селенгинская улица) ===

=== Ауыл урамы (Сельская улица) ===

=== Богородское Ауылы урамы (Сельская Богородская улица) ===

=== Семафор урамы (Семафорная улица) ===

=== Семашко урамы (Улица Семашко) ===

=== Бесәнле урам (Сенная улица) ===

=== Серафимович урамы (Улица Серафимовича) ===

=== Сергей Вострецов урамы (Улица Сергея Вострецова) ===

=== Сергей Чекмарев урамы (Улица Сергея Чекмарева) ===

=== Серебрянка урамы (Улица Серебрянка) ===

=== Серов урамы (Улица Серова) ===

=== Сеченов урамы (Улица Сеченова) ===

=== Сибиряков урамы (Улица Сибирякова) ===

=== Силикат урамы (Силикатная улица) ===

=== Кесе Силикат урамы (Силикатная Малая улица) ===

=== Һупайлы урамы (Сипайловская улица) ===

=== Үтә урам (Сквозная улица) ===

=== Скворцов урамы (Улица Скворцова) ===

=== Скворцов тыҡрығы (Переулок Скворцова) ===

=== Дан аллеяһы (Аллея Славы) ===

=== Дан бульвары (Бульвар Славы) ===

=== Слесарь урамы (Слесарная улица) ===

=== Слобода урамы (Слободская улица) ===

=== Смоленск урамы (Смоленская улица) ===

=== Ҡарағатлы урам (Смородиновая улица) ===
'''Ҡарағатлы урам''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған, в посёлке [[Нуғай (Өфө)|Нагаево]].

=== Собинов урамы (Улица Собинова) ===

=== Советтар урамы (Улица Советов) ===

=== Совет майҙаны (Советская площадь) ===

=== [[Совет урамы (Өфө)|Совет урамы]] (Советская улица) ===

=== 9-сы Совхоз урамы (Улица Совхоз 9-я) ===

=== Совхоз урамы (Совхозная улица) ===

=== Тоташтырыусы шоссе (Соединительное шоссе) ===

=== Һалдат урамы (Солдатская улица) ===

=== Теләктәшлек урамы (Улица Солидарности) ===
'''Телктәшлек урамы''' — в [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрьском районе]] Уфы, в посёлке [[Нуғай (Өфө)|Нагаево]].

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== Ҡояшлы урам (Солнечная улица) ===

=== Һандуғас урамы (Соловьиная улица) ===

=== Сормово урамы (Сормовская улица) ===

=== Соновка урамы (Сосновская улица) ===

=== Сосновка тыҡрығы (Сосновский переулок) ===

=== Софья Ковалевская урамы (Улица Софьи Ковалевской) ===

=== Софья Перовская урамы (Улица Софьи Перовской) ===

=== Сочи урамы (Сочинская улица) ===

=== Союз урамы (Союзная улица) ===

=== Союз тыҡрығы (Союзный переулок) ===

=== Спартак урамы (Улица Спартака) ===

=== Спорт урамы (Спортивная улица) ===

=== Ставрополь урамы (Ставропольская улица) ===

=== Стадион урамы (Стадионная улица) ===

=== Станиславский урамы (Улица Станиславского) ===

=== Станиславский тыҡрығы (Переулок Станиславского) ===

=== Станция урамы (Станционная улица) ===

=== Старица урамы (Старичная улица) ===

=== Иҫке Торф урамы (Староторфяная улица) ===

=== Степан Злобин урамы (Улица Степана Злобина) ===

=== Степан Кувыкин урамы (Улица Степана Кувыкина) ===

=== Степан Разин урамы (Улица Степана Разина) ===

=== Степан урамы (Улица Степана) ===

=== Дала урамы (Степная улица) ===

=== Стәрлебаш урамы (Стерлибашевская улица) ===

=== Стәрлетамаҡ урамы (Стерлитамакская улица) ===

=== Столяр урамы (Столярная улица) ===

=== Уҡсы урамы (Стрелочная улица) ===

=== Строй урамы (Строевая улица) ===

=== 1-се Төҙөүселәр урамы (Улица Строителей 1-я) ===

=== 2-се Төҙөүселәр урамы (Улица Строителей 2-я) ===

=== 3-сө Төҙөүселәр урамы (Улица Строителей 3-я) ===

=== Төҙөлөш урамы (Строительная улица) ===

=== 1-се Суворов аралығы (Проезд Суворова 1-й) ===

=== Суворов урамы (Улица Суворова) ===

=== Суднолар ремонтлау урамы (Судоремонтная улица) ===

=== 2-се Суднолар ремонтлау урамы (Судоремонтная 2-я улица) ===

=== Солтанов урамы (Улица Султанова) ===

=== Сумы урамы (Сумская улица) ===

=== Сун-Ят-Сен урамы (Улица Сун-Ят-Сена) ===

=== Суриков урамы (Улица Сурикова) ===

=== Соҡалаҡ тыҡрығы (Переулок Сутолока) ===

=== Соҡалаҡ урамы (Сутолочная улица) ===

=== Сухарев урамы (Сухаревская улица) ===

=== Бәхетле урам (Счастливая улица) ===
'''Бәхетле урам''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== Сызрань урамы (Сызранская улица) ===

== Т ==

=== Таһир Байышев урамы (Улица Тагира Баишева) ===
Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]] [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;http://www.gorodufa.ru/files/Приложение%20№1.doc {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309080119/http://gorodufa.ru/files/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%E2%84%961.doc |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt;.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;[http://gorsovet-ufa.ru/resheniya/20100916/15.php Решение Совета городского округа город Уфа Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt;.Билдәле башҡорт лингвисы, филология фәндәре кандидаты, диалектолог һәм төркиәтсе  [[Байышев Таһир Ғәлләм улы]] (1886—1974) хөрмәтенә аталған.

=== Таганрог урамы (Таганрогская улица) ===

=== Тагил урамы (Тагильская улица) ===

=== Тажик урамы (Таджикская улица) ===

=== Тажик тыҡрығы (Таджикский переулок) ===

=== Таймыр урамы (Таймырская улица) ===

=== Тәҡиулла Алиев урамы (Улица Такиуллы Алиева) ===
Өфөнөң [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районында]]. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштары ҡатнашыусыһы, Георгий тәреһе кавалеры, энергетика тармағы төҙөүсеһе [[Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы]] хөрмәтенә аталған.

=== Таллин урамы (Таллинская улица) ===

=== Тамань урамы (Таманская улица) ===

=== Тамбов урамы (Тамбовская улица) ===

=== Тамъян-Ҡатай урамы (Тамьян-Катайская улица) ===

=== Таналыҡ урамы (Таналыкская улица) ===

=== Татар урамы (Татарская улица) ===

=== Тәтешле урамы (Татышлинская улица) ===

=== Ташкент урамы (Ташкентская улица) ===
Өфөнөң [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районында]],  Тимашев биҫтәһенең үҙәк урамдарының береһе.
Төньяҡ зыяратҡа сыға.

Почта индексы — 450051, ОКАТО коды — 80401385000. КЛАДР ID 02000001000081800.

=== Тбилиси урамы (Тбилисская улица) ===

=== Театр урамы (Театральная улица) ===

=== Тельман урамы (Улица Тельмана) ===

=== Тендер урамы (Тендерная улица) ===

=== Йылытма урамы (Тепличная улица) ===

=== Тернополь урамы (Тернопольская улица) ===

=== Тимашев урамы (Тимашевская улица) ===

=== Тимирязев урамы (Улица Тимирязева) ===

=== Тирлән урамы (Тирлянская улица) ===

=== Тын урам (Тихая улица) ===

=== Тын аралыҡ (Тихий проезд) ===

=== Кесе Тихорецкий урамы (Тихорецкая Малая улица) ===

=== Тихорецкий урамы (Тихорецкая улица) ===

=== Тын Слобода урамы (Тихослободская улица) ===

=== Токарь урамы (Токарная улица) ===

=== Толбухин урамы (Улица Толбухина) ===

=== Томск урамы (Томская улица) ===

=== Тоннель урамы (Тоннельная улица) ===

=== Сауҙа проспекты (Торговый проспект) ===

=== Торф урамы (Торфяная улица) ===

=== Точисский урамы (Улица Точисского) ===

=== 3-сө Үләнле тыҡрыҡ (3-й Травяной переулок) ===
'''3-сө Үләнле тыҡрыҡ''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;http://www.gorodufa.ru/files/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%E2%84%961.doc {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309080119/http://gorodufa.ru/files/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%E2%84%961.doc |date=2016-03-09 }}&lt;/ref&gt;.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

=== Тракт урамы (Трактовая улица) ===

=== Кесе Тракт урамы (Трактовая Малая улица) ===

=== Урта Тракт урамы (Трактовая Средняя улица) ===

=== Трактовый переулок) ===

=== Трамвай урамы (Трамвайная улица) ===

=== Транспорт урамы (Транспортная улица) ===

=== Транспорт аралығы (Транспортный проезд) ===

=== Трасса урамы (Трассовая улица) ===

=== Троицк урамы (Троицкая улица) ===
'''Троицк урамы''' — Өфөнөң [[Ленин районы (Өфө)|Ленин районы]] Тын слобода ҡасабаһында.

Почта индексы — 450017, ОКАТО коды — 80401380000.

=== Трубин урамы (Трубинская улица) ===

=== Хеҙмәт урамы (Трудовая улица) ===

=== Кесе Хеҙмәт урамы (Трудовая Малая улица) ===

=== Трунилов тыҡрығы (Труниловский переулок) ===

=== Түбә урамы (Тубинская улица) ===

=== Туймазы урамы (Туймазинская улица) ===

=== Туймазы тыҡрығы (Туймазинский переулок) ===

=== [[Туҡай урамы (Өфө)|Туҡаев урамы]] (Улица Тукаева) ===

=== Түңгәүер урамы (Тунгаурская улица) ===
'''Түңгәүер урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]] [[Нуғай (Өфө)|Нуғай]] ҡасабаһында.

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.

Башҡорт ырыуы [[түңгәүер]] исемен йөрөтә.

=== Турбина урамы (Турбинная улица) ===

=== Тургенев урамы (Улица Тургенева) ===

=== Туринск урамы (Туринская улица) ===

=== Төркмән урамы (Туркменская улица) ===

=== Төхвәт Йәнәби бульвары (Бульвар Тухвата Янаби) ===

=== Тюлькин бульвары (Бульвар Тюлькина) ===
'''Тюлькин бульвары''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь]] районында. Рәсәй урамы менән киҫешә.

=== Төмән урамы (Тюменская улица) ===

== У ==

=== Мөйөш урам (Угловая улица) ===

=== Уңышлы тыҡрыҡ (Удачный переулок) ===

=== Ужгород урамы (Ужгородская улица) ===

=== Үзбәк урамы (Узбекская улица) ===

=== Украин урамы (Украинская улица) ===

=== Ульяновтар урамы (Улица Ульяновых) ===

=== УМЗБ урамы (Улица УМЗБ) ===

=== Урал урамы (Уральская улица) ===

=== Урицкий урамы (Улица Урицкого) ===

=== Өршәк урамы (Уршакская улица) ===

=== Усолье урамы (Усольская улица) ===

=== Уссури урамы (Уссурийская улица) ===

=== Өфө тыҡрығы (Уфимская улица) ===

=== 1-се Өфө тыҡрығы (Уфимская 1-я улица) ===

=== 2-се Өфө тыҡрығы (Уфимская 2-я улица) ===

=== 3-сө Өфө тыҡрығы (Уфимская 3-я улица) ===

=== 4-се Өфө тыҡрығы (Уфимская 4-я улица) ===

=== 5-се Өфө тыҡрығы (Уфимская 5-я улица) ===

=== 1-се Өфө тыҡрығы (Уфимский 1-й переулок) ===

=== 2-се Өфө тыҡрығы (Уфимский 2-й переулок) ===

=== Өфө шоссеһы (Уфимское шоссе) ===

=== Ухтомский тыҡрығы (Переулок Ухтомского) ===

=== Ухтомский урамы (Улица Ухтомского) ===
Дим районының төп урамы. Үҙәк урам менән киҫелештән башлана һәм Муса Йәлил урамы киҫелеше менән тамамлана.

=== Учалы урамы (Учалинская улица) ===

=== Уҡытыусылар урамы (Учительская улица) ===

=== Уҡыу хужалығы урамы (Улица Учхоз) ===

=== Ушаков тыҡрығы (Переулок Ушакова) ===

=== Ушинский урамы (Улица Ушинского) ===

=== Тарлауыҡ урамы (Улица Ущелье) ===

=== Йыйнаҡ тыҡрыҡ (Уютный переулок) ===

== Ф ==

=== Фабрика урамы (Фабричная улица) ===

=== Фадеев урамы (Улица Фадеева) ===

=== Фанера урамы (Фанерная улица) ===

=== Кесе Фанера урамы (Фанерная Малая улица) ===

=== Федоровка урамы (Федоровская улица) ===

=== Фирғәнә урамы (Ферганская улица) ===

=== Кесе Фирғәнә урамы (Ферганская Малая улица) ===

=== Ферин урамы (Улица Ферина) ===

=== Фермер урамы (Фермерская улица) ===

=== Флот урамы (Флотская улица) ===

=== Кесе Флот тыҡрығы (Флотская Малая улица) ===

=== Флот тыҡрығы (Флотский переулок) ===

=== Емешле урам (Фруктовая улица) ===

=== Фурманов урамы (Улица Фурманова) ===

== Х ==

=== Хабаровск урамы (Хабаровская улица) ===

=== Һәҙиә Дәүләтшина бульвары (Бульвар Хадии Давлетшиной) ===

=== Хажиәхмәтов урамы (Улица Хазиахметова) ===
'''Хажиәхмәтов урамы''' — Өфөнөң [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]]  [[Иҫке Турбаҫлы]] ҡасабаһында.

Почта индексы — 450903, ОКАТО коды — 80401957001

=== Хәйбулла урамы (Хайбуллинская улица) ===

=== 1-се Хәйбулла тыҡрығы (Хайбуллинский 1-й переулок) ===

=== 2-се Хәйбулла тыҡрығы (Хайбуллинский 2-й переулок) ===

=== Хамматов урамы (Улица Хамматова) ===

=== Харьков урамы (Харьковская улица) ===
Совет районында. Харьков урам, 103-сө һәм Харьков урамы, 101-се йорттар бер үк ваҡытта Әй урамы, 77-се һәм Әй урамы, 77/1-се йорттар ҙа булып тора.

=== Херсон урамы (Херсонская улица) ===
Өфөнөң [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районында]]. 
Почта индексы — 450029,  [[ОКАТО]] коды — 80401385000. Ғәмәлдә урам юҡҡа сыҡҡан, ундағы шәхси йорттар һүтеп алынған.

=== Хетагуров урамы (Улица Хетагурова) ===

=== Хопёр тыҡрығы (Хопёрский переулок) ===

=== Хоҙайбирҙин урамы (Улица Худайбердина) ===

=== Хөсәйен Ямашев урамы (Улица Хусаина Ямашева) ===

== Ц ==

=== Сәскә урамы (Цветочная улица) ===

=== Сиҙәм тыҡрығы (Целинный переулок) ===

=== Үҙәк урам (Центральная улица) ===

=== Цех урамы (Цеховая улица) ===

=== Цимлянск урамы (Цимлянская улица) ===

=== Циолковский урамы (Улица Циолковского)===

=== Цулукидзе урамы (Улица Цулукидзе)===

=== [[Цюрупа урамы (Өфө)|Цюрупа урамы]] (Улица Цюрупы)===
'''Цюрупа урамы''' — Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров]] һәм [[Совет районы (Өфө)|Совет]] райондарында.

== Ч ==

=== Чайковский урамы (Чайковская улица) ===

=== Чапаев урамы (Улица Чапаева) ===

=== Чебоксар урамы (Чебоксарская улица) ===

=== Чебоксар тыҡрығы (Чебоксарский переулок) ===

=== Чеверев урамы (Улица Чеверева) ===

=== Саҡмағош урамы (Чекмагушевская улица) ===

=== Челюскин урамы (Улица Челюскина) ===

=== Силәбе тыҡрығы (Челябинский переулок) ===

=== Череповец урамы (Череповецкая улица) ===

=== Череповец аралығы (Череповецкий проезд) ===

=== Черкассы аралығы (Черкасский проезд) ===

=== Сәрмәсән урамы (Чермасанская улица) ===

=== Чернигов урамы (Черниговская улица) ===

=== Черниковка урамы (Черниковская улица) ===

=== Черновцы урамы (Черновицкая улица) ===

=== Ҡара диңгеҙ тыҡрығы (Черноморский переулок) ===

=== Чёрный Яр урамы (Улица Чёрный Яр) ===

=== [[Чернышевский урамы (Өфө)|Чернышевский урамы]] (Улица Чернышевского) ===

=== Черняховский урамы (Улица Черняховского) ===

=== Черняховский тыҡрығы  (Переулок Черняховского) ===

=== Чехов урамы (Улица Чехова) ===

=== Чижевский Яр урамы (Улица Чижевский Яр) ===

=== Таҙа урам (Чистая улица) ===

=== Чита урамы (Читинская улица) ===

=== Шишмә урамы (Чишминская улица) ===

=== Чкалов тыҡрығы (Переулок Чкалова) ===

=== Чкалов урамы (Улица Чкалова) ===

=== Чудинов урамы (Улица Чудинова) ===

=== Чуд урамы (Чудская улица) ===

=== Чукотка урамы (Чукотская улица) ===

=== Оло Чукотка урамы (Чукотская Большая улица) ===

=== Кесе Чукотка урамы (Чукотская Малая улица) ===

== Ш ==

=== Шаҡша урамы (Шакшинская улица) ===

=== Шаран урамы (Шаранская улица) ===

=== Шаран тыҡрығы (Шаранский переулок) ===

=== Шәрип урамы (Шариповская улица) ===
'''Шәрип урамы''' — Өфөнөң [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]] [[Иҫке Турбаҫлы]] ҡасабаһында.

Почта индексы — 450903, ОКАТО коды — 80401957001

=== Шаумян урамы (Улица Шаумяна) ===

=== Шәфиев урамы (Улица Шафиева) ===
'''Шәфиев урамы''' — Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районында]]. [[Салауат Юлаев проспекты]] менән Парк урамын тоташтыра.

=== Шафран урамы (Шафрановская улица) ===

=== Шахта урамы (Шахтинская улица) ===

=== Шевченко урамы (Улица Шевченко) ===

=== Оло Ебәксе урамы (Большая Шелководная улица) ===

=== Кесе Ебәксе урамы (Малая Шелководная улица) ===

=== Урта Ебәксе урамы (Средняя Шелководная улица) ===

=== Ебәксе Станцияһы урамы (Улица Шелководная Станция) ===

=== Шепетовка урамы (Шепетовская улица) ===

=== Оло Йөн йыуыу урамы (Шерстомойная Большая улица) ===

=== Кесе Йөн йыуыу урамы (Шерстомойная Малая улица) ===

=== Шишкин урамы (Улица Шишкина) ===

=== Шкапов тыҡрығы (Шкаповский переулок) ===

=== Мәктәп урамы (Школьная улица) ===

=== Кесе Мәктәп урамы (Школьная Малая улица) ===

=== Мәктәп тыҡрығы (Школьный переулок) ===

=== Шмидт урамы (Улица Шмидта) ===

=== 1-се Шмидт тыҡрығы (Переулок Шмидта 1-й) ===

=== 2-се Шмидт тыҡрығы (Переулок Шмидта 2-й) ===

=== Шоссе урамы (Шоссейная улица) ===
'''Шоссе урамы ''' — Өфөнөң [[Калинин районы (Өфө)|Калинин районында]], Шаҡшала.

Почта индексы — 450069&lt;ref&gt;[http://www.ruspostindex.ru/02/1.html Почтовые индексы. Республика Башкирия, город Уфа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170813094010/http://ruspostindex.ru/02/1.html |date=2017-08-13 }}&lt;/ref&gt;, ОКАТО коды — 8388607.

=== Шота Руставели урамы (Улица Шота Руставели) ===

=== Шпал тыҡрығы (Шпальный переулок) ===

=== Шөгөр урамы (Шугуровская улица) ===
'''Шөгөр урамы''' — Өфөнөң [[Орджоникидзе районы (Өфө)|Орджоникидзе районы]]  [[Арҡауыл (Өфө ҡалаһы ҡала округы)|Арҡауыл ауылында]].

Почта индексы — 450901,  ОКАТО коды — 80401957002

=== Шумавцов урамы (Улица Шумавцова) ===

=== Шушенское урамы (Шушенская улица) ===

== Щ ==

=== Щербаков урамы (Улица Щербакова) ===

=== Щорс урамы (Улица Щорса) ===

== Э ==

=== Элеватор урамы (Элеваторная улица) ===
'''Элеватор урамы''' — Өфөнөң [[Киров районы (Өфө)|Киров районы]] Тирмән комбинаты ҡасабаһында.

Почта индексы — 450000, ОКАТО коды — 80401802003.

=== Электрификация урамы (Улица Электрификации) ===

=== Оло Электрификация урамы (Улица Электрификации Большая) ===

=== Кесе Электрификация урамы (Улица Электрификации Малая) ===

=== Электр тыҡрығы (Электрический переулок) ===

=== Электровоз урамы (Электровозная улица) ===

=== Электровоз тыҡрығы (Электровозный переулок) ===

=== Энгельс урамы (Улица Энгельса) ===

=== Энергетиктар урамы (Улица Энергетиков) ===

=== Энтузиастар урамы (Улица Энтузиастов) ===

=== Эпрон урамы (Эпроновская улица) ===

=== Эстон урамы (Эстонская улица) ===

== Ю ==

=== Юбилей урамы (Юбилейная улица) ===

=== Көньяҡ урам (Южная улица) ===

=== Юлтый тыҡрығы (Переулок Юлтыя) ===

=== Йомағужа урамы (Юмагузинская улица) ===

=== Йоматау урамы (Юматовская улица) ===

=== Йоматау тыҡрығы (Юматовский переулок) ===

=== Йәшлек урамы (Улица Юности) ===

=== Юрий Гагарин урамы, Орджоникидзе районы (Улица Юрия Гагарина, Орджоникидзевский район) ===

=== Юрий Гагарин урамы, Һупайлы (Улица Юрия Гагарина, Сипайлово) ===

== Я ==

=== Алмағас урамы (Яблоневая улица) ===

=== Еләкле урам (Ягодная улица) ===

=== Яҡтыкүл урамы (Яктыкульская улица) ===
'''Яҡтыкүл урамы''' — Өфөнөң [[Дим районы]]  төҙөлөүсе [[Өфөнөң административ бүленеше|Баланов—Яңы Александровка]] биҫтәһендә,  Баланов ҡасабаһы эргәһендә.

Почта индексы — 450095, ОКАТО коды — 80401365000.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы булған Яҡтыкүл хөрмәтенә аталған.

=== Якуб Колас тыҡрығы (Переулок Якуба Коласа) ===

=== Якуб Колас урамы (Улица Якуба Коласа) ===

=== Якутов тыҡрығы (Переулок Якутова) ===

=== Ямал урамы (Ямальская улица) ===

=== Ямантау урамы (Ямантауская улица) ===
Өфөнөң [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]]  [[Нуғай (Өфө)|Нуғай ҡасабаһында]].

Почта индексы — 450900, ОКАТО коды — 80401944001.

Атамаһы Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советының «Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районының Нуғайҙағы, Глумилин торлаҡ районындағы, Киров районындағы („Урал“, „Йүрүҙән“ биҫтәләре), Орджоникидзе районындағы (Тимашев) яңы урамдарҙың атамалары тураһында»  2010 йылдың 16 сентябрендәге 28/15-се ҡарары менән раҫланған.  [[Ямантау]] тауының исеменән.

=== Яңауыл урамы (Янаульская улица) ===

=== Яңауыл тыҡрығы (Янаульский переулок) ===

=== Янғантау урамы (Улица Янгантау) ===

'''Янғантау урамы''' — Өфөнөң [[Дим районы]]ндағы төҙөлөүсе [[Өфөнөң административ бүленеше|Баланов—Яңы Александровка]] микрорайонында,  Баланов ҡасабаһы эргәһендә.

Почта индексы — 450095,  ОКАТО коды — 80401365000.

Билдәле курорт Янғантау хөрмәтенә.

=== Ярауай урамы (Яровая улица) ===

=== Сыуаҡ урам (Ясная улица) ===

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* ''Владимир Соловьёв''. Уфа: улицы нашего города. Уфа: Информреклама. 2011
* {{Китап|автор=Синенко С. Г.|заглавие=Уфа старая и новая|место=Уфа|издательство=Государственное республиканское издательство «Башкортостан»|год=2007|страниц=272|тираж=3000}}
* {{Китап|автор=Узиков Ю. А.|заглавие=Уфимских улиц имена|место=Уфа|издательство=Уфимский полиграфкомбинат|год=2007|страниц=320|isbn=978-5-85051-421-1}}

== Һылтанмалар ==
* [http://ufa.kp.ru/daily/24559.4/734070/ В Уфе появится улица Ромашковая и переулок Задорный]
* [https://mapbase.ru/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%A3%D1%84%D0%B0 Все улицы Уфы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190118052751/https://mapbase.ru/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%A3%D1%84%D0%B0 |date=2019-01-18 }}

[[Категория:Өфө урамдары]]</text>
      <sha1>bh4gz0o682525ja2i89n9sn11wrwclr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтвәлиев Рәсих Хасип улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133508</id>
    <revision>
      <id>1302312</id>
      <parentid>1255988</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5883" sha1="efx698rupeudsav5kfza4ecxg11b76k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әхмәтвәлиев Рәсих Хасип улы''' ([[27 декабрь]] [[1956 йыл]]) — рәссам. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған рәссамы (2010). [[1992 йыл]]дан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы, Maison Artistes des ағзаһы, France (2002).

== Биографияһы ==
Рәсих Хасип улы Әхмәтвәлиев 1956 йылдың 27 декабрендә Башҡорт АССР-ының [[Шишмә районы]] [[Бикәй]] ауылында донъяға килә

Мәктәптән һуң уҡыуын [[Өфө музыка училищеһы|Өфө музыка-педагогия училищеһы]]ның художество-график факультетында дауам итә. Училищены тамамлағас, 1976 йылда [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]]на уҡырға инә.

1981 йылда М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының художество-график факультетын тамамлай

«Инйәр» ижади төркөмө ағзаһы (1989—1993), 1992 йылдан алып РФ Рәссамдар союзы ағзаһы, 1990 йылдан алып «Сыңғыҙхан» ижади берекмәһе ағзаһы.

1991 йылда [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда эшләй.

2002—2008 йылда Францияла йәшәй һәм эшләй (Онфлер,Париж ҡалаларында), ул унда Bartoux галереяһы менән хеҙмәттәшлек итә, 2009 йылда — Visio dell’Arte, Paris галереяһы менән Францияның «Көҙгө салон», Карузель Де-Лувр париж күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Париж, Онфлёр, Сан-Поль Ванс, Межев, Куршавель ҡалаларының Роберт Барто галереяларында даими экспозициялары бар.

Кубист техникаһында эшләй, үҙ эштәренең стилен фигуратив сәнғәт тип иҫәпләй. Һынлы сәнғәтенең төп темаһы — ҡатын-ҡыҙ матурлығы, ҡыйыу һыбайлы образы.

Рәссамдың картиналары Третьяков дәүләт галереяһында, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт сәнғәт музейында (Өфө), Новосибирск дәүләт сәнғәт музейында, Тулуз Лотрек музейында (Париж, Франция), Лондон сәнғәт академияһында (Англия), «Ҡазан» Милли мәҙәниәт үҙәгендә (Ҡазан), «Мираҫ» галереяһында (Өфө), «Academia» сәнғәт галереяһында (Өфө), ГНИ «Урал» МК һәм НП БР (Өфө) һаҡлана.

== Эштәре ==
«Ню» (2001), «Йәйге ел» (1997), «Сәскә еҫе» (De fleur Parfum) (2002), «Les transparantes cavaliers» (2008) һ. б.

== Күргәҙмәләре ==
1983 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Республика һәм бөтә союз художество күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.

Шәхси күргәҙмәһе Францияла «Сант-Катерин» галереяһында үтә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010)
* «Туран» бойондороҡһоҙ культурология фондының Беренсе Халыҡ-ара бойондороҡһоҙ культурология премияһы лауреаты (Ҡазан)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|96274}}{{V|24|12|2021}}  
* [http://www.shrb.ru/painting/ahmetvaliev.htm Региональное отделение Всероссийской творческой общественной организации «Союз художников России» Республики Башкортостан]
* [http://miras.ru/rasih-ahmetvaliev Галерея «Мирас»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924123652/http://miras.ru/rasih-ahmetvaliev/ |date=2021-09-24 }}
* [http://www.art-critic-kuskov.com/akhmetvaliev.html Памяти Сергея Кускова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180319192301/http://www.art-critic-kuskov.com/akhmetvaliev.html |date=2018-03-19 }}
* [http://artageless.com/artist-rasikh-ahmetvaliev-255 Argaleres.COM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728112325/http://artageless.com/artist-rasikh-ahmetvaliev-255 |date=2021-07-28 }}{{ref-en}}
* [http://artageless.com/rasikh-ahmetvaliev-painter-happiness-131 Расих Ахметвалиев. Живописец счастья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728112329/http://artageless.com/rasikh-ahmetvaliev-painter-happiness-131 |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}
* ''Вәлиева Розалиә.'' [https://www.bashinform.ru/bash/1418279/ Өфө «Арт-клуб»ында рәссам Рәсих Әхмәтвәлиев менән осрашыу була] // ИА «Башинформ», 26 февраля 2020.

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:27 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1956 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Башҡортостан рәссамдары]]
[[Категория:СССР рәссамдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса рәссамдар]]</text>
      <sha1>efx698rupeudsav5kfza4ecxg11b76k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эҫем (Силәбе өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135076</id>
    <revision>
      <id>1302209</id>
      <parentid>1059715</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12674" sha1="mvgbk7u9g7ythr6h0pi0j9bkrw2muoq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Эҫем''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Силәбе өлкәһе]] [[Әшә районы]]ндағы ҡала (1942 йылдың 13 ноябренән). Эҫем ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — {{ Население | Сим (Челябинская область) | фс }} кеше ({{ Население | Сим (Челябинская область) | г }})).

Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге 1398-р-һанлы ҡарарына ярашлы Эҫем ҡала торағы моноҡалалар исемлегенә индерелгән&lt;ref&gt;[[s:Распоряжение Правительства РФ от 29.07.2014 № 1398-р|Распоряжение Правительства РФ от 29 июля 2014 года № 1398-р «Об утверждении перечня моногородов»]]&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Ҡала Эҫем йылғаһында урынлашҡан, район үҙәге Ашанан — 27 , Силәбенән — 290, Транссиб тарихи йүнәлешендәге [[Эҫем (станция) |Эҫем тимер юлы станцияһынан]] 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref name=&quot;bse2-39&quot;&gt;Большая Советская Энциклопедия. Гл. ред. Б. А. Введенский, 2-е изд. Т. 39. Сигишоара — Соки. 1956. 664 стр., илл. и карты; 42 л. илл. и карт.&lt;/ref&gt; ҡала аша [[Урал (автомобиль юлы)|М-5 «Урал»]] федераль трассаһы үткән.
[[Файл:Sim_panorama.jpg|центр|мини|920x920пкс]]

== Тарихы ==
Императрица Елизавета ғәли йәнәптәренең 1759 йылдың 29 мартындағы Берг-коллегия Указына ярашлы тәҡдим итә:&lt;blockquote style=&quot;&quot;&gt;«…заводчику Матвею Мясникову с сызранским купцом Яковом Петровым на приисканной ими… в Уфимской провинции в дачах Шайтан-Кудейской волости… на речке Сим построить железовододействуемый завод с двумя домнами и при них завод з девятью действительными и тремя запасными молотами…»&lt;/blockquote&gt;1763 йылдың 18 февралендә Ырымбур тау етәкселеге Берг-коллегияға Ҡатау-Ивановкала иретелгән суйынды яңынан ҡойоуҙы башлаған коллегия ассесорҙары Твердышев һәм Мясниковтың заводтарының эше тураһында рапорт бирә. Йылға Эҫем йылғаһына ҡоя. 20 саҡрым н Яраль 1763 йылда Эҫем йылғаһына Ерал йылғаһы һыуҙарын ҡойған ерҙән 20 км алыҫлыҡта Твердышевтың тимер заводттарыныҡы булған ҙур урыҫ ауылы барлыҡҡа килә. Эҫем зводы Уралда Рәсәйҙең Ете йыллыҡ һуғышында, Төркиә менән һуғыштарҙа ҡатнашҡан осоронда төҙөлгән заводтарҙың береһе.

[[1759 йыл]]дың [[16 март]]ында Берг- коллегия заводчиктарға Эҫем йылғаһында завод төҙөргә рөхсәт биреүе тураһында билдәләмә сығара, ә [[1761 йыл]]да завод продукция етештерә башлай&lt;ref&gt;[http://dlib.eastview.com/browse/doc/20767169 Симскому заводу «Агрегат» — 250 лет]&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта ауыл һәм завод янында барлыҡҡа килгән. 1773 йылда 900-ҙән ашыу приписной крәҫтиән заводта эшләй.

[[1774 йыл]]дың [[23 май]]ында [[1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы]] ваҡытында [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачев]]тың полковнигы [[Салауат Юлаев]] һәм уның атаһы [[Юлай Аҙналин]] етәкселегендәге менән башҡорт ихтилалсылары отряды Эҫем заводына бәреп инә. 60 завод хеҙмәтсеһе, работный эшселәр һәм крәҫтиәндәр үлтерелә. Завод, быуаһы менән бергә фабрика, сиркәү һәм завод ауылы яндырыла&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/bio_p/plotnikov_rn.html Плотников Роман Нестерович]&lt;/ref&gt;. Һөжүм иткән башҡорттарҙың ғаиләләренән 15 йыл элек тартып алынған ерҙәрҙә завод төҙөлгәне өсөн үс алыу була был һөжүм.

[[1774 йыл]]дың [[30 май]]ында үртәлгән сиркәү урынына Эҫем заводының яңы сиркәүе төҙөлә. [[1777 йыл]]дың сентябренә завод та тергеҙелә. Унда башлыса заводчиктарҙың крепостной крәҫтиәндәре эшләй&lt;ref&gt;Павленко Н. И. История металлургии в России XVIII века. Заводы и заводовладельцы. М., 1962. С.236, 240—242; Андрущенко А. И. Крестьянская война 1773—1775 гг. на Яике, в Приуралье, на Урале и в Сибири. М., 1969. С.163, 206, 207, 330, 331; Гвоздикова И. М. Салават Юлаев. Исследование документальных источников. Уфа, 1982. С.112-114, 152—157.&lt;/ref&gt;.

[[1895 йыл]]да беренсе асыҡ китапхана эшләй башлай. 1898 йылда 40 уҡыусылыҡ башланғыс һөнәрселек мәктәбе асыла. 1897 йылда беренсе мәҙәни-ағартыу учреждениеһы — китапхана, буфет, драма түңәрәктәре менән Халыҡ айыҡлыҡ йәмғиәте йорто асыла.

[[1898 йыл]]да Эҫемдән 9 км алыҫлыҡта заводтың һәм ауылдың иҡтисадына ҙур этәргес көс биргән [[Һамар]] — [[Златоуст]] тимер юлы һалына. Эҫемдән Эсем станцияһына тиклем тар колеялы тимер юлы асыла.
[[Файл:Simskaia_train_station.jpg|слева|мини|С. М. Прокудин-Горский. Һамар-Златоуст тимер юлының Эҫем станцияһы ([[1910 йыл|1910]])]]
[[1913 йыл]]да заводтар «Тау заводтарының һәм Уралдағы тәүге ауыл хужалығы машиналары һәм ҡоралдары Эҫем йәмғиәте» акционерҙар йәмғиәте составына инә. [[1914 йыл]]да заводтар ҡорал әйберҙәре етештереүгә күсәләр.

[[1917 йыл]]дың 8 декабрендә, [[Октябрь революцияһы]]нан һуң, Эҫем заводтарын совет власы национализациялай&lt;ref&gt;http://encycl.bash-portal.ru/sim_zavod.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Симские заводы&lt;/ref&gt;.

[[1935 йыл]]да Уралсельмаш ҡарамағынан ылау төҙөү министрлығы ҡарамағына күсә һәм Эҫем ылау төҙөү заводы итеп үҙгәртелә. 1941 йылға тиклем заводтың пар атлы саналар, санитар һәм пулемёт ике тәгәрмәсле арбалар, автомашиналар өсөн кузовтар, поход кухнялары, автоприцептар етештереләп&lt;ref&gt;[http://sim-portal.ru/stories/story153.html Симский завод ОАО «Агрегат»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507015922/http://sim-portal.ru/stories/story153.html |date=2013-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[2011 йыл]]дың 11 авгусында Эҫем — Ерал аралығында поездарҙың һәләкәткә осрауы теркәлә, уның һөҙөмтәһендә ике поезд рельстан төшәләр һәм ике кеше һәләк була.

== Халыҡ ==
{{ Население | Сим (Челябинская область) }}
&lt;br /&gt;
{{население| Сим (Челябинская область) |график}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Буслаев Пётр Дмитриевич]] (1900—11.10.1982), [[фән|ғалим]]-зоотехник. 1936 йылдан Башҡортостан малсылыҡ тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1942 йылдан Башҡортостан Игенселек халыҡ комиссариатының өлкән зоотехнигы. 1943—1980 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1945 йылдан зоотехния факультеты деканы, 1950—1978 йылдарҙа (өҙөклөк менән) айырым зоотехния кафедраһы мөдире. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1953)&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2835-buslaev-pjotr-dmitrievich Башҡортостан энциклопедияһы — Буслаев Пётр Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116023838/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/2835-buslaev-pjotr-dmitrievich |date=2021-01-16 }}&lt;/ref&gt; 
* Эҫем (ул саҡта Эҫем заводы) — билдәле физик [[Курчатов Игорь Васильевич|Игорь Курчатовтың]], Советтар Союзы Геройы Николай Изюмовтың, совет йәмәғәт эшмәкәре Николай Волковтың тыуған ҡалаһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Һылтанмалар ==

* [http://chel-portal.ru/enc/sim Статья в Энциклопедии Челябинской области]
* [http://gorodsim.ru/ Официальный сайт администрации Симского городского поселения]
* [http://www.mojgorod.ru/cheljab_obl/sim/index.html Сим в энциклопедии «Мой город»]
* [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/sim.htm История герба Сима]
* [http://sim-portal.ru/photogallery.html?g2_itemId=284 Фотографии Сима 1910 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423174612/http://sim-portal.ru/photogallery.html?g2_itemId=284 |date=2010-04-23 }} [http://sim-portal.ru/photogallery.html?g2_itemId=284 Работы фотографа Прокудина-Горского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100423174612/http://sim-portal.ru/photogallery.html?g2_itemId=284 |date=2010-04-23 }}
* [http://gorod-asha.ru/?site=encyclopedia&amp;termin=10&amp;t=gorodsim Сим в энциклопедии Ашинского района]
* [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/-gornye-zavody/246-simskie-zavody.html Симский горный завод.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329151323/http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/-gornye-zavody/246-simskie-zavody.html |date=2012-03-29 }} [http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/-gornye-zavody/246-simskie-zavody.html Справочная статья.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329151323/http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/-gornye-zavody/246-simskie-zavody.html |date=2012-03-29 }}

[[Категория:Силәбе өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:1759 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]]
[[Категория:Эҫем буйындағы тораҡ пункттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>mvgbk7u9g7ythr6h0pi0j9bkrw2muoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғилемханова Зәйтүнә Ғилемхан ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135661</id>
    <revision>
      <id>1302224</id>
      <parentid>1147817</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10918" sha1="ma218q818t9rtb592rerbj0l03d6n5p" xml:space="preserve">{{ФШ|Ғилемханова}}
{{Ук}}
'''Ғилемханова (Малюта) Зәйтүнә Ғилемхан ҡыҙы''' ([[14 август]], [[1922]]&lt;ref&gt;[http://www.pobediteli.ru/russia/povolzhye/bashkortostan/g/gel-gin/index.html Гилимханова Зайтуна Гилимхановна]&lt;/ref&gt;, [[БАССР]], хәҙерге [[Салауат районы]], [[Лағыр]] ауылы — 2015, [[Өфө ҡалаһы]]) — гвардия сержанты, приборсы, зенитсы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

== Биографияһы ==
Ғилемханова (Малюта) Зәйтүнә Ғилемхан ҡыҙы [[1922 йыл]]дың 14 авгусында хәҙерге Салауат районының Лағыр ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң [[1937 йыл]]да Башҡорт кооператив техникумына уҡырға инә. [[1940 йыл]]да Дыуан районына товаровед итеп ебәрелә.
[[1942 йыл]]дың [[25 апрель|25 апреленд]]ә үҙ теләге менән фронтҡа китә.
&lt;blockquote&gt;Аяғымда — ярымботинка, өҫтөмә һырыған фуфайка, беретка, юбка кейгәнмен. Инәйем бәләкәй йәшел кәстрүлгә һары май һалып биргәйне. Фронт юлын үткәнсе, шул кәстрүл эргәмдә булды.&lt;/blockquote&gt;
 
Уны элекке Чкалов (хәҙерге Ырымбур) өлкәһендәге Орск ҡалаһының кесе авиация белгестәрен әҙерләүсе 22-се хәрби мәктәбенә приборсылар ротаһына ебәрәләр. 1942 йылдың декабрендә 9-сы запас һауа полкында хеҙмәт итә башлай Зәйтүнә. Һалҡын ғинуар айын бик ҡыйынлыҡ менән үткәрәләр.
&lt;blockquote&gt;Фронтҡа тауар вагондарына тейәп алып киттеләр. Бомба эләгеп, вагондар яна, уларҙы ысҡындыралар ҙа — алға. Ҡайһы бер ҡыҙҙар юлда уҡ яҡты донъя менән хушлашты… Вагон эсе ҡар. Һикеләр бар, тик өҫтө боҙ. Мейес бар, утын юҡ. Йылынырлыҡ бер нимә, тәғәм ризыҡ, тамсы һыу юҡ. Аяҡтарҙа 45-се үлсәмле ботинка, урап ебәрергә сылғау ҙа юҡ, исмаһам. Унарлаған ҡыҙ, һырығышып, бөршәйешеп, бер-беребеҙҙе йылытып ятҡан булабыҙ. Күңелдәрҙе күтәрер өсөн, йырлашабыҙ. Туҡтаһаҡ, иң элек утын эҙләйбеҙ, тапһаҡ, тимер мейескә яғып ебәрәбеҙ. Ҡайҙа барғаныбыҙҙы ла белмәйбеҙ. Юлдар күп ваҡыт ябыҡ була. Ҡазанға ғына ай ярым барҙыҡ. Ошо арала аяҡтар ҡуша туңды.&lt;/blockquote&gt;
1943 йылдың 22 апрелендә фронтҡа китер алдынан митинг була. Шул митингыла ҡыҙ саф башҡорт телендә сығыш яһай: «Беҙҙең Горбунов исемендәге авиация заводында эшләнгән бомбардировщиктар һынатмаҫ»,- ти ул. Шул уҡ йылдың 25 апрелендә уны 36-сы гвардия бомбардировкалаусы авиаполкка тәғәйенләйҙәр.
[[Украина]]ны, [[Польша]]ны, [[Чехословакия]]ны, [[Германия]]ны азат итеүҙә ҡатнаша. Воронеж һәм Беренсе Украина фронты составында Берлинғаса барып етә. Был полк ҡыйыу лётчиктары менән дан тотҡан. Һуғыш аҙағына полк байрағын Суворов һәм Кутузов ордендары биҙәй, уға почётлы «гвардия полкы», «Берлин полкы» тигән исемдәр бирелә&lt;ref&gt;[http://lagerevo.ucoz.ru/index/zaochnaja_ehkskursija_v_muzej_lagerevskoj_srednej_shkoly/0-67 …Не исчезнут подвиги в могилы, Именам героев смерти нет…]&lt;/ref&gt;. Һуғыш тамамланыуын Зәйтүнә Берлин янындағы Зорау аэродромында ишетә.
&lt;blockquote&gt;1945 йылдың 9 майын мин поста ҡаршыланым. 8 майҙан 9 майға ҡараған көндө, киске сәғәт 6-ла мин гвардия байрағын ҡарауыллау дежурствоһына баҫтым. Көн матур, өйҙәр йәмле, баҡсалар сәскәгә төрөнгән. Төнгә табан тирә-яҡта атыу йышайҙы. Атыш ишетелә, һөжүм юҡ. Төнгө сәғәт 2-лә 2-се Һауа армияһынан телеграф хәбәре килә: Еңеү! Йүгереп йөрөп хәбәр һалам: «Еңеү!» … 9 майҙа ла лётчиктар оса ине әле. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, шатлыҡлы көндә лә өс экипажды ерләнек.&lt;/blockquote&gt;
1945 йылдың 23 июнендә демобилизациялана. Белемгә ынтылған ҡыҙ Мәсәғүт уҡытыусылар институтында уҡый.
1962 йылға тиклем иптәше Иван Малюта менән төрлө хәрби округтарҙа күсеп йөрөйҙәр. 1962 йылдан 1983 йылға саҡлы, хаҡлы ялға киткәнсе, Зәйтүнә Ғилемхан ҡыҙы Өфөлә йәшәй, «Башпотребсоюз» сауҙа ойошмаһында эшләй.
2015 йылдың көҙөндә вафат була, [[Өфө]]лә ерләнгән.

== Наградалары ==
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1511247090/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%26first_name%3D%D0%97%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83%D0%BD%D0%B0%26middle_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 Галимханова Зайтуна Галимхановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922154814/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1511247090/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%26first_name%3D%D0%97%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83%D0%BD%D0%B0%26middle_name%3D%D0%93%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2020-09-22 }}&lt;/ref&gt;.
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы.
* «Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы.
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы.
* «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы.
* Юғары баш командующийҙың 26 Рәхмәт хаты&lt;ref&gt;[http://vechufa.ru/public/5716-ih-soedinilo-grozovoe-nebo.html Их соединило грозовое небо]&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Хеҙмәттәше, 3-сө эскадрилья командиры, осоусы Иван Александрович Малюта менән һуғыштан һуң өйләнешеп, Ирина исемле ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерәләр. 1948 йылдың ноябрендә донъяға килгән Ирина апай ғүмер бары врач-фтизиатр булып эшләне. Үҙенең дә ҡыҙы һәм улы бар.
Зәйтүнәнең бер бөртөк энеһе Ғәлимйән Ғилемханов (1928) «Әй» совхозында инженер-механик булып эшләне, һуңынан [[Өфө]]гә күсеп килде. Тормош иптәше Ләйҙә апай менән ҡыҙы һәм улына табип һөнәрен алырға ярҙам иттеләр.
Һеңлеләре Жәмғиә, Шәмсинур, Венера. Шәмсинур Ғилемханова-Йәнекәева врач-невропатолог булып эшләне, [[Дәүләтбаева Венера Ғилемхан ҡыҙы]] әлеге көндә лә [[Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]нда табип-офтальмолог булып эшләй.

== Ваҡытлы матбуғатта ==
* ''Мансур Давлетбаев''. Их соединило грозовое небо… «Вечерняя Уфа», 2015 г., 7 мая
* ''Абдуллина Айһылыу''. Шундай әбейем бар минең. «Йәшлек», 1999 йыл, 10 вгуст, 90-сы һан, 7 б.

== Һылтанмалар ==
* [https://vk.com/id33812442?z=photo33812442_456239465%2Fphotos33812442]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы осоусылары]]
[[Категория:Салауат районында тыуғандар]]
[[Категория:«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Лағыр урта мәктәбен тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>ma218q818t9rtb592rerbj0l03d6n5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Башкирнефтепродукт» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мөрсәлим филиалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139128</id>
    <revision>
      <id>1302325</id>
      <parentid>1270479</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11496" sha1="8s373odnbj2gsj4gdfevd2l4vmv0pyj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Башкирнефтепродукт» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мөрсәлим филиалы''' — 2002 йылдың 28 ноябрендә теркәлгән.

== Рәсәй нефтебазалары тарихы ==
Тәүге нефть келәттәре — хәҙерге заман нефтебазалары прообразы — Рәсәйҙә XVII быуатта барлыҡҡа килгән. Нефтте балсыҡлы грунттағы йәки үҙенсәлекле цемент менән ҡатырылған һәм көмбәҙле таш ҡапҡастар менән ябылған ер аҫтындағы таш резервуарҙа 4…5 метр тәрәнлектәге ер соҡор-амбарҙарҙа һаҡлағандар. Нефтте һаҡлауҙың шундай ысулы XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем дауам иткән. Таш резервуарҙар күләме 50000 м³-ҡа еткән. Нигеҙҙә улар баҡы нефть промыслалары районында төҙөлгән.

Рәсәй территорияһында XIX быуаттың 80-се йылдар башына саҡлы кәрәсин тейәп килтерелгән америка имән мискәләре ҡулланылған. Әммә 1881 йылда
Царицында (хәҙер Волгоград) «Ағалы-энеле Нобель товарищество»һында 8 бот һыйҙырышлы мискәләр эшләп сығарыусы механик {{comment|мискә яһағыс|бондарка}} уйлап табылған. Артабанғы йылдарҙа шуға оҡшаш етештереү Ярославлдә, Рыбинскиҙа, Һарытауҙа, Өфөлә һ. б. ҡалаларҙа барлыҡҡа килгән. Рәсәйҙә төрлө күләмдәге шыйыҡса һыйҙырышлы ағас һәм металл {{comment|һауыт|тара}} етештереү һәм йүнәтеү буйынса үҙ матди-техник базаһын булдырыу нефть лавкалары, нефть келәттәре һәм нефтебазалар тарафынан ассортименты, һаны, сифаты һәм заказ бирелгән нефть продукттарын ваҡытында ҡулланыусыға еткереү мөмкинлек биргән.

Тәүге нефтебазалар {{comment|тарҡау|стихийно}}, планһыҙ төҙөлгән, маҡсатҡа ярашлы ҡулланылмаған, фән һәм техника талаптары иҫәпкә алыемаған.

СССР-ҙа иретеп йәбештереп яһалған резервуарҙарға 1937 йылда тәүге {{comment|дәүләт стандарты|ГОСТ}} барлыҡҡа килгән. Ул саҡта төп талаптар 11,6 һәм 22,2 м³ күләмле параметрлы резервуарҙарға ҡуйылған булған. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда — 1944 йылда — иретеп йәбештереп техникаһын камиллаштырыу менән бәйле 4600 м³ күләмле иретеп йәбештереү ысулы менән яһалған резервуарҙарға ГОСТ ҡабул ителгән. 1951 йылға ҡоросто иретеп йәбештереү юлы менән эшләнгән резервуарҙарҙың иң юғары максимальный күләме 10500 м³ еткән. Һуңғараҡ резервуарҙарҙы фәҡәт иретеп йәбештереү ярҙамында эшләгәндәр. Уларҙың юғары күләме 50000 м³ еткән.

Көнбайыш Себерҙә яңы ятҡылыҡтар асыу менән бәйле нефть сығарыуҙың ҙур тиҙлектә үҫеше нефть продукттарын етештереү күләмен арттырҙы, шуның һөҙөмтәһе булып нефть продукттары менән тәьмин итеү системаһы үҫешенә ҡеүәтле импульс бирҙе. Был осорҙа ул Дәүләт комитетына — РСФСР Нефтепродукт Дәүләт комитетына берләшә. 70-се йылдар аҙағында — начале 80-се йылдар башында был тармаҡҡа 52 территориаль идаралыҡ, шул иҫәптән 1224 нефтебаза, 496 нефтебаза филиалы, 9893 стационар һәм күсереп йөрөтөлөүсе автозаправка станциялары ҡараған. Вертикаль һәм горизонталь резервуарҙарҙың {{comment|бөтә булған|суммарная}}
һыйҙырыш күләме 28 млн м³-ҙан артыҡ, тармаҡтың ҡулланыу йөк әйләнеше — 320 млн тоннаға яҡын булған.

90-сы йылдар башынан нефть продукттары менән тәьмин итеү системаһы бик тиҙ үҙгәрә башлай. Бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә РСФСР {{comment|Госкомнефтепродукт| Нефтепродукт Дәүләт комитеты}}ы «Роснефтепродукт» концерны тип үҙгәртеп ҡорола, һәм ул, үҙ сиратында, башҡа дәүләт структуралары менән «Роснефть» дәүләт предприятиеһы подразделениеһы — «Главнефтепродукт» тип үҙгәртеп ҡорола.
Хәҙерге осорҙа нефть табыуҙың һәм шуға ярашлы нефть продукттарын етештереүҙең кәмеүе менән бәйле количество нефтебазалар һаны ла ҡыҫҡарҙы. Бер үк ваҡытта бөтә нефть компаниялары ла әүҙем рәүештә автозаправка станциялары төҙөү менән мәшғүл&lt;ref&gt;https://www.metod-kopilka.ru/issledovatelskaya_rabota_na_temu_istoriya_obrazovaniya_s.mursalimkino-2471.htm&lt;/ref&gt;.

== Эшмәкәрлеге ==
Мөрсәлим нефтебазаһы 1935 йылда асылған.
&lt;!-- Нефтебаза — ул нефть продукттарын ҡабул итә, һаҡлай һәм ҡулланыусыларға һатыу ойоштороу өсөн тәғәйенләнгән һәм ҡоролмалар комплексынан торған предприятие.

Нефтебазаларҙың төп тәғәйенләнеше — сәнәғәтте, транспортты, ауыл хужалығын һәм башҡа ҡулланыусыларҙы кәрәкле күләмдә һәм ассортиментта өҙлөкһөҙ тәьмин итеү; нефть продукттарының сифатын һаҡлау һәм уларҙы ҡабул иткәндә, һаҡлағанда һәм ҡулланыусыға һатҡанда юғалтыуҙарҙы кәметеү.

Нефтебазалар янғын ҡурҡынысы менән хәүефле. Бигерәк тә резервуар — янғын сығыу ҡурҡынысы янаған объект. Шуның өсөн нефтебазаларҙың янғын хәүефе буйынса критерийҙары итеп резервуар паркының бөтә күләме алына. Уның дәүмәле нефтебазаларҙы категорияларға бүлеүҙең нигеҙенә һалынған --&gt;

Һуғыш йылдарында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа Мөрсәлим нефтебазаһының директоры булып Сәйетғәлин Әхтәм Сәйетғәле улы (1908—1987) эшләгән.

Мөрсәлим нефтебазаһының төп эшмәкәрлек төрө — {{comment|«Мотор яғыулығын ваҡлап һатыу»|«Розничная торговля моторным топливом»}}.
 
Хәҙерге көндә тулы атамаһы — «Башкирнефтепродукт», Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Мөрсәлим филиалы.
 
Юридик адресы: 452485, Башҡортостан Республикаһы, Салауат районы, Мөрсәлим ауылы, Крупская урамы, 1-се йорт.

Ойоштороу-хоҡуҡи формаһы — вәкәләтлектәре һәм филиалдары. Милек тибы — башҡа төрлө ҡатнаш рәсәй милеге.
Төп дәүләт регистрация номеры: 1020203088927&lt;ref&gt;Сайт: Общероссийский классификатор организационно-правовых форм: Представительство и филиал, ИНН: 0274052610&lt;/ref&gt;.

Беренсел теркәү датаһы — 2002 йылдың 28 ноябре.

Ярҙамсыл эшмәкәрлек төрҙәре:
* Урындағы торба үткәргестәр, элемтә һәм электр үткәргес линиялары — {{comment|һуҙыу|прокладка}} һәм төҙөү
* Мотор яғыулығы (авиация бензинын индереп) — күмәртәләп һатыу
* Бөтә төр биналар һәм ҡоролмалар — дөйөм төҙөлөш эштәре
* Мотор яғыулығы, автотранспорт өсөн яғыулыҡ-майлау материалдары — ваҡлап һатыу
* Яғыулыҡ — агенттар аша һатыу

== Ҡаҙаныштары, наградалары ==

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Резервуар вертикальный стальной

== Сығанаҡтар ==

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [http://megapredmet.ru/1-4536.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180805005458/http://megapredmet.ru/1-4536.html |date=2018-08-05 }}
* [https://www.metod-kopilka.ru/issledovatelskaya_rabota_na_temu_istoriya_obrazovaniya_s.mursalimkino-2471.htm]
* [http://actez.ru/company/0599087]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ufa.comrates.ru/id/2795997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180826052419/http://ufa.comrates.ru/id/2795997 |date=2018-08-26 }}
* [http://www.ufainfo.ru/f/mursalimkinskiy-uchastok-slivanaliva-oao-bashkirnefteprodukt-31083] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202503/http://www.ufainfo.ru/f/mursalimkinskiy-uchastok-slivanaliva-oao-bashkirnefteprodukt-31083 |date=2018-08-02 }}
* [http://ufa.yellmarket.ru/comp/60532536]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://zely.ru/company/4466932/fl-mursalimkinsky-oao-bashkirnefteprodukt]{{Недоступная ссылка|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.indboard.ru/news/2656.html]
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Резервуар_вертикальный_стальной]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Ойошмалар]]</text>
      <sha1>8s373odnbj2gsj4gdfevd2l4vmv0pyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үтәкәев Азат Нәзир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140762</id>
    <revision>
      <id>1302272</id>
      <parentid>1282299</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T03:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8593" sha1="7n8slam3tc2z7vhb3w27f60v7clz8hm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Үтәкәев Азат Нәзир улы''' ([[25 сентябрь]] [[1953 йыл]]) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, йәмәғәтсе. 1995 йылдан [[Нефтекама]] ҡалаһы башҡортары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2002).

== Биографияһы ==
Азат Нәзир улы Үтәкәев 1953 йылдың 25 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Әбйәлил районы]] [[Ташбулат]] ауылында тыуған.

Урындағы мәктәптә урта белем алғандан һуң 1970 йылда [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]на&lt;ref&gt;хәҙер [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] &lt;/ref&gt; уҡырға инә һәм уны 1976 йылда уңышлы тамамлай. 

Республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығының йүнәлтмәһе менән «[[Башнефть]]» производство (етештереү) берекмәһе «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының Нефтекама ҡалаһындағы медик-санитар бүлегенә интернатура үтергә ебәрелә. Артабан 1977 йылдың авгусынан 1984 йылдың февраленәсә шунда уҡ цех терапевы булып эшләй. 

1984—1985 йылдарҙа Нефтекамалағы «Башсельмаш» заводы поликлиникаһында цех терапевы була. 

1985 йылдың февраленән 1988 йылдың ноябренәсә ҡаланың 1-се поликлиникаһында мөдир һәм баш табип вазифаларын башҡара, шунан 1991 йылдың февраленә тиклем Нефтекама үҙәк район дауаханаһында баш табип урынбаҫары булып эшләй.  

1991—2011 йылдың аҙағынаса Азат Үтәкәев Нефтекама үҙәк район дауаханаһының 2-се поликлиникаһын етәкләй: 2007 йылдың ғинуарынаса бында баш табип, артабан поликлиника мөдире була&lt;ref&gt;[http://www.ufainfo.ru/f/poliklinika-2-gbuz-tsentralnaya-gorodskaya-bolnitsa-go-g-neftekamska-1636 Поликлиника № 2, ГБУЗ «Центральная городская больница ГО г. Нефтекамска». Заведующий: Утякаев Азат Назирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724225215/https://www.ufainfo.ru/f/poliklinika-2-gbuz-tsentralnaya-gorodskaya-bolnitsa-go-g-neftekamska-1636 |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|09|2018}}&lt;/ref&gt;. 

2012 йылдың ғинуарынан 2014 йылдың 31 декабренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Нефтекама территориаль округы буйынса территориаль бүлек, ә 2015 йылдың ғинуар — сентябрь айҙарында «Нефтекама ҡала дауаханаһы» дәүләт бюджет һаулыҡ-һаҡлау учреждениеһының аналитик бүлек етәксеһе.

2015 йылдың сентябренән бөгөнгө көнгәсә Азат Үтәкәев Башҡортостан Республикаһы Ғаилә, хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығының Нефтекама психо-неврологик интернатының бүлек мөдире&lt;ref&gt;[http://su10.mintrudrb.ru/posts/11798 Государственное бюджетное стационарное учреждение социального обслуживания системы социальной защиты населения Нефтекамский психоневрологический интернат. Официальный сайт. Информация об учреждении. Контактная информация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020043932/https://su10.mintrudrb.ru/posts/11798 |date=2021-10-20 }}{{ref-ru}}{{V|24|09|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* 1990—1994 йылдарҙа Нефтекама ҡала Советы депутаты, Советтың президиум ағзаһы һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комиссия рәйесе. 
* 1995 йылдан Нефтекама ҡалаһы башҡортары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002).
* Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Маҡтау ҡағыҙы.
* Нефтекама ҡала хакимиәтенең Маҡтау ҡағыҙы.
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының Маҡтау ҡағыҙы.

== Ваҡытлы матбуғат материалдары ==
{{Викитека|Азат рухлы Азат|«Башҡортостан» гәзитендә мәҡәлә}}
* Нуретдинов А. Азат рухлы Азат. [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2013, 8 октябрь&lt;ref&gt;[http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/10248-azat-ruhly-azat.html «Башҡортостан» гәзите, 2013, 8 октябрь]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|24|09|2018}}&lt;/ref&gt;.
* Марина Шумилова, Тимур Рахматуллин. Азат Утякаев: «Проекты единороссов в области здравоохранения приведут к улучшению здоровья населения страны». «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы, 2011, 16 сентябрь&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/395639-azat-utyakaev-proekty-edinorossov-v-oblasti-zdravookhraneniya-privedut-k-uluchsheniyu-zdorovya-naseleniya-strany/ Информационое агентство «Башинформ», 16 сентября 2011]{{ref-ru}}{{V|24|09|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://kurultay-ufa.ru/ru/2017/01/26/%D0%B2-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BB%D1%81%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%B0%D1%88/ Всемирный курултай (конгресс) башкир. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812083202/https://kurultay-ufa.ru/ru/2017/01/26/%D0%B2-%D0%BD%D0%B5%D1%84%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BB%D1%81%D1%8F-%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%B0%D1%88/ |date=2022-08-12 }}{{ref-ru}}{{V|24|09|2018}}
* [http://www.neftcity.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=7075 Официальный сайт администрации городского округа город Нефтекамск Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001184020/http://www.neftcity.ru/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=7075 |date=2020-10-01 }}{{ref-ru}}{{V|24|09|2018}}
* [http://su10.mintrudrb.ru/posts/100926 Государственное бюджетное стационарное учреждение социального обслуживания системы социальной защиты населения Нефтекамский психоневрологический интернат. Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925181749/https://su10.mintrudrb.ru/posts/100926 |date=2021-09-25 }}{{ref-ru}}{{V|24|09|2018}}&lt;/ref&gt;. 


[[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған табиптары]]</text>
      <sha1>7n8slam3tc2z7vhb3w27f60v7clz8hm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәлләмов Әбүзәр Карам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152575</id>
    <revision>
      <id>1302246</id>
      <parentid>1187002</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:43:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7062" sha1="328w7p5xc5nbudbllxilcdmu5dtoyu8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәлләмов Әбүзәр Карам улы''' ([[20 июнь]] [[1939 йыл]] — [[6 март]] [[2006 йыл]]) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1974—2006 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1976). РСФСР-ҙың (1982) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1978) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004). [[Почёт ордены]] кавалеры (1998). 

== Биографияһы ==
Әбүзәр Карам улы Ғәлләмов 1939 йылдың 20 июнендә БАССР-ҙың [[Баҡалы районы]] [[Иҫке Ҡорос]] ауылында тыуған. 

== Хеҙмәт юлы ==
1962 йылда Өфө нефть институтының нефть һәм газ промыслалары машиналары һәм ҡорамалдары факультетын тамамлаған.

1962—1974 йй. — Өфө нефть институтында эшкә ҡалған, өлкән преподаватель, доцент булған.

1974—2007 йй. — Юғары математика кафедраһы мөдире.

Фәнни хеҙмәттәре нефтте һәм газды транспортлау процестарының математик моделен әҙерләү менән бәйле. Ғәлләмов промысла һәм магистраль нефть һәм газ торбаларының сик өлөшөндәге объекттарҙы эксплуатациялау мәсьәләләрен тикшерә; нефть үткәргес системаларына техник диагноз ҡуйыу өсөн норматив документтар әҙерләй.

Ғалим 2006 йылдың 6 мартында вафат була, Өфөлә ерләнгән. Баш ҡалала ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

Диссертацияларының темалары:
1967 — «Движение газожидкостных смесей по горизонтальным и наклонным трубопроводам»

1973 — «Исследования по повышению эффективности эксплуатации нефтегазопроводов»

Хеҙмәттәре нефть һәм газды эксплуатациялау проблемаларына, объекттарҙы һәм магистраль транспортты хеҙмәтләндереү диагностикаһына арналған. Нефть һәм нефть продукттарын һәм транспорт объекттарын эффектлы эксплуатациялау өлкәһендә фундаменталь математик методтарын ҡулланыу алымы менән хәл итеү буйынса белгес.

== Фәнни хеҙмәттәре, асыштары ==
Ғәлләмов Әбүзәр Карам улы 200-ҙән ашыу баҫма фәнни хеҙмәт, 3 монография һәм 25 уйлап табыу авторы.

Хеҙмәттәре:
* Гидродинамика трубопроводного транспорта нефти и нефтепродуктов. М., 1984 (авторҙ.);

* Трубопроводный транспорт нефти в сложных условиях эксплуатации. М., 1990 (авторҙаш);

* Обеспечение надёжности функционирования системы нефтепроводов на основе технической диагностики. Уфа, 1997 (авторҙаш).

Уйлап табыусы Ғәлләмов Әбүзәр Карам улының түбәндәге патенттары бар:
* Приемораздаточное устройство резервуара
* Способ изготовления металлических труб
* Резервуар для нефтепродуктов
* Резервуар для нефтепродуктов

25-тән артыҡ фән кандидаты һәм 6 фән докторы әҙерләгән.

Фәнни һөҙөмтәләре нефть һәм газды «Транснефть» АЙ-ы ПАО эшмәкәрлегендә, промысел эксплуатациялауында һәм магистраль транспорт тәжрибәһендә киң ҡулланыла.

Нефть һәм газды транспортлауҙың, һаҡлауҙың технологик процестарын математик моделләштереү буйынса белгес. Нефть һәм газүткәргестәрҙең промысел һәм магистраль эксплуатациялау эффектлығын күтәреү проблемаларын хәл иткән.
 
== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1978 — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* 1982 — РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре
* 1998 — Почёт ордены кавалеры
* 2004 — Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре

== Ғаиләһе ==

== Сығанаҡтар ==

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3663-ll-mov-b-z-r-karam-uly}}{{V|18|06|2019}}
* [https://person.rusoil.net/person/gallyamov-abuzar-karamovich Почётные выпускники]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://энциклопедия-урала.рф/index.php/Галлямов_Абузар_Карамович Ғәлләмов Әбүзәр Карам улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924175205/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-09-24 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000565928 ]
* [https://patentdb.ru/author/1624206 Әбүзәр Карам улы Ғәлләмовтың патенттары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190618120219/https://patentdb.ru/author/1624206 |date=2019-06-18 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Фән докторҙары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]</text>
      <sha1>328w7p5xc5nbudbllxilcdmu5dtoyu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡадиров Сабир Рәхим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152996</id>
    <revision>
      <id>1302249</id>
      <parentid>1069294</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T20:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6955" sha1="5a0bdp7yvcl5yf7tef3b3ngmonnbe38" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ҡадиров}}
'''Ҡадиров Сабир Рәхим улы''' ([[7 март]] [[1906 йыл]] — [[13 декабрь]] [[1984 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның политбүлек начальнигы урынбаҫары, гвардия подполковнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], 1-се һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Сабир Рәхим улы Ҡадиров 1906 йылдың 7 мартында [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{ТУ|Бәләбәй районы}}) [[Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш]] ауылында тыуған.

1917 йылда Туҙлыҡыуыш земство башҡорт-урыҫ мәктәбен тамамлай.

1925 йылда Бәләбәй педагогия техникумын тамамлай.

1925—1926 йылдарҙа мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.

1927—1929 йылдарҙа [[Бәләбәй]]ҙә крәҫтиән йәштәре мәктәбе директоры була.

1929—1931 йылдарҙа [[Туймазы районы|Туймазы район]] халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. 1931 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

1931—1938 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт техникумы]] директоры булып эшләй. Бер үк ваҡытта [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты]]ның киске бүлегендә уҡып, 1933 йылда уның тарих факультетын тамамлай.

1938—1939 йылдарҙа — [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]]ның лекторы.

1939—1941 йылдарҙа [[Башҡорт опера театры]] директоры вазифаһын башҡара.

1941 йылдың 23 июненән [[Ҡыҙыл Армия]] сафында хеҙмәт итә, 17-се бригада политбүлегенең өлкән инструкторы була. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]н ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша.

1941 йылдың 20 ноябренән — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының политбүлек башлығы урынбаҫары. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда яралана, контузия алған. Артабан 62-се кавалерия полкы командиры. 1944 йылдың мартынан — 14-се Мозырь кавалерия дивизияһының 52-се кавалерия полкы командиры урынбаҫары. Еңеүҙе [[Эльба]] ярында АҠШ ғәскәрҙәре менән осрашып ҡаршылай.

Һуғыштан һуң Миңлеғәле Шайморатов тураһында «Урал бөркөтө» тигән китап яҙа.

[[Өфө]] ҡалаһы буйынса 3-сө Аксаков һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана.

1984 йылдың 13 декабрендә Өфөлә вафат була, Туҙлыҡыуыш ауылында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 1-се һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордены
* өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы]]
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]]
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]]
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Орел Урала : О первом командире 16-й гвард. Башк. кавалерийск. дивизии М. М. Шаймуратова. Пер. с башк. / С. Р. Кадыров; Лит. запись З. Султанова. - Уфа : Башк. кн. изд-во, 1985. - 126 с. : ил.; 17 см. (Китаптың темаһы: 1941-1945 йй. бөйөк Ватан һуғышында кавалерия)

== Һылтанмалар ==
* [https://vk.com/club64201306 Башҡортостан тарихы — История Башкортостана]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511728/ «Халыҡ хәтере» сайты]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01001255214 Рәсәй дәүләт китапханаһы]
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1906 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1984 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:13 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Бәләбәй районында ерләнгәндәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]</text>
      <sha1>5a0bdp7yvcl5yf7tef3b3ngmonnbe38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153596</id>
    <revision>
      <id>1302242</id>
      <parentid>1300754</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9221" sha1="7t9hc89wof15ytpl51g2pvj0yvrkgpz" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
|имя =Ғәлийән Шәйхетдин улы Ғәлиев
|изображение  =  Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы.jpg
|ширина = 

|должность = Башҡортостан АССР-ының Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары
|флаг = 
|периодначало = [[1937]]
|периодконец = [[1938]]
|предшественник = 
|преемник = 

|дата рождения = 24.04.1905
|место рождения ={{ТУ|Өфө губернаһы}}, [[Бөрө өйәҙе]], Ҡыҙғанбаш улусы, [[Оло Шаҙы]] ауылы
|дата смерти = 16.12.1964
|место смерти =[[Башҡорт АССР-ы]], {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы
|партия = [[КПСС]] 
|профессия = 
|образование = 
|награды = {{Награды персоны
|{{Орден Красного Знамени}}
|{{Орден Богдана Хмельницкого 1 степени}} 
|{{Орден Богдана Хмельницкого 2 степени}}
|{{Орден Отечественной войны I степени}}
|{{Орден Красной Звезды}}
}}
}}
{{фш|Ғәлиев}}
'''Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы''' ([[24 апрель]] [[1905 йыл]] — [[16 декабрь]] [[1964 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]], хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, генерал-майор (1945). 1938—1941 йылдарҙа [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары. 1947—1949 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары, 1950—1955 йылдарҙа СССР Мәҙәниәт министрлығы Кинофикация һәм кинофильмдарҙы прокатлау буйынса баш идаралығының Башҡортостан бүлексәһе идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 1-се һәм 2-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, [[ВКП (б)]]-ның ХVIII съезы (1939) делегаты. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944), 1-се һәм 2-се дәрәжә [[Богдан Хмельницкий ордены (СССР)|Богдан Хмельницкий]] (1945), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1943) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Ғәлийән Шәйхетдин улы Ғәлиев 1905 йылдың 24 апрелендә [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] Ҡыҙғанбаш улусы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Мишкә районы}}) [[Оло Шаҙы]] ауылында тыуған. Милләте [[башҡорт]]. [[Ҡаҙаҡ теле|Ҡаҙаҡ]], [[Ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ]], [[Немец теле|немец]], [[Төркмән теле|төркмән]], [[Үзбәк теле|үзбәк]] телдәрен белгән.

1927—1928 йылдарҙа [[Бөрө]] ҡалаһында Ҡыҙыл Армияның полк мәктәбендә уҡый.

1929—1932 йылдарҙа [[Ҡазан]]да Коммунистик юғары уҡыу йортонда белем ала.

1937 йылдың июненән октябренә ҡәҙәр [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]] хеҙмәткәре була. 1937 йылда [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] ағзаһы, шулай уҡ Башҡортостан АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты итеп һайлана.

1937 йылдың октябре — 1938 йыл — Башҡортостан АССР-ының Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары вазифаһын биләй.

1938—1941 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 3-сө сәркәтибе була: идеология буйынса (1938—1940) һәм нефть сәнәғәте буйынса (1940—1941). 1939 йылда ВКП(б)-ның ХVIII съезына делегат итеп һайлана.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, 1941 йылдың 8 июлендә Ҡыҙыл Армияға хәрби-сәйәси эшкә ебәрелә. Полковник званиеһында авиация училищеһының сәйәси бүлек начальнигы була. 1942 йылдың июленән фронт тылы идаралығының хәрби комиссары булып хеҙмәт итә. Һуғышта яралана. Артабан 68-се армияның, Воронеж фронтының 3-сө танк армияһының (1943 йылдың 1 февраленән 26 апреленә тиклем) һәм 3-сө Украина фронтының 57-се армияның Хәрби советтары ағзаһы була. 1945 йылдың 19 апрелендә «генерал-майор» званиеһы ала.

1946—1947 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] сәркәтибе урынбаҫары, өлкә комитеттың урман сәнәғәте бүлеге мөдире була.

1947—1949 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй.

1949—1950 йылдарҙа «Октябрьский натиск» нәшриәте директоры була.

1950—1955 йылдарҙа СССР Мәҙәниәт министрлығының Кинофикация һәм кинофильмдарҙы прокатлау буйынса баш идаралығы Башҡортостан бүлексәһенең идарасыһы булып эшләй.

1964 йылдың 16 декабрендә [[Өфө]] ҡалаһында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (20.01.1943)
* 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1943)
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944)
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены (1945)
* [[Болгария]]ның 3-сө дәрәжә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены
* миҙалдар.

== Һылтанмалар ==
* [http://shadu.mishkan.ru/?page_id=11 Галиев Галиян Шайхетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818000704/http://shadu.mishkan.ru/%3Fpage_id%3D11/ |date=2019-08-18 }} / Сайт администрации Большешадинского сельского совета МР Мишкинский район Республики Башкортостан
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2&amp;first_name=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BD&amp;date_birth=&amp;rank=&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_vpp&amp;page=1&amp;middle_name=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Галиев Галиян Шайхетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818000704/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2&amp;first_name=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BD&amp;date_birth=&amp;rank=&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_vpp&amp;page=1&amp;middle_name=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-08-18 }}
* ''Аюпов Рашит.'' [http://vechufa.ru/public/14391-vernulsya-s-fronta-generalom.html Вернулся с фронта генералом] // «Вечерняя Уфа». — 7 мая 2019. — № 33 (13317).

[[Категория:Генерал-майорҙар (СССР)]]
[[Категория:Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзалары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]]</text>
      <sha1>7t9hc89wof15ytpl51g2pvj0yvrkgpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эпштейн Товий Давидович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155475</id>
    <revision>
      <id>1302207</id>
      <parentid>1181437</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7525" sha1="lzsu4u1amgk06tbdvwa0k2nd8gnqzv1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Товий Давидович Эпштейн''' ([[1895 йыл|1895]]—[[1969 йыл|1969]]) — совет ғалимы-гигиенисы,  медицина фәндәре докторы, профессор.

Бер нисә хеҙмәт авторы, шул иҫәптә Татар АССР-ында  демографик процестар һәм һаулыҡ һаҡлау, Ҡазан медицина мәктәбе  буйынса  эштәре  бар.

== Биографияһы ==
1895 йылда Рәсәй империяһында, хәҙер [[Латвия]]ла теш табибының  [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған.  

1920 йылда Ҡазан университетының медицина факультетын  алтын миҙалға тамамлай һәм [[Сембер]] ҡалаһы (хәҙер [[Ульяновск]]) дауаханаларының береһендә эшләй.  [[1922 йыл]]да Воткинскта өлкә һаулыҡ һаҡлау  менән идара итә&lt;ref name=&quot;kazangmu&quot;&gt;[https://kazangmu.ru/health-organization/istoriya-kafedry КГМУ — История кафедры общественного здоровья и организации здравоохранения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421042744/http://kazangmu.ru/health-organization/istoriya-kafedry |date=2019-04-21 }}&lt;/ref&gt;

[[1923 йыл]]да табибтарҙың белемен камиллаштырыу өсөн Ҡазан дәүләт институтында  эшләй (ГИДУВ&lt;ref&gt;[http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F Казанская медицинская академия]&lt;/ref&gt;, хәҙер Рәсәй медицина дипломдан һуң белем биреү академияһы), унда ординаторҙан алып  социаль гигиена кафедраһы мөдиренә тиклем юл үтә.  Һуңынан директор урынбаҫары һәм дауалау өлөшө буйынса Татар  АССР-ы  Һаулыҡ һаҡлауҙың  халыҡ  комиссары урынбаҫары булып эшләй  (1935—1938 йылдарҙа). [[1939 йыл]]дан  [[1942 йыл]]ға тиклем Товий Давидович Сталинград медицина институтында үҙе ойошторған һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы кафедраһын етәкләй   (хәҙер Волгоград дәүләт медицина университеты), бер үк ваҡытта директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.

1942 йыл  аҙағында Т. В. Эпштейн Ҡазанға эвакуациялана. [[1942]]—[[1954 йыл]]дарҙа Ҡазан медицина институтында (хәҙер Ҡазан дәүләт медицина университеты, унда социаль гигиена кафедраһы һәм артабан медицина  тарихы кафедраһы мөдире), кафедра мөдире Ф.Ғ. Мөхәммәтйәровтың һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы  кафедраһының икенсе  профессоры булып тора&lt;ref&gt;[http://www.lvkgmu.ru/socmed.html Кафедра социальной медицины и организации здравоохранения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806221553/http://www.lvkgmu.ru/socmed.html |date=2019-08-06 }}&lt;/ref&gt;.  Бер үк ваҡытта 1942—1946 йылдарҙа Татар АССР-һаулыҡ һаҡлау министрының урынбаҫары һәм баш дәүләт санитар инспекторы булып тора&lt;ref&gt;[http://16.rospotrebnadzor.ru/federal_service/history Главные государственные санитарные инспектора Республики Татарстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191122052647/http://16.rospotrebnadzor.ru/federal_service/history |date=2019-11-22 }}&lt;/ref&gt;. Фәнни-уҡытыу, шулай уҡ эпидемияға ҡаршы һәм дауалау-профилактика эше менән шөғөлләнә. Ул өс доктор  (В. В. Трейман, М. Х. Вәхитов, Н. И. Жучков) һәм 24 фән кандидаты әҙерләй&lt;ref name=&quot;kazangmu&quot;/&gt;

[[1954 йыл]]дан алып [[1966 йыл]]ға тиклем осорҙа Товий Давидович Элштейн һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының һәм медицина тарихының берләшкән кафедраһы менән етәкселек итә.  1966 йылда пенсияға сыҡҡас,  вариҫы һәм  уҡыусыһы медицина фәндәре докторы, профессор М.Х. Вәхитовтың консультанты була&lt;ref&gt;[http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%92%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 ВАХИТОВ Мухамет Хайрутдинович]&lt;/ref&gt;.

1969 йылда [[Ҡазан]]да вафат була. Ҡаланың Арский зыяратында ерләнә&lt;ref&gt;[https://toldot.ru/life/cemetery/graves_75571.html Эпштейн Товий Давыдович]&lt;/ref&gt;
 

Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1945),  «Почет билдәһе» ордены һәм миҙалдар  менән бүләкләнә.

== Сығанаҡтар ==

* «Татарский энциклопедический словарь». Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.
* «Татарская энциклопедия». Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Эпштейн Товий Давидович]
* [http://en.pmarchive.ru/nauchno-pedagogicheskie-shkoly-kazanskoj-gosudarstvennoj-medicinskoj-akademii/ Научно-педагогические школы Казанской государственной медицинской академии]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Ҡазан университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡазанда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1969 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1895 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>lzsu4u1amgk06tbdvwa0k2nd8gnqzv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>3-сө гвардия армияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157992</id>
    <revision>
      <id>1302323</id>
      <parentid>941110</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9303" sha1="mb1o1q1v76ix2pgin8gnf4uu29fwhs2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''3-сө гвардия армияһы''' — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда [[СССР]] [[Ҡораллы Көстәр]]е составындағы оператив хәрби берекмә (ғәскәри армия).

1943 йылдың 2 февраленән алып [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] ([[8-се кавалерия корпусы]]) 3-сө гвардия армияһы (командующий генерал-лейтенант Д. Д. Лелюшенко) составында һуғыша.

1943 йылдың фералендә дивизия Ворошиловоград ҡалаһына табан дошман тылына төпкә үтеп инә. 1943 йылдың 23 февралендә Ворошиловоград өлкәһе Петровское һәм Юлино ауылдары араһынан рейдтан сыҡҡан саҡта дивизия генерал-майоры [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы|М. М. Шайморатов]] һәләк була.

== Тарихы ==

=== [[1942 йыл]] ===
3-сө гвардия армияһы 1942 йылдың декабрендә [[Баш командование ставкаһы|ВГК Ставкаһының]] 1942 йылдың 5 декабрендәге директиваһына ярашлы [[Көньяҡ-Көнбайыш фронты (Бөйөк Ватан һуғышы)|Көньяҡ-Көнбайыш фронты]] составында булдырыла. 3-сө гвардия армияһы 1-се гвардия армияһын үҙгәртеп ҡороу барышында барлыҡҡа килә. Армия составына 14-се уҡсылар корпусы, 50-се гвардия, 197-се, 203-сө һәм 278-се уҡсы дивизиялар, 90-се һәм 94-се айырым уҡсылар бригадалары, 1-се гвардия механизацияланған корпусы, 22-се мотоуҡсылар бригадаһы, шулай уҡ 3 танк полкы.

Армия «Уран» операцияһы хәрби ғәмәлдәренә индерелә, уның барышында Урта Донда дошманды юҡ итеүҙә һәм Сталинград тирәһендә дошман ғәскәрҙәре төркөмөн ҡамауҙан сығармау буйынса хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша.

=== [[1943 йыл]] ===
Ғинуар-февралдә армия Ворошиловоград һөжүм операцияһында ҡатнаша, һуңынан армия Северский Донец тирәһенә күсерелә, унда обороналау алыштарында ҡатнаша.

Август-сентябрҙә армия — Донбасс операцияһында, октябрҙә — Запорожье операцияларында ҡатнаша. Запорожье операцияһы барышында 8-се гвардия армияһы менән берлектә дошмандың укрепрайонын йырып үтә һәм 14 октябрҙә Запорожье ҡалаһын азат итә, шулай уҡ Днепрҙың һул ярында дошман плацдармын ҡыйрата.

[[18 октябрь|18 октябрҙә]] армия Көньяҡ фронты составына индерелә, [[20 октябрь|20 октябрҙә]] әлеге фронт [[4-се Украин фронты]] итеп үҙгәртелә. Фронт составында армия Никополь дошман плацдармын юҡҡа сығарыу буйынса бик ҡаты алыштар алып бара.

=== [[1944 йыл]] ===
Ғинуар-февралдә 3-сө гвардия армияһы Никополь-Кривой Рог операцияһында ҡатнаша. Туҡтап тормайынса Днепр аша сыға һәм 6-сы армия менән бер рәттән 8 февралдә Никополь ҡалаһын азат итә. Никополь.

[[13 февраль|13 февралдә]] армия ВГК Ставкаһы резервына сығарыла, ә [[18 апрель|18 апрелдә]] [[1-се Украин фронты]] составына индерелә[[1-се Украин фронты|,]] уның составында армия Львов Сандомир операцияһында, дошмандың оборонаһын өҙөп, һуғыша-һуғыша 250 километр тирәһе үтә, шул уҡ ваҡытта Сан һәм Висла йылғалары аша сыға. Башҡа армиялар менән бергә 3-сө гвардия армияһы Висланың һул ярындағы Сандомир плацдармын яулап ала һәм артабан [[Польша]]ны азат итә.

=== [[1945 йыл]] ===
Ғинуарҙа һәм февралдә армия 1-се Украин фронты составында һәм [[1-се Белорус фронты]]ның һуң яғы берекмәләре менән бер рәттән немецтарҙың Островцы-Опаты төркөмөн ҡыйрата һәм алыштар менән 450—470 километр үтеп, Нейса йылғаһына сыға.

Апрель һәм май айҙарында армия Берлин һөжүм операцияһында ҡатнаша. 1-се Украин фронтының уң флангыһында һөжүм итеп, армия көньяҡтан һәм көньяҡ-көнбайыштан немецтарҙың Франкфурт-Губен төрөкмө ғәскәрҙәрен уратып ала һәм уны ҡыйратҡандан һуң Берлин йүнәлешенән Дрезден йүнәлешенә дислокациялана һәм унда Прага операцияһында ҡатнаша.9 майҙың таңында 3-сө танҡк армияһы һәм 4-се гвардия танк армиялары артынан Прагаға аяҡ баҫа.

3-сө гвардия армияһы 1945 йылдың июлендә тарҡатыла.

== Командованиеһы ==

=== Командующийҙары ===
* генерал-лейтенант Лелюшенко Дмитрий Данилович (декабрь 1942 — март 1943);
* артиллерия генерал-майоры Хетагуров Георгий Иванович (март — август 1943);
* генерал-лейтенант . Лелюшенко Дмитрий Данилович (август 1943 — февраль 1944);
* генерал-лейтенант Рябышев Дмитрий Иванович (февраль — март 1944);
* генерал-полковник Гордов Василий Николаевич (апрель 1944 — һуғыш аҙағына тиклем).

=== Хәрби советы ағзалары ===
* полковник, {{Abbr|генерал-майор|с июня 1943 года}} Колесниченко Иван Сазонович (декабрь 1942 — һуғыш аҙағына тиклем).

=== Армия штабы начальниктары ===
* генерал-майор Крупенников Иван Павлович (август — декабрь 1942 , Миллерово тирәһендә әсирлеккә эләгә);
* артиллерия генерал-майоры Хетагуров Георгий Иванович (декабрь 1942 — декабрь 1943);
* генерал-майор Ребриков Корней Григорьевич (декабрь 1943 — май 1944);
* генерал-майор Рыбальченко Филипп Трофимович (май — декабрь 1944);
* генерал-лейтенант Любарский Степан Иванович (декабрь 1944 — апрель 1945);
* генерал-майор Зелинский Николай Николаевич (апрель 1945 — һуғыш аҙағына тиклем).

=== Инженер ғәскәрҙәре начальниктары ===
* генерал-майор Гусев Александр Никифорович (декабрь 1942 — һуғыш аҙағына тиклем).

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20110425184041/http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2766&amp;Itemid=28 3-я ГВАРДЕЙСКАЯ АРМИЯ]
* [https://archive.is/20121221135715/victory.mil.ru/rkka/units/03/03.html 3-я Гвардейская армия]
* [http://gigabaza.ru/doc/76524-pall.html Справочник «Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945» / М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. М.: Воениздат, 1985. 598 с.]
* [http://rkka.ru. Сайт РККА.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930180652/http://rkka.ru./ |date=2018-09-30 }}

[[Категория:1-се Украин фронты]]</text>
      <sha1>mb1o1q1v76ix2pgin8gnf4uu29fwhs2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғафаров Алмас Айрат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165389</id>
    <revision>
      <id>1302219</id>
      <parentid>1287011</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13145" sha1="grr1syhnllhxudgb77bb6xll2br7mtc" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Ғафаров Алмас Айрат улы''' ([[19 июнь]] [[1968 йыл]]) — «[[Ант төркөмө|АНТ]]» төркөмө етәксеһе, йырсы, ҡурайсы, һәүәҫкәр композитор&lt;ref name=&quot;Ғаилә&quot;&gt;[https://bash.rbsmi.ru/articles/y-m-i-t/y-gerep-tk-n-o-on-yul-/ Йүгереп үткән оҙон юл…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207053959/https://bash.rbsmi.ru/articles/y-m-i-t/y-gerep-tk-n-o-on-yul-/ |date=2020-02-07 }}&lt;/ref&gt;. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1998)&lt;ref&gt;[http://www.gdk-ufa.ru/professional-actors/song-theatre/5/Группа «Ант»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2022)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-03-25/radiy-habirov-v-den-rabotnika-kultury-nagradil-vydayuschihsya-predstaviteley-otrasli-2744117 Радий Хабиров в День работника культуры наградил выдающихся представителей отрасли]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Алмас Айрат улы Ғафаров 1968 йылдың 19 июнендә [[Сибай]] ҡалаһында тыуған. Әсәһе — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре [[Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы]]. Атаһы яғынан ҡартатаһы [[Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы]] — Граждандар һуғышы хәрби эшмәкәре, репрессия ҡорбаны. Алмастың улы [[Ғафаров Искәндәр Алмас улы|Искәндәр Ғафаров]] фортепиано буйынса музыканттарҙың халыҡ-ара кимәлендәге һигеҙ конкурс ([[Италия]], [[Киев]], [[Болгария]], [[Өфө]], [[Будапешт]], [[Прага]], [[Ырымбур]], [[Париж]]) еңеүсеһе&lt;ref name=&quot;Ғаилә&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.
1970 йылда ғаилә Өфөгә күсенә. Алмас 20-се башҡорт мәктәбендә уҡый (хәҙер Фатима Мостафина исемендәге мәктәп)&lt;ref&gt;[https://www.allufa.ru/vote_school/?ELEMENT_ID=12078  УФИМСКАЯ ГОРОДСКАЯ БАШКИРСКАЯ ГИМНАЗИЯ № 20 ИМЕНИ ФАТИМЫ МУСТАФИНОЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009063938/https://www.allufa.ru/vote_school/?ELEMENT_ID=12078 |date=2020-10-09 }}&lt;/ref&gt; (1975—1985).

1985 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих факультетына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң, 1987 йылда армияға алына, [[Кавказ]]да хеҙмәт итә. Университетта уҡыған саҡта, 1985 йылда, «Һай, Уралым» йырын ижад итә. Был йыр Студент яҙы фестивалендә яңғырай, әммә армияла булған осорҙа йыр онотолоп тора. 1989 йылда ағалы-ҡустылы Илдар һәм Алмас Ғафаровтар һәм Урал Иҙелбаев «Аманат» синтез төркөмөн ойоштора. Һуңғараҡ (1990 йылда) төркөмгә ҡурайсы Роберт Юлдашев ҡушыла. «Һай, Уралым йыры» «Аманат» төркөмөнөң тәүге башҡарған йыры була. 1990 йылда «Аманат» дуҫтарын йыя&quot; фестивале (артабан «АНТ») ойошторола һәм «Һай, Уралым» йыры фестивалдең гимнына әүерелә. Ошо уҡ йылда Бөтә Рәсәй «Ағиҙел» фестивалендә «Аманат» төркөмө лауреат исеменә лайыҡ була. 1990 йылда «АМАНАТ» студияһы барлыҡҡа килә, әлеге студия бик күп йырсыларға ярҙам ҡулын һуҙа. Республикала башҡорт халҡы рухы күтәрелгән осорҙа «АМАНАТ» (артабан «АНТ») төркөмө бик күп башланғыстар башында тора, мәҫәлән, тәүге «Урал моңо» фестиваленең ойоштороусыһы тап «АГТ» төркөмө була. 1991 йылда «Аманат» төркөмө тарҡала һәм өскә бүленә: «АНТ» (Алмас Ғафаров), «Аҡйондоҙ» (Урал Иҙелбаев)һәм «АМАНАТ» студияһы (Илдар Ғафаров)&lt;ref&gt;[http:// muzbash.narod.ru/ant/onas.htm АНТ — это клятва]&lt;/ref&gt;. Алмас Ғафаров һәм Рәмил Ихсановтан торған «АНТ» төркөмө (уларға ҡайһы берҙә Руслан Ниғмәтов ҡушыла) бөтә республикала билдәлелек яулай. Тәүге тапҡыр «АНТ» исеме аҫтында төркөм 1991 йылдың май айында [[Ишембай районы]]нда сығыш яһай. Бөгөнгө көнгә тиклем төркөм әүҙемлеген юғалтмай, бик йыш гастролдәргә сыға, тотороҡлоғо менән айырылып тора. Бөтә Рәсәйҙе, Одессанан Камчаткаға тиклем, гиҙеп үтә, республика райондарында ла улар көтөп алынған ҡунаҡ. Ауылдың бәләкәй-ҙурына, аудиторияның төрлөлөгөнә ҡарамаҫтан, шарттар тыуҙырылмаған төрлө залдарҙа: мәктәптәрҙә, балалар баҡсаларында, музейҙарҙа, китапханаларҙа&lt;ref&gt;[http://csdb.ufanet.ru/content/view/2012/22/ Великое таинство — музыка…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010153318/http://csdb.ufanet.ru/content/view/2012/22/ |date=2020-10-10 }}&lt;/ref&gt; һәм шулай уҡ ҙур концерт залдарында, асыҡ һауала үткәрелгән республика байрамдарында сығыш яһайҙар.

1997 йылда «АНТ» ансамбле егет­тәренә «Башҡортостан Республика­һының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәт­кәре» тигән исем бирелә. 1999 йыл­дың июнендә «Аманат» студияһы егеттәре Илдар Ғафаров, Алмас Ғафаров, Рәмил Ихсанов, Юлдаш Ураҡсин (оператор), Руслан Ниғмәтовтарға Ш. Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы бирелде&lt;ref name=&quot;Ғаилә&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

2001 йылдан Алмас Ғафаров һәм ул етәкләгән «АНТ» төркөмө Өфө ҡалаһы администрацияһының мәҙәниәт идараһында эшләй.
2003 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем — Өфө ҡала мәҙәниәт һарайы солисы, БДУ «Аманат» музыкаль студияһының художество етәксеһе һәм «Ант» төркөмө етәксеһе&lt;ref&gt;[https://mgazeta.com/category/kultura/Vperedi-na-argamake-Shaymuratov-general-210948/ https://mgazeta.com/category/kultura/Vperedi-na-argamake-Shaymuratov-general-210948/ «Впереди — на аргамаке Шаймуратов-генерал…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200512221451/https://mgazeta.com/category/kultura/Vperedi-na-argamake-Shaymuratov-general-210948/ |date=2020-05-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Репертуары&lt;ref&gt;[https://baschmuz.ucoz.ru/load/bashkirskaja_muzyka/skachat_pesni_gruppy_quotantquot/2-1-0-11 Ант төркөмө йырҙары]&lt;/ref&gt; ==
«АНТ» төркөмө репертуарында барыһы 100-ҙән ашыу йыр (Бүләк; Шайморатов генерал; Һалдат йыры; Бер кем дә юҡ; Йондоҙом; Башҡортостан; Батырҙар йыры; Әҡлимә;Юлғотло; Күбәләк; Күп һайлама сәскәләрҙе; Сибай; Усаҡ һәм башҡалар), шул иҫәптән, Алмас Ғафаров үҙе ижад иткән яҡынса 60 йыр (улар араһында халыҡта популярлыҡ яулаған Һай, Уралым; Тыуған ҡалам Сибай ҡалаһы; Ҡыш бабай; Һылыуҡай; Йүгереп…)
Бейеү көйҙәре (ҡурайҙа), Сюита-ре мажор (Попурри, ҡурай), Военное попурри (ҡурайҙа) һәм башҡа көй теҙмәләре халыҡтың һөйөүен яуланы. Төркөм композиторҙар [[Салауат Низаметдинов]], [[Илшат Хәлилов]], [[Насип Кучаев]], [[Заһир Исмәғилев]], [[Айрат Ҡобағошов]], [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]] һәм [[Рим Хәсәнов]] йырҙарын үҙ репертурына алған, шулай уҡ халыҡ йырҙарын башҡара.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Бөтә Рәсәй «Ағиҙел» авторлыҡ йыры фестивале лауреаты (Өфө, 1990);
* Бөтә Рәсәй ансамблдәр фестивале — 1-се урын (Красноярск, 1994);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997);
* Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1998);
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2022)
* 30-дан ашыу Рәхмәт хаты.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashgazet.ru/litiratura/5643-ant-dutaryn-yyya.html «АНТ» дуҫтарын йыя!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204024700/http://bash.bashgazet.ru/litiratura/5643-ant-dutaryn-yyya.html |date=2020-12-04 }}
* [https://ufacity.info/press/news/362821.html «Хрустальный микрофон — 2020»: в Дёмском районе Уфы подвели итоги конкурса исполнителей эстрадной песни]
* [https://bashedu.ru/ru/rnews/v-kolledzhe-bashkirskogo-gosudarstvennogo-universiteta-vypusknoi В колледже Башкирского государственного университета — выпускной!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201232313/https://bashedu.ru/ru/rnews/v-kolledzhe-bashkirskogo-gosudarstvennogo-universiteta-vypusknoi |date=2020-12-01 }}
* [http://csdb.ufanet.ru/content/view/2012/22/ Великое таинство — музыка…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010153318/http://csdb.ufanet.ru/content/view/2012/22/ |date=2020-10-10 }}
* [https://mgazeta.com/category/kultura/Vperedi-na-argamake-Shaymuratov-general-210948/ «Впереди — на аргамаке Шаймуратов-генерал…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200512221451/https://mgazeta.com/category/kultura/Vperedi-na-argamake-Shaymuratov-general-210948/ |date=2020-05-12 }}
* [https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-03-25/radiy-habirov-v-den-rabotnika-kultury-nagradil-vydayuschihsya-predstaviteley-otrasli-2744117 Радий Хабиров в День работника культуры наградил выдающихся представителей отрасли]

== Видеояҙмалар ==
[https://gtrk.tv/proekty/series/hyerle-kis-respublika-281019-tukhanynsy-yyldarzan-retro-auaz-almas-gafarov-ant] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201010184218/https://gtrk.tv/proekty/series/hyerle-kis-respublika-281019-tukhanynsy-yyldarzan-retro-auaz-almas-gafarov-ant |date=2020-10-10 }} Туҡһанынсы йылдарҙан ретро-ауаз! Алмас Ғафаров, «Ант төркөмө»

[https://vk.com/club7893793?z=video17351471_456239158%2F348ffd6d7d13fc1bff%2Fpl_post_-7893793_238] Бер йырҙың тарихы «Һай, Уралым» йыры Алмаз Ғафаров (авторы Әлфиә Хабирова)

{{YouTube|ASixg3Cbl1s|logo=1}} Алмас Гафаров на тему башкирская музыка

{{YouTube|1oECRoiMVy0|logo=1}} «Ант» төркөмө на концерте «Йэшлек»</text>
      <sha1>grr1syhnllhxudgb77bb6xll2br7mtc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170499</id>
    <revision>
      <id>1302302</id>
      <parentid>1300150</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6054" sha1="c3jy9nzyeft88c3hlekrzvqlhlqc198" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы''' ({{lang-ru|Абуталипов Исмагил Исхакович}}) ([[25 февраль]] [[1920 йыл]] — [[3 март]] [[2008 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, рядовой. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], I дәрәжә һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/331-abutalipov-ismagil-iskhakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абуталипов Исмагил Исхакович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Исмәғил Исхаҡ улы Әбүталипов [[Баймаҡ районы]] [[Темәс]] ауылында [[1920 йыл]]дың [[25 февраль|25 февралендә]] тыуған.

[[1941 йыл]]дың февралендә Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.

[[1942 йыл]]дың 6 июлендә туранан-тура тоҫҡап (прямой наводкой) дошмандың миномёт нөктәһен һәм 35 дошман һалдатын юҡ итә. Брянск фронты, 8-се кавалерия корпусы, 112-се ирекле Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 7-се кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы составында һуғыша.

[[1942 йыл]]дың 31 июлендә [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]на лайыҡ була.

[[1943 йыл]]дың 23 февралендә 16-сы кавалерия дивизияһы рядовойы Әбүталипов [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]], 1943 йылдың 3 ноябрендә 7-се кавалерия корпусы командованиеһы рядовой һалдат Исмәғил Исхаҡ улы Әбүталиповты II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләй&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689830/ Память народа. Абуталипов Исмагил Исхакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027200947/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689830/ |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt;.

[[1985 йыл]]дың 6 апрелендә, Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығын билдәләгән көндәрҙә, ветеран I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;.

[[2008 йыл]]дың 3 мартында Баймаҡ районының Темәс ауылында вафат була&lt;ref name=&quot;search.rsl.ru&quot;&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1942)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] ( 1943)
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1943)
* I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref name=&quot;search.rsl.ru&quot;/&gt; һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]]ның [[Темәс]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 682524. Единица хранения 398.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/331-abutalipov-ismagil-iskhakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абуталипов Исмагил Исхакович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://www.pobediteli.ru/veteran-search/index.html?charset=utf8&amp;flag=&amp;region=&amp;district=&amp;q=%D0%90%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%20%D0%98%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Әбүталипов И. И.]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689830/ Память народа. Абуталипов Исмагил Исхакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027200947/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689830/ |date=2021-10-27 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/32018097/ Дорога памяти. Абуталипов Исмагил Исхакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023195237/https://1418museum.ru/heroes/32018097/ |date=2021-10-23 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>c3jy9nzyeft88c3hlekrzvqlhlqc198</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғарипов Биктаһир Күсей улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170843</id>
    <revision>
      <id>1302217</id>
      <parentid>1069229</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5041" sha1="jhxmzhgbj4y13j4m6sjy6wiymstk71k" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ғарипов Биктаһир Күсей улы''' ([[1919 йыл]] — [[2018 йыл]]) — гвардия өлкән сержанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры&lt;ref name=&quot;Гарипов Биктаги(е)р Кусенеевич (Кусеевич)&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/1185-garipov-biktagir-kuseneevich?Itemid=104 Гарипов Биктаги(е)р Кусенеевич (Кусеевич)]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғарипов Биктаһир Күсей улы [[1919 йыл]]да Ҡыйғы районының Ибрай ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына хәрби хеҙмәткә [[1938 йыл]]да Ҡыйғы районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. [[1940 йыл]]дан — ВЛКСМ ағзаһы&lt;ref name=&quot;Гарипов Биктагир Кусенеевич&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33645074/?static_hash=4e8b79063aa3c815f97c42a119842872 Гарипов Биктагир Кусенеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213115359/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33645074/?static_hash=4e8b79063aa3c815f97c42a119842872 |date=2021-02-13 }}&lt;/ref&gt;. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 3-сө батареяһында взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Гвардия өлкән сержанты&lt;ref name=&quot;Гарипов Биктаги(е)р Кусенеевич (Кусеевич)&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Гарипов Биктагир Кусенеевич&quot; /&gt;.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң демобилизацияланғас, тыуған ауылына ҡайта.
2018 йылда вафат була.

== Батырлығы ==
1943 йылдың 14 декабрендә Александровка эргәһендәге алышта дошмандың бер танкыға ҡаршы минометын юҡ итә. 1944 йылдың 24 ғинуарында өс блиндажды емерә. Шул уҡ йылдың 12 апрелендә Владимир-Волынский ҡалаһы өсөн алышта бер пулеметты тонсоҡтора һәм ете фашисты юҡ итә. 16 апрелдә, дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда, 25 фашисты теге донъяға оҙата. 18 апрелдә дошмандың йөк тейәлгән бер арбаһын, 8 кешеһен юҡ итә. 2 майҙа ике билндажды тура утҡа тота. Ошо батырлыҡтары өсөн Биктаһир Ғарипов 1944 йылдың 2 июнендә [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән наградланыуға тәҡдим ителә, 7 июлдә наградлана&lt;ref name=&quot;Гарипов Биктагир Кусенеевич&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944)&lt;ref name=&quot;Гарипов Биктагир Кусенеевич&quot; /&gt;
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1943)&lt;ref name=&quot;Гарипов Биктагир Кусенеевич&quot; /&gt;
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945).

== Ғаиләһе ==
Тормош иптәше Нәзирә менән 8 бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Улдары — Валерик, Владик, Янбулат, Славик, Фларит, Жәлил. Ҡыҙҙары — Венера, Зифа (йәшләй вафат була).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/1185-garipov-biktagir-kuseneevich?Itemid=104 ГАРИПОВ Биктаги(е)р Кусенеевич (Кусеевич)]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33645074/?static_hash=4e8b79063aa3c815f97c42a119842872 Гарипов Биктагир Кусенеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213115359/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33645074/?static_hash=4e8b79063aa3c815f97c42a119842872 |date=2021-02-13 }}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>jhxmzhgbj4y13j4m6sjy6wiymstk71k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170868</id>
    <revision>
      <id>1302257</id>
      <parentid>1271691</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T22:47:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5878" sha1="oyp3c5flsp49bhyg8t000wz6vsgggmm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы''' ([[1906 йыл]], [[БАССР]], [[Бөрйән районы]], Тарыуал ауылы — [[1965 йыл]], БАССР, Бөрйән районы, Иҫке Собханғол ауылы) — сержант.  1-се  Украина фронтының 10-сы Айырым Армия трофей батальоны  5-се гвардия армияһының взвод командиры ярҙамсыһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ  ордены]] кавалеры &lt;ref name=&quot;кульсарин гибат-галеевич&quot;&gt;[https://veteran1945g.jimdofree.com Кульсарин Гибат Галиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213051817/https://veteran1945g.jimdofree.com/ |date=2021-02-13 }}&lt;/ref&gt; (1945). [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]&lt;ref&gt;https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1375763267/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251211035006/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1375763267/ |date=2025-12-11 }}&lt;/ref&gt; (1945).

== Биографияһы ==
Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы [[1906 йыл]]да [[Бөрйән районы]]ның Яңы Тарыуал ауылында тыуа. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, [[1941 йыл]]дың 2 июлендә [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Башҡорт АССР-ының [[Бөрйән районы хәрби комиссариаты]] тарафынан саҡырыла. 1-се Украина фронтының 10-сы Айырым Армия трофей батальоны 5-се гвардия армияһының ат тотоусыһы булып хеҙмәт итә башлай. [[Мәскәү]], [[Сталинград]], [[Курск]], [[Белгород]] һәм [[Полтава]] янында [[Бөйөк Ватан һуғышы]] алыштарында ҡатнашып, биш тапкыр яралана. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң демобилизацияланғас, Бөрйән районына ҡайта. Иҫке Собханғол ауылында май һығыу цехы шофёры, эшселәрҙе тәьмин итеү бүлегендә йөк ташыусы булып эшләй. Өйләнә, алты балаһы була. 1965 йылда вафат була.

== Батырлығы ==
[[1941 йыл]]дың декабренән батальонда хеҙмәт итә, намыҫлы, тырыш, хәрби заданиеларҙы теүәл үтәүсе яҡшы яугир була. [[1944 йыл]]дың ноябрендә яңғыҙы бер көн эсендә бер вагон металл һынығын тейәй. [[1945 йыл]]дың 27 мартында Яуер ҡалаһы янында немец разведкаһына юлыға, алышҡа инә һәм ике немец һалдатын юҡ итә. Апрель айында алғы һыҙыҡтан 200 метр алыҫлыҡта дошман уты аҫтында үҙенең йөк арбаһында Гучдорфҡа 27 тонна шәкәр сығара. &quot;Өлгөлө эше һәм тәртибе өсөн иптәш Ҡолһарин ат тотоусынан взвод командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. «2-се дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ», — тип яҙа уның тураһында 10-сы Айырым Армия трофей батальонының 5-се гвардия армияһы майоры Лагутин.

СССР Юғары Советы Президиумы исеменән фронтта командованиенең хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 10-сы айырым армия трофей батальонының взвод командиры ярҙамсыһы Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы [[1945 йыл]]дың июнендә [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1945)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)
[[Категория:1906 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1965 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар == 
* [https://veteran1945g.jimdofree.com/кульсарин-гибат-галеевич Кульсарин Гибат Галиевич ]{{Недоступная ссылка|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1375763267 Кульсарин Гибат Галиевич ]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</text>
      <sha1>oyp3c5flsp49bhyg8t000wz6vsgggmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һарыбейә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172022</id>
    <revision>
      <id>1302275</id>
      <parentid>1068108</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T03:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4905" sha1="h8rwdbfpanjw2pyaian6zxu5utksn7v" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{coord|52.857502|N|57.806088|E|format=dms|display=title}}
'''Һарыбейә''' — бөткән ауыл. [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауыл биләмәһе территорияһында урынлашҡан. 1930-сы йылдар башында барлыҡҡа килгән, 1980-се йылдарҙа ауылдар исемлегенән алынған.

== Тарихы ==
Баймаҡ районында алтын сығарыу буйынса старатель эштәре XIX башында уҡ ойошторола, айырыуса [[Беренсе донъя һуғышы]] алдынан, сөнки был осорҙа район территорияһы инглиз компанияһы концессияһына бирелә. Ҡиммәтле мәғдәнде эшкәртеү буйынса эштәр бигерәк тә XX быуаттың 20-30-сы йылдарында алып барыла. Ятҡылыҡтапрҙа запастар кәмеү сәбәпле улар бер-бер артлы ябылалар. Рудниктарҙың күпселеге [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда һәм һуғыштан һуңғы тәүге йылдарҙа ябыла. 1967 йылда Түбә руднигында (аҙаҡҡы рудник) эштәр туҡтатыла&lt;ref&gt;[https://webmineral.ru/deposits/item.php?id=619 Баймакский район, Башкортостан (Башкирия), Урал Южный, Россия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124145920/https://www.webmineral.ru/deposits/item.php?id=619 |date=2021-01-24 }}&lt;/ref&gt;.
Һарыбейә ауылы 1930-сы йылдар башында [[Түбә]] руднигы идаралығының ағас эшкәртеү пункттарының береһе була. 1950-се йылдарҙың башынан 2-се Этҡол ауыл Советы хакимиәте ҡарамағына күсә&lt;ref&gt;Башкирская АССР. Административно-территориальное деление. Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953 год, стр. 284, 286 (Башкирская АССР Административно-территориальное деление. Ситуация на 1 июня 1952 года).&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдарҙа ауыл ғәмәлдән сыға&lt;ref&gt;Карты Советского Генерального штаба, масштаб 1:100000. Журнал N-40-116 (издание 1990 года, ситуация на 1985)&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
Һарыбейә ауылы [[Көньяҡ Урал]]дың төп һыу айырғыс тау һыртында, ҡуйы урман эсендә, [[Ҡана (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы)|Ҡана]] ([[Ағиҙел]] йылғаһының һул ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан була. Район үҙәге [[Баймаҡ]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан — 55 км, [[2-се Этҡол]] ауылынан 15 км алыҫлыҡта ятҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 700 метр.

== Халҡы ==
1940 йылда ауылда 352 кеше йәшәгәне билдәле, шул иҫәптән, 174 ир-егет, 178 ҡатын-ҡыҙ. Аҙаҡҡы ваҡыт ауылға күпләп урыҫтар, башлыса [[Йылайыр районы]]нан, төпләнә.

== Билдәле кешеләре ==
Рудниктың гөрләп торған сағында алдынғы стахановсылар тип эшселәр Мөхәмәтҡолов Сәғәдәт, Сырлыбаев Сәйфулла, Яҡупов Баязит, Әхмәтов Миңдеғәле, Заманов Сәхи, Заманов Нәбиулла, Ибраһимов Сөләймән иҫәпләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
* {{китап |автор=Ред.составитель А. Багуманов |заглавие=Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание |место=Уфа |издательство=[[Китап (нәшриәт)|Башкирское книжное издательство]] |год=2002|страниц=332|ISBN=5-295-03157-8}} 
{{Баймаҡ районы ауылдары}}

[[Категория:Баймаҡ районының бөткән тораҡ пункттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:1980 йылда бөткән тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>h8rwdbfpanjw2pyaian6zxu5utksn7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яманғаҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172812</id>
    <revision>
      <id>1302211</id>
      <parentid>1068272</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T15:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7298" sha1="cmqy2iayc1c6m7t68jz08a9skf08prl" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Яманғаҙы''' ({{lang-ru|Яман-Каса, Яман-Касы}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]]ндәге баҡыр мәғдәне ятҡылығы.

== Географияһы ==
Яманғаҙы [[Ырымбур өлкәһе]] [[Медногорск ҡалаһы ҡала округы]]ндағы [[Үҫәргән (ҡасаба)|Үҫәргән ҡасабаһынан]] 6 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Беләү йылғаһының уң ярында табылған. Беләү ятҡылығы карьеры ла йыраҡ түгел, бер нисә км көньяҡтараҡ ята.

Координаттары: 51°24’26&quot;N 57°41’35&quot;E&lt;ref&gt;[https://wikimapia.org/20652415/ru/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B Карьер Яман-Касы]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Уны Бөйөк Ватан һуғышына тиклем асҡан булғандар, 1980-се йылдар уртаһында мәғдән сығара башлайҙар.
Карьер төҙөү 1985 йылда башлана. 1990 йылдан 2003-кә тиклем бөтә эшләгән осоронда яҡынса 1500 мең тонна руда сығарылған&lt;ref&gt;[http://www.mineral.ru/News/25050.html Рекультивация карьера медно-колчеданного месторождения Яман-Касы]&lt;/ref&gt;.

Яманғаҙы ятҡылығында эштәр [[1999 йыл]]да туҡтатылған. Асыҡ ысул менән ятҡылыҡты файҙаланғандан һуң барлыҡҡа килгән карьер күлдәре ҙур майҙандарҙы биләй һәм барлыҡҡа килгән тау-сәнәғәт ландшафттары тирә-яҡ мөхит өсөн етди проблема булып тора. Яманғаҙы һәм Беләү карьер күлдәре ультраәселекле, ә уларҙағы һыуҙа ауыр металдар күп. Карьер төбөнөң төп ултырмалары фаза составын тикшергән ваҡытта уларҙың мәғдән ашалыуҙан һәм һәм улар урынына барлыҡҡа килгән продукттар (пирит, кварц, ялан шпаттары, серицит, хлорит) һәм яңы барлыҡҡа килгән фазалар (ферригидрит, швертманнит, гипс) ярҙамында барлыҡҡа килеүе асыҡланған&lt;ref&gt;[https://webmineral.ru/deposits/item.php?id=2235 Яман-Касы месторождение, Кувандыкский район, Оренбургская область, Урал Южный, Россия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413135109/https://webmineral.ru/deposits/item.php?id=2235 |date=2021-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lektsia.com/4x156b.html Гидрохимия карьерных озер Яман-Касы и Блява]&lt;/ref&gt;

== Этимологияһы ==
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнгән яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атаманың башҡорт теленән - яман һәм ғаҙы тигән һүҙҙәрҙән ингәнлеген белдерә 
&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.
&lt;ref&gt;Именовано по ручью, текущем у среди крутых гор по заболоченной долине, заросшей кустами можжевельника. Башкирское
яман — «плохой», «дурной», древнебашкирское ''газы'' — ''«речка»''. «Дурная речка».{{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Ял итергә килеп, сәйәхәт итеүселәр атаманы ''Яман-Каса — плохая чаша'' тип тә яҙып ҡуялар&lt;ref&gt;[https://zen.yandex.ru/media/tremaz/iamankasa-legendarnoe-turisticheskoe-mesto-60103077a3e47e7ee8158008 Яман-Каса. Легендарное туристическое место]&lt;/ref&gt;. Ғәмәлдә, был башҡорт гидронимдарында ярайһы йыш осраған ''ғаҙы — йылға''

== Риүәйәттәр ==
Яманғаҙы күренештәре араһында иң билдәлеһе — ҡыҙ һыны күренеү. Төрлө йәштәге һәм төрлө ваҡытта бер нисә турист күргән, имеш, ти. Төндә ҡаяның иң текә киртләсендә башҡорт милли кейемендә бер ҡыҙ һыны пәйҙә була (кемдер ҡаҙаҡ кейемендә тип һөйләй). Һағыштарға батып уйланып бер ни тиклем баҫып тора ла, кәүҙәләнеш ҡаянан аҫҡа ырғый. Шулай уҡ был ҡыҙ шәүләһе тураһында легенда ла бар. Йәнәһе лә батша ваҡытында әле бер ҡыҙ ысынлап та ошо урында ҡайғыһын күтәрә алмай һыуға батҡан. Ә бына фажиғәнең сәбәптәре тураһында риүәйәттәр бер-береһенән ныҡ айырыла&lt;ref&gt;[https://zen.yandex.ru/media/tremaz/iamankasa-legendarnoe-turisticheskoe-mesto-60103077a3e47e7ee8158008 Александр Тремаз. Яман-Каса. Легендарное туристическое место]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
[https://lektsia.com/4x156b.html Гидрохимия карьерных озер Яман-Касы и Блява]

== Әҙәбиәт ==
{{Китап|автор=Стрельников С.М|заглавие=Кувандыкский край в географических названиях|ответственный=|год=1994|издание=|место=Златоуст|издательство=Издательство С. М. Стрельникова|страницы=|страниц=|isbn=}}

[[Категория:Ырымбур өлкәһе предприятиелары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]</text>
      <sha1>cmqy2iayc1c6m7t68jz08a9skf08prl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174294</id>
    <revision>
      <id>1302305</id>
      <parentid>1271157</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T07:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10990" sha1="qljx0rq9n8o4m39guwnuoe6n4nx0im3" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Әлмөхәмәтов}}
'''Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы''' ({{lang-ru|Альмухаметов Ильдар Аминевич}}; [[30 март]] [[1949 йыл]]) — [[СССР|совет]] һәм [[сәнәғәт]] эшмәкәре, техник фәндәр кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995), «Мәләүез районының һәм Мәләүез ҡалаһының почетлы гражданы» (2019), «Мәләүез минераль ашламалары» акционерҙар йәмғиәтенең хеҙмәт ветераны&lt;ref&gt;[https://meleuz.bashkortostan.ru/presscenter/news/189360/ В Мелеузе состоялось торжественное собрание, посвященное 100-летию образованию Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003104831/https://meleuz.bashkortostan.ru/presscenter/news/189360/ |date=2021-10-03 }}&lt;/ref&gt; [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]]&lt;ref&gt;[https://zakon-region3.ru/1/51461/ Постановление Палаты Представителей Государственного Собрания РБ от 26.04.1995 N ПП-16 «Об утверждении состава Комитета Палаты Представителей Государственного Собрания Республики Башкортостан по промышленности, строительству, транспорту, связи, энергетике и предпринимательству»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210409182418/https://zakon-region3.ru/1/51461/ |date=2021-04-09 }}&lt;/ref&gt;. Милләте — башҡорт.

== Биографияһы ==
Илдар Әмин улы Әлмөхәмәтов 1949 йылдың 30 мартында [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Ергән ауыл Советы (Мәләүез районы)|Ергән ауыл Советына]] ҡараған [[Үрге Юлдаш (Мәләүез районы)|Үрге Юлдаш]] ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1971 йылда [[Өфө дәүләт нефть техник университеты|Өфө нефть институтын]] тамамлаған.

Мәләүез «Минудобрения» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә хеҙмәт юлын 1973 йылдан инженер вазифаһында башлай, артабан өлкән инженер, заводтың өлкән диспетчеры, етештереү-техник бүлек (ПТО) етәксеһе урынбаҫары, ПТО етәксеһе, көкөрт кислотаһы етештереү етәксеһе, баш инженер, директор, хеҙмәт баҫҡыстарын үтә һәм предприятиеның генераль директоры вазифаһына тиклем үҫкән&lt;ref&gt;[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Альмухаметов Ильдар Аминевич//Свободная энциклопедия Урала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102061323/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғилми эшмәкәрлеге ==
Илдар Әмин улы Әлмөхәмәтов — техник фәндәр кандидаты, төп эшенә бәйле фәнни эҙләнеүҙәр, етештереүҙе камиллаштырыу йәһәтенән дә ҙур эш алып бара. Мал аҙығы прециентын, ҡатмарлы минераль ашламаларҙы етештереү ҡеүәтен тиҙләтеп индереүҙә һәм үҙләштереүҙә, аммиак селитраһы, фосфорлы ашламалар етештереүҙә димонийфосфаттың база технологияларын әҙерләүҙә һәм индереүҙә, ҡоро тук ҡатнаштырыуҙы ойоштороуҙа ҡатнаша. Уйлап табыуҙарға авторлыҡ таныҡлыҡтары бар. Баҫма эштәр авторы&lt;ref&gt;[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Альмухаметов Ильдар Аминевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191102061323/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-11-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/1287978 Изобретатель АЛЬМУХАМЕТОВ ИЛЬДАР АМИНОВИЧ является автором следующих патентов]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
1995 йылда Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы Мәләүез ҡалаһы буйынса 18-се Йылға буйы һайлау округынан [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары|Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты]] итеп һайланған, Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһының Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комиссияһы ағзаһы булған. Был саҡырылыш 1999 йылға тиклем эшләгән&lt;ref&gt;[https://zakon-region3.ru/1/51461/ Постановление Палаты Представителей Государственного Собрания РБ от 26.04.1995 N ПП-16 «Об утверждении состава Комитета Палаты Представителей Государственного Собрания Республики Башкортостан по промышленности, строительству, транспорту, связи, энергетике и предпринимательству»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210409182418/https://zakon-region3.ru/1/51461/ |date=2021-04-09 }}&lt;/ref&gt;. Ул күп тапҡырҙар Мәләүез ҡала Советы депутаты итеп һайланған.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995).
* «Мәләүез районының һәм Мәләүез ҡалаһының почетлы гражданы» (2019).
* Миҙалдары бар

== Ғаиләһе ==
Атаһы Әмин Ҡолмөхәмәт улы — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Башҡорт кавалерия дивизияһының эскадроны политругы булған. Фронттан ҡайтҡас, уҡытыусы булып эшләгән, ауылда мәктәп төҙөтөүҙә ҡатнашҡан һәм уның тәүге директоры булған. Йәрәхәттәре арҡаһында иртә вафат булған. Әсәһе Хәзәр Йосопов уҡытыусы. мәктәп директоры булып эшләгән. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән.

Илдар Әмин улы һәм ҡатыны Рәшиҙә Ниғәмәт ҡыҙы ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән&lt;ref&gt;[https://putokt.rbsmi.ru/articles/gody-i-lyudi/iz-pokoleniya-sozidateley/ Из поколения созидателей]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

== Һылтанмалар ==
* [https://putokt.rbsmi.ru/articles/gody-i-lyudi/iz-pokoleniya-sozidateley/ Из поколения созидателей]{{Недоступная ссылка|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://patentdb.ru/author/1287978 Изобретатель АЛЬМУХАМЕТОВ ИЛЬДАР АМИНОВИЧ является автором следующих патентов]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://meleuz.bashkortostan.ru/presscenter/news/189360/ В Мелеузе состоялось торжественное собрание, посвященное 100-летию образованию Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003104831/https://meleuz.bashkortostan.ru/presscenter/news/189360/ |date=2021-10-03 }}

{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химиктары]]</text>
      <sha1>qljx0rq9n8o4m39guwnuoe6n4nx0im3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175564</id>
    <revision>
      <id>1302285</id>
      <parentid>1300141</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4937" sha1="1d8phm2qoy9w2eh9eohxb1rg12xrqhs" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улы''' ({{lang-ru|Абдеев Ямгафир Саитгалеевич}}) (1910-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/43-abdiev-jamgafir-sajetgalievich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Абдеев Ямгафир Саетгалиевич]&lt;/ref&gt;. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнгән (1985).

== Биографияһы ==
Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улы 1910 йылда [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең (артабан — [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы]]) Боҙаяҙ ауылында тыуған.
[[Боҙаяҙ районы]] хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на хеҙмәт итергә саҡыра. [[1941 йыл]]дың 24 авгусында 119-сы һанлы таныҡлыҡ менән хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип комиссовать ителә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_bolezn110695178/ Память народа. Свидетельства о болезни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715114245/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_bolezn110695178/ |date=2021-07-15 }}&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510109591/ Память народа. Юбилейная награда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715114248/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510109591/ |date=2021-07-15 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7: Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Боҙаяҙ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Боҙаяҙ]]

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/890-abdeev-yamgafir-saetgalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдеев Ямгафир Саитгалеевич]{{ref-ru}}{{V|15|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_bolezn110695178/ Память народа. Абдеев Ямгафир Саитгалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210715114245/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_bolezn110695178/ |date=2021-07-15 }}
* [https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1510109591 Бөйөк Ватан һуғышына алынған ҡырмыҫҡалылар исемлеге]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7: Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}
* [https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400349377&amp;page=9&amp;p=102 Мемориал]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>1d8phm2qoy9w2eh9eohxb1rg12xrqhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡотлогилдин Мырҙабай Мырҙагилде улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175590</id>
    <revision>
      <id>1302261</id>
      <parentid>1267272</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T23:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5944" sha1="ffpf1tth7dfhaw4qvc6io8bg9ro4khl" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ҡотлогилдин Мырҙабай Мырҙагилде улы''' ([[10 июнь]] [[1918 йыл]] — [[10 июль]] [[2000 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның айырым элемтә эскадроны телефонисы, гвардия сержанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945).

==Биографияһы ==
Мырҙабай Мырҙагилде улы Ҡотлогилдин 1918 йылдың 10 июнендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1916 йылдың 3 сентябрендә) [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дәүләкән районы]]) [[Хөсәйен (Дәүләкән районы)|Хөсәйен]] ауылында тыуған.
* [[1939 йыл]]да Дәүләкән комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. Тәүҙә пулемётсы, һуңыраҡ 21-се айырым химик һаҡлау взводының отделение командиры, 15-се айырым элемтә гвардия эскадроны телефонисы булып хеҙмәт итә.
* [[1946 йыл]]да демоблизацияланғандан һуң Дәүләкән районы «Өршәк» колхозында эшләй&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/999-kutlugil-din-murzabaj-murzagil-dievich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Кутлугильдин Мурзабай Мурзагильдиевич{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;

== Батырлығы ==
Гвардия сержанты Ҡотлогилдин Мырҙабай [[Берлин]] йүнәлешендә һөжүм итеүсе полк штабы менән дивизияның авангард полк штабы араһында телефон элемтәһен өҙлөкһөҙ тәьмин итә. Дошмандың көслө ут аҫтында оператив элемтә линияһында булған зыянды бөтөрә. Арыу-талыу белмәй, ялһыҙ, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтеп, дивизия штабын һөжүм итеүсе ғәскәр менән етәкселек итеүҙә булышлыҡ итә. Был батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29994085/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D4e0514d93192d887f9facc8b6406926bv3%26last_na Наградной лист. Кутлугильдин Мурзабай Мурзагильдиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602220347/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29994085/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D4e0514d93192d887f9facc8b6406926bv3%26last_na |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1943)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/999-kutlugil-din-murzabaj-murzagil-dievich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии». Личный состав. Кутлугильдин Мурзабай Мурзагильдиевич{{ref-ru}}]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29994085/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D4e0514d93192d887f9facc8b6406926bv3%26last_na Наградной лист.Кутлугильдин Мурзабай Мурзагильдиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602220347/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29994085/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D4e0514d93192d887f9facc8b6406926bv3%26last_na |date=2021-06-02 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [https://asilikyl.rbsmi.ru/articles/velikoy-pobede-posvyashchaetsya/Istoriya-odnogo-podviga-Murzabay-Murzagildinovich-Kutlugildin-225324/?sphrase_id=115261 «История одного подвига»{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709185725/https://asilikyl.rbsmi.ru/articles/velikoy-pobede-posvyashchaetsya/Istoriya-odnogo-podviga-Murzabay-Murzagildinovich-Kutlugildin-225324/?sphrase_id=115261 |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}

[[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>ffpf1tth7dfhaw4qvc6io8bg9ro4khl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175592</id>
    <revision>
      <id>1302310</id>
      <parentid>1254355</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T07:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3954" sha1="pxuodf6qwy30de4b399nlewu428cwyt" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улы''' — (1909—1943)&lt;ref&gt;[https://pomni.is74.ru/person/58099/Амиров+Халиулла+Сагирдуллович Амиров Халиулла Сагирдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602214143/https://pomni.is74.ru/person/58099/%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, политрук, эскадрон командиры урынбаҫары&lt;ref&gt;[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400317875&amp;page=231&amp;p=241 «Хәтер китабы. Башҡортостан», 15-се том, 241-се бит]&lt;/ref&gt;, ҡыҙылармеец.

== Биографияһы ==
Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улы [[1909 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Мишкә районы]] Мишкә ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында өлкән политрук, дивизияның химик һөжүмдән һаҡлау эскадроны командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә. Хәлимулла Әмиров [[1942 йыл]]дың декабрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса 1943 йылда&lt;ref name=&quot;Донесения о потерях&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55491125/ Донесения о потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624201308/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55491125/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;) һәләк була, Ростов өлкәһенең Чернышевская станцияһында ерләнә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/411-amirov-khalimulla-sagidullovich?Itemid=104 АМИРОВ Халимулла Сагидуллович]&lt;/ref&gt;.

== Ғаилә хәле ==
Өйләнгән. Ҡатыны Әмирова Анна Николаевна&lt;ref name=&quot;Донесения о потерях&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=55491125 Информация из донесения о безвозвратных потерях]&lt;/ref&gt;. Балалары тураһында мәғлүмәт юҡ.

== Хәтер ==
Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улының исеме «Хәтер китабы. Башҡортостан» баҫмаһының 15-се томына&lt;ref&gt;[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400317875&amp;page=231&amp;p=241 «Хәтер китабы. Башҡортостан», 15-се том, 241-се бит Амиров Х. С.]&lt;/ref&gt; һәм Мишкә районының Мишкә ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=400317875&amp;page=231&amp;p=241 «Хәтер китабы. Башҡортостан», 15-се том, 241-се бит]
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/411-amirov-khalimulla-sagidullovich?Itemid=104 АМИРОВ Халимулла Сагидуллович]

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>pxuodf6qwy30de4b399nlewu428cwyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбдрәшитов Мостал Ислам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175595</id>
    <revision>
      <id>1302289</id>
      <parentid>1232911</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4466" sha1="rrqtt7wlh45ndrzycekq1wiz98o0j3w" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбдрәшитов Мостал Ислам улы''' ({{lang-ru|Абдрашитов Мустал Исламович}}) ( — 26.02.[[1943]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се кавалерия полкында взвод командиры. Лейтенант&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/395-abdrashitov-mustal-islamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдрашитов Мустал Исламович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мостал (Мифтал)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102587/ Память народа. Абдрашитов Мустал Исламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721151732/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102587/ |date=2021-07-21 }}&lt;/ref&gt; Ислам улы Әбдрәшитов [[Пенза өлкәһе]] Ивановка районы Плетнёвка ауылында тыуған.

== Хәрби хеҙмәте ==
Пенза өлкә хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на саҡыра. 58-се кавалерия полкының взвод командиры.

[[1943 йыл]]дың 12 (26) февралендә Украинв ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) биләмәһендә барған һуғыштарҙың береһендә хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=2278723 Всенародная книга памяти Пензенской области]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Әбдрәшитов Мостал Ислам улының исеме [[Башҡортостан]]да&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt; һәм Пенза өлкәһендә нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://pomnirod.ru/assets/files/voina/kniga_pamjati_penza_2.pdf]&lt;/ref&gt; һәм Пенза өлкәһе Плетнёвка ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд 58, опись 18001, дело 646

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/395-abdrashitov-mustal-islamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдрашитов Мустал Исламович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=2278723 Всенародная книга памяти Пензенской области]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_prikaz74300386/?&amp; Память народа. Абдрашитов Мустал Исламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721151754/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_prikaz74300386/?&amp; |date=2021-07-21 }}{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0
* [https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=2278723 Всенародная книга памяти Пензенской области]
* [https://1418museum.ru/heroes/14189562/ Хәтер юлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215836/https://1418museum.ru/heroes/14189562/ |date=2021-06-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Пенза өлкәһендә тыуғандар]]</text>
      <sha1>rrqtt7wlh45ndrzycekq1wiz98o0j3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбдиев Ибраһим Минһаж улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175599</id>
    <revision>
      <id>1302284</id>
      <parentid>1300140</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5060" sha1="0trdd7a3iipxw6rrrpl6fg2lr5cq86u" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбдиев Ибраһим Минһаж улы''' ({{lang-ru|Абдеев Ибрагим Мингазович}}) ([[1923]]-) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 1-се эскадронында хеҙмәт итә. Гвардия рядовойы, гвардия сержанты. III дәрәжә [[Дан ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/296-abdeev-ibragim-mingazovich Абдеев Ибрагим Мингазович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ибраһим Минһаж улы Әбдиев [[1923 йыл]]да БАССР-ҙың Боҙаяҙ ауылында (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]]) тыуған.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1942 йыл]]дың авгусында Үзбәкстан ССР-ы Сәмәрҡәнд өлкәһе Хатырчы район хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на саҡырыла.

Белорус фронты составындағы 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 1-се эскадронында станковый пулемёт тоҫҡаусыһы, пулемёт взводы командиры ярҙамсыһы&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78146369/ Память народа. Абдеев Ибрагим Мингазович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721152055/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78146369/ |date=2021-07-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* III дәрәжә [[Дан ордены]] (1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/31868037/ Абдеев Ибрагим Мингазович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602220216/https://1418museum.ru/heroes/31868037/ |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Әбдиев Ибраһим Минһаж улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7 Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Боҙаяҙ ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [https://1418museum.ru/heroes/31868037/ Абдеев Ибрагим Мингазович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602220216/https://1418museum.ru/heroes/31868037/ |date=2021-06-02 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78146369/ Память народа. Абдеев Ибрагим Мингазович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721152055/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78146369/ |date=2021-07-21 }}{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/296-abdeev-ibragim-mingazovich Абдеев Ибрагим Мингазович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7 Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]]
[[Категория:Дан ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>0trdd7a3iipxw6rrrpl6fg2lr5cq86u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбдиев Сәлимйән Билал улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175602</id>
    <revision>
      <id>1302286</id>
      <parentid>1300142</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5310" sha1="rw6z919dx8ywslr7hpimpym3gqr5osx" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбдиев Сәлимйән Билал улы''' ({{lang-ru|Абдеев Салимзян Билалович}}) (30 декабрь [[1916]] йыл — 16 декабрь [[2011 йыл]]) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры &lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/889-abdeev-salimzyan-bilalovich?Itemid=104 Абдеев Салимзян Билалович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.pobediteli.ru/veteran-search/index.html?charset=utf8&amp;flag=&amp;region=&amp;district=&amp;q=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D0%B5%D0%B2%20%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD%20%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Әбдиев Сәлимйән Билал улы]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сәлимйән Билал улы Әбдиев [[1916 йыл]]дың 30 декабрендә Рәсәй империяһы [[Өфө губернаһы]] Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡырмыҫҡалы районы]]) Боҙаяҙ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1942 йыл]]дың 10 февралендә БАССР-ҙың Боҙаяҙ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/682787/ Хәтер юлы. Әбдиев Сәлимйән Билал улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215201/https://1418museum.ru/heroes/682787/ |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt;.

[[2011 йыл]]дың 16 декабрендә вафат була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1081786194/ Память народа. Записи из военкоматов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721152614/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1081786194/ |date=2021-07-21 }}&lt;/ref&gt;. Боҙаяҙ ауылында ерләнгән.

== Наградалары ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100080446/ Память народа. Абдеев Салимзян Билалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721152611/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100080446/ |date=2021-07-21 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Әбдиев Сәлимйән Билал улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7: Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Боҙаяҙ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 1, ящик 2. Номер документа 84.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/889-abdeev-salimzyan-bilalovich?Itemid=104 Абдеев Салимзян Билалович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://www.pobediteli.ru/veteran-search/index.html?charset=utf8&amp;flag=&amp;region=&amp;district=&amp;q=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D0%B5%D0%B2%20%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD%20%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Абдеев Салимзян Билалович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100080446/ Память народа. Абдеев Салимзян Билалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210721152611/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100080446/ |date=2021-07-21 }}{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/682787/ Дорога памяти. Абдеев Салимзян Билалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215201/https://1418museum.ru/heroes/682787/ |date=2021-06-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1916 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>rw6z919dx8ywslr7hpimpym3gqr5osx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175604</id>
    <revision>
      <id>1302309</id>
      <parentid>1271722</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T07:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5775" sha1="p3i6j8ubplvtxg5qvxn7b3g1ooyfeex" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы''' ([[1905 йыл]] — [[1944 йыл]] [[8 апрель]]&lt;ref name=&quot; Әминев Ә. С.&quot;&gt;[https://veteran1945.jimdofree.com/%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B1%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D1%82-%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%B8-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83-%D0%B2-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B-1941-1945-%D0%B3%D0%B3-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%80%D0%B2%D0%BA/ Әминев Ә. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603193306/https://veteran1945.jimdofree.com/%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B1%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D1%82-%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%B8-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83-%D0%B2-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B-1941-1945-%D0%B3%D0%B3-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%80%D0%B2%D0%BA/ |date=2021-06-03 }}&lt;/ref&gt;, Ҡырым АССР-ы Күл ауылы) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец&lt;ref name=&quot;Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/929-aminev-akhmadulla-salakhetdinovich?Itemid=104 Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы [[1905 йыл]]да&lt;ref name=&quot;Әминев Ә. С.&quot; /&gt; (ҡайһы бер материалдар буйынса [[1906]]&lt;ref name=&quot; Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы&quot; /&gt;) [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуа.

[[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1942 йылдың ғинуар айында [[Бөрйән районы хәрби комиссариаты]] тарафынан саҡырыла&lt;ref name=&quot;Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы&quot; /&gt;. Әминев Әхмәҙулла [[1944 йыл]]дың [[8 апрель|8 апрелендә]] һәләк була.

Ҡырым АССР-ының Күл ауылында ерләнгән&lt;ref name=&quot;Әминев Ә. С.&quot; /&gt; (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1945 йылда хәбәрһеҙ юғалған&lt;ref name=&quot;Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы&quot; /&gt;).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/929-aminev-akhmadulla-salakhetdinovich?Itemid=104 Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы]{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159555688/ Аминов Ахмет Салахитдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213137/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159555688/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
* [https://veteran1945.jimdofree.com/%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B1%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D1%82-%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%B8-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83-%D0%B2-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B-1941-1945-%D0%B3%D0%B3-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%80%D0%B2%D0%BA/ Әминев Ә. С.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603193306/https://veteran1945.jimdofree.com/%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B1%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%BE%D1%82-%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%B8-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B8-%D0%B2-%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83-%D0%B2-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B-1941-1945-%D0%B3%D0%B3-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%80%D0%B2%D0%BA/ |date=2021-06-03 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Ғәлиәкбәр]]</text>
      <sha1>p3i6j8ubplvtxg5qvxn7b3g1ooyfeex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175641</id>
    <revision>
      <id>1302288</id>
      <parentid>1300144</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6976" sha1="48wtxx6rpyl27g32vk5bpfeytgfrmge" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Әбдрәхимов}}
{{Ук}}
'''Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы''' ({{lang-ru|Абдрахимов Сагит Каюмович}}) ([[1910]] - 23.02.[[1943]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се полкының химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонында хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/299-abdrakhimov-sagit?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдрахимов Сагит Каюмович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сәғит Ҡәйүм улы Әбдрәхимов [[1910 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] [[Темәс]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1941 йыл]]дың 25 июлендә БАССР-ҙың Баймаҡ ҡала хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

3-сө Белорус фронтында йыл ярым химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонда хеҙмәт итә.

[[1941 йыл]]дың 27 июленән алып 7 ноябренә тиклем Ленинград фронтында 4-се гвардия уҡсылар дивизияһының 559-сы уҡсылар полкында хеҙмәт итә.

[[1941 йыл]]дың 7 ноябрендә Тихвин янында һул ҡулы яралана.

[[1941 йыл]]дың 24 ноябренән [[1942 йыл]]дың 1 ғинуарына тиклем Ленинград фронтының 111-се уҡсылар дивизияһының 468-се полкында уҡсы була. Волхов ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа күкрәк ситлеге бер нисә урындан яралана.

[[1942 йыл]]дың 14 мартынан 14 июненә саҡлы Калинин фронтында 20-се гвардия уҡсылар дивизияһының 57-се гвардия уҡсылар полкында хеҙмәт итә.

[[1942 йыл]]дың 14 июнендә Погорелое Городище ҡалаһы (Тверь өлкәһе) өсөн барған алышта мина ярсығынан контузия ала, башы һәм ботоноң йомшаҡ урындары яралана. [[1942 йыл]]дың 9 авгусынан [[1943 йыл]]ға тиклем химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонда хеҙмәт итә. Үҙен яҡшы әҙерлекле һуғышсы итеп күрһәтә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero1082047/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%9A%D0%B0%D1%8E%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1910%26static_hash%3D5fa3f23d387aa169c6f3e2abc9bdf556v4%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_nagrazhdenie25667911 Память народа. Абдрахимов Сагит Каюмович]&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 23 февралендә хәбәрһеҙ юғала&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;.

== Наградалары ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]
* «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/995291/ Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603123915/https://1418museum.ru/heroes/995291/ |date=2021-06-03 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улының исеме [[Башҡортостан]] баҫмаларында&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 2: Баймакский район. — 2002. — 622 с.; ISBN 5-295-03092-Х / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм [[Баймаҡ районы]]ның Темәс ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Описе 686196. Һаҡлау берәмеге 3540.

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero1082047/ Память народа. Абдрахимов Сагит Каюмович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724141208/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero1082047/ |date=2021-07-24 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/299-abdrakhimov-sagit?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдрахимов Сагит Каюмович]
* [https://1418museum.ru/heroes/995291/ Абдрахимов Сагит К.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603123915/https://1418museum.ru/heroes/995291/ |date=2021-06-03 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 2: Баймакский район. — 2002. — 622 с.; ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1916 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>48wtxx6rpyl27g32vk5bpfeytgfrmge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғиззатуллин Ғәйфулла Ғөбәйҙулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175645</id>
    <revision>
      <id>1302223</id>
      <parentid>1271677</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4677" sha1="755qa0fso85cwa32tz63v5n16cekr3a" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ғиззатуллин Ғәйфулла Ғөбәйҙулла улы''' ([[1922 йыл]] [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип]] ауылы — [[1977 йыл]], [[Иҫке Монасип]] ауылы&lt;ref name=&quot;ГИЗЗАТУЛЛИН Гайфулла&quot;&gt;[https://staromunasip18.02edu.ru/school/school-life/vov/ ГИЗЗАТУЛЛИН Гайфулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603134636/https://staromunasip18.02edu.ru/school/school-life/vov/ |date=2021-06-03 }}&lt;/ref&gt;) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой, гвардия ҡыҙылармеецы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры&lt;ref name=&quot;ГИЗЗАТУЛИН Г. Г.&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/1223-gizzatulin-gajfulla-gubajdullovich?Itemid=104 ГИЗЗАТУЛИН Г. Г.]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғиззатуллин Ғәйфулла Ғөбәйҙулла улы [[1922 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип]] ауылында тыуа&lt;ref name=&quot;ГИЗЗАТУЛЛИН Гайфулла&quot; /&gt;. [[1941 йыл]]дың декабрендә [[Бөрйән районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла&lt;ref name=&quot;ГИЗЗАТУЛЛИН Гайфулла Губайдуллович&quot;&gt;[https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD-%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ ГИЗЗАТУЛЛИН Гайфулла Губайдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603134626/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD-%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2021-06-03 }}&lt;/ref&gt;. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы сафында хәрби юл үтә&lt;ref name=&quot;ГИЗЗАТУЛИН Г. Г.&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
Ғиззатуллин Ғәйфулла Ғөбәйҙулла улы «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1945), «Батырлыҡ өсөн» (1945) миҙалдары, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945) менән бүләкләнгән&lt;ref name=&quot;ГИЗЗАТУЛЛИН Гайфулла&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ГИЗЗАТУЛЛИН Гайфулла Губайдуллович&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD-%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ ГИЗЗАТУЛЛИН Гайфулла Губайдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603134626/https://veteran1945.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C/%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD-%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=2021-06-03 }}
* [https://staromunasip18.02edu.ru/school/school-life/vov/ ГИЗЗАТУЛЛИН Гайфулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603134636/https://staromunasip18.02edu.ru/school/school-life/vov/ |date=2021-06-03 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/1223-gizzatulin-gajfulla-gubajdullovich?Itemid=104 ГИЗЗАТУЛИН Г. Г.]{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6256352/ Память народа. Гизатуллин Гайфулла Губайтович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709220137/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6256352/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|9|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>755qa0fso85cwa32tz63v5n16cekr3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәйзуллин Усман Ғәйзулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175646</id>
    <revision>
      <id>1302238</id>
      <parentid>1148156</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5184" sha1="bfnmekpohrpu43z2mvnnwfmkludh3jk" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Ғәйзуллин}}
{{Ук}}
'''Ғәйзуллин Усман Ғәйзулла улы''' (? [[1915 йыл]] — [[29 сентябрь]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, гвардия сержанты, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның эскадрон взводының командир ярҙамсыһы&lt;ref name=&quot;Электронный ресурс&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/43-gajzullin-osman-gajzullovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Гайзуллин Осман Гайзуллович ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Усман Ғәйзулла улы Ғәйзуллин 1915 йылда [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] хәҙер [[Дәүләкән]] районы [[Мәкәш]] ауылында тыуған. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Дәүләкән хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.&lt;br&gt;
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы 2-се эскадронының взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.&lt;br&gt;
[[1943 йыл]]дың 29 сентябрендә һәләк була. [[Белоруссия]] ССР-ы Полесск өлкәһенең Нивки ауылында ерләнгән&lt;ref name=&quot;Электронный ресурс&quot; /&gt;

== Батырлығы ==
Өлкән сержант Ғәйзуллин Усман Мена станцияһында ([[Украина]]ның Чернигов өлкәһендәге ҡала) барған һуғышта взвод яугирҙары менән бергә өйҙә йәшеренеп ут асып ятҡан бер төркөм дошман автоматсыларын юҡ итә. Күрһәткән ҡаһарманлығы [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] менән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/45325860 Гайзуллин Осман Гайзуллович. Память народа ]&lt;/ref&gt; бүләкләнә..

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, балалары була. Ғәйзуллин Усман Ғәйзулла улының нәҫелен ейән-ейәнсәрҙәре дауам итә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502486209/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DГайзуллин%26first_name%3DУсман%26middle_name%3DГайзуллов Документы о награждении Гайзуллина Усмана Гайзулловича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603180655/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502486209/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2 |date=2021-06-03 }}&lt;/ref&gt; (1943)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/43-gajzullin-osman-gajzullovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Гайзуллин Осман Гайзуллович ]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502486209/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DГайзуллин%26first_name%3DУсман%26middle_name%3DГайзуллов Документы о награждении Гайзуллина Усмана Гайзулловича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603180655/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502486209/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%A3%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B2 |date=2021-06-03 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1915 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]]
[[Категория:29 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1943 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>bfnmekpohrpu43z2mvnnwfmkludh3jk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡотоев Хөсәйен Муллаян улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175658</id>
    <revision>
      <id>1302262</id>
      <parentid>1300135</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T23:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5493" sha1="o7ittihgjj0erit8pu4m7ruplztmh88" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ҡотоев Хөсәйен Муллаян улы''' (1923—1945) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкының взвод командиры, гвардия өлкән лейтенанты. Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/712-kutuev-khusain-mullayanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. КУТУЕВ Хусаин Муллаянович]
&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Хөсәйен Муллаян улы Ҡотоев [[1923 йыл]]дың 25 декабрендә [[Силәбе өлкәһе]] (РСФСР) Нуғайбәк районындағы Балҡан ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;Хөсәйен Муллаян улы Ҡотоев&quot;&gt;[https://www.moypolk.ru/soldier/kutuev-husain-mullayanovich Хөсәйен Муллаян улы Ҡотоев]&lt;/ref&gt;.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1941 йылда саҡырыла. Саҡырылыуын төрлө сығанаҡ төрлөсә хәбәр итә: 1941, 1942 йылдың апреле йә 6 декабре тип тә яҙалар{{ЫС юҡ|21|07|2021}}.
Баймаҡ район хәрби комиссариаты башта атаһы Муллаян Ҡотоевты, атаһын, һуңыраҡ улы Хөсәйенде фронтҡа оҙата.

Ҡотоев Хөсәйен 1943 йылда 1‑се Атлы армия исемендәге Тамбов кавалерия училищеһын тамамлай.

112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 58‑се гвардия кавалерия полкының элемтә отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. &lt;!-- Хеҙмәт иткән урындары: 97 зсп минр; 58 гв. кп 16 гв. кчк див.|58 гв. кп 16 гв. кд|17 гв. кд --&gt;

[[1943 йыл]]дың 26-27 сентябрь көндәрендә ҡаҙанған батырлығы өсөн Белорус фронты Хәрби Советының 1943 йылдың 31 октябрҙә сығарылған 22/н ҡарары менән [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнә.

[[1945 йыл]]дың апрелендә фронтта атаһы менән күрешә, икәүләп фотоға төшәләр{{ЫС юҡ|21|07|2021}}.

[[1945 йыл]]дың 23 апрелендә батырҙарса һәләк була. [[Германия]]ла, Шмахтенхаген ауылында ерләнгән&lt;ref name=&quot;Хөсәйен Муллаян улы Ҡотоев&quot;/&gt;.

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1943)
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/cards/1276126515 Халыҡ хәтере]&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Ҡотоев Хөсәйен Муллаян улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]]нда һәм Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Картотека награждений, шкаф 49, ящик 4.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/712-kutuev-khusain-mullayanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. КУТУЕВ Хусаин Муллаянович]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie17511735/ Память народа. Ҡотоев Хөсәйен Муллаян улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://www.moypolk.ru/soldier/kutuev-husain-mullayanovich Хөсәйен Муллаян улы Ҡотоев]
* [https://1418museum.ru/heroes/11218627/ Хәтер юлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603180136/https://1418museum.ru/heroes/11218627/ |date=2021-06-03 }}
* [https://infourok.ru/proektno-_issledovatelskaya_rabota_moi_zemlyaki_mullayan_i_husain_kutuevy__voyna_i_mirnaya_zhizn-381191.htm Проектно-исследовательская работа об отце исыне Кутуевых Муллаяне и Хусаине]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Стәрлебаш районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>o7ittihgjj0erit8pu4m7ruplztmh88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбдриев Тимерйән Әбдекәй улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175665</id>
    <revision>
      <id>1302287</id>
      <parentid>1300143</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4903" sha1="cyowfqwzbiiuey3dmlu346pd83mxdz7" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбдриев Тимерйән Әбдекәй улы''' ({{lang-ru|Абдреев Тимирян Абдукаевич}}) ([[1918]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. Гвардия старшинаһы. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30091916/ Память народа. Абдреев Тимирян Абдукаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625103704/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30091916/ |date=2021-06-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Тимерйән Әбдекәй улы Әбдриев [[1918 йыл]]да [[Башҡортостан]]дың [[Шаран районы]] Биктыш ауылында тыуған&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/23571119/ Дорога памяти. Абдреев Тимирян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603201516/https://1418museum.ru/heroes/23571119/ |date=2021-06-03 }} ә&lt;/ref&gt;.

== Хәрби хеҙмәте ==
Ленинград өлкәһе Смольный хәрби комиссариаты фронтҡа оҙата.

16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкында хеҙмәт итә.

[[1945 йыл]]дың 24 июнендә Еңеү парадында ҡатнашҡан&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1097249021/ Халыҡ хәтере] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603201516/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1097249021/ |date=2021-06-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]]
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]]
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/23571119/ Хәтер юлы. Әбдриев Тимерйән Әбдекәй улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603201516/https://1418museum.ru/heroes/23571119/ |date=2021-06-03 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Әбдриев Тимерйән Әбдекәй улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Шаранский район, т. 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02996-4&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Шаран районы]] Биктыш ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 1, ящик 2. Номер документа 84

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/303-abdreev-timeryan-abdukaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АБДРЕЕВ Тиме(и)рян Абдукаевич]{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30091916/ Память народа. Абдреев Тимирян Абдукаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625103704/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie30091916/ |date=2021-06-25 }}{{ref-ru}}{{V|21|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Шаранский район, т. 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-02996-4
* [https://1418museum.ru/heroes/23571119/ Дорога памяти. Абдреев Тимирян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603201516/https://1418museum.ru/heroes/23571119/ |date=2021-06-03 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ҡырмыҫҡалы районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>cyowfqwzbiiuey3dmlu346pd83mxdz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғайсин Ҡаһарман Ғәлләм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175722</id>
    <revision>
      <id>1302216</id>
      <parentid>1069227</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5874" sha1="t0lddwc18nkg3rtl0xpyg0xb46hcb79" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ғайсин Ҡаһарман Ғәлләм улы''' ([[ғинуар]] [[1910 йыл]] —?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, ҡыҙылармеец, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60-сы гвардия полкында ҡылыссы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/883-gajsin-kagarman-gallyamovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Гайсин Кагарман Галлямович{{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Ҡаһарман Ғәлләм улы Ғайсин 1910 йылдың ғинуарында [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Хәйбулла районы]] Сәғит ([[Ҡалтай]])) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. [[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ ҡалаһы]]нда токарҙар курсын тамалай.&lt;br&gt;
[[1932 йыл]]да [[Бүребай]] идаралығында эшләй.&lt;br&gt;
[[1942 йыл]]дың февралендә Хәйбулла районының хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия полкы 1-се эскадронында тәүҙә сабельник, һуңынан шул уҡ полктың 2-се эскадронында танкыға ҡаршы тоҫҡаусы (наводчик) булып хеҙмәт итә.

== Батырлығы ==
Ғасйин Ҡаһарман Ғәлләм улы дошман тылына рейдтар яһау, уларҙың һөжүмен тотҡарлау өсөн күперҙәрҙе шартлатыу кеүек мөһим хәрби заданиеларҙы үтәүҙә ҡатнаша. [[Польша]]ны азат итеүҙә, [[Берлин]]ды штурмлауҙа ҡатнаша. Ике тапҡыр яралана, контузия ала. Ике мәртәбә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero98055543/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DГайсин%26first_name%3DКагарман%26group%3Dall%26types%3Dpam Память Народа. Документы о награждении Гайсина Кагармана Галлямовича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605141726/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero98055543/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%9A%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpam |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;
1946 демоблизациялана, декабрь айында тыуған яғына әйләнеп ҡайта.

== Һуғыштан һуңғы яҙмышы ==
Армиянан ҡайтҡас, яңынан [[Бүребай]] руда идаралығының гаражында слесарь, һуңынан хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем мастер булып эщләй. Һуғыштан һуңғы хеҙмәттәре өсөн төрлө дәрәжә Маҡтау ҡағыҙҙары, юбилей миҙалдары, ҡиммәтле бүләктәр менән бүләкләнә&lt;ref&gt;{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1943, 1944)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/883-gajsin-kagarman-gallyamovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав. Гайсин Кагарман Галлямович{{ref-ru}}]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero98055543/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DГайсин%26first_name%3DКагарман%26group%3Dall%26types%3Dpam Память Народа. Документы о награждении Гайсина Кагармана Галлямовича]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* {{китап |автор=Марат Мәмбәтов |заглавие=Хәйбулла шайморатовсылары |ответственный= |ссылка=https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/ht/x1241jbulla-shajmoratovsylary-2479/?sphrase_id=115262 |место= |издательство=&quot;Йәшлек&quot; |год=10.05.2021 |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Хәйбулла районында тыуғандар]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>t0lddwc18nkg3rtl0xpyg0xb46hcb79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һағымбаев Дәүләтша Усман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175723</id>
    <revision>
      <id>1302277</id>
      <parentid>1232883</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5080" sha1="6yzzes604ekr0ytrwyuuuv6b5vltd5r" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Һағымбаев Дәүләтша Усман улы''' — ({{lang-ru|Сагимбаев Давлетша Усманович}} [[1905 йыл — декабрь 1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.

== Биографияһы һәм батырлығы==
Һағымбаев Дәүләтша Усман улы 1905 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Исмаҡай ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың декабрендә Башҡорт АССР-ының Матрай район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/26148382/ САГИМБАЕВ ДАВЛЕТША УСМАНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605070341/https://1418museum.ru/heroes/26148382/ |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;. 112-се кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының 2-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1653-sagim-n-baev-davletsha-usmanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;.

Һағымбаев Дәүләтша Усман улы [[1942 йыл]]дың [[19 ноябрь|19 ноябренән]] [[20 ноябрь|20 ноябренә]] ҡарай эскадрондың һөжүм итеүе ваҡытында немец-румын ғәскәрҙәре менән алышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Эскадрондың алға барыуына дошмандың станок пулеметы ҡамасаулай, Һағымбаев алға барырға һәм ут нөктәһен юҡ итергә бурыс ала. Яугир ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, һиҙҙермәйенсә 40 метр алға шыуыша һәм румын һалдаттарының ут нөктәһенә ике граната ташлай һәм пулемет расчетын юҡ итә. Һөҙөмтәлә эскадронға юл асыҡ була.
1942 йылдың 22 ноябрендә Һағымбаев 32 дошман һалдатын юҡ итә. 25 ноябрҙә яралана. Яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн Һағымбаев Дәүләтша Усман улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001639397/ Память народа. Сагимбаев Давлетша Усманович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724165008/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001639397/ |date=2021-07-24 }}&lt;/ref&gt;.

Һағымбаев Дәүләтша Усман улы 1943 йылдың декабрендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64326496/?static_hash=cf98ba7a1fb644810d03fbf07fd53365v1 Память народа. Донесение о потерях. Саганбаев Довлетша Усманович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611082951/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64326496/?static_hash=cf98ba7a1fb644810d03fbf07fd53365v1 |date=2021-06-11 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://1418museum.ru/heroes/26148382/ САГИМБАЕВ ДАВЛЕТША УСМАНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605070341/https://1418museum.ru/heroes/26148382/ |date=2021-06-05 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1653-sagim-n-baev-davletsha-usmanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001639397/ Память народа. Сагимбаев Давлетша Усманович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724165008/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001639397/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://news.myseldon.com/ru/news/index/224565773 Как Башкирские конники громили фашистов, показывая образцы беспримерного героизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605070341/https://news.myseldon.com/ru/news/index/224565773 |date=2021-06-05 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>6yzzes604ekr0ytrwyuuuv6b5vltd5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үтәгәнов Ғүмәр Хөббинзән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175734</id>
    <revision>
      <id>1302271</id>
      <parentid>1232872</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T03:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2999" sha1="3c34g23vbad0n0d1q8h5gucrlkfmjyl" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Үтәгәнов Ғүмәр Хөббинзән улы''' ([[1902 йыл]] БАССР, [[Ауырғазы районы]], Уҫман ауылы&lt;ref name=&quot;УТЯГАНОВ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/28-lichnyj-sostav-divizii/bukva-u/2138-utyaganov-gumar-khubbinzyanovich?Itemid=104 УТЯГАНОВ Гумар Хуббинзянович. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Утяганов&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/19952779/ Утяганов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605120046/https://1418museum.ru/heroes/19952779/ |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt; — 10 июль 1942 йыл Курск өлкәһе Озерки ауылы (хәҙерге Рәсәй Федерацияһы Липецк өлкәһе)&lt;ref name=&quot;УТЯГАНОВ&quot; /&gt;) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец&lt;ref name=&quot;Утяганов&quot; /&gt;.

== Биографияһы ==
Үтәгәнов Ғүмәр Хөббинзән улы [[1902 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ауырғазы районы]] Уҫман ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;УТЯГАНОВ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Утяганов&quot; /&gt;. [[Ауырғазы районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкында йөк арбаһы күсере булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;УТЯГАНОВ&quot; /&gt;. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Озерки ауылы (хәҙерге [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Липецк өлкәһе) янында бәрелештә һәләк була һәм шунда ерләнә&lt;ref name=&quot;УТЯГАНОВ&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/28-lichnyj-sostav-divizii/bukva-u/2138-utyaganov-gumar-khubbinzyanovich?Itemid=104 УТЯГАНОВ Гумар Хуббинзянович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163308/ Утяганов Гумар Хуббинязович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712072648/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163308/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/19952779/ Утяганов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605120046/https://1418museum.ru/heroes/19952779/ |date=2021-06-05 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>3c34g23vbad0n0d1q8h5gucrlkfmjyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175760</id>
    <revision>
      <id>1302303</id>
      <parentid>1232922</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:45:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8685" sha1="5u8q50gwp80cm9lkbwxta13s1p5tb0g" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}} 
'''Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы''' ([[14 ғинуар]] [[1917 йыл]] — [[25 ғинуар]] [[1989 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры, «Батырлыҡ өсөн», «Берлинды алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/81-azmagulov-mukhamet-azmagulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Азмагулов Мухамет Азмагулович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мөхәмәт  Әжмәғол улыӘжмәғолов 1917 йылдың 14 ғинуарында хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]] [[Ҡашҡа (Асҡын районы)|Ҡашҡа]] ауылында тыуған. Башланғыс белем генә ала, сөнки уҡыуын дауам итергә мөмкинлеге булмай. Бала сағынан уҡ ат ҡарарға ылыға, һөрөнтө ерҙәрҙе ат менән эшкәртеүҙә, мал тиҙәге, серетмә менән ер ашлауҙа ҡатнаша. [[1932]]—[[1938 йыл]]дарҙа «Ҡыҙылармеец» колхозында эшләй.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1941]] йылдың декабрендә Асҡын районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша. 8-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадроны танктарға атыусы расчёты (ПТР) тоҫҡаусыһы, комендант взводы ат ҡараусыһы (коновод) була.

[[Курск]] дуғаһы, [[Чернигов]] һәм [[Сталинград]] янындағы алыштарҙа, [[Днепр]]ҙы кисеүҙә ҡатнаша.

Брест — Литовск, Модлин, [[Варшава]], [[Көнигсберг]] ҡалаларын азат итеүҙә [[Эльба]], [[Висла]], [[Одер]] йылғаларындағы алыштарҙа ҡатнаша һәм [[Бранденбург]] ҡалаһына ҡәҙәр етә. Һуғыш барышында уға аттарҙы ла ҡарарға тура килә. Уның аттарҙы яҡшы ҡарауы, ауыр урындарҙан еңелсә үтергә ярҙам итә. Берлин ҡалаһына етәрәк дивизия урманда ҡамауҙа ҡала. Мөхәмәт Әжмәғолов өс немец һалдатын юҡ итә, (15.04.45 — 03.05.45) дата менән документта теркәлгән.
Уға [[Кавказ]]да ла булырға тура килә. Унда 58-се кавказ полкында ПТР командиры була. [[1943 йыл]]да яралана, контузия ала, әммә яу яланын ҡалдырмай.

[[1944 йыл]]да аяғы яралана. Комендант взводы командиры булып хеҙмәт итә (22.06.1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50912166/ Память народа. Азмагулов Мухамет Азмагулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213331/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50912166/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
Мөхәмәт Әжмәғол улы Әжмәғолов фронтта немец илбаҫарзарына ҡаршы кәрәштә командованиеның хәрби заданияларын үрнәкле башҡарған һәм хәрби батырлыҡтары өсөн [[СССР]] Юғары Советы Президиумы исеменән «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены&lt;ref name=&quot;Азмагулов М. А. &quot;&gt;[https://foto.pamyat-naroda.ru/detail/1351188?backurl=%2F%3Fmode%3Dmain%26find%3D%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82 Азмагулов Мухамат Азмагулович]&lt;/ref&gt; менән бүләкләнә.
Ветерандың күкрәген &quot;Батырлыҡ өсөн&quot; (1944), «Берлинды алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары биҙәй. 04.03.1945 йылда алған таныҡлыҡ билдәһе бар. Унда [[Германия]] ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнашҡан өсөн тип рәхмәт белдерелгән. Еңеүҙең 40 йыллығына уға «II дәрәжә Ватан һуғышы» ордены&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510251416/ Азматулов Мухамат Азматулович. Наградной лист] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605200916/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510251416/ |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt; бирелә. Еңеүҙең 20; 25; 30 һәм 50; 60; 70 Ҡораллы Көстәренә юбилей миҙалдары бирелгән&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/25647455/ Дорога памяти. Азмагулов Мухамет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195653/https://1418museum.ru/heroes/25647455/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50912166/ Память народа. Азмагулов Мухамет Азмагулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213331/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50912166/ |date=2021-07-09 }}
* [https://1418museum.ru/heroes/25647455/ Дорога памяти. Азмагулов Мухамет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195653/https://1418museum.ru/heroes/25647455/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Ғаилә хәле ==
Мөхәмәт Әжмәғол улы Әжмәғолов Рәйхәнә Ғалиәхмәт ҡыҙына өйләнә. Ул [[1919 йыл]]ғы, колхозда эшләй.
Рәйхәнә Ғалиәхмәт ҡыҙы уның һуғыштан ҡайтыуын көтөп ала. Уларҙың балалары булмай.

== Һуғыштан һуңғы тормошо ==
Төрлө тармаҡтарҙа эшләй. Өс мәртәбә ауыл Советына депутат итеп һайлана ([[1950]]; [[1953]]; [[1957]])
Ҡашҡа ауылында Ҡашҡа урмансылығы [[1937 йыл]]дарҙа ойошторола. Ул эшләгән дәүерҙә «9-сы биш йыллыҡтың ударнигы» була. «Социалистик ярыштарҙың еңеүсеһе» ([[1973]]; [[1976]]). [[1977]] йылда хаҡлы ялға сыға.
[[1989 йыл]]дың [[25 ғинуар]]ында 72 йәшендә вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 
== Сығанаҡтар ==
{{китап|Ышаныч|автор= Гөлфиә Сабирова|заглавие= |место= Аскын |издательство= Аскын районының ижтимағи-сәйәси гәзите|год= 1 май 2020 |страниц= № 35 }}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/81-azmagulov-mukhamet-azmagulovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Азмагулов Мухамет Азмагулович]{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50912166/ Память народа. Азмагулов Мухамет Азмагулович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213331/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50912166/ |date=2021-07-09 }}{{V|06|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/25647455/ Дорога памяти. Азмагулов Мухамет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195653/https://1418museum.ru/heroes/25647455/ |date=2021-06-24 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>5u8q50gwp80cm9lkbwxta13s1p5tb0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һәйетҡолов Фәйзулла (Фазыл) Фәттәх улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175789</id>
    <revision>
      <id>1302279</id>
      <parentid>1232900</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:51:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5360" sha1="0x9tg7jmefzu25h01mjtn7jcgrpx7hu" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Һәйетҡолов Фәйзулла (Фазыл) Фәттәх улы''' ({{lang-ru|Саиткулов Файзулла (Фазул) Фаттахович}}) ([[1908 йыл]] — [[16 ғинуар]] [[1973 йыл]]). 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия сержанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.

== Биографияһы ==
Һәйетҡолов Фәйзулла Фәттәх улы 1908 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Иҙелбай ауылында тыуа. 1941 йылдың декабрендә Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. Дивизияның сәйәси бүлеге шоферы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1686-saitkulov-fajzulla-fazul-fattakhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САИТКУЛОВ Файзулла (Фазул) Фаттахович ]&lt;/ref&gt;.

Һәйетҡолов Фәйзулла Фәттәх улының хеҙмәте тураһында былай тип яҙыла: {{Цитата|«Иптәш Һәйетҡолов дивизияның сәйәси бүлегендә шофер булып хеҙмәт итә. Үҙенең туранан-тура бурыстарына етди һәм намыҫ менән ҡарай. Уның машинаһы командованиеның бойороҡтарын үтәүҙә һәр саҡ әҙер була. Иптәш Һәйетҡолов йыш ҡына дошман уты аҫтында ла машинаһын ҡалдырмай, уның һәр саҡ запас өлөштәре була, уны йүнәтә һәм техникаһын имен алып сыға. Хәрби шарттарҙа ул үҙен ҡыйыу һәм ныҡышмал тота, бер ваҡытта ла юғалып ҡалмай. Рейдтарҙа ҡатнашыусы, дивизия ветераны иптәш Һәйетҡолов үҙенең машинаһында дивизияның бөтә хәрби юлын үтә һәм сәйәси бүлектең бөтә милкенең тулыһынса һаҡланғанлығын тәьмин итә. Сәйәси бүлек янында ҡарауыл хеҙмәтен юғары уяулыҡ менән бик яҡшы алып бара»}}.
Һуғыштан һуң Һәйетҡолов Фәйзулла Фәттәх улы [[Сибай]] ҡалаһында Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатында шофер булып эшләй. Өйләнә. Ун өс бала тәрбиәләп үҫтерә. Сибай ҡалаһы 24-се ҡала профессиональ-техник училищеһында ҡурай буйынса курстар алып бара. Ветеран 1973 йылдың 16 ғинуарында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006528874/ Память народа. Саиткулов Файзулла Фаттахович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726044355/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006528874/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1945)&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/24572362/ САИТКУЛОВ ФАЗУЛ ФАТТАХОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606143044/https://1418museum.ru/heroes/24572362/ |date=2021-06-06 }}&lt;/ref&gt;
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] (1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1686-saitkulov-fajzulla-fazul-fattakhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САИТКУЛОВ Файзулла (Фазул) Фаттахович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006528874/ Память народа. Саиткулов Файзулла Фаттахович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726044355/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006528874/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/24572362/ САИТКУЛОВ ФАЗУЛ ФАТТАХОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606143044/https://1418museum.ru/heroes/24572362/ |date=2021-06-06 }}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>0x9tg7jmefzu25h01mjtn7jcgrpx7hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡоҙаяров Сағман Билал улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175807</id>
    <revision>
      <id>1302263</id>
      <parentid>1069297</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T23:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5900" sha1="pr1nd56p6xwxeixzwgnmg1ix48184up" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ҡоҙаяров Сағман Билал улы''' (? [[1904 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, ефрейтор,[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се полк взводының хужалыҡ шофёры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры&lt;ref name=&quot;Электронный ресурс.Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/834-kudayarov-kudoyarov-sagman-be-i-lalovich?Itemid=104 Кудояров Сагман Билалович ]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сағман Билал улы Ҡоҙаяров 1904 йылда [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Шишмә районы]] [[Яңы Абдулла]] ауылында тыуған.
[[1942 йыл]]дың декабрендә [[Дәүләкән районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына.112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының хужалыҡ взводы шофёры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Электронный ресурс.Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии&quot; /&gt;.

== Батырлығы ==
[[Висла]]нан алып Браденбург ҡалаһына тиклем һөжүм итеүсе һуғыштарҙа алғы һыҙыҡты ваҡытында һуғыш ҡоралдары, фураж, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеп тора. Дошман авиацияһының һөжүме ваҡытында машинаһын хәүефһеҙ урынға ҡуйырға өлгөрөп, һуғыш припастарын һаҡлап алып ҡала. Бынан тыш үҙ теләге менән ике трофей автомашинаны ремонтлап, йөк ташыу өсөн сафҡа индерә.Браденбург ҡалаһы өсөн барған һуғышта дошмандың артиллерия-миномёт уты аҫтында һуғыш ҡоралдары ташый һәм яралыларҙы эвакуациялай. Был батырлығы өсөн ул [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]на лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29587748/?static_hash=8317fcf086e58c1528fdb0bbe7faa66cv1 Память Народа. Кудояров Сагман Билалович. Наградной лист] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606200931/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29587748/?static_hash=8317fcf086e58c1528fdb0bbe7faa66cv1 |date=2021-06-06 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] (1945)

== Әҙәбиәттә ==
[[Әхтәм Ихсан]]дың Башҡорт атлы дивизияһы тураһында шәхси күҙәтеүҙәр һәм тарихи документтар нигеҙендә яҙылған «Саҡма тояҡ аттарҙа» тигән китабында Ҡоҙаяров Сағман тураһында шундай юлдар бар:
{{Цитата|Землянкаға инделәр. Йырлаусы - отделение командиры Абдулла Ғиззәтуллин икән. Эргәһендә Әнүәр Ибраһимов менән Сағуман Ҡоҙаяров. Улар икеһе лә Дим буйында үҫкән.&lt;br&gt;
- Йә, яҡташтар, йырлап йәшәйбеҙме? - тине, майор мыйыҡ аҫтынан йылмайып.&lt;br&gt;
- Йыр йәнде йылыта, кәйефте күтәрә, - тине өлкән йәштәге яугир Ҡоҙаяров&lt;ref&gt;{{китап |автор= Әхтәм Ихсан |заглавие=«Саҡма тояҡ аттарҙа» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=402-се б }}&lt;/ref&gt;.|}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29587748/?static_hash=8317fcf086e58c1528fdb0bbe7faa66cv1 Память Народа. Кудояров Сагман Билалович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210606200931/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29587748/?static_hash=8317fcf086e58c1528fdb0bbe7faa66cv1 |date=2021-06-06 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/834-kudayarov-kudoyarov-sagman-be-i-lalovich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Кудояров Сагман Билалович]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Шишмә районында тыуғандар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>pr1nd56p6xwxeixzwgnmg1ix48184up</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡужабәков Сәлихйән Хаммат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175848</id>
    <revision>
      <id>1302264</id>
      <parentid>1069301</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4043" sha1="6jq693i4b6rpf3408030jzcrehymgrk" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Ҡужабәков Сәлихйән Хаммат улы''' ([[1908 йыл]] (башҡа сығанаҡтар буйынса 1909&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/838-kuzhabekov-salikh-yan-khammatovich?Itemid=104 КУЖАБЕКОВ Салихьян Хамматович. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;) — [[21 март]] [[1980 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 58-се гвардия кавалерия полкы миномет батареяһы снарядсыһы. 
 
== Биографияһы ==
Сәлихйән Хаммат улы Ҡужабәков 1908 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1909 йылда) [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]] (хәҙер [[Йылайыр районы]]) [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр)]] ауылында тыуған. 1942 йылда БАССР-ҙың Матрай районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt; һәм һуғышҡа инә. Данлыҡлы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] үткән утлы юлдарҙан башынан аҙағынаса үтә. 58-се гвардия кавалерия полкы миномет батареяһының снарядсыһы&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt; була, йәғни ҡыҙыу алыштарҙа ҡатнаша. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн бер нисә хәрби миҙалдар менән бүләкләнә. 1945 йылдың сентябрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса 1946 йылда&lt;ref&gt;[http://peopleandwar.ru/forum/viewtopic.php?t=586 Ветераны Зилаирского р-на Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt;) демобилизациялана һәм тыуған яҡтарына ҡайта&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;.

Йылайыр районы Һабыр ауылында [[1980 йыл]]дың [[21 март]]ында вафат була һәм ауыл зыяратында ерләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]] миҙалы (1945)
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] (1945)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;
* Юбилей миҙалдары

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/838-kuzhabekov-salikh-yan-khammatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. КУЖАБЕКОВ Салихьян Хамматович]{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50602171/ Кужабеков Салихьян Хамматович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215626/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50602171/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
* [http://peopleandwar.ru/forum/viewtopic.php?t=586 Ветераны Зилаирского р-на Республики Башкортостан]
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Йылайыр районы]]</text>
      <sha1>6jq693i4b6rpf3408030jzcrehymgrk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175892</id>
    <revision>
      <id>1302283</id>
      <parentid>1232904</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4453" sha1="kta1rto1vug44s6ionlyptd8pblny1j" xml:space="preserve">{{фш|Әбделмәнов}}
{{Ук}}
'''Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы''' ({{lang-ru|Абдульманов Ахмадулла Файзрахманович}}) ([[1914]]—[[1944]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкы кавалерисы. Гвардия рядовойы. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/318-abdulmanov-akhmaj-fajzrakhmanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдульманов Ахмадулла Файзрахманович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әхмәҙулла (Әхмәй) Фәйзрахман улы Әбделмәнов [[1914 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] Ырымбур өйәҙендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы [[Көйөргәҙе районы]]) тыуған.

[[1942 йыл]]дың 5 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Көйөргәҙе районы]] хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.

Гвардия сержанты Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкының гвардия рядовойы.

[[1943 йыл]]дың 7 ғинуарындағы алыштарҙа хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81307601/ Память народа. Абдульманов Ахмадулла Файзрахманович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (23.01.1944)

== Хәтер ==
Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Көйөргәҙе районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 690155. Единица хранения 951.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/318-abdulmanov-akhmaj-fajzrakhmanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдульманов Ахмадулла Файзрахманович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81307601/ Память народа. Абдульманов Ахмадулла Файзрахманович]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/1435809/ Дорога памяти. Абдульманов Ахмадулла Ф.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609062602/https://1418museum.ru/heroes/1435809/ |date=2021-06-09 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994 Хәтер китабы] ISBN 5-295-00958-0

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1916 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 майҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>kta1rto1vug44s6ionlyptd8pblny1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалҡаманов Мөхлис Сәләхетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175900</id>
    <revision>
      <id>1302251</id>
      <parentid>1069296</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T20:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5393" sha1="l2n4i2prxn37ohmqa8k779n91h2m9gk" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ҡалҡаманов Мөхлис Сәләхетдин улы''' ([[1901 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкы яугиры&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/778-kalkamanov-mukhlin-s-salakhutdinovich-2?Itemid=104 Калкаманов Мухлин(с) Салахутдинович. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мөхлис (исеменең башҡа яҙылышы Мөхлин&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;) Сәләхетдин улы Ҡалҡаманов 1901 йылда [[Башҡортостан]]дың хәҙерге [[Баймаҡ районы]] [[Иҫке Сибай]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;. [[Ҡыҙыл Армия]]ға БАССР-ҙың Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла, һуғышҡа Иҫке Сибай ауылынан китә, ҡатыны — Фатима Ҡалҡаманова&lt;ref&gt;[https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список погибших]
&lt;/ref&gt;. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһе (хәҙер [[Луганск өлкәһе]]) Икенсе Тербуны ауылы тирәһендәге тиңһеҙ алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163247/ Калкаманов Мухли Салахутдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709212350/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163247/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
* 1949—1950 йылдарҙа [[Липецк өлкәһе]]нең [[Икенсе Тербуны]] ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. [[1961 йыл]]дың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Вторые Тербуны&quot;&gt;[https://veteranrb.ru/v-lipetskoj-oblasti-otkryli-pamyatnik-voinam-112-j-bashkavdivizii/ В Липецкой области открыли памятник воинам 112-й Башкавдивизии]&lt;/ref&gt;. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙылды&lt;ref name=&quot;Вторые Тербуны&quot; /&gt;.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы эҙҙәре буйынса ойошторолған автоуҙыш сиктәрендә хәбәрһеҙ юғалған 31 яугирҙың исемдәре асыҡлана, улар араһында Ҡалҡаманов Мөхлин(с) Сәләхетдин улы исеме&lt;ref&gt;[https://ufacity.info/news/118982.html?ID=118982 Первые результаты автопробега по местам боевой славы 112-й Башкирской (16-й гвардейской) кавалерийской дивизии]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Икенсе Тербуны]]

== Һылтанмалар ==
* [https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список погибших]
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/778-kalkamanov-mukhlin-s-salakhutdinovich-2?Itemid=104 Калкаманов Мухлин(с) Салахутдинович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163247/ Калкаманов Мухли Салахутдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709212350/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163247/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>l2n4i2prxn37ohmqa8k779n91h2m9gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175903</id>
    <revision>
      <id>1302290</id>
      <parentid>1147088</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6462" sha1="h9m3q6fkpgqywistyysmelmm7l9te78" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Әбдүшев}}
{{Ук}}
'''Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы''' ({{lang-ru|Абдюшев Рафкат Абдуллович}}) ([[1923]]-6.07.[[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкы пулемётсыһы. Сержант&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/319-abdyushev-rafkat-abdullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдюшев Рафкат Абдуллович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Рәфҡәт Абдулла улы Әбдүшев [[1923 йыл]]да БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]]) Сәмән ауылында тыуа.

[[1929 йыл]]да Әбдүшевтәр ғаиләһе Туймазы ҡалаһына күсенә.

Әбдүшев Рәфҡәт 1-се Туймазы урта мәктәбен отличие менән тамамлай.

[[1941 йыл]]дың көҙөндә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Туймазы районы]] хәрби комиссариаты тарафынан Дим станцияһында формалашҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына.

[[1942 йыл]]дың 1 майынан Брянск фронты 3-сө Армия 8-се гвардия кавалерия корпусына буйһонған [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 313-сө кавалерия полкы пулемётсыһы&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot; /&gt;.

[[1942 йыл]]дың 6 июлендә ул саҡта Курск өлкәһенә ингән [[Тербун районы]]нда (хәҙер РФ-ның Липецк өлкәһе) 313-сө кавалерия полкы пулемётсыһы сержант Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95852885/ Память народа. Абдюшев Рафкат Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722163812/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95852885/ |date=2021-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[1996 йыл]]да эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡаҙыныу эштәре алып барып, ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен таба һәм 671 яугирҙың исемен асыҡлай. 642-се тип билдәләнгән сержант Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы ла Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнә&lt;ref&gt;[https://www.moypolk.ru/soldier/abdyushev-rafkat-abdullovich Исследовательская работа: Абдюшев Информацию подготовил: Абдюшев Р. Т., поисковик-аналитик, г. Туймазы.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Тербуны&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/sppagebuilder/?view=page&amp;id=52 Братская могила в с. Тербуны]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Туймазы районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улының исеме шулай уҡ Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы мемориал таҡтаташҡа ла уйылып яҙылған&lt;ref name=&quot;Тербуны&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://memory-map.1sept.ru/#/memorial-3172/type=map&amp;center=52.094028,38.63427&amp;zoom=13 Мемориал]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/319-abdyushev-rafkat-abdullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абдюшев Рафкат Абдуллович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95852885/ Память народа. Абдюшев Рафкат Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722163812/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero95852885/ |date=2021-07-22 }}{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/25626300/Дорога памяти. Абдюшев Рафкат Абдуллович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0
* [https://www.moypolk.ru/soldier/abdyushev-rafkat-abdullovich Исследовательская работа: Абдюшев Р. А.]
* [http://112bkd.ru/index.php/component/sppagebuilder/?view=page&amp;id=52 Братская могила в с. Тербуны]
* [https://memory-map.1sept.ru/#/memorial-3172/type=map&amp;center=52.094028,38.63427&amp;zoom=13 Мемориал]
* [https://vk.com/@patriotvrn-4 Тербунский рубеж]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1942 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:6 июлдә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>h9m3q6fkpgqywistyysmelmm7l9te78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғайсин Шәрәфетдин Ғиматдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175906</id>
    <revision>
      <id>1302214</id>
      <parentid>1252644</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4586" sha1="h4f0k2qorrxymvt1g8c150zmaxvv4lt" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Ғайсин Шәрәфетдин Ғиматдин улы''' ([[1904 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. 275-се кавалерия полкы командиры урынбаҫары, 1944 йылдың майынан- полк командиры. Майор. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1944)&lt;ref name=&quot;Картотека награждений Гайсина Ш.Г.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502506116/ Картотека награждений Гайсина Ш. Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709220139/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502506116/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
[[1904 йыл]]да [[Нуриман районы]] [[Бикмырҙа (Нуриман районы)|Бикмырҙа]] ауылында тыуған. 1939 йылда Өфө хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хәрби учет документтарында 1940 йылдың 1 декабренән хәрби хеҙмәттә тиелгән. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 27-се кавалерия полкы командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;275 кавполк&quot;&gt;[http://kusimov.bashenc.ru/index.php/112-kd Группа командного состава 112-ой БКД среди отличившихся бойцов 275 кавполка ]&lt;/ref&gt; (Икенсе Тербуны ҡасабаһында), полковник [[Күсимов Таһир Тайып улы|Таһир Тайып улы Күсимов]] [[1944 йыл]]дың майында Мәскәүгә академияға уҡырға киткәндән һуң, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы командиры. Фронтта күрһәткән батырлығы өсөн [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] менән бүләкләнгән (1944, декабрь).

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1944)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/505-gajsin-sharafutdin-gimatdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГАЙСИН Шарафутдин Гиматдинович]{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero92492022/ Память народа. Гайсин Шарафутдин Гиматдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213947/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero92492022/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
[https://www.baig-museum.com/%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F/%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B2-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B5/%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0/ Орденоносцы Байгильдинского сельсовета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609113530/https://www.baig-museum.com/%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F/%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%B2-%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B5/%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%8B-%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0/ |date=2021-06-09 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>h4f0k2qorrxymvt1g8c150zmaxvv4lt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175950</id>
    <revision>
      <id>1302276</id>
      <parentid>1219820</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4475" sha1="594j1cekfpcp1skfi999agtqpk0c54b" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы''' ({{lang-ru|Сатлыков Хуснутдин Бадретдинович}}) ([[1905 йыл]] — 1981 йыл) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1943), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (февраль, май 1945) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы 1905 йылда хәҙерге Башҡортостандың Күгәрсен районы Яҡшембәт ауылында тыуа. [[1941 йыл]]да Күгәрсен район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 14-се саперҙар эскадронында сапер булып хеҙмәт итә.

=== Батырлығы ===
Гвардия рядовойы Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы взвод составында Пилица йылғаһының (Польша) көнбайыш ярына беренселәрҙән булып сыға һәм дошман уты аҫтында сым кәртәләр аша өс рәт үтеү урыны эшләй, юлда дошмандар һалған 12 минаны зарарһыҙландыра. Шуның менән башта килгән полк көстәренә алға барыуҙы тәьмин итә. Был батырлығы өсөн Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97057942/ Память народа. Сатлыков Хуснутдин Бадретдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726063439/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97057942/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

Ветеран 1981 йылда вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1743-satlykov-khusnutdin-badretdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САТЛЫКОВ Хуснутдин Бадретдинович]&lt;/ref&gt;
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1943)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] (1945)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] (1945)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97057942/ Память народа. Сатлыков Хуснутдин Бадретдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726063439/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97057942/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divi{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}zii/bukva-s/1743-satlykov-khusnutdin-badretdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САТЛЫКОВ Хуснутдин Бадретдинович]

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002808342/ память народа. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726063437/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002808342/ |date=2021-07-26 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>594j1cekfpcp1skfi999agtqpk0c54b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғафаров Фәйзи Ғәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175953</id>
    <revision>
      <id>1302221</id>
      <parentid>1069231</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4793" sha1="fhf6xyepyblyd07y9rw7n125b9wuv9t" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ғафаров Фәйзи Ғәли улы''' ([[15 май]] [[1906 йыл]] — 8 февраль [[1943 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. 294-се кавалерия полкы командиры урынбаҫары. Майор&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer3212234/ Учетно-послужная картотека. Гафаров Файзи Галеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214607/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer3212234/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1906 йылда Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе [[Уральск]] ҡалаһында (ҡайһы бер документтарҙа Зеленовский районы Кушкуй ауылында) тыуған. 1920 йылда Уральск губернаһында Войкин партизан отрядында аҡтарға ҡаршы көрәшә. Армияға тиклем типографияла наборщик булып эшләгән. Ҡыҙыл Армияға [[1924 йыл]]дың 1 октябрендә алына. 1927 йылдың 1 сентябрендә [[Ҡазан юғары танк команда училищеһы|Ҡазандағы татар-башҡорт хәрби училищеһын]] икенсе разряд буйынса тамамлай. 1930 йылдан төрлө хәрби частарҙа хеҙмәт итә. 1939 йылдың 30 ноябрендә Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе Ҡаратүбә РВК военкомы итеп тәғәйенләнә.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, 1941 йылдың 31 авгусынан капитан Ғафаров 79-се кавалерия дивизияһының 233-се кавалерия полкында штаб начальнигы, һуңыраҡ полк командиры урынбаҫары.

[[1942 йыл]]да 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы командиры урынбаҫары. 1942 йылдың 10 июлендә майор Гәрәй Нафиҡов батырҙарса һәләк булғандан һуң Герасим Фондеранцев тәғәйенләнгәнсе полк менән етәкселек итә{{ЫС юҡ|9|07|2021}}. 1942 йылдың 9 сентябрендә уға майор званиеһы бирелә. Документтарҙа [[1943 йыл]]дың 8 февралендә (ҡайһы бер документтарҙа 23 февралдә дошман тылына рейд ваҡытында) һәләк булған тиелә. Һәләк булған урыны: Украина ССР-ы, Ворошиловград (хәҙерге Луганск) өлкәһе, Успенский районы, Успенская станцияһы&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027456/ Донесение о потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213303/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027456/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;. Успенская станцияһы хәҙерге Рәсәйҙең [[Ростов өлкәһе]] Матвеево-Курган районы Авило-Успенка ауылындағы станция, ул [[Украина]] менән [[Рәсәй]] араһындағы сиктә урынлашҡан.

[[1943 йыл]]дың 8 (23?) февралендә [[Луганск өлкәһе]]ндә һәләк булған.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны Ғафарова Мәрфуға Фәиз ҡыҙы, Ҡазан ҡалаһында йәшәгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/515-gafarov-fajzi-galeevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГАФАРОВ Файзи Галеевич]{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93693761/ Память народа. Гафаров Файзи Галеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213342/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93693761/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|09|07|2021}}
* [https://smekni.com/a/291940-5/general-shaymuratov-5/ Генерал Шаймуратов.стр.5]

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>fhf6xyepyblyd07y9rw7n125b9wuv9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәббәсов Әхмәҙулла Әхмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175954</id>
    <revision>
      <id>1302230</id>
      <parentid>1232790</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4104" sha1="gqbg3inauhj422ya9xkxof7h74tkbtj" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Ғәббәсов}}
{{Ук}}

''' Ғәббәсов Әхмәҙулла Әхмәт улы''' ([[1902 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы кавалеры&lt;ref name=&quot;Габбасов Ахмадулла Ахметович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6285863/ Память народа. Габбасов Ахмадулла Ахметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712104019/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6285863/ |date=2021-07-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГАББАСОВ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/717-gabbasov-akhmadulla-akhmetovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГАББАСОВ Ахмадулла Ахметович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Габбасов А. А.&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/1961795/ Габбасов А. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610174331/https://1418museum.ru/heroes/1961795/ |date=2021-06-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәббәсов Әхмәҙулла Әхмәт улы [[1902 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Көйөргәҙе районы]]нда тыуған. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref name=&quot;Габбасов Ахмадулла Ахметович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ГАББАСОВ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Габбасов А. А.&quot; /&gt;. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкында пулемет эскадроны пулемет тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;ГАББАСОВ&quot; /&gt;. Яуҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 1942 йылдың 15 декабрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә (1942 йылдың 15 декабрендәге 292-се һанлы подразделение приказы)&lt;ref name=&quot;Габбасов Ахмадулла Ахметович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ГАББАСОВ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Габбасов А. А.&quot; /&gt;.
Хәрби ҡаһарманлыҡ күрһәткән көндәре: [[1942 йыл]]дың 21-24 ноябре.
Наградлау ҡағыҙында уның ҡаһарманлығы тураһында ошондай юлдар бар:
{{Цитата|Пулемет эскадроны пулемет тоҫҡаусыһы Ғәббәсов Әхмәҙулла Әхмәт улы [[1942 йыл]]дың 21-24 ноябрендәге һуғыштарҙа үҙенең пулемет уты менән бер нисә тапҡыр һөжүмгә күскән дошман пехотаһын ҡыуып ебәрҙе, шул ваҡытта дошмандың егерменән артыҡ һалдатын һәм офицерын юҡ итте.|}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6285863/ Память народа. Габбасов Ахмадулла Ахметович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712104019/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6285863/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/717-gabbasov-akhmadulla-akhmetovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГАББАСОВ Ахмадулла Ахметович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/1961795/ Габбасов А. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610174331/https://1418museum.ru/heroes/1961795/ |date=2021-06-10 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>gqbg3inauhj422ya9xkxof7h74tkbtj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбйәлилов Талип Салауат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175955</id>
    <revision>
      <id>1302291</id>
      <parentid>1300145</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5897" sha1="6l4siq6i2d8jx241korbv35c65xzp05" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбйәлилов Талип Салауат улы''' ({{lang-ru|Абжалилов Талип Салаватович}}) ([[1902]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 60-сы гвардия кавалерия полкы составындағы 76 миллиметрлы батареяның ездовойы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/901-abzhalilov-talip-salavatovich?Itemid=104. Шаймуратовцы. Абжалилов Талип Салаватович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Талип Салауат улы Әбйәлилов [[1902 йыл]]да [[Силәбе өлкәһе]] Ҡаракүл (хәҙер — Октябрьский) районының Тәрәнкүл ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]дың 1 сентябрендә БАССР-ҙың [[Матрай районы]] хәрби комиссариаты [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡыра. Ҡыҙылармеец Талип Салауат улы яңы ойошторолған [[112-се Башҡорт атлы дивизияһы]]на билдәләнә, 60-сы гвардия кавалерия полкы составындағы 76 миллиметрлы батареяның ездовойы була&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/34011596/ Дорога памяти. Абжалилов Талип Салаватович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610191719/https://1418museum.ru/heroes/34011596/ |date=2021-06-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;АТС&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1268743852/ Память народа. Абжалилов Талип Салаватович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722164905/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1268743852/ |date=2021-07-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[1945 йыл]]дың 18 ғинуарында һәм 15 февралендә күрһәткән батырлығы тураһында командиры: {{Цитата|Иптәш Әбйәлилов Т. С. 76-миллиметрлы пушкалар батареяһының иң тәжрибәле һәм ҡыйыу ездовойҙарының береһе. 18 ғинуарҙа Томашув һәм Калиш ҡалалары өсөн барған алыштарҙа дошмандың көслө артиллерия уты аҫтында боеприпастарҙы ваҡытында килтереп еткереп, хәрби бурысты үтәргә ярҙам итте. 15 февралдә, дошман беҙҙең подразделениелар араһына килеп инеп, ауыр хәл тыуғанда, батареяларҙың ут подразделениеларын (ОП) тиҙ арала боеприпас менән тәьмин итеү маҡсатында, Әбйәлилов, пулемёт һәм автоматтарҙың көслө уты аҫтында иңенә һалып 7 йәшник снаряд ташыны һәм хәлде көйләргә ярҙам итте&lt;ref name=&quot;АТС&quot; /&gt;|}}
 
== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ([[1943]])
* ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1945]])&lt;ref name=&quot;АТС&quot; /&gt;.

== Хәтер ==
Әбйәлилов Талип Салауат улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Т. 15(доп.): Российская Федерация. Республика Башкортостан. — 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 978-5-295-02996-4&lt;/ref&gt; һәм [[Силәбе өлкәһе]] Октябрьский районы Тәрәнкүл ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/901-abzhalilov-talip-salavatovich?Itemid=104. Шаймуратовцы. Абжалилов Талип Салаватович]{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1268743852/ Память народа. Абжалилов Талип Салаватович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722164905/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1268743852/ |date=2021-07-22 }}{{ref-ru}}{{V|22|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/34011596/ Дорога памяти. Абжалилов Талип Салаватович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610191719/https://1418museum.ru/heroes/34011596/ |date=2021-06-10 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Т. 15(доп.): Российская Федерация. Республика Башкортостан. — 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 978-5-295-02996-4

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1919 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>6l4siq6i2d8jx241korbv35c65xzp05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғатауллин Хәй Ғатаулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175956</id>
    <revision>
      <id>1302218</id>
      <parentid>1147036</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4292" sha1="9me0zmb4qohu65ob7trkufsk67m8i54" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{Фамилиялаш|Ғатауллин}}
{{Ук}}
'''Ғатауллин Хәй Ғатаулла улы''' ([[15 март]] [[1909 йыл]] —?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ң ойоштороу-план бүлегендә ат ҡараусыһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945)&lt;ref name=&quot;Память Народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero40956549/ Память Народа. Гатауллин Хай Гатауллинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211550/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero40956549/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Хәй Ғатаулла улы Ғатауллин [[1909 йыл]]дың 15 мартында [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дәүләкән районы]] [[Суйынсы]] ауылында тыуған.
[[1941 йыл]]дың 12 авгусында Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла.&lt;br&gt;
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының ойоштороу-план бүлеге начальнигының ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/46-gataullin-khaj-gataullinovich?Itemid=104 «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав.Гатауллин Хай Гатауллинович {{ref-ru}}]&lt;/ref&gt;

== Батырлығы ==
[[Берлин]]ды ҡамау ахыры барышында батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә.[[1945 йыл]]дың 27 апрелендә «Зило» — каналдың көньяҡ ярындағы плацдармда, дошман һөжүмен кире ҡайтарғанда, автоматтан 7 фашист һалдатын юҡ итә. Бер дошманды пулемёты менән ҡулға төшөрә. Бының менән ул «Зило» — каналдың көньяҡ яр плацдармын тотоп торорға булышлыҡ итә. Ғатауллин Хәй Ғатаулла улы был батырлығы өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]на лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Память Народа&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙал]]ы (1944)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero40956549/ Память Народа. Гатауллин Хай Гатауллинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709211550/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero40956549/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/46-gataullin-khaj-gataullinovich?Itemid=104 «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав.Гатауллин Хай Гатауллинович]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:15 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1909 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Дәүләкән районында тыуғандар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>9me0zmb4qohu65ob7trkufsk67m8i54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һөйәрембәтов Йыһангир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176003</id>
    <revision>
      <id>1302281</id>
      <parentid>1069518</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4467" sha1="kr6ljhwa4k7q9qvqfjlcu0b5ag0c5io" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Һөйәрембәтов Йыһангир''' ({{lang-ru|Суярембетов Яганги(е)р}}) ([[1912 йыл]] — [[18 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.

== Биографияһы ==
Һөйәрембәтов Йыһангир 1912 йылда хәҙерге Башҡортостандың Стәрлебаш районында тыуа. 1941 йылда Стәрлебаш район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының 3-сө эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1830-suyarembetov-yagangi-e-r?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУЯРЕМБЕТОВ Яганги(е)р]&lt;/ref&gt;.
1943 йылдың 24 октябренә ҡарай төндә дошман оборонаһының алғы һыҙығын билдәләү буйынса разведкала булып, немец автоматсылары төркөмө засадаһына юлыға. Һөйәрембәтов Йыһангир ҡыйыу рәүештә улар менән алышҡа инә, һәм үҙ автоматы менән дошмандың алты һалдатын юҡ итә. Дошмандың ике көбәкле пулеметтарының урынын билдәләй, улар Һөйәрембәтов мәғлүмәттәре буйынса беҙҙең батареяларҙың уты менән юҡ ителә. Был ҡаһарманлығы өсөн гвардия рядовойы Һөйәрембәтов Йыһангир Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562355/ Память народа. Документы о награждении. Суярембетов Ягангер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611184930/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562355/ |date=2021-06-11 }}&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 18 ноябрендә Һөйәрембәтов Йыһангир яуҙа алған яраларынан һәләк була. Белоруссияның Гомель өлкәһе Лоевский районының Прогресс ауылында ерләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54052179/ Память народа. Донесения о потерях. Суярембетов Ягангер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726091700/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54052179/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1830-suyarembetov-yagangi-e-r?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУЯРЕМБЕТОВ Яганги(е)р]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54052179/ Память народа. Донесения о потерях. Суярембетов Ягангер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726091700/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54052179/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562355/ Память народа. Документы о награждении. Суярембетов Ягангер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611184930/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31562355/ |date=2021-06-11 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>kr6ljhwa4k7q9qvqfjlcu0b5ag0c5io</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбсәләмов Абдрахман Лут улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176026</id>
    <revision>
      <id>1302292</id>
      <parentid>1300146</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6779" sha1="iofv5ra5f1p2xk3a61k9n8nvryx2ckc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әбсәләмов Абдрахман Лут улы''' ({{lang-ru|Абсалямов Абдрахман Лотович}}) ([[1913]]—[[1973]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 32-се танк полкы автоматсылар ротаһы командиры, 1945 йылдың мартынан дивизия штабы командованиеһының элемтә буйынса өлкән офицеры. Гвардия капитаны. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], ике I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/398-absalyamov-abdrakhman-lutovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Абдрахман Лотович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Абдрахман Лут улы Әбсәләмов [[1913 йыл]]дың 30 майында [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] Гәрәй-Ҡыпсаҡ улусына ингән (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]) Баҡый ауылында тыуған.

[[1935 йыл]]дың көҙөнән Урал хәрби округының 9-сы запас команда пунктында хеҙмәт иткән запастағы капитан Әбсәләмов Абдрахманды [[Чкалов өлкәһе]] Кваркен район хәрби комиссариаты [[1941 йыл]]дың 11 авгусында хәрәкәт итеүсе [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

Гвардия капитаны Әбсәләмов Абдрахман Лут улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 32-се танк полкы автоматсылар ротаһы командиры, дивизия штабы командованиеһының элемтә буйынса өлкән офицеры булып хеҙмәт итә.

[[1942 йыл]]дың авгусында ҡаты яралана, шул уҡ йылда тағы ике тапҡыр йәрәхәтләнә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29067671/ Память народа. Абсалямов Абдрахман Лотович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612112019/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29067671/ |date=2021-06-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[1945 йыл]]дың апрель-майындағы батырлығы тураһында:
{{Цитата|Иптәш Әбсәләмов, [[1945 йыл]]дың мартынан дивизия штабы командованиеһының элемтә буйынса өлкән офицеры булараҡ, дивизияның 1945 йылдың 15 апреленән башлап 3 майына тиклем алып барылған Одер йылғаһы буйындағы немец оборонаһын өҙөү һәм Берлин һәм Бранденбургты ҡамау буйынса һөжүм операциялары осоронда дивизия командирының күҙәтеү пунктында булды. Һуғыш барышында дивизия командованиеһының алышыусы частар менән идара итеү бойороҡтарын, күрһәтмәләрен ҡаршылыҡтарға ҡарамай тапшырып торҙо. Үҙенә буйһоноусы полк элемтә офицерҙарына ғәҙел һәм талапсан. Иптәш Әбсәләмов, дивизия командиры бойороҡтарын еткереү маҡсатында, йыш осраҡта частар алып барған алыш эсендә тороп ҡалды. Күрше частар менән бәйлнәештә булды һәм уларҙың хәрәкәте тураһында командованиеға ваҡытында доклад яһаны&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29067671/ Память народа. Абсалямов Абдрахман Лотович]&lt;/ref&gt; |}}

[[1946 йыл]]дың ғинуарынан хәрби хеҙмәте тамамлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (1943)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1944)
* ике I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1944, 1945)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Әбсәләмов Абдрахман Лут улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белорецкий район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Белорет районы]] Баҡый ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 5404.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/398-absalyamov-abdrakhman-lutovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Абдрахман Лотович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29067671/ Память народа. Абсалямов Абдрахман Лотович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612112019/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29067671/ |date=2021-06-12 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белорецкий район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>iofv5ra5f1p2xk3a61k9n8nvryx2ckc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡаҙнабаев Фазыл Ғәйнулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176029</id>
    <revision>
      <id>1302255</id>
      <parentid>1171819</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T22:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3947" sha1="l9nr5kreb5opndp46t45w659z66sjff" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡаҙнабаев Фазыл Ғәйнулла улы''' ([[10 февраль]] [[1922 йыл]] — [[14 ғинуар]] [[1992 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән сержант. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/743-kaznabaev-fazyl-gajnullovich?Itemid=104 КАЗНАБАЕВ Фазыл Гайнуллович. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) кавалеры&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Фазыл Ғәйнулла улы Ҡаҙнабаев 1922 йылдың 10 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның хәҙерге [[Баймаҡ районы]] [[Күсей]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1941 йылда [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла.    йылда 12-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың ноябрендә Әстерхан хәрби-пехота училищеһына (ВПУ) ебәрелә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp2001266367/?static_hash=4d204c808ea26b8a08bdc8e060cc8b4dv2 Сведения о личном составе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195304/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp2001266367/?static_hash=4d204c808ea26b8a08bdc8e060cc8b4dv2 |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;. 1947 йылда тыуған яҡтарына ҡайта&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа — башта Кананикольск урман хужалығында ([[Йылайыр районы]]), һуңынан Сибай автотранспорт предприятиеһында шофер булып эшләй&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1992 йылдың 14 ғинуарҙа [[Сибай]] ҡалаһында вафат була һәм шунда ерләнә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/743-kaznabaev-fazyl-gajnullovich?Itemid=104 КАЗНАБАЕВ Фазыл Гайнуллович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ Кавалеристы Баймакского района 112(16) гвардейской Башкирской кавалерийской дивизии, призванные Баймакским РВК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613112744/https://baimaklib.ru/%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/112-16-%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8/ |date=2021-06-13 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>l9nr5kreb5opndp46t45w659z66sjff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыуандыҡов Шанян Фәхрислам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176034</id>
    <revision>
      <id>1302266</id>
      <parentid>1073136</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T01:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3339" sha1="lcovtiz24oeffk597ifczwbkqqz3e7d" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡыуандыҡов Шанян Фәхрислам улы''' ([[1913 йыл]] — [[22 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60-сы гвардия кавалерия полкы яугиры, артиллерист&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/832-kuvandykov-shanyan-fakhrislamovich-2?Itemid=104  КУВАНДЫКОВ Шанян Фахрисламович. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Шанян (Шаһит) Фәхрислам улы Ҡыуандыҡов 1913 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]]) [[Иҫәнбәт]] ауылында йәшәгән&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Сығышы менән ошо уҡ райондың Төркмән ауылынан. 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Ҡыуандыҡов фәхрисламдың ғаиләһендә 12 бала тәрбиәләнә. Яугирҙың исеме әлегә асыҡланмаған. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]ға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында орудие номеры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Хәрби техниканы расчет хеҙмәтләндерә. Расчет составындағы хәрбиҙәр номер тип атала, уларҙың һәр ҡайһыһы үҙ бурысын үтәй. Ҡыуандыҡов ошондай расчетта орудие номеры булған. 1943 йылдың 22 ноябрендә батырҙарса һәләк була, Белоруссия ССР-ы Полесье өлкәһе (хәҙер [[Беларусь Республикаһы]] [[Гомель өлкәһе]]) Головки ауылында ерләнә&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Иҫәнбәт ауылында йәшәүсе ҡатыны Гөлсара күрһәтелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/832-kuvandykov-shanyan-fakhrislamovich-2?Itemid=104  КУВАНДЫКОВ Шанян Фахрисламович. Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54661914/ Кувандыков Шаняп Факрисламович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213158/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie54661914/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}
[[Категория:Баймаҡ районы]]</text>
      <sha1>lcovtiz24oeffk597ifczwbkqqz3e7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176036</id>
    <revision>
      <id>1302250</id>
      <parentid>1069295</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T20:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6237" sha1="37ghnez1xgc4ckj1lhso3sc8f6jry7l" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы''' ([[1912]] — [[8 сентябрь]] [[1942 йыл]]) — легендар [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры&lt;ref&gt;&lt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52453966/ Память народа. Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612151946/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52453966/ |date=2021-06-12 }}&lt;/ref&gt;, ҡыҙылармеец&lt;ref&gt;&lt;[https://foto.pamyat-naroda.ru/detail/1646885?backurl=%2F%3Fmode%3Dmain%26find%3D%D0%9A%D0%90%D0%97%D0%AB%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%9E%D0%92%20%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы]&lt;/ref&gt;, сапёр&lt;ref&gt;&lt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/747-kazykhanov-shajkhlislam-kazykhanovich?Itemid=104 Шайморатовсылар. Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы [[1912 йыл]]да [[Асҡын районы]] [[Ҡашҡа (Асҡын районы)|Ҡашҡа]] ауылында тыуған. [[Асҡын районы]] [[Ҡашҡа (Асҡын районы)|Ҡашҡа]] ауылынан Мәфрузә һәм Ҡазыхан Кәримовтарҙың ғаиләһенән [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на алты ир-егет — улдары Зарифҡан, Фәхрислам, Хәйрислам, Фәтхелислам, Шәйхелислам һәм ейәндәре Мәғәсүм китә. Өс улдары яу ҡырында батырҙарса һәләк була. Иң бәләкәйе, бишенсеһе, Шәйхелислам Ҡазыханов.

== Хәрби хеҙмәте ==
Ҡашҡа моделле китапханаһы Өлкән китапханасыһы Гөлфиә Сабирова Васбиә апай атаһы тураһында иҫтәлектәре менән уртаҡлашты, тип яҙа:
{{Цитата|[[1941 йыл]]дың октябрендә атайым да һуғышҡа алынды. Ауыл буш ҡалған кеүек тойолдо. Өлкәндәр, шул иҫәптән әсәйем дә, колхоз эшендә мәшғүл булды, ҡунып эшләйҙәр, уларҙы унбишәр көн күрмәй инек. Дөрөҫөн генә әйткәндә, беҙҙең бала саҡ булманы. Ҡара ҡағыҙҙар килеүе, әсәйҙәрҙең күҙ йәше түгеүҙәре йышайҙы. Һуғышҡа киткән ирҙәрҙең күбеһе тейерлек яу яланынан тәрән яралар алып, кем ҡулһыҙ, кем аяҡһыҙ ҡайтты. Атайым легендар [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 294-се полкында хеҙмәт итә. Ул сапёр, разведчик була. Улар бер полкта ауылдашы Мөхәмәт Әжмәғолов менән хеҙмәт итәләр. Бер ваҡыт Шәйхелислам разведкала атын юғалта. Икенсе көндө Шәйхелислам йәйәү барырға приказ ала. Штабтан сыҡҡан ваҡытта, һиҙгән кеүек: «Атымды үлтерҙеләр, сират үҙемә. Сафурам менән кыҙым Васбиә нисек йәшәрҙәр инде?»,- ти. Бер нисә сәғәттән һуң каты алышта танк минаһы шартлауынан һәләк була. Был хәлде полкташы Мөхәмәт Әжмәғол улы Әжмәғолов үҙ ҡүҙҙәре менән күргән, һуғыштан еңеп, иҫән ҡайтҡас, һөйләй ул ғаиләһенә. Был көн [[1942 йыл]]дың [[8 сентябрь|8 сентябре]] була. Курск өлкәһенең Больше – Полянский районы, Тербуны-2 ауылында туғандар кәберлегендә ерләнгән.|}}

== Ғаилә хәле ==
Сафура Камилйән кыҙы менән Шәйхелислам Ҡазихан улы Ҡазыхановтарҙың берҙән — бер ҡыҙҙары Васбиә [[1937 йыл]]да тыуа. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғанда уға дүрт йәш була. Ул — һуғыш осоро балаһы. Сафура өс мөйөшлө ҡара ҡағыҙ алһа ла, ғүмере буйына ирен көтә. кейәүгә бармай, ҡәйнәһен ҡарай. Һуғыш осоро балаһы Васбиә Феткулова ла 83 йәшендә баҡыйлыҡҡа күсте.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* {{китап|автор= Гөлфия Сабирова|заглавие= Ышаныч. &quot;Сандыҡ төбөндәге хәтирәләр&quot;. |место= Асҡын |издательство=Асҡын районының ижтимагый – сәяси гәзите|год= 10 апрель 2015 |страниц= №41-42}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52453966/ Память народа. Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612151946/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie52453966/ |date=2021-06-12 }}{{V|06|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/747-kazykhanov-shajkhlislam-kazykhanovich?Itemid=104 Шайморатовсылар. Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы]{{V|06|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>37ghnez1xgc4ckj1lhso3sc8f6jry7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбсәләмов Ғәфүр Фәхри улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176037</id>
    <revision>
      <id>1302295</id>
      <parentid>1232916</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4951" sha1="firtobxxb3zl291izh5z0ifugk47of5" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбсәләмов Ғәфүр Фәхри улы''' ({{lang-ru|Абсалямов Гафур Фахреевич}}) ([[1918]]( башҡа мәғлүмәттәр буйынса [[1912 йыл]]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073897740/ Абсалямов Гафур Фахреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723052812/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073897740/ |date=2021-07-23 }}&lt;/ref&gt;) — 6 июль [[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 275-се кавалерия полкының 4-се эскадроны писары. Ҡыҙылармеец&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/323-absalyamov-gafur-fakhreevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Гафур Фахреевич]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәфүр Фәхри улы Әбсәләмов [[1918 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] (хәҙер — [[Ҡырмыҫҡалы районы]]) Үтәгән ауылында тыуған.

[[Ҡырмыҫҡалы районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына.

Ҡыҙылармеец Әбсәләмов Ғәфүр [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се полкы 4-се эскадроны писары булып хеҙмәт итә.

[[1942 йыл]]дың 6 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Тербуны ауылы янында хәбәрһеҙ юғалған&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073897740/ Память народа. Абсалямов Гафур Фахреевич. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723052812/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073897740/ |date=2021-07-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Әбсәләмов Ғәфүр Фәхри улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Үтәгән ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында ул хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. [[1996 йыл]]да эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/sppagebuilder/?view=page&amp;id=52 Братская могила в с. Тербуны]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/323-absalyamov-gafur-fakhreevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Гафур Фахреевич]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073897740/ Память народа. Абсалямов Гафур Фахреевич. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723052812/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073897740/ |date=2021-07-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/19952722/ Дорога памяти. Абсалямов Гафур Фахреевич ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612151206/https://1418museum.ru/heroes/19952722/ |date=2021-06-12 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0
* [http://112bkd.ru/index.php/component/sppagebuilder/?view=page&amp;id=52 Братская могила в с. Тербуны]
* [https://vk.com/@patriotvrn-4 Тербунский рубеж]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1918 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>firtobxxb3zl291izh5z0ifugk47of5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбсәләмов Сабир Шафиҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176041</id>
    <revision>
      <id>1302293</id>
      <parentid>1230595</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4245" sha1="1rt2mzg1m4sulx379cs33t242prybb0" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбсәләмов Сабир Шафиҡ улы''' ({{lang-ru|Абсалямов Сабир Шафикович}}) ([[1922]]—[[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкы уҡсыһы. Һуңғы хеҙмәт урыны — 62-се гвардия кавалерия полкы. Ҡыҙылармеец&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/324-absalyamov-sabir-shafikovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Сабир Шафикович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/22536585/ Дорога памяти. Абсалямов Сабир Шафикович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612161125/https://1418museum.ru/heroes/22536585/ |date=2021-06-12 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Сабир Шафиҡ улы Әбсәләмов [[1922 йыл]]да БАССР йәғни Оло Башҡортостандың [[Стәрлетамаҡ кантоны]]нда тыуған (хәҙерге — [[Ишембай районы]],
[[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклем Петровск, ә [[1930 йыл]]дан — [[Маҡар районы]] тип йөрөтөлгән).

[[1941 йыл]]дың 2 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Маҡар районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына.

[[1942 йыл]]дың июнь айында хәбәрһеҙ юғалған&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie67822469/ Память народа. Абсалямов Сабир Шафикович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723053521/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie67822469/ |date=2021-07-23 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Әбсәләмов Сабир Шафиҡ улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Ишембай районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/324-absalyamov-sabir-shafikovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Сабир Шафикович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie67822469/ Память народа. Абсалямов Сабир Шафикович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723053521/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie67822469/ |date=2021-07-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0
* [https://1418museum.ru/heroes/22536585/ Дорога памяти. Абсалямов Сабир Шафикович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612161125/https://1418museum.ru/heroes/22536585/ |date=2021-06-12 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>1rt2mzg1m4sulx379cs33t242prybb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбсәләмов Фәхри Хөсәйен улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176045</id>
    <revision>
      <id>1302294</id>
      <parentid>1300147</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4748" sha1="54tgksrufpiw6mrdbwbxsvkacdur1x4" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбсәләмов Фәхри Хөсәйен улы''' ({{lang-ru|Абсалямов Фахрий Хусаинович}}) ([[1918]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкы артиллерия батареяһы ездовойы. Ҡыҙылармеец&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/208-absalyamov-fakhrij-khusainovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Фахрий Хусаинович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Фәхри Хөсәйен улы Әбсәләмов [[1918 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] Баймаҡ заводы ҡасабаһында (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы [[Баймаҡ]] ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуа.

[[Башҡорт АССР-ы]] [[Баймаҡ районы]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә алына.

Ҡыҙылармеец Әбсәләмов Фәхри Көньяҡ-Көнбайыш фронты составында һуғышҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы артиллерия батареяһы ездовойы була.

Подразделениеның [[1942 йыл]]дың 15 декабрендә раҫланған 292-се һанлы бойороғонда {{Цитата| «Алыш барышында өҙлөкһөҙ боеприпастар менән тәьмин итеп торғаны һәм ҡулланылған йә трофей ҡоралдарҙы йыйып килтергәне өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ» тип яҙылған&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057793/ Память народа. Абсалямов Фахрий Хусаинович]&lt;/ref&gt;|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1942)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057793/ Память народа. Абсалямов Фахрий Хусаинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723054618/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057793/ |date=2021-07-23 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Әбсәләмов Фәхри Хөсәйен улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]]нда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/208-absalyamov-fakhrij-khusainovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абсалямов Фахрий Хусаинович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057793/ Память народа. Абсалямов Фахрий Хусаинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723054618/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero75057793/ |date=2021-07-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/26931723/ Дорога памяти. Абсалямов Фахрий Хусаинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210612170607/https://1418museum.ru/heroes/26931723/ |date=2021-06-12 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>54tgksrufpiw6mrdbwbxsvkacdur1x4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176062</id>
    <revision>
      <id>1302299</id>
      <parentid>1232918</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5808" sha1="lzasuxrdpxq57seyq7pn153sjcfxnz6" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Әбүбәкеров}}
{{Ук}}
'''Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы''' ({{lang-ru|Абубакиров Акрам Агзамович}}) ([[1910]]—[[1943]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда повозочный (арбасы) булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/326-abubakirov-akram-agzamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абубакиров Акрам Агзамович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әкрәм Әғзәм улы Әбүбәкеров [[1910 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]]) Йәрмөхәмәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

[[1941 йыл]]дың 28 авгусында Туймазы район хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

[[1943 йыл]]дың 19 сентябрендә [[Украина ССР-ы]] [[Чернигов өлкәһе]]нең Борки ауылы янындағы һуғышта һәләк була. Березнянский районы Борки ауылында ерләнгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1077092480/ Память народа. Абубакиров Акрам Агзамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723060043/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1077092480/ |date=2021-07-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yandex.ru&quot;&gt;[https://yandex.ru/images/search?text=%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D1%8C%20%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B1%D1%88%D0%B8%D1%85%20%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%85%20%D0%B2%20%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B5%20%D1%81.%20%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B8&amp;stype=image&amp;lr=172&amp;source=wiz Фотографии братской могилы в Березнянском районе Черниговской области Украины]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt;
һәм БР-ҙың [[Туймазы районы]] Ҡандра станцияһы Йәрмөхәмәт ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

Украинаның Чернигов өлкәһе Березнянский районы Борки ауылында һәләк булған яугирҙар исемлегендә Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы ла бар&lt;ref name=&quot;yandex.ru&quot;/&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/326-abubakirov-akram-agzamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абубакиров Акрам Агзамович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1077092480/ Память народа. Абубакиров Акрам Агзамович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723060043/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1077092480/ |date=2021-07-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/25642483/ Дорога памяти. Абубакиров Акрам]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0
* [https://yandex.ru/images/search?text=%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D1%8C%20%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B1%D1%88%D0%B8%D1%85%20%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%85%20%D0%B2%20%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B5%20%D1%81.%20%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B8&amp;stype=image&amp;lr=172&amp;source=wiz Фотографии братской могилы в Березнянском районе Черниговской области Украины]
* [http://war.lib48.ru/pamyatniki-i-memorialy/terbunskij-rajon/borki-s-pamyatnik-voinam-pogibshim-v-gody-velikoj-otechestvennoj-vojny Борки, с. Памятник воинам, погибшим в годы Великой Отечественной войны]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>lzasuxrdpxq57seyq7pn153sjcfxnz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һағынбаев Ишмырҙа Дәүләткирәй улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176065</id>
    <revision>
      <id>1302278</id>
      <parentid>1069514</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3168" sha1="2zqboyhglqqagxlzfe5u8gqzoi4n17i" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Һағынбаев Ишмырҙа Дәүләткирәй улы''' ({{lang-ru|Сагинбаев Ишмурза Давлеткиреевич}} ([[1923 йыл]] — [[19 сентябрь]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 62-се кавалерия полкы ҡылыссыһы.

== Биографияһы ==
Һағынбаев Ишмырҙа Дәүләткирәй улы 1923 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр]] ауылында тыуа. [[1941 йыл]]да Хәйбулла район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1654-saginbaev-ishmurza-davletkireevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГИНБАЕВ Ишмурза Давлеткиреевич]&lt;/ref&gt;.
[[1943 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябрендә]] [[Украина]]ның Чернигов өлкәһе Березна ауылы янында [[Днепр]]ҙы аша сыҡҡанда яуҙа һәләк була. Украинаның Одесса өлкәһе Тарутино районының Березино ауылында ерләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400393336/ Память народа. Донесения о потерях. САГИНБАЕВ Ишмурза Давлеткиреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726101825/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400393336/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1654-saginbaev-ishmurza-davletkireevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГИНБАЕВ Ишмурза Давлеткиреевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400393336/ Память народа. Донесения о потерях. САГИНБАЕВ Ишмурза Давлеткиреевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726101825/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400393336/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* Память. Башкортостан. Книга 20

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>2zqboyhglqqagxlzfe5u8gqzoi4n17i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбүбәкеров Әхмәт Мәхмүт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176070</id>
    <revision>
      <id>1302300</id>
      <parentid>1300149</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4347" sha1="18hr6juuw883cjyvl0e62mrmsdah76o" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Әбүбәкеров}}
{{Ук}}
''' Әбүбәкеров Әхмәт Мәхмүт улы''' ([[1908]]—[[1944]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө (62-се гвардия) кавалерия полкында зенит ҡоролмаһы пулемётсыһы (номеры — ппс 1927 ч 771). Ҡыҙылармеец&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/327-abubakirov-akhmet-makhmutovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Ахмет Махмутович Абубакиров]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әхмәт Мәхмүт улы Әбүбәкеров [[1908 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]] Татлыбай ауыл биләмәһе) [[Йәнйегет]] ауылында тыуған.

[[1942 йыл]]дың 12 октябрендә&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/15579523/ Дорога памяти. Абубакиров Ахмет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613054358/https://1418museum.ru/heroes/15579523/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt; Баймаҡ район хәрби комиссариаты Әхмәт Әбүбәкеровты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

Ҡыҙылармеец Әбүбәкеров Әхмәт [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 313-сө (62-се гвардия) кавалерия полкында зенит ҡоролмаһы пулемётсыһы (номеры ппс 1927 ч 771) булып хеҙмәт итә.

Төрлө мәғлүмәт буйынса, [[1944 йыл]]дың февралендә әллә мартында һәләк була (хәбәрһеҙ юғала)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero89627900/ Абубакиров Ахмет Махмутович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723061122/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero89627900/ |date=2021-07-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Әбүбәкеров Әхмәт Мәхмүт улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Баймаҡ районы]] [[Йәнйегет]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/327-abubakirov-akhmet-makhmutovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Ахмет Махмутович Абубакиров]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero89627900/ Память народа. Абубакиров Ахмет Махмутович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723061122/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero89627900/ |date=2021-07-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/15579523/ Дорога памяти. Абубакиров Ахмет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613054358/https://1418museum.ru/heroes/15579523/ |date=2021-06-13 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>18hr6juuw883cjyvl0e62mrmsdah76o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡәҙерғолов Хисаметдин Ғәлләм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176071</id>
    <revision>
      <id>1302270</id>
      <parentid>1069302</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T02:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2685" sha1="lec1ce7lyl85z1z41r04p02us9ele4e" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ҡәҙерғолов Хисаметдин Ғәлләм улы''' ({{lang-ru|Кадыргулов Хисамитдин Галлямович}} (1902—?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, сержант.&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/19-lichnyj-sostav-divizii/bukva-k/731-kadyrgulov-khisamitdin-gallyamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. КАДЫРГУЛОВ Хисамитдин Галлямович]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
1904 йылда, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың [[Көйөргәҙе районы]] [[Яҡут]] ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1942 йылдың декабрендә Көйөргәҙе районы военкоматы тарафанан хәрби хеҙмәткә саҡырыла.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100977104/ Подвиг народа. Кадыргулов Хисамитдин Галлямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214533/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100977104/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

116 гвардия дивизияһының [[1943 йыл]]дың 27 сентәбрендәге наградаға тәҡдим ителгән приказында: «Гвардия рядовойы Ҡәҙерғолов Хисаметдин Ғәлләм улы дошман атышы аҫтында кыҙылармеецтарға ваҡытында хат һәм газеталар килтереп торҙо», — тиелгән.&lt;ref name=&quot;ПМ&quot; /&gt;

== Наградалары ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (№: 81 от: 27.09.1943)&lt;ref name=&quot;ПМ&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1270203337/ Картотека награждений. шкаф 36, ящик 17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214531/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1270203337/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]</text>
      <sha1>lec1ce7lyl85z1z41r04p02us9ele4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбүбәкеров Мәғсүм Әбүбәкер улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176073</id>
    <revision>
      <id>1302298</id>
      <parentid>1147079</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4308" sha1="o6kaxz4zvcq0n7gwnyo7oau0y8frx10" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Әбүбәкеров}}
{{Ук}}
'''Әбүбәкеров Мәғсүм Әбүбәкер улы''' ({{lang-ru|Абубакиров Магасум Абубакирович}}) ([[1902]]—[[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкында химик химик вазифаһын башҡара. Ҡыҙылармеец.

== Биографияһы ==
Мәғсүм Әбүбәкер улы Әбүбәкеров [[1902 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]] Аҡсәйет ауыл Советы) Йосоп ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Тәтешле районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Ҡыҙылармеец Әбүбәкеров Мәғсүм [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 313-сө кавалерия полкында химик вазифаһын башҡара.

[[1942 йыл]]дың 6 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Тербуны ауылы янында хәбәрһеҙ юғалған.

== Хәтер ==
Әбүбәкеров Мәғсүм Әбүбәкер улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Туймазы районы]] Иҫке Ҡандра ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

Оҙаҡ йылдар дауамында ул хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. [[1996 йыл]]да эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә рядовой Әбүбәкеров Мәғсүм Әбүбәкер улының һөйәктәре лә [[Липецк өлкәһе]] Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегенә ерләнде{{ЫС юҡ|23|07|2021}}.

Мәғсүм Әбүбәкеровтың исеме ҡәберлек һәйкәленең мемориал таҡтаһына уйып яҙылған{{ЫС юҡ|23|07|2021}}.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/328-abubakirov-magasum-abubakirovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абубакиров Магасум Абубакирович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163312/ Память народа. Абубакиров Магасум Абубакирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723061709/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163312/ |date=2021-07-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1902 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>o6kaxz4zvcq0n7gwnyo7oau0y8frx10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбүбәкеров Мисбах Иҙрис улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176074</id>
    <revision>
      <id>1302297</id>
      <parentid>1232917</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5892" sha1="oxz1cxumlyv5xf5r1w0agcj38a1uifg" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{ФШ|Әбүбәкеров}}
{{Ук}}
'''Әбүбәкеров Мисбах Иҙрис улы''' ({{lang-ru|Абубакиров Мисбах Идрисович}}) ([[1914]]—[[1945]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкы 5-се батареяһының ҡороусыһы (зарядлаусы) була. Гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/329-abubakirov-misbakh-idrisovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абубакиров Мисбах Идрисович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мисбах Иҙрис улы Әбүбәкеров [[1914 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] (элегерәк [[БАССР]]-ҙың [[Байҡыбаш районы]], хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡариҙел районы]] [[Иҫке Аҡбүләк]] ауыл Советы) Яҡуп ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

[[1941 йыл]]да Байҡыбаш район хәрби комиссариаты тарвафынан Мисбах Әбүбәкеров [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец Әбүбәкеров Мисбах [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкы 5-се батареяһының ҡороусыһы (зарядлаусы) була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103407186/ Память народа. Абубакиров Мисбах Идрисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723062252/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103407186/ |date=2021-07-23 }}&lt;/ref&gt;.

Һуғыштың башынан алып аҙағына тиклем 112-се Башҡорт (дүрт орденлы 16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы составында ҙуғыша. Күп тапҡырҙар батырлыҡ өлгөһө күрһәтә:
{{цитата|1944 йылдың 12 апрелендә Владимир-Волынск ҡалаһы янындағы һуғыштарҙа, яралы булһа ла, орудиены ташлап китмәй, атыуын дауам итә һәм кавалерия полкының алға хәрәкәтенә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;Абубакиров Мисбах&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/33465629 Абубакиров Мисбах]&lt;/ref&gt;.|}}

[[1945 йыл]]дың 26 майында ҡыҙылармеец Әбүбәкеров Мисбах Иҙрис улы һәләк була.
Германия ерендә, Бранденбург ҡалаһында, ерләнгән&lt;ref name=&quot;Абубакиров Мисбах&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/33465629 Абубакиров Мисбах]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://forum.patriotcenter.ru/index.php?topic=6051.0 Форум Поисковых Движений. Султанов Камил.]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)

== Хәтер ==
Әбүбәкеров Мисбах Иҙрис улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt; БР-ҙың [[Ҡариҙел районы]] Яҡуп ауылында ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 690155. Единица хранения 5136.
* ЦАМО. Фонд 58. Опись 18003. Дело 925
== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/329-abubakirov-misbakh-idrisovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абубакиров Мисбах Идрисович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103407186/ Память народа. Абубакиров Мисбах Идрисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723062252/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103407186/ |date=2021-07-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/8993813/ Дорога памяти. Мисбах Абубакиров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613082542/https://1418museum.ru/heroes/8993813/ |date=2021-06-13 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0
* [http://forum.patriotcenter.ru/index.php?topic=6051.0 Форум Поисковых Движений. Султанов Камил]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>oxz1cxumlyv5xf5r1w0agcj38a1uifg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбүталипов Вәхит Абдулталип улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176088</id>
    <revision>
      <id>1302301</id>
      <parentid>1069557</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4818" sha1="sfunpzuo70m14kt6qoe21b0tjk0lqcv" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбүталипов Вәхит Абдулталип улы''' ({{lang-ru|Абуталипов Вахит Абдулталипович}}) ([[1906]]—[[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда ҡылыссы («Хәтер китабы»нда — 275-се полк ездовойы булған тип бирелгән)&lt;ref name=&quot;Абуталипов Вахит Абдулталипович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400330820/ Абуталипов Вахит Абдулталипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723070453/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400330820/ |date=2021-07-23 }}&lt;/ref&gt; булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/330-abutalipov-vakhit-abdultalipovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абуталипов Вахит Абдулталипович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Вәхит Абдулталип улы Әбүталипов [[1906 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы) Әбеш ауылында тыуған.

1941 йылдың 11 декабрендә Миәкә район хәрби комиссариаты тарафынан Әбүталипов Вәхит [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]нда ҡылыссы («Хәтер китабы»нда — 275-се полк ездовойы булған тип бирелгән)&lt;ref name=&quot;Абуталипов Вахит Абдулталипович&quot;/&gt; булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103171521/ Память народа. Абуталипов Вахит Абдулталипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723063800/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103171521/ |date=2021-07-23 }}&lt;/ref&gt;.

[[1942 йыл]]дың 1 июлендә («Хәтер китабы»нда — 10 июлдә тип яҙылған)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400330820/ Память народа. Абуталипов Вахит Абдулталипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723070453/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400330820/ |date=2021-07-23 }}&lt;/ref&gt; хәбәрһеҙ юғала&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;.

== Хәтер ==
Әбүталипов Вәхит Абдулталип улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Миәкә районы]]ның Әбеш ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/330-abutalipov-vakhit-abdultalipovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абуталипов Вахит Абдулталипович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103171521/ Память народа. Абуталипов Вахит Абдулталипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723063800/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero103171521/ |date=2021-07-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400330820/ Память народа. Абуталипов Вахит Абдулталипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723070453/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400330820/ |date=2021-07-23 }}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1906 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>sfunpzuo70m14kt6qoe21b0tjk0lqcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбшәрипов Вәхит Әбшәриф улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176101</id>
    <revision>
      <id>1302296</id>
      <parentid>1300148</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4323" sha1="bxok1v0pqly5mt6yu7l2p24j9iiq7bb" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әбшәрипов Вәхит Әбшәриф улы''' ({{lang-ru|Абшарипов Вахит Абшарипович}}) ([[1909]]-) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 19-сы гвардия айырым медик-санитар эскадроны сортировочный отделениеһының санинструкторы. Медицина хеҙмәтенең гвардия өлкән сержанты. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/332-absharipov-vakhit-absharipovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абшарипов Вахит Абшарипович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Вәхит Әбшәриф улы Әбшәрипов [[1909 йыл]]да [[Ырымбур губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]) Шығай ауылында тыуған.

[[1941 йыл]]да [[Белорет районы]] хәрби комиссариаты [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡыра.

[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 19-сы гвардия айырым медик-санитар эскадроны сортировкалау отделениеһының санинструкторы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109054209/ Память народа. Абшарипов Вахит Абшарипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723065119/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109054209/ |date=2021-07-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945)
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;

== Хәтер ==
Әбшәрипов Вәхит Әбшәриф улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белорецкий район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Шығай (Белорет районы)]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 686196. Единица хранения 7755.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/332-absharipov-vakhit-absharipovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Абшарипов Вахит Абшарипович]{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109054209/ Память народа. Абшарипов Вахит Абшарипович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210723065119/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109054209/ |date=2021-07-23 }}{{ref-ru}}{{V|23|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 РГБ: Они вернулись с победой. Белорецкий район, т. 3, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215734/https://search.rsl.ru/ru/record/01000853663 |date=2021-06-02 }} ISBN 5-295-03187-X
* [https://1418museum.ru/heroes/29038282/ Дорога памяти. Вахит Абшарипов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613150012/https://1418museum.ru/heroes/29038282/ |date=2021-06-13 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1909 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>bxok1v0pqly5mt6yu7l2p24j9iiq7bb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һәйетҡолов Әхмәҙулла Ибраһим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176107</id>
    <revision>
      <id>1302280</id>
      <parentid>1069520</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3376" sha1="nrlco3ohyjak6ah18uevsi58bba2mpl" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Һәйетҡолов Әхмәҙулла Ибраһим улы''' ({{lang-ru|Саиткулов Ахмадулла Ибрагимович}}) — ([[1909 йыл]] – ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. 1943 йылдың 22 мартында яуҙа хәбәрһеҙ юғала.

==Биографияһы ==
Һәйетҡолов Әхмәҙулла Ибраһим улы 1909 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]] [[Ҡунаҡбай]] ауылында тыуған. [[1941 йыл]]дың [[16 февраль|16 февралендә]] Бөрйән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Һәйетҡолов Әхмәҙулла батарея командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1685-saitkulov-akhmadulla-ibragimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы.САИТКУЛОВ Ахмадулла Ибрагимович]&lt;/ref&gt;. 
Һәйетҡолов Әхмәҙулла Ибраһим улы [[1942 йыл]]дың декабрендә һуғышта хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400316835/ Память народа. Сайткулов Ахмадулла Ибрагимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726101836/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400316835/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Украинаның Ворошиловград өлкәһе Юлино-2 станцияһы районында ерләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Һылтанмалар ==
*[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1685-saitkulov-akhmadulla-ibragimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы.САИТКУЛОВ Ахмадулла Ибрагимович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
*[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400316835/ Память народа. Сайткулов Ахмадулла Ибрагимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726101836/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400316835/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
*[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400316835/ Источник информации: ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 818] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726101836/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400316835/ |date=2021-07-26 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]]</text>
      <sha1>nrlco3ohyjak6ah18uevsi58bba2mpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтйәнов Мағзанур Тимерхан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176130</id>
    <revision>
      <id>1302313</id>
      <parentid>1236628</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4457" sha1="euu6safltmnhb6ofef63xbtsk160me8" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Әхмәтйәнов Мағзанур Тимерхан улы''' ([[1912 йыл]]&lt;ref name=&quot;Ахметзянов&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/31877316/ Ахметзянов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614050106/https://1418museum.ru/heroes/31877316/ |date=2021-06-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;АХМЕТЗЯНОВ М. Т.&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/256-akhmetzyanov-magzanur-timerkhanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТЗЯНОВ Магзанур (Махзянур) Тимерханович (Тимирханович)]&lt;/ref&gt; (икенсе мәғлүмәттәр буйынса [[1914 йыл]]&lt;ref name=&quot;АХМЕТЬЯНОВ Магданур Тимерханович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1422781264/ Память народа. АХМЕТЬЯНОВ Магданур Тимерханович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712105413/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1422781264/ |date=2021-07-12 }}&lt;/ref&gt;) — 16 июнь 1945 йыл, Бернау ҡалаһы, Германия&lt;ref name=&quot;Ахметзянов&quot;/&gt;) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, рядовой&lt;ref name=&quot;Ахметзянов&quot; /&gt;, гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref name=&quot;АХМЕТЗЯНОВ М. Т.&quot; /&gt;, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы кавалеры&lt;ref name=&quot;АХМЕТЗЯНОВ М. Т.&quot; /&gt;.

== Биографияһы ==
Әхмәтйәнов Мағзанур Тимерхан улы [[1912 йыл]]да&lt;ref name=&quot;Ахметзянов&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;АХМЕТЗЯНОВ М. Т.&quot; /&gt;, икенсе мәғлүмәттәр буйынса [[1914 йыл]]да&lt;ref name=&quot;АХМЕТЬЯНОВ Магданур Тимерханович&quot; /&gt; [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Туҡтағол (Баҡалы районы)|Туҡтағол]] ауылында тыуған. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Баҡалы район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 15 авгусында саҡырыла&lt;ref name=&quot;АХМЕТЬЯНОВ Магданур Тимерханович&quot; /&gt;. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 60‑сы гвардия кавалерия полкы 4-се пулемет эскадронында пулемет тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;АХМЕТЗЯНОВ М. Т.&quot; /&gt;. Яуҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943) миҙалы менән бүләкләнә &lt;ref name=&quot;АХМЕТЗЯНОВ М. Т.&quot; /&gt;. 1945 йылдың 12 апрелендә Германияның Бернау ҡалаһы янындағы һуғышта хәбәрһеҙ юғала&lt;ref name=&quot;АХМЕТЬЯНОВ Магданур Тимерханович&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1422781264/ Память народа. АХМЕТЬЯНОВ Магданур Тимерханович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712105413/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1422781264/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} 
* [https://1418museum.ru/heroes/31877316/ Ахметзянов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614050106/https://1418museum.ru/heroes/31877316/ |date=2021-06-14 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/256-akhmetzyanov-magzanur-timerkhanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТЗЯНОВ Магзанур (Махзянур) Тимерханович (Тимирханович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>euu6safltmnhb6ofef63xbtsk160me8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтйәнов Ниғәмәт Әхмәтйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176134</id>
    <revision>
      <id>1302316</id>
      <parentid>1232955</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3032" sha1="adavnlqo2w4uwmht3pmeqnbuk5e035i" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Әхмәтйәнов Ниғәмәт Әхмәтйән улы''' ([[1913 йыл]]- ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты&lt;ref name=&quot;АХМЕТЗЯНОВ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/984-akhmetzyanov-nigamat-akhmetzyanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТЗЯНОВ Нигамат Ахметзянович]&lt;/ref&gt;.
 
== Биографияһы ==
Әхмәтйәнов Ниғәмәт Әхмәтйән улы [[1913 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет районы]]нда тыуған. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Белорет район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 13 июлендә саҡырыла&lt;ref name=&quot;Ахметзянов Нигамат Ахметзянович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6195880/ Память народа. Ахметзянов Нигамат Ахметзянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712121144/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6195880/ |date=2021-07-12 }}&lt;/ref&gt;. 8-се кавалерия корпусының [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 275-се кавалерия полкы миномет расчеты командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Ахметзянов Нигамат Ахметзянович&quot; /&gt;. 1942 йылдың 9 июлендә яуҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;АХМЕТЗЯНОВ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ахметзянов Нигамат Ахметзянович&quot; /&gt; (1942 йылдың 31 июлендә подразделениеның 68/н номерлы приказы). Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6195880/ Память народа. Ахметзянов Нигамат Ахметзянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712121144/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6195880/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/1944720/ Ахметзянов Н. А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614055830/https://1418museum.ru/heroes/1944720/ |date=2021-06-14 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/984-akhmetzyanov-nigamat-akhmetzyanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТЗЯНОВ Нигамат Ахметзянович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>adavnlqo2w4uwmht3pmeqnbuk5e035i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтйәнов Рахмай Әхмәтйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176146</id>
    <revision>
      <id>1302317</id>
      <parentid>1232956</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4239" sha1="bzp5a1qkjo6s6mha67r72fzz3lmh1l0" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}

'''Әхмәтйәнов Рахмай Әхмәтйән улы''' ([[1897 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия старшинаһы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены квалеры&lt;ref name=&quot;Ахметзянов Рахмай Ахметзянович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78914901/ Память народа. Ахметзянов Рахмай Ахметзянович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712122015/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78914901/ |date=2021-07-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ахметзянов&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/32413511/ Ахметзянов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614104641/https://1418museum.ru/heroes/32413511/ |date=2021-06-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;АХМЕТЗЯНОВ Р. А.&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/365-akhmetzyanov-rakhmaj-akhmed-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТЗЯНОВ Рахмай Ахмедьянович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әхмәтйәнов Рахмай Әхмәтйән улы [[1897 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Кушнаренко районы]] Тортилиево ауылында (ундай ауыл Кушнаренко районында юҡ) тыуған&lt;ref name=&quot;Ахметзянов Рахмай Ахметзянович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ахметзянов&quot; /&gt;. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Кушнаренко район хәрби комиссариаты тарафынан [[1942 йыл]]дың февралендә саҡырыла&lt;ref name=&quot;Ахметзянов Рахмай Ахметзянович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ахметзянов&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;АХМЕТЗЯНОВ Р. А.&quot; /&gt;. 7-се гвардия кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһы 60‑сы гвардия кавалерия полкы 2-се эскадроны старшинаһы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Ахметзянов Рахмай Ахметзянович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ахметзянов&quot; /&gt;. Немец илбаҫарҙары менән һуғыш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн [[1944 йыл]]дың 5 ғинуарында [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә (Подразделениеның 1944 йылдың 5 ғинуарындағы 1/н номерлы приказы)&lt;ref name=&quot;Ахметзянов Рахмай Ахметзянович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ахметзянов&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;АХМЕТЗЯНОВ Р. А.&quot; /&gt;. Батырлыҡ күрһәткән көндәре: 01.05.1943, 18.09.1943-04.11.1943&lt;ref name=&quot;Ахметзянов Рахмай Ахметзянович&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1944]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78914901/ Память народа. Ахметзянов Рахмай Ахметзянович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712122015/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero78914901/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}} 
* [https://1418museum.ru/heroes/32413511/ Ахметзянов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614104641/https://1418museum.ru/heroes/32413511/ |date=2021-06-14 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/365-akhmetzyanov-rakhmaj-akhmed-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТЗЯНОВ Рахмай Ахмедьянович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>bzp5a1qkjo6s6mha67r72fzz3lmh1l0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һөйәрғолов Тажимөлөк Сәйфелмөлөк улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176223</id>
    <revision>
      <id>1302282</id>
      <parentid>1187491</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4791" sha1="nztcqzj3wgsm56mfaw7w747msly1gb2" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Һөйәрғолов Тажимөлөк Сәйфелмөлөк улы''' ({{lang-ru|СУЯРГУЛОВ Тажимулюк Сайфулмулюкович}} [[1903]]—[[1980]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ефрейтор.

== Биографияһы ==
Һөйәрғолов Тажимөлөк Сәйфелмөлөк улы 1903 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Стәрлебаш районы]] [[Яңы Ҡалҡаш]] ауылында тыуа. 1925 йылда Ҡыҙыл Армия сафына Стәрлетамаҡ район хәрби комиссариаты, 1941 йылда Стәрлебаш район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1925—1927 йылдарҙа 8-се Төркөстан уҡсылар полкы составында хеҙмәт итә, 1941 йылдан [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда: 112-се гвардия кавалерия дивизияһы составында кавалерист, [[1942 йыл]]дың ноябренән линейный надсмотрщик 246-сы айырым төҙөлөш ротаһы күҙәтеүсеһе, 1945 йылдың март-ноябрь айҙарында 251-се айырым элемтә батальонында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1829-suyargulov-tazhimulyuk-sajfulmulyukovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУЯРГУЛОВ Тажимулюк Сайфулмулюкович]&lt;/ref&gt;. Һуғыштан һуң Стәрлебаш районының Мәжит Ғафури исемендәге колхозда бригадир булып эшләй. Хаҡлы ялға киткәс тә Һөйәрғолов Тажимөлөк Сәйфелмөлөк улы янғын һүндереүсе, һыу ташыусы булып эшләй.

Тажимөлөк Сәйфелмөлөк улы хөрмәтле кеше була, ауыл халҡы араһында ҙур абруй менән ҡаҙана. Даими рәүештә мәктәпкә барып, фронт, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы һәм шаһит булараҡ хәтирәләре тураһында һөйләй&lt;ref&gt;[https://www.polkmoskva.ru/people/1226541/ Электронная книга памяти. Суяргулов Тажимулюк Сайфульмулюкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195440/https://www.polkmoskva.ru/people/1226541/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.
 
Ветеран [[1980 йыл]]да тыуған ауылында вафат була һәм шунда ерләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] (1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1108779110/ Память народа. Суяргулов Тажимлюк Сайфулмулюкович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726122324/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1108779110/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1829-suyargulov-tazhimulyuk-sajfulmulyukovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУЯРГУЛОВ Тажимулюк Сайфулмулюкович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://www.polkmoskva.ru/people/1226541/ Электронная книга памяти. Суяргулов Тажимулюк Сайфульмулюкович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624195440/https://www.polkmoskva.ru/people/1226541/ |date=2021-06-24 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1108779110/ Память народа. Суяргулов Тажимлюк Сайфулмулюкович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726122324/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1108779110/ |date=2021-07-26 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>nztcqzj3wgsm56mfaw7w747msly1gb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәлин Мотаһар Ҡунаҡбай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176240</id>
    <revision>
      <id>1302244</id>
      <parentid>1069246</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6265" sha1="4r5a9dbh82avdmnyh5az4savg2yko13" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ғәлин Мотаһар Ҡунаҡбай улы''' (? [[1915 йыл]] — [[21 ноябрь]] [[1942 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, кесе политрук, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] 275-се кавалерия полкының политбүлек буйынса эскадрон командиры ярҙамсыһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1942)&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/508-galin-mutagar-kunakbaevich?Itemid=104 Личный состав.Галин Мотагар Кунакбаевич]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мотаһар Ҡунаҡбай улы Ғәлин 1915 йылда [[Баймаҡ]] районы [[Дәүләт]] ауылында тыуған.[[1941 йыл]]да Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыл. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 3-сө эскадрон полит бүлек буйынса командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Волгоград]] өлкәһе Блиновский хуторы тирәһендә барған ҡаты һуғышта һәләк була һәм шунда ерләнә&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии&quot; /&gt;

== Батырлығы ==
* [[1942 йыл]]дың 12 ноябрендә Блиновский ауылы эргәһендә үҙенең һуғышсылары менән дошмандың ике орудиеһын ҡулға төшөрә.
* 1942 йылдың 20 ноябрендә мөһим задание башҡара:һуғыш яланынан яралыларҙы һәм үлгәндәрҙе алып сыға.Үҙе 7 яралы һәм 18 үлгән һалдатты көслө дошман уты аҫтында һуғыш яланынан сығара.
*1942 йылдың 21 ноябрендә  эскадронды ялҡынлы телмәре менән илһамландырып, дошманға ҡаршы атлы атакаға үҙ артынан әйҙәй.Үҙе фашистарҙың 3 офицерын, 4 һалдатын юҡ итә.Яу яланында Ғәлин Мотаһар Ҡунаҡбай улы батырҙарса һәләк була. Батырлығы үлгәндән һуң Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән баһалана&lt;ref name=&quot;Память Народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031210/?static_hash=3b90fe6df34fb5787eeb45002ddf8425v2 Наградной лист. Описание подвига Галина Мотагара Кунакбаевича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202750/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031210/?static_hash=3b90fe6df34fb5787eeb45002ddf8425v2 |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;

== Әҙәбиәттә ==
Әхтәм Ихсандың «Саҡма тояҡ аттарҙа» шәхси күҙәтеүҙәр һәм тарихи документтар нигеҙендә яҙылған китабында Мотаһар Ҡунаҡбай улы Ғәлиндең ҡаһарманлығын һүрәтләгән шундай юлдар бар:
{{Цитата|Сабельник Мотаһар Ғәлин атта елдереп килде лә танк өҫтөнә менеп китте һәм,танкының люгын асып, автомат төйҙәһе менән водителдең башына тондорҙо. Кавалеристар ҡыйыулыҡтың тарихта күренмәгән яңы биттәрен асалар ине. Майор [[Кусимов Тагир Таипович|Кусимов]] быларҙың барыһын да күреп торҙо&lt;ref&gt;{{китап |автор= Әхтәм Ихсан |заглавие=«Саҡма тояҡ аттарҙа» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=74-се б. }}&lt;/ref&gt;.|  }}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1942]])&lt;ref name=&quot;Память Народа&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{китап |автор= Әхтәм Ихсан |заглавие=«Саҡма тояҡ аттарҙа» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1995 й |страницы=74-се б. }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/508-galin-mutagar-kunakbaevich?Itemid=104 Электронный ресурс «Шаймуратовцы-воины 112-й кавалерийской дивизии» Личный состав Галин Мотагар Кунакбаевич]{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031210/?static_hash=3b90fe6df34fb5787eeb45002ddf8425v2 Наградной лист. Описание подвига Галина Мотагара Кунакбаевича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202750/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031210/?static_hash=3b90fe6df34fb5787eeb45002ddf8425v2 |date=2021-06-24 }}{{ref-ru}}{{V|07|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1915 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:1942 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>4r5a9dbh82avdmnyh5az4savg2yko13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176243</id>
    <revision>
      <id>1302314</id>
      <parentid>1284705</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5507" sha1="j4vq1t3i5y1mnmpse14ogf04ymt7mco" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы''' (1901 — 20 ноябрь 1942) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, старшина, 294-се кавалерия полкы эскадронының политругы&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/364-akhmed-yanov-minnigalej-nigamatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕДЬЯНОВ Миннигалей Нигаматович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Здравствуй, дед!&quot;&gt;[https://zen.yandex.ru/media/moypolk/zdravstvui-ded-5d4eeb35118d7f00affe5813 Здравствуй, дед!]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы [[1901 йыл]]да Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе, хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ишембай районы]] [[Йәнырыҫ (Ишембай районы)|Йәнырыҫ]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Здравствуй, дед!&quot; /&gt;.
1918—1924 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1921 йылда өйләнә. 1927 йылда үҙенең ғаиләһе һәм Ишембай һәм Ғафури райондарынан бер нисә ғаилә менән Учалы районына күсеп баралар һәм унда Урал ауылына нигеҙ һалалар (аҙаҡ «Урал» колхозын ойошторалар)&lt;ref name=&quot;Здравствуй, дед!&quot; /&gt;. Миңлеғәли Ниғәмәт улы «Урал» колхозының рәйесе булып эшләй&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot; /&gt;.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы 1941 йылдың 17 декабрендә Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы эскадронының политрук ярҙамсыһы, ә 1942 йылдың авгусынан политругы була&lt;ref name=&quot;Ахмедьянов Минигалей Нигаматович&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/15406241/ Ахмедьянов Минигалей Нигаматович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200609/https://1418museum.ru/heroes/15406241/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;. Өйҙә ҡатыны һәм ете балаһы тороп ҡала&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot; /&gt;.

[[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]], 1942 йылдың апрелендә ойошторолғандан һуң, СССР Оборо́на халыҡ комиссариа́тының 1942 йылдың 11 апрелендәге Приказы буйынса Брянск фронтының 8-се кавалерия корпусы составында фронтҡа ебәрелә&lt;ref name=&quot;Здравствуй, дед!&quot; /&gt;.

1942 йылдың ноябрендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы Волгоград өлкәһенең Обливская станцияһына күсерелә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һуғышып Обливская станцияһына йырып сыға. Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы 1942 йылдың 20 ноябрендә немец илбаҫарҙарының атакаһын кире ҡаҡҡанда вафат була. Ростов өлкәһенең Аржановский хуторында ерләнгән (туғандар ҡәберлеге Осиновский хуторына күсерелә)&lt;ref name=&quot;Здравствуй, дед!&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50738590/ Память народа. Ахмедьянов Минигалей Нигаматович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712132419/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50738590/ |date=2021-07-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/364-akhmed-yanov-minnigalej-nigamatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕДЬЯНОВ Миннигалей Нигаматович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}  
* [https://1418museum.ru/heroes/15406241/ Ахмедьянов Минигалей Нигаматович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200609/https://1418museum.ru/heroes/15406241/ |date=2021-06-24 }}
* [https://zen.yandex.ru/media/moypolk/zdravstvui-ded-5d4eeb35118d7f00affe5813 Здравствуй, дед!]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50738590// Память народа. Ахмедьянов Минигалей Нигаматович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210712132419/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero50738590/ |date=2021-07-12 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>j4vq1t3i5y1mnmpse14ogf04ymt7mco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176275</id>
    <revision>
      <id>1302315</id>
      <parentid>1232954</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5843" sha1="mtk31xa05jvgcm8kwje5xc2e9cb1k5v" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы''' ([[22 сентябрь]] [[1922 йыл]] — [[25 февраль]] [[2000 йыл]]) — [[16-сы гвардия кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref name=&quot;Ахмедьянов Мухтар Сафинович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33645065/ Память народа. Ахмедьянов Мухтар Сафинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627231241/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33645065/ |date=2021-06-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/363-akhmed-yanov-mukhtar-safinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕДЬЯНОВ Мухтар Сафинович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ахмедьянов Мухтар&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/8783935/ Ахмедьянов Мухтар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200714/https://1418museum.ru/heroes/8783935/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мөхтәр Сафа улы Әхмәтйәнов [[1922 йыл]]дың 22 сентябрендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]] [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot; /&gt;.
Ҡыҙыл Армияға Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 7 декабрендә саҡырыла&lt;ref name=&quot;Ахмедьянов Мухтар&quot; /&gt;. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148‑-се гвардия артиллерия-миномёт полкы 5‑се батарея разведчигы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot; /&gt;.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда күрһәткән батырлығы өсөн [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 14.02.1944, 17.04.1944; подразделениның 1944 йылдың 7 июлендәге 19/н номерлы приказы) менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Ахмедьянов Мухтар Сафинович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot; /&gt;. Ә 1945 йылдың 31 мартында II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]на лайыҡ була (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 16.02.1945, 17.02.1945; подразделениның 1945 йылдың 31 мартындағы 12/н номерлы приказы)&lt;ref name=&quot;Ахмедьянов Мухтар Сафинович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Награда Мухтара Ахмедьянова&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.su/awards/26321752 Награда Мухтара Ахмедьянова]&lt;/ref&gt;. Наградлау ҡағыҙында был турала ошолай һүрәтләнә:
{{цитата|1945 йылдың 2 февралендә һуғышта разведчик булып эшләп, Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы көньяҡ-көнсығыш районда дошман пехотаһының һәм танктарының, Репли частәренең тупланыуын асыҡлай. Батарея уты менән пехота таратыла. Шул уҡ һуғышта, немец батальоны 58-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадронына һөжүмгә күтәрелгәс, иптәш Әхмәтйәнов 1-се эскадронындың уң флангы буйынса атыусы станоклы пулеметты асыҡлай, ул батарея уты менән туҡтатыла.
1945 йылдың 17 февралендә Браллентиндан көнсығыштараҡ таҡта ярыу заводы районында шәхси ҡоралынан ике дошман һалдатын юҡ итә. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]на лайыҡ&lt;ref name=&quot;Награда Мухтара Ахмедьянова&quot; /&gt;.|}}

2000 йылдың 25 февралендә вафат була. Сибай ҡалаһында ерләнгән&lt;ref name=&quot;АХМЕДЬЯНОВ&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1944]])
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]]([[1945]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33645065/ Память народа. Ахмедьянов Мухтар Сафинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627231241/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33645065/ |date=2021-06-27 }}{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}  
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/363-akhmed-yanov-mukhtar-safinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕДЬЯНОВ Мухтар Сафинович]{{ref-ru}}{{V|12|07|2021}}  
* [https://1418museum.ru/heroes/8783935/ Ахмедьянов Мухтар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624200714/https://1418museum.ru/heroes/8783935/ |date=2021-06-24 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>mtk31xa05jvgcm8kwje5xc2e9cb1k5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәйетбаев Мөхтәр Бәҙетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176338</id>
    <revision>
      <id>1302237</id>
      <parentid>1148121</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4288" sha1="g2w12aipz3g6ayhvdusztypdehzdum9" xml:space="preserve">{{ФШ|Ғәйетбаев}}
{{Ук}}
'''Ғәйетбаев Мөхтәр Бәҙетдин улы''' ({{lang-ru|Гаитбаев Мухтар Базетдинович}}; башҡа документтар буйынса — ''Ғәйетбаев Мөхтәр Ғәйетбай улы''&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1502507262/ Память народа. Гаитбаев Мухтар Гаитбаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213201/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1502507262/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt; (1917 йыл — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, өлкән сержант&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/866-gaitbaev-mukhtar-bazetdinovich?Itemid=104 ГАИТБАЕВ Мухтар Базетдинович (Гаитбаевич). Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы]] яугиры, 148-се гвардия артиллерия-миномет полкы пулеметсыһы&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] (1945) ордендары&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502507257/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213958/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502507257/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt; кавалеры.

== Биографияһы ==
Мөхтәр Бәҙетдин улы Ғәйетбаев 1917 йылда [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Буранбай]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. 1941 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 112-cе Башҡорт кавалерия дивизияһы (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия Чернигов) составында хәрби юлын 1943 йылдың 19 февраленән алып 1945 йылдың 26 апреленә тиклем 148-се гвардия артиллерия-миномет пулеметсыһы булып үтә. Тиңһеҙ алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби ордендарға һәм миҙалдарға лайыҡ була.

Һуғыштан һуңғы яҙмышы билдәһеҙ.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* Ватан һуғышы ордены (1945)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/866-gaitbaev-mukhtar-bazetdinovich?Itemid=104 ГАИТБАЕВ Мухтар Базетдинович (Гаитбаевич). Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero21560921/ Память народа. Гаитбаев Мухтар Базетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709214436/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero21560921/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1502507262/ Память народа. Гаитбаев Мухтар Гаитбаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213201/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1502507262/ |date=2021-07-09 }}{{ref-ru}}{{V|08|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>g2w12aipz3g6ayhvdusztypdehzdum9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һамарбаев Хәләф Харис улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176387</id>
    <revision>
      <id>1302274</id>
      <parentid>1069515</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T03:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3499" sha1="dd8v6xb7g1hmjw1clcjqcd6vjuewyk8" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Һамарбаев Хәләф Харис улы''' ({{lang-ru|Самарбаев Халяф Харисович (Халап Харитонович)}} [[1921 йыл]] — [[19 сентябрь]] [[1998 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

== Әҙәбиәт ==
Һамарбаев Хәләф Харис улы 1921 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Ҡолсора]] ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 4-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1727-samarbaev-khalyaf-kharisovich-khalap-kharitonovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САМАРБАЕВ Халяф Харисович (Халап Харитонович)]&lt;/ref&gt;. [[1944 йыл]]да яуҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн ҡыҙылармеец Һамарбаев Хәләф Харис улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. [[1985 йыл]]да юбилейлы II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001808107/ Память народа. Картотека награждений. Самарбаев Халяф Харисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727062828/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001808107/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

Ветеран 1998 йылдың 19 сентябендә вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1727-samarbaev-khalyaf-kharisovich-khalap-kharitonovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САМАРБАЕВ Халяф Харисович (Халап Харитонович)]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001808107/ Память народа. Картотека награждений. Самарбаев Халяф Харисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727062828/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001808107/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001808107/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 76, ящик 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727062828/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1001808107/ |date=2021-07-27 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>dd8v6xb7g1hmjw1clcjqcd6vjuewyk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәтйәнов Ғәлимйән Ғарифйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176392</id>
    <revision>
      <id>1302318</id>
      <parentid>1301336</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6125" sha1="qsxxtd0n3abw11ouxnnsl2vkjzfzacg" xml:space="preserve">{{Ук}}
''' Әхмәтйәнов Ғәлимйән Ғарифйән улы''' ([[24 июль]] [[1916 йыл]] [[Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡыйғы районы]] [[Дүшәмбикә]] ауылы — [[2 август]] [[1996 йыл]], шунда уҡ) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры&lt;ref name=&quot;Ахметьянов Галимьян Гарифьянович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero36226093/ Память народа. Ахметьянов Галимьян Гарифьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713023141/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero36226093/ |date=2021-07-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;АХМЕТЬЯНОВ Галимьян&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1111-akhmet-yanov-galim-yan-garif-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТЬЯНОВ Галимьян Гарифьянович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ахметьянов&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/8965046/ Ахметьянов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202337/https://1418museum.ru/heroes/8965046/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәлимйән Ғарифйән улы Әхмәтйәнов 1916 йылдың 24 июлендә хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡыйғы районы]] [[Дүшәмбикә ауыл Советы (Ҡыйғы районы)|Дүшәмбикә ауыл Советы]] [[Дүшәмбикә]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;АХМЕТЬЯНОВ Галимьян&quot; /&gt;. 1936 йылдан Ҡыйғы районының «Ҡыҙыл Урал» колхозында тракторист, ә 1938 йылдан Ҡыйғы МТС-ы трактор бригадаһы бригадиры булып эшләй&lt;ref name=&quot;АХМЕТЬЯНОВ Галимьян&quot; /&gt;.

[[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1942 йылдың 2 ғинуарында Ҡыйғы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7‑се гвардия кавалерия корпусының [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] составында, 1942 йылдың июненән — айырым гвардия элемтә дивизионында, 1943 йылдан — 7‑се айырым гвардия элемтә дивизионында Көньяҡ‑Көнбайыш, Дала, Белоруссия, 1‑се һәм 2‑се Белоруссия фронттарында һуғыша&lt;ref name=&quot;АХМЕТЬЯНОВ Галимьян&quot; /&gt;.

Һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945),  «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945), «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944) менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң Ҡыйғы районында 1946 йылдан һәм 1953 йылдан Ҡыйғы МТС-ы бригадиры, 1949 йылдан рәйесе, 1951—52 йылдарҙа рәйес урынбаҫары, 1959 йылдан Тимирязев исемендәге колхозда механик, 1963 йылдан район «Сельхозтехника» берекмәһендә контролёр, 1974—1977 йылдарҙа 8-се ПМК механигы булып эшләй&lt;ref name=&quot;АХМЕТЬЯНОВ Галимьян&quot; /&gt;. Был йылдарҙа «Почёт Билдәһе» ордены, «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (1970), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1946), «Берлинды алған өсөн» (1946), «Варшаваны азат иткән өсөн» (1946), «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» һәм башҡа миҙалдар менән бүләкләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* «Почёт Билдәһе» ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944)
* «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (1970)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1946)
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы (1946)
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero36226093/ Память народа. Ахметьянов Галимьян Гарифьянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713023141/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero36226093/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} 
* [https://1418museum.ru/heroes/8965046/ Ахметьянов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624202337/https://1418museum.ru/heroes/8965046/ |date=2021-06-24 }} 
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/1111-akhmet-yanov-galim-yan-garif-yanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. АХМЕТЬЯНОВ Галимьян Гарифьянович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>qsxxtd0n3abw11ouxnnsl2vkjzfzacg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғирфанов Рәхимйән Ғирфан улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176433</id>
    <revision>
      <id>1302226</id>
      <parentid>1069234</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4212" sha1="tu6tqmk57qqvi9k65z6xmwmxu6x5vn8" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ғирфанов Рәхимйән Ғирфан улы'''([[1904]]&lt;ref name=&quot;ҒРҒ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/1247-girfanov-rakhim-yan-girfanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы-воины легендарной 112-й Башкирской кавалерийской дивизии. Гирфанов Рахимьян Гирфанович]&lt;/ref&gt; - [[12 февраль]][[1944]])&lt;ref name=&quot;ҒРҒ&quot; /&gt; — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, шайморатовсы, 62-се гвардия кавалерия полкының ҡул пулеметы тоҫҡаусыһы, ҡылыссыһы була.&lt;ref name=&quot;ҒРҒ&quot; /&gt;

== Биографияһы ==
Рәхимйән Ғирфан улы Ғирфанов [[1904]] йылда Башҡортостандың хәҙерге [[Миәкә районы]] Сафар ауылында крәҫтиән ғаиләһендә донъяға килә. Атаһы - Шәйгәрҙанов Ғирфан Шәйгәрҙан улы, әсәһе - Мәрхәбьямал исемле була. Ғаиләлә өс ул тәрбиәләнә: Мәхийән, Рәхимйән, Фазылйән. Өсөһө лә [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, тик береһенә лә тыуған ерҙәренә иҫән-һау әйләнеп ҡайтырға насип булмай. Һуғышҡа тиклем, Ғирфан ябай колхозсы була, һунарсылыҡ менән шөғөлләнә.

== Ғаилә хәле ==
Өйләнгән. Ҡатыны Минеямал исемле. Балалары: Шәмсиямал([[1929]] йылғы),Асия([[1936]] йылғы),Азия([[1939]] йылғы).

== Хәрби хеҙмәте ==
Миәкә районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]]&lt;ref name=&quot;ҒРҒ&quot; /&gt; сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында ҡул пулеметы тоҫҡаусыһы, ҡыллыссы булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 12 февралендә һуғыш яланында вафат була. Полесье өлкәһе Замошье ауылында ерләнә.&lt;ref name=&quot;ҒРҒ&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero94193486/ Гирфанов Рахимьян Гирфанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215726/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero94193486/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Ғирфанов Рәхимйән Ғирфан улының исеме БР-ҙың Миәкә районы Йәнәби ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған таҡтаташтағы исемлеккә индерелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/1247-girfanov-rakhim-yan-girfanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы-воины легендарной 112-й Башкирской кавалерийской дивизии. Гирфанов Рахимьян Гирфанович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero94193486/ Гирфанов Рахимьян Гирфанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709215726/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero94193486/ |date=2021-07-09 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1904 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Миәкә районында тыуғандар]]
[[Категория:12 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>tu6tqmk57qqvi9k65z6xmwmxu6x5vn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176529</id>
    <revision>
      <id>1302236</id>
      <parentid>1234925</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:57:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4129" sha1="n042h7vyoyzz1my45hrstfij12qefnr" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы''' ([[1920 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия
рядовойы&lt;ref name=&quot;Газизов Хурмат Мухаметулиевич&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6192002/ Память народа. Газизов Хурмат Мухаметулиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027193456/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6192002/ |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Газизов Хурмат&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/1944027/ Газизов Хурмат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023195237/https://1418museum.ru/heroes/1944027/ |date=2021-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы [[1920 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ғафури районы]]нда тыуған.
1940 йылдда Ғафури район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә саҡырыла&lt;ref name=&quot;Газизов Хурмат&quot; /&gt;. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномент полкында хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Газизов Хурмат Мухаметулиевич&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Газизов Хурмат&quot; /&gt;.

1944 йылда [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (Белоруссия фронтының 7 гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномент полкы буйынса 1944 йылдың 28 апрелендәге 4 номерлы приказы) менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Газизов Хурмат Мухаметулиевич&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Газизов Хурмат&quot; /&gt;.

[[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән Наградлау ҡағыҙында Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улының батырлығы тураһында ошолай тасуирлана:
{{цитата|3 батареяның гвардия рядовойы Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улын, 1943 йылдың апреленән ашнаҡсы булып эшләп, ваҡытында һәм тәмле итеп аш-һыу әҙерләгәне, теләһә ниндәй хәлдәрҙә лә алғы һыҙыҡҡа ваҡытында ашарға килтергәне өсөн бүләкләргә&lt;ref name=&quot;Газизов Хурмат Мухаметулиевич&quot; /&gt;.|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] ([[1944]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6192002/ Память народа. Газизов Хурмат Мухаметулиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027193456/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6192002/ |date=2021-10-27 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} 
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/17-gazizov-khurmat-mukhametulitevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГАЗИЗОВ Хурмат Мухаметулитевич]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} 
* [https://1418museum.ru/heroes/1944027/ Газизов Хурмат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023195237/https://1418museum.ru/heroes/1944027/ |date=2021-10-23 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>n042h7vyoyzz1my45hrstfij12qefnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәзетдинов Мирсәлих Ғәзетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176537</id>
    <revision>
      <id>1302233</id>
      <parentid>1232801</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3297" sha1="4bi6u7p32u066q5fl0i81c2oyhzr8ci" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ғәзетдинов Мирсәлих Ғәзетдин улы''' ([[1902 йыл]] — 10 июль [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref name=&quot;Газитдинов Мурсалих Газитдинович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163250/ Память народа. Газитдинов Мурсалих Газитдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713110015/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163250/ |date=2021-07-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГАЗИТДИНОВ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/865-gazitdinov-mursalikh-gazitdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГАЗИТДИНОВ Мурсалих Газитдинович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Газитдинов Мурсалих&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/19952748/ Газитдинов Мурсалих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203919/https://1418museum.ru/heroes/19952748/ |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәзетдинов Мирсәлих Ғәзетдин улы [[1902 йыл]]да хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]] [[Иҫке Ҡорос]] ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Баҡалы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref name=&quot;Газитдинов Мурсалих Газитдинович&quot; /&gt;. 7 гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275‑се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;ГАЗИТДИНОВ&quot; /&gt;.

1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһендә һуғыштарҙа хәбәрһеҙ юғала&lt;ref name=&quot;Газитдинов Мурсалих Газитдинович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ГАЗИТДИНОВ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Газитдинов Мурсалих&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163250/ Память народа. Газитдинов Мурсалих Газитдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210713110015/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163250/ |date=2021-07-13 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} 
* [https://1418museum.ru/heroes/19952748/ Газитдинов Мурсалих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624203919/https://1418museum.ru/heroes/19952748/ |date=2021-06-24 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/865-gazitdinov-mursalikh-gazitdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГАЗИТДИНОВ Мурсалих Газитдинович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>4bi6u7p32u066q5fl0i81c2oyhzr8ci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәбитов Ғәйфулла Ғәбит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176541</id>
    <revision>
      <id>1302232</id>
      <parentid>1234921</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6248" sha1="mdt4dbwimk6lpwawf7r8gmstz6qagcx" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}
{{Ук}}
'''Ғәбитов Ғәйфулла Ғәбит улы''' ([[23 ғинуар]] [[1923 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945), 2-се (1945) һәм 3-сө (1944) дәрәжә [[Дан ордены|Дан]], 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) ордендары кавалеры&lt;ref name=&quot;ГАБИТОВ&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/291-gabitov-gajfulla-gabitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГАБИТОВ Гайфулла Габитович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Габитов Гайфулла Габитович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26726049/ Память народа. Габитов Гайфулла Габитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625120848/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26726049/ |date=2021-06-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Габитов Гайфулла&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/1976358/ Габитов Гайфулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625052914/https://1418museum.ru/heroes/1976358/ |date=2021-06-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәйфулла Ғәбит улы Ғәбитов 1923 йылдың 23 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Тамъян-Ҡатай кантоны]] (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]]) [[Һәйетҡол]] ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;ГАБИТОВ&quot; /&gt;. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың 20 декабрендә Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref name=&quot;Габитов Гайфулла Габитович&quot; /&gt;. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58‑се гвардия кавалерия полкында станоклы пулемёттың расчетының беренсе номеры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;ГАБИТОВ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Габитов Гайфулла Габитович&quot; /&gt;.

1944 йылдың 10 февралендә һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн III дәрәжә Дан ордены (документ номеры: 151/н, датаһы 10.02.1944) менән, 1945 йылдың 20 апрелендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 11.02.1945, 16.02.1945, Приказ №: 540/н, 20.04.1945), ә 1945 йылдың 3 июнендә II дәрәжә Дан ордены (документ номеры: 607, датаһы 03.06.1945) бүләкләнә&lt;ref name=&quot;ГАБИТОВ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Габитов Гайфулла Габитович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Габитов Гайфулла&quot; /&gt;.

Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән награда ҡағыҙында Ғәбитов Ғәйфулла Ғәбит улы тураһында былай тип яҙыла:
{{Цитата|«Иптәш Ғәбитов 1945 йылдың 11 февралендә, Драмбург ауылына һөжүм ваҡытында, беренсе булып үҙенең станоклы пулемёты менән ауыл ситенә баҫып барып инде һәм пулемет уты һәм ҡул гранатаһы менән дошмандың пушкаһын расчеты менән бергә юҡ итте. Иптәш Ғәбитов 1945 йылдың 16 февралендә дошмандың Брауллинспин ауылына контратакаһы ваҡытында станоклы пулемёты менән 17 гитлерсыны юҡ итте»&lt;ref name=&quot;Габитов Гайфулла Габитович&quot; /&gt;}}.

Һуғыштан иҫән әйләнеп ҡайта, 1948—1995 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинатында эшләй. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945), «Берлинды алған өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн», «Хеҙмәт ветераны» (1978) миҙалдары менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;ГАБИТОВ&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* III дәрәжә Дан ордены (1944),
* II дәрәжә Дан ордены (1945),
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1945), 
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945),
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы, 
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы,
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1978).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26726049/ Память народа. Габитов Гайфулла Габитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625120848/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26726049/ |date=2021-06-25 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}} 
* [https://1418museum.ru/heroes/1976358/ Габитов Гайфулла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210625052914/https://1418museum.ru/heroes/1976358/ |date=2021-06-25 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/291-gabitov-gajfulla-gabitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГАБИТОВ Гайфулла Габитович]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>mdt4dbwimk6lpwawf7r8gmstz6qagcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәбдрәҡипов Ғәбдрәүеф Ғәбдрәҡип улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176599</id>
    <revision>
      <id>1302231</id>
      <parentid>1243575</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5550" sha1="r1vvs3itulngwaiix3yivatkuoxu6xn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәбдрәҡипов Ғәбдрәүеф Ғәбракип улы''' (1907 йыл — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, рядовой, гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref name=&quot;Габракипов Г.Г.&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/727-gabdrakipov-gabdrauf-gabdrakipovich?Itemid=104 ГАБДРАКИПОВ Габдрауф Габдракипович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәбдрәҡипов Ғәбдрәүеф Ғәбракип улы 1907 йылда Башҡорт АССР-ның Өфө губернияһы Бәләбәй уезды Нарыш ауылында (хәҙерге Октябрск ҡалаһы янында) тыуа.
1941 йылда Туймазы районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша. Дивизияның 60-сы гвардия полкы һәм 82-се миномет батареяһының тимерсеһе булып хеҙмәт итә. Дивизияның аттарын дағалау, уларҙы яуға әҙерләү уның елкәһендә була&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/26683506/ Участник ВОВ Габракипов Габрауф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627104258/https://1418museum.ru/heroes/26683506/ |date=2021-06-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Габракипов Г.Г.&quot;/&gt;.

== Нагрдалары ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]], 1943йыл&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27815858/ Наградной лист №: 24/н от: 04.05.1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627104256/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27815858/ |date=2021-06-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]],&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33413469/ Наградной документ №: 26/н от: 20.06.1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627104243/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33413469/ |date=2021-06-27 }}&lt;/ref&gt; 1944 йыл

== Батырлығы тураһында ==
{{Цитата|...Товарищ Габдракипов умелый и опытный ковочный кузнец 82-м минбатареи,за период боев и длительных маршей по различным дорогам от р. Висла до береглв р.Одер и Балтике показал способность и умение в рнаботе по своевременной и качественной ковке конского состава батареи. За этот период боев на всем пути тов. Габракипов собирая ковочный материал, отрывая у ног убитых лошадей,этим самым обеспечивая своевременность и качественность ковки и подготовки коня к боям... &lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie27815858/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DГабдракипов%20%26first_name%3DГабдрауф%20%20%26middle_name%3DГабдракипович%20%26date_birth_from%3D1907%26static_hash%3Dd9e65f4b536d71170b3b7fe8a6b5aa4av1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_nagrazhdenie33413469 Описание подвига Габракипова Г.Г.]&lt;/ref&gt;|}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/727-gabdrakipov-gabdrauf-gabdrakipovich?Itemid=104 ГАБДРАКИПОВ Габдрауф Габдракипович]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
*  [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74734936/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DГабдракипов%20%26first_name%3DГабдрауф%20%20%26middle_name%3DГабдракипович%20%26date_birth_from%3D1907%26static_hash%3Dd9e65f4b536d71170b3b7fe8a6b5aa4av1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_nagrazhdenie33413469 Габдракипов Габдрауф Габдракипович]{{ref-ru}}{{V|06|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>r1vvs3itulngwaiix3yivatkuoxu6xn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәзиев Мозаһит Ғабдулхаҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176609</id>
    <revision>
      <id>1302234</id>
      <parentid>1243578</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5710" sha1="colxotudr662kujrlp3b6nhmn0sv0wz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәзиев Мозаһит Ғабдулхаҡ улы''' ([[28 август]] [[1919 йыл]] -?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, капитан. Ике Ватан һуғышы һәм өс Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры&lt;ref name=&quot;Газеев М.Г.&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/498-gazeev-muzagit-gabdulkhakovich?Itemid=104 Газеев Музагит Габдулхакович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Мозаһит Ғабдулхаҡ улы Ғәзиев 1919 йылдың 28 авгусында Башҡорт АССР-ның хәҙерге [[Туймазы районы]] [[Үрге Бишенде]] ауылында тыуа&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/15199673/ Участник ВОВ Газиев М. Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627122453/https://1418museum.ru/heroes/15199673/ |date=2021-06-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәрби юлы ==
[[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1940 йылдың сентябрендә [[Бүздәк районы]] хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Мәскәү Хәрби-иженер училищеһының курсанты була. кесе лейтенантты яңы ойошторолған [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]на ебәрәләр. 1942 йылдың апрелендә дивизия составында фронтҡа китә&lt;ref&gt;[https://www.izh.kp.ru/daily/27121/4213247/ Газета «Комсомольская правда» Газиев М. Г.]&lt;/ref&gt;. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се сапер взводы, һуңынан 60-сы кавалерия полкы командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Газеев М.Г.&quot; /&gt; .

Орлов һәм Курск өлкәләрен, Украина, Белоруссия, Польшаны фашистарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. Яуҙарҙа ике тапҡыр яралана. Еңеү көнөн Германияның Эльба йылғаһы ярында ҡаршы ала. Өс Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, ике Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән. Беренсе Ҡыҙыл Йондоҙ орденын ул Орлов янындағы яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн ала. Немецтар совет ғәскәрҙәренең оборонаһын үтеп полктың команда пунктына юлланғанын һиҙеп ҡалған Мозаһит Ғәзиев тиҙ арала 2 взвод һалдаттарҙы йыйып фашистарға ҡаршы сыға. Фашистарҙы биләмәнән ҡыуып сығаралар, 4 немец һалдатын һәм капралды пленға алалар. Икенсе ҡыҙыл Йондоҙ орденына ул Владимир-Волынскиҙы азат иткәндә күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://izhlife.ru/uploads/il_yasno/1588932854.pdf Газета «Ясно» Газиев М. Г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210627122453/https://izhlife.ru/uploads/il_yasno/1588932854.pdf |date=2021-06-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Һуғыштан һуңғы тормошо ==
1945 йылда Мозаһит Ғабдулхаҡ улы Ғәзиев тыуған яҡтарына ҡайта. Өйләнә. Ауыл мәктәбендә рус теле һәм әҙәбитәе уҡытыусыһы булып эшләй. «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнгән.

== Наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943, 1944, 1945 йылдар)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1502435157/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DГазеев%20%26first_name%3DМузагит%26middle_name%3DГабдулхакович%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D9779204afc3ed8126090ea1a212158fav1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=kldcard_uchet_officer6988031 Наградные документы Газиева М. Г.]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
* [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] ордены (1945, 1986 йылдар)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/498-gazeev-muzagit-gabdulkhakovich?Itemid=104 Газеев Музагит Габдулхакович]{{V|06|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109039293/ Газиев Музагит Габдулхакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709205836/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero109039293/ |date=2021-07-09 }}{{V|06|07|2021}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>colxotudr662kujrlp3b6nhmn0sv0wz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәйнизаров Зәбих Әхмәҙи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176678</id>
    <revision>
      <id>1302240</id>
      <parentid>1237174</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5678" sha1="9bza05iezzi59ys30xoijdtv0tgpxet" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ғәйнизаров Зәбих Әхмәҙи улы''' ({{lang-ru|Гайнизаров Забих Ахмадиевич}}; [[8 май]] [[1923 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[1997 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкы яугиры, пулеметсы&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/869-gajnizarov-zabikh-akhmadeevich?Itemid=104 Гайнизаров Забих Ахмадиевич. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1511222680/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709205905/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1511222680/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
'''Зәбих Әхмәҙи улы Ғәйнизаров ''' [[1923 йыл]]дың [[8 май]]ында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ейәнсура районы]]ның [[Үрге Муйнаҡ]] ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе мал көткән, иген һәм йәшелсә үҫтереү менән шөғөлләнгән. 

[[1931 йыл]]да Муйнаҡ ете йыллыҡ мәктәбенең беренсе синыфына уҡырға инә, [[1941 йыл]]да тыуған районының [[Абҙан (Ейәнсура районы)|Абзан]] урта мәктәбендә 10 класты тамамлай.

[[1941 йыл]]дың көҙөндә [[Ҡыҙыл Армия]]ға хеҙмәткә саҡырыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында генерал Шайморатов командалыҡ иткән [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се полкында пулеметсы булып хеҙмәт итә.

[[Курск]], [[Тула]], [[Липецк]] ҡалалары өсөн барған ҡаты алыштарҙа ҡавтнаша. [[1942 йыл]]дың октябрендәге бер алышта уң аяғы ҡаты йәрәхәтләнә. Ул 1943 йылдың авгусына тиклем хәрби госпиталдәрҙә дауалана. Һуғышта алған ҡаты йәрәхәтенән терелгәндән һуң, һаулығы буйынса демобилизациялана.

Тыуған ауылына әйләнеп ҡайтҡас, башта магазинда һатыусы булып эшләй.
[[1944 йыл]]да [[Ырымбур]] педагогия институтының география факультетына ситтән тороп уҡырға инә һәм тыуған Муйнаҡ ете йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай.

Зәбих Әхмәҙи улының барлыҡ хеҙмәт юлы ошо мәктәп менән бәйле: ул башта ябай уҡытыусы, артабан уҡытыу бүлеге мөдире һәм мәктәп директоры була.

Тыуған ауылының йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша.

[[1951 йыл]]да КПСС сафына инә, бер нисә тапҡыр Муйнаҡ ауыл советына депутат итеп һайлана. Ошо арала ете балаһын уҡытып, ҙур тормошҡа аяҡ баҫтырта.

Намыҫлы фиҙәкәр хеҙмәте өсөн миҙал, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты һәм профсоюздар өлкә советының Почёт грамоталары менән бүләкләнә.

[[1978 йыл]]да хаҡлы ялға сыға. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны булараҡ, уға [[1989 йыл]]да Салауат ҡалаһында бер бүлмәле фатир бирелә.

[[1997 йыл]]дың [[29 ғинуар]]ында Салауат ҡалаһында вафат була, тыуған ауылы Үрге Муйнаҡта ерләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot; /&gt;
* «1941-1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 20 йыл» миҙалы
* «1941-1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 30 йыл» миҙалы
* «1941-1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 50 йыл» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1965)
* Жуков миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Ейәнсура районында тыуғандар]]
[[Категория:1997 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>9bza05iezzi59ys30xoijdtv0tgpxet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әминев Ғәликарам Хәмит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176691</id>
    <revision>
      <id>1302307</id>
      <parentid>1235077</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T07:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5302" sha1="5kmtuq1cuoip0qr6ra0sxc3nupu6wyx" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әминев Ғәликарам Хәмит улы''' ({{lang-ru| Аминев Галикарам Хамитович}}; [[1922]] — 16 февраль [[1945]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 148-се артиллерия-миномёт полкында өлкән разведчик&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/355-aminev-galikaram-khamitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Галикарам Хамитович]&lt;/ref&gt;. Гвардия ефрейторы&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/31871257/ Дорога памяти. Аминев Галикарам Хамитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629161954/https://1418museum.ru/heroes/31871257/ |date=2021-06-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәликарам Хәмит (Хисмәт) улы Әминев (Әхмәтов) [[1922 йыл]]да БАССР-ҙың [[Стәрлетамаҡ кантоны]]нда (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ишембай районы]]) Әхмәр ауылында тыуған&lt;ref name=&quot;Память народа. Аминев Г. Х.&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833862/ Память народа. Аминев Галикарам Хамитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724134229/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833862/ |date=2021-07-24 }}&lt;/ref&gt;.

[[1942 йыл]]да Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Гвардия ефрейторы Әминев Ғәликарам Хәмит улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 148-се артиллерия-миномёт полкында өлкән разведчик булып хеҙмәт итә.

[[1944 йыл]]дың 12 ғинуарындағы һуғышта шәхси ҡоралы менән 2 дошман һалдатын атып үлтерә. Был ҡаһарманлығы өсөн 1944 йылдың 1 майында «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы тапшырыла.

[[1945 йыл]]дың 16 февралендә һәләк була. [[Германия]]ла Браллентин ҡалаһында ерләнгән&lt;ref name=&quot;Память народа. Аминев Г. Х.&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы ([[1943]])
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы ([[1944]])
* I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] ([[1945]])&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot; /&gt;.

== Хәтер ==
Әминев Ғәликарам Хәмит улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt; һәм БР-ның [[Ишембай районы]] Әхмәр ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 690155. Единица хранения 5136

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/355-aminev-galikaram-khamitovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Галикарам Хамитович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833862/ Память народа. Аминев Галикарам Хамитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724134229/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34833862/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/31871257/ Дорога памяти. Аминев Галикарам Хамитович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629161954/https://1418museum.ru/heroes/31871257/ |date=2021-06-29 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>5kmtuq1cuoip0qr6ra0sxc3nupu6wyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әминев Ғәлинур Х.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176696</id>
    <revision>
      <id>1302308</id>
      <parentid>1236621</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T07:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5078" sha1="2zxmjlzi515qu87485hmvijdvg0nnuk" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әминев Ғәлинур Х.''' ({{lang-ru|Аминев Галинур Х.}}; [[1915]] — 10 июль [[1942]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкының ҡылыссыһы. Ҡыҙылармеец&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/930-aminev-galinur-kh?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Галинур Х.]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәлинур Әминев Х. [[1915 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Шайморат ауылы) Биштәкә ауылы биләмәһендә тыуған.

БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Ҡыҙылармеец Әминев Ғәлинур [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкының ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә.

Әминев Ғәлинур [[1942 йыл]]дың 10 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе территорияһында барған дәһшәтле алыштарҙа хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163202/ Память народа. Аминев Галинур Х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724135205/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163202/ |date=2021-07-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/19952728/ Дорога памяти. Аминев Галинур Х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629171816/https://1418museum.ru/heroes/19952728/ |date=2021-06-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Әминев Ғәлинурҙың исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt; һәм БР-ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] Шайморат ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында Әминев Ғәлинур хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. [[1996 йыл]]да эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен тапты. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә ҡыҙылармеец Әминев Ғәлинурҙың һөйәктәре лә Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнде{{ЫС юҡ|24|07|2021}}.

Әминев Ғәлинурҙың исеме ҡәберлек һәйкәленең мемориал таҡтаһына уйып яҙылған{{ЫС юҡ|24|07|2021}}.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/930-aminev-galinur-kh?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Галинур Х.]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163202/ Память народа. Аминев Галинур Х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724135205/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163202/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/19952728/ Дорога памяти. Аминев Галинур Х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629171816/https://1418museum.ru/heroes/19952728/ |date=2021-06-29 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:1915 йылда тыуғандар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>2zxmjlzi515qu87485hmvijdvg0nnuk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әминев Ғималетдин Мортаза улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176734</id>
    <revision>
      <id>1302306</id>
      <parentid>1069581</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T07:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5293" sha1="nofnx0slfsi2t1drs7q3q4wfn8a7myr" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Әминев Ғималетдин Мортаза улы''' ({{lang-ru|Аминев Гималетдин Муртазинович}}; ? − 25 февраль [[1943]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 148-се гвардия артиллерия миномёт полкында пулемёт начальнигы. Ҡыҙылармеец.&lt;ref name=&quot;Шаймуратовцы&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/356-aminev-gimaletdin-murtazinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Гималетдин Муртазинович]&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Ғималетдин Мортаза улы Әминев [[Өфө губернаһы]] [[Верхнеурал өйәҙе]] (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]) Туңғатар ауылында тыуған.

Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

Ҡыҙылармеец Әминев Ғималетдин Мортаза улы [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 148-се гвардия артиллерия миномёт полкында пулемёт начальнигы булып хеҙмәт итә.

[[1943 йыл]]дың 25 февралендә Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) Юлино-2 станцияһында һәләк була&lt;ref name=&quot;Память народа&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102665/ Память народа. Аминев Гималетдин Муртазинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724134838/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102665/ |date=2021-07-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Слава башкирских конников / Авт.-сост. Ф. Н. Вахитов, Н. И. Камалова. — С 47 Уфа: Китап, 2005. — 276 с: ил. ISBN 5-295-03573-5
&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Әминев Ғималетдин Мортаза улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0&lt;/ref&gt; һәм БР-ның [[Учалы районы]] Туңғатар ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

Луганск Халыҡ Республикаһында шайморатовсыларҙың батырлығын онотмайҙар, хөрмәт итәләр&lt;ref&gt;[https://veteranrb.ru/predstaviteli-lnr-podderzhali-iniciativu-ustanovit-memorial-na-meste-gibeli-generala-shajmuratova/ Представители ЛНР поддержали инициативу установить мемориал на месте гибели генерала Шаймуратова]&lt;/ref&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Слава башкирских конников / Авт.-сост. Ф. Н. Вахитов, Н. И. Камалова. — С 47 Уфа: Китап, 2005. — 276 с: ил. ISBN 5-295-03573-5

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/356-aminev-gimaletdin-murtazinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Аминев Гималетдин Муртазинович]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102665/ Память народа. Аминев Гималетдин Муртазинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724134838/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102665/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941—1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. — Уфа : Китап, 1994] ISBN 5-295-00958-0
* [https://veteranrb.ru/predstaviteli-lnr-podderzhali-iniciativu-ustanovit-memorial-na-meste-gibeli-generala-shajmuratova/ Представители ЛНР поддержали инициативу установить мемориал на месте гибели генерала Шаймуратова]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>nofnx0slfsi2t1drs7q3q4wfn8a7myr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғүмәров Асман Ибраһим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176747</id>
    <revision>
      <id>1302227</id>
      <parentid>1232785</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:18:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4421" sha1="2rxmvz904l4hlb9cw5p72hrlm7az5bi" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Ғүмәров Асман Ибраһим улы''' ([[1903 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия сержанты&lt;ref name=&quot;ГУМЕРОВ Асман Ибрагимович&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/1260-gumerov-asman-ibragimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГУМЕРОВ Асман Ибрагимович]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Гумеров Асман Ибрагимович&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123617/ Память народа. Гумеров Асман Ибрагимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711210422/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123617/ |date=2021-07-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Гумеров Асман&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/26930881/ Гумеров Асман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181247/https://1418museum.ru/heroes/26930881/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғүмәров Асман Ибраһим улы [[1903 йыл]]да [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баймаҡ районы]]нда тыуған&lt;ref name=&quot;ГУМЕРОВ Асман Ибрагимович&quot; /&gt;. [[Ҡыҙыл Армия]]ға Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref name=&quot;ГУМЕРОВ Асман Ибрагимович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Гумеров Асман Ибрагимович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Гумеров Асман&quot; /&gt;. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се гвардия кавалерия полкында 3-сө взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;ГУМЕРОВ Асман Ибрагимович&quot; /&gt;.

1942 йылда һуғыш яланында күрһәткән батырлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 22.11.1942,25.11.1942) менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;ГУМЕРОВ Асман Ибрагимович&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Гумеров Асман Ибрагимович&quot; /&gt;. [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] менән наградлау ҡағыҙында уның ҡаһарманлығы тураһында ошондай юлдар яҙылған:
{{цитата|3-сө ут взводы командиры ярҙамсыһы сержант Ғүмәров Асман Ибраһим улын, 1942 йылдың 22 ноябрендә һуғышта 45 мм орудиенан дошмандың пехотаһы менән 3 автомашинаһын яндырҙы. 1942 йылдың 25 ноябрендә утҡа тотоу ваҡытында һөжүмгә күскән дошманды утҡа тотто һәм шуның менән дошмандың пехотаһын тотҡарланы һәм дошмандың 70-кә яҡын һалдатын һәм офицерын юҡ итте&lt;ref name=&quot;Гумеров Асман Ибрагимович&quot; /&gt;.|}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] ([[1942]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123617/ Память народа. Гумеров Асман Ибрагимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711210422/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123617/ |date=2021-07-11 }}{{ref-ru}}{{V|14|07|2021}} 
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/1260-gumerov-asman-ibragimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГУМЕРОВ Асман Ибрагимович]{{ref-ru}}{{V|14|07|2021}} 
* [https://1418museum.ru/heroes/26930881/ Гумеров Асман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181247/https://1418museum.ru/heroes/26930881/ |date=2021-07-09 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>2rxmvz904l4hlb9cw5p72hrlm7az5bi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әмиров Ғабдулла Әмир улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176822</id>
    <revision>
      <id>1302311</id>
      <parentid>1281440</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T07:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10791" sha1="h032hxqj5b383kvrp9o08mzg9x05t8r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әмиров Ғабдулла Әмир улы''' ([[1915]]—[[1945]]?) — рәссам, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда 214-се Кременчуг-Александринский Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһы составында ҡатнаша. Сержант. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була&lt;ref&gt;[http://artsalonufa.ru/65-letiyu-pobedy-v-velikoj-otechestvennoj-vojne-posvyashhaetsya/ 65-летию Победы в Великой Отечественной Войне посвящается. О художниках участниках ВОВ]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғабдулла Әмир улы Әмиров [[1915 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]) Аҙнағол ауылында тыуған&lt;ref&gt;[https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/amirov-ga-1915#:~:text=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.,%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BB%3A%20%C2%AB%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5%C2%BB%2C%20%D0%A3%D1%84%D0%B0%2C%201933%2D37 Художник Амиров Габдулла Амирович]&lt;/ref&gt;.

[[1938 йыл]]да Өфө сәнғәт техникумының художество бүлеген тамамлай һәм тыуған уҡыу йортонда живопись уҡытыусыһы булып эшләй. БАССР-ҙың баш ҡалаһы [[Өфө]]лә аяуһыҙ һуғыш алдынан хеҙмәт юлын башлай һәләтле рәссам.

[[1939 йыл]]дан Башҡоpтостан Рәссамдар Союзы ағзаһы була. Республика һәм Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнашҡан.

[[1940 йыл]]да, Башҡорт АССР-ының беренсе халыҡ яҙыусыһы Мәжит Ғафуриҙың 60 йәшен билдәләү айҡанлы, Башҡортостан Яҙыусылар Союзы рәссам Әмиров Ғабдулла Әмир улына яҙыусының портретын төшөрөргә заказ бирә. Ярҙамға студент рәссам Әхмәтовты ла йәлеп итә. Һөҙөмтәлә хәҙерге көндә Мәжит Ғафури мемориаль йорт-музейында һаҡланған портрет яҙыла.

== Хәрби хеҙмәте ==
[[1941 йыл]]дың 30 декабрендә Әмиров Ғабдулла Өфө ҡалаһы Жданов (хәҙер — Киров) районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла.

214-се Кременчуг-Александринский Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһында хеҙмәт иткән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77837622/ Память народа. Амиров Габдулла Амирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027075232/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77837622/ |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt;.

Художество музейы архивында һаҡланған шәхси папкала ҡатыны Фәттәхова Әминәгә килгән ҡара хатта ошондай һүҙҙәр яҙылған була: «…һеҙҙең ирегеҙ, һалдат Әмиров Ғ. Ә., Социалистик Тыуған ил өсөн барған һуғышта [[1942 йыл]]дың сентябрендә хәбәрһеҙ юғалды». Хәтер китабында ла уны [[1942 йыл]]дың сентябрендә хәбәрһеҙ юғалды тип яҙып ҡуйғандар&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400381280/?static_hash=212f9b77e7ee6bb03e523b3c5a139b65v1 Донесения о потерях. Печатная книга памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213142/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400381280/?static_hash=212f9b77e7ee6bb03e523b3c5a139b65v1 |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

Яугир был юлы мөғжизәле рәүештә тере ҡалған тип фаразларға була. Шул уҡ папкала [[1943 йыл]] менән билдәләнгән бер нисә документ бар: сержант Ғ. Ә. Әмировҡа Белгород, Харьков, Полтава, Кременчуг ҡалаларын азат итеү алыштарында ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, Юғары Баш командующий, Советтар Союзы маршалы Сталин бойороғо буйынса Рәхмәт иғлан ителә.

Сержант һуғыштың һуңғы йылында, [[1945 йыл]]дың 20 февралендә ҡатынына телеграмма һуға: «Тбилиси госпиталендәмен. Чебадзе, б. Сәләм. Әмир».

Ошонда Ғабдулла Әмировтың тормош юлы өҙөлә. Һуғыштың ахырында һәләк булғанмы, әллә ҡаты яранан төҙәлә алмай үлгәнме — асыҡ түгел.

== Ижады ==
[[1940 йыл]]да, Башҡорт АССР-ының беренсе халыҡ яҙыусыһы Мәжит Ғафуриҙың 60 йәшен билдәләү айҡанлы, рәссам Әмиров Ғабдулла Әмир улы үҙенең студенты Әхмәтов менән хәҙерге көндә Өфө мемориаль йорт-музейында һаҡланған Мәжит Ғафури портретын яҙа.

Әмиров — талант эйәһе, намыҫлы, тыйнаҡ ир-егет ине. Был турала М. В. Нестеров исемендәге Башҡортостан художество музейында һаҡланған ике эшенең береһе — &quot;Автопортрет&quot;ы һөйләй&lt;ref&gt;[https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/amirov-ga-1915#:~:text=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.,%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BB%3A%20%C2%AB%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5%C2%BB%2C%20%D0%A3%D1%84%D0%B0%2C%201933%2D37 Художник Амиров Габдулла Амирович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] ([[1944]], 10 февраль)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1421261123/ Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027075232/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1421261123/ |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt;
* Юғары Баш командующий, Советтар Союзы маршалы Сталиндың Рәхмәт хаты&lt;ref&gt;[https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/amirov-ga-1915#:~:text=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.,%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BB%3A%20%C2%AB%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5%C2%BB%2C%20%D0%A3%D1%84%D0%B0%2C%201933%2D37 Художник Амиров Габдулла Амирович]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77837622/ Память народа. Амиров Габдулла Амирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027075232/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77837622/ |date=2021-10-27 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400381280/?static_hash=212f9b77e7ee6bb03e523b3c5a139b65v1 Донесения о потерях. Печатная книга памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709213142/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400381280/?static_hash=212f9b77e7ee6bb03e523b3c5a139b65v1 |date=2021-07-09 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1421261123/ Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027075232/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1421261123/ |date=2021-10-27 }}
* [http://artsalonufa.ru/65-letiyu-pobedy-v-velikoj-otechestvennoj-vojne-posvyashhaetsya/ 65-летию Победы в Великой Отечественной Войне посвящается. О художниках участниках ВОВ]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/amirov-ga-1915#:~:text=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%20%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%20%D0%90%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.,%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BB%3A%20%C2%AB%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5%C2%BB%2C%20%D0%A3%D1%84%D0%B0%2C%201933%2D37 Художник Амиров Габдулла Амирович]
* [https://1418museum.ru/heroes/31649078/ Дорога памяти. Амиров Габдулла Амирович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709190520/https://1418museum.ru/heroes/31649078/ |date=2021-07-09 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>h032hxqj5b383kvrp9o08mzg9x05t8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177089</id>
    <revision>
      <id>1302222</id>
      <parentid>1201978</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8356" sha1="4voq3iunhf5opmjl2slsrg24tr023ke" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Ғафуров}}
'''Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы''' ([[31 декабрь]] [[1908 йыл]] — [[11 апрель]] [[1995 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби табип, медицина хеҙмәте майоры. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1953) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1947) ордендары кавалеры. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры|Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры]] [[Мәжит Ғафури]]ҙың ағаһының улы&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall53757103_2189 ВК - Племянник Мажита Гафури майор медицинской службы Габбас Магадеевич]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров 1908 йылдың 31 декабрендә [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] (һуңыраҡ — БАССР-ҙың [[Красноусол]], артабан — [[Ғафури районы]]) [[Еҙем-Ҡаран]] ауылында Әбделмәнов Нурғәни улы Мәһәҙиҙең ғаиләһендә тыуа&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall53757103_2189 ВК - Племянник Мажита Гафури майор медицинской службы Габбас Магадеевич]&lt;/ref&gt;. 

[[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] йылдары осоронда аҡтар яғында һуғышҡан Мәһәҙи Әбделмәновты ҡыҙылдар атып үлтерә. Шағир Мәжит Ғафури ағаһының улын, ҡустыһы Ғәббәсте, үҙенең ғаиләһендә тәрбиәләй. Уҡырға зирәк егет медицина белеменә эйә була.

[[1937 йыл]]да [[Ленинград]]та (Санкт-Петербург) [[Ҡыҙыл Армия]]ның [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] исемендәге Хәрби-медицина академияһын тамамлай.

== Хәрби хеҙмәте ==
Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров [[Башҡортостан хәрби комиссариаты|БАССР-ҙың Республика хәрби комиссариаты]] тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на саҡырыла. 
[[1932 йыл]]дың 1 сентябренән, Ленинградта [[Ҡыҙыл Армия]]ның [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] исемендәге Хәрби-медицина академияһында уҡый башлағанынан бирле, хәрби хеҙмәттә. 

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 6-сы армия составына ингән 45-се уҡсылар дивизияһы 108-се айырым пулемёт батальонында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91598516/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81%26middle_name%3D%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1908%26static_hash%3D8f0848f573f37e2c3ceded187a7dd9e2v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=kldcard_uchet_officer467636 Память народа. Гафуров Габбас Магадеевич]&lt;/ref&gt;. 

Артабан медицина хеҙмәте майоры Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы милитаристик Япония менән һуғышта ҡатнаша. Алыҫ Көнсығыш фронтының 69-сы Медицина-эвакуация хеҙмәтенең 99-сы даими хәрби-санитар поезында яралыларҙы дауалай&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer3212715/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81%26middle_name%3D%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1908%26static_hash%3D8f0848f573f37e2c3ceded187a7dd9e2v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=kldcard_uchet_officer467636 Память народа. Гафуров Габбас Магадеевич]&lt;/ref&gt;.

Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров 1962 йылдың 18 майында хәрби хеҙмәтен Смоленск ҡалаһында тамамлай.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (6.11. 1947)
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (20.04.1953)
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (3.11.1944)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] (9.05.1945)
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы]] (6.06.1945)
* [[«Японияны еңгән өсөн» миҙалы]] (30.09.1945)&lt;ref&gt; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer3212715/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81%26middle_name%3D%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D1908%26static_hash%3D8f0848f573f37e2c3ceded187a7dd9e2v2%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=kldcard_uchet_officer467636 Память народа. Гафуров Габбас Магадеевич]&lt;/ref&gt;

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91598516/ Память народа. Гафуров Габбас Магадеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210917070251/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91598516/ |date=2021-09-17 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer3212715/ Память народа. Гафуров Габбас Магадеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210917070251/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer3212715/ |date=2021-09-17 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ғафури районында тыуғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:31 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>4voq3iunhf5opmjl2slsrg24tr023ke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәзиз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178327</id>
    <revision>
      <id>1302235</id>
      <parentid>1247694</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7926" sha1="8wo1p231i2xx2f6w43aqtlrpqcgqpgg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәзиз''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] ир-ат исеме, башҡа [[төрки халыҡтар|төрки халыҡтарҙа]] ла ҡулланыла.

== Этимологияһы ==
Ғәзиз исеме [[башҡорт теле|башҡорт теленә]] [[ғәрәп теле|ғәрәп теленән]] ингән, иң ҡәҙерле, ғәзиз; ҡеүәтле&lt;ref&gt;[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.&lt;/ref&gt; тигәнде аңлата.

== Билдәле кешеләр ==
[[Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы]] [[29 октябрь|(29 октябрь]] [[1895 йыл]] — [[10 июль]] [[1938 йыл|1938 йыл)]] — йырсы (лирик тенор), композитор, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. Тәүгеләрҙән булып [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] [[1929 йыл|(1929)]] исеменә лайыҡ булыусы, [[Башҡорттар|башҡорт]] һәм [[Татарҙар|татар]] профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Сәйәси золом ҡорбаны.&lt;br&gt;

[[Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы]] [[15 август|(15 август]] [[1923 йыл]] — [[11 июнь]] [[1990 йыл|1990 йыл)]] — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, орудие командиры, кесе сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] [[1944 йыл|(1944)]].&lt;br&gt;

[[Дәүләтбирҙин Ғәзиз Сәлих улы]] [[24 ғинуар|(24 ғинуар]] [[1951 йыл]] — [[2 сентябрь]] [[2011 йыл|2011 йыл)]] — композитор, педагог. [[2000 йыл]]дан [[Башҡортостан]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Свердловск |Свердловск ҡалаһы]]нда үткән Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты [[1977 йыл|(1977)]].

== Фамилияла ==
[[Ғәзизов Роберт Хәким улы]] [[25 сентябрь|(25 сентябрь]] [[1939 йыл|1939 йыл)]] — [[Башҡорттар|башҡорт]] совет [[1995 йыл|(1995 йылд]]ан [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка)]] композиторы, педагог, юғары мәктәп [[уҡытыусы]]һы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. [[1974 йыл]]дан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[1978 йыл|1978]]—[[1992 йыл]]дарҙа [[Башҡортостан]]дың Композиторҙар союзының идара рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре [[1987 йыл|(1987)]]. [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты [[1984 йыл|(1984)]]. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры [[1986 йыл|(1986)]].&lt;br&gt;

[[Ғәзизуллин Исмәғил Ҡорбан улы]] [[17 сентябрь|(17 сентябрь]] [[1946 йыл|1946 йыл)]] — рәссам. [[1990 йыл]]дан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы.&lt;br&gt;

[[Ғәзизова Зәйтүнә Сабир ҡыҙы]] [[26 февраль|(26 февраль]] [[1937 йыл|1937 йыл)]] — опера йырсыһы, [[1982 йыл]]дан [[СССР]] [[Театр]] эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] [[1986 йыл|(1986)]].&lt;br&gt;

[[Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы]] [[25 июнь|(25 июнь]] [[1937 йыл]] — [[4 февраль]] [[2008 йыл|2008 йыл)]] — химик-технолог, [[Башҡортостан Республикаһы]] Фәндәр академияһының почётлы академигы [[1995 йыл|(1995)]], техник фәндәр докторы [[1993 йыл|(1993)]], профессор [[1995 йыл|(1995)]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй Федерацияһының]] [[1993 йыл|(1993)]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[1992 йыл|(1992)]] атҡаҙанған химигы.&lt;br&gt;

[[Ғәзизовтар|Гүзәл һәм Юнир Ғәзизовтар]] — ирле-ҡатынлы, [[СССР]]-ҙың циркта эшләгән һауа гимнастары дуэты.&lt;br&gt;

[[Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы]] ([[1920 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия
рядовойы&lt;ref name=&quot;Газизов Хурмат Мухаметулиевич&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6192002/ Память народа. Газизов Хурмат Мухаметулиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027193456/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6192002/ |date=2021-10-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Газизов Хурмат&quot;&gt;[https://1418museum.ru/heroes/1944027/ Газизов Хурмат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023195237/https://1418museum.ru/heroes/1944027/ |date=2021-10-23 }}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;

[[Ғәзизов Мостафа Шакир улы]] [[5 октябрь|(5 октябрь]] [[1923 йыл]] — [[27 октябрь]] [[2005 йыл|2005 йыл)]] — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, танк полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). Башҡортостандан [[Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)|Дан ордены]]ның беренсе тулы кавалеры&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ|index.php/component/content/article/8-statya/5699-dan-ordenyny-tuly-kavaler-ary|Дан орденының тулы кавалерҙары|автор=Пинтсон А. Н., Смирнов Е. А.}}&lt;/ref&gt;.

== Ауылдар ==
[[Ғәзиз (Күгәрсен районы)|Ғәзиз]] ({{lang-ru|Газиз}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы]] [[1995 йыл|(1995 йылдан)]]. Киров исемендәге колхоздың Хәрби һәм Хеҙмәт даны музейы ([[1988]]—[[1995]]). Музей [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Көйөргәҙе районы]] [[Яңы Мораптал]] ауылында урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5122-ziz-lm-kh-m-tov-muzejy}}&lt;/ref&gt;. &lt;br&gt;

[[Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернаты]] — [[Башҡортостан]]дың [[Өфө ҡалаһы]]ндағы республика әһәмиәтендәге музыкаль гимназия-интернат.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}
{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>8wo1p231i2xx2f6w43aqtlrpqcgqpgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәлин Мәхмүт Харрас улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178331</id>
    <revision>
      <id>1302245</id>
      <parentid>1099818</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7876" sha1="srmsn5kyh93hj4b465ru3fvz8ntxdqs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәлин Мәхмүт Харрас улы''' (1917 — 1995) — билдәле совет дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

== Биографияһы ==
Ырымбур өлкәһе Орск өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Ишмөхәмәт ауылында 1917 йылда тыуған.

&lt;!-- Трудовую деятельность начал в качестве работника колхоза «Большевик» (центр с.Ишмухаметово) Баймакского района (1929-1933 гг.), курсант совхозуча Зилаирского зерносовхоза Баймакского района (1933-1934 гг.), тракторист и бригадир тракторной бригады Сибаевской МТС Баймакского района (1934-1936 гг.), бригадир тракторной бригады и механик Сибаевской МТС (1938-1941 гг.), артист-кураист Башгосфилармонии (апрель-июнь 1941 г.).

Призван Ждановским РВК г.Уфы (23.06.1941 г.), слушатель курсов младших лейтенантов при 17-й запасной бригаде (июнь-ноябрь 1941 г.), участник боевых действий на территории Южного (17.01.1942 г. – 06.07.1943 г.), Юго-Западного (10.07.1943 г. – 08.08.1944 г.), 1-го Прибалтийского (11.08.1944 г. – 10.12.1944 г.) и 3-го Белорусского (с 29.12.1944 г.) фронтов, участник освобождения Крыма, Прибалтики, Восточной Пруссии. Многократно получил боевые ранения (10.02.1942 г., 12.03.1942 г., 17.08.1942 г., 16.06.1943 г., 26.07.1943 г., 27.11.1944 г.).

Младший лейтенант 1020-го стрелкового полка 269-й стрелковой дивизии 3-й армии Юго-Западного фронта (ноябрь 1941 г.); младший лейтенант, командир взвода 21-го отдельного истребительного батальона 21-й армии Сталинградского фронта (04.09.1942 г.); старший лейтенант, заместитель командира минометной роты Отдельного учебного стрелкового батальона 87-й стрелковой дивизии 51-й армии Южного фронта (05.07.1943 г.); старший лейтенант, командир стрелковой роты 1164-го стрелкового полка 346-й Дебальцевской стрелковой дивизии 51-й армии 4-го Украинского фронта (28.12.1943 г.); капитан, командир роты 1166-го стрелкового полка 346-й стрелковой Дебальцевской Краснознаменной дивизии 1-го гвардейского стрелкового корпуса 51-й армии 4-го Украинского фронта (08.05.1944 г.); гвардии капитана, командир роты 82-го гвардейского стрелкового Севастопольского полка 32-й гвардейской стрелковой Томанской Краснознаменной Ордена Суворова дивизии 11-го грвардейского стрелкового корпуса 2-й гвардейской армии 1-го Прибалтийского фронта (28.10.1944 г.); гвардии капитана, заместитель командира 2-го стрелкового батальона 82-го гвардейского стрелкового Севастопольского полка 32-й гвардейской стрелковой Томанской Краснознаменной Ордена Суворова дивизии 11-го грвардейского стрелкового корпуса 2-й гвардейской армии 3-го Белорусского фронта (08.05.1944 г.). Демобилизован в 1946 г.

После войны работал агрономом райсельхозотдела Баймакского района (1946-1949 гг.), заведующим Баймакским основным пунктом Главзаготсортзерна (с 1949 г.), электриком Зилаирского зерносовхоза, председателем Зилаирского сельского совета Баймакского района (1959-1961 гг.). Известен как хороший кураист и импровизатор, активный участник мероприятий художественных самодеятельности.

Место службы: 1164 сп 346 сд 10 ск 51 А 4 УкрФ --&gt;
== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
Кавалер медали «За отвагу» (04.09.1942 г.), кавалер медали «За отвагу» (05.07.1943 г.), кавалер Ордена Красного Знамени (28.12.1943 г.), кавалер Ордена Красного Знамени (08.05.1944 г.), кавалер Ордена Александра Невского (28.10.1944 г.), кавалер Отечественной войны II степени (22.02.1945 г.), кавалер Ордена Отечественной войны I степени (06.04.1985 г.).

== Сығанаҡтар ==

== Һылтанмалар ==
* [http://urgaza.ru/persons/173/1423/ Галин Махмут Харрасович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&amp;last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD&amp;first_name=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D1%83%D1%82%20&amp;middle_name=%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;date_birth_from=&amp;static_hash=60a914fcc6821f1eba94b06b0803099cv1&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pdv_kart_in:pdv_kart_in_inostranec:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_ran:kld_bolezn:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_rvk_extra:potery_isp_extra:same_doroga&amp;page=1&amp;grouppersons=1 Память народа. Галин Махмут Харрасович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924194458/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&amp;last_name=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD&amp;first_name=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D1%83%D1%82%20&amp;middle_name=%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;date_birth_from=&amp;static_hash=60a914fcc6821f1eba94b06b0803099cv1&amp;group=all&amp;types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga&amp;page=1&amp;grouppersons=1 |date=2021-09-24 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡаташҡандар]]</text>
      <sha1>srmsn5kyh93hj4b465ru3fvz8ntxdqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179243</id>
    <revision>
      <id>1302267</id>
      <parentid>1232860</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T01:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4041" sha1="96t23lrn7jjgmksrn1hqit94ir1tbkh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы''' ([[2 февраль]] [[1919 йыл]] — [[21 август]] [[1991 йыл]]) — журналист. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, капитан, 2-се разрядлы хәрби тәржемәсе. [[Ҡыуатовтар]] нәҫеленән&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ2013|85651}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Сафа Солтанморат улы Ҡыуатов 1919 йылдың 2 февралендә [[Ырымбур губернаһы]] [[Орск өйәҙе]] Ҡыуат‑Бикбирҙе (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]]) [[Үтәғол]] ауылында тыуған.

Тыуған ауылы мәктәбендә уҡый. 

[[1939 йыл]]дың 19 сентябрендә Ейәнсура район хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына саҡырыла. 

Хеҙмәт иткән урындары: Балтиҡ буйы хәрби округы 25 армия составындағы 19-сы айырым ракета бригадаһы, һуңынан — 1-се Алыҫ Көнсығыш фронты составындағы 25-се армия 110-сы нығытылған районында 1945 йылдың апреленән авгусына тиклем Япония милитаристарына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.

[[Мәскәү]]ҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен [[1956 йыл]]да тамамлай.

[[1938 йыл]]дан «Ударсы» (хәҙер «[[Ейәнсура таңдары (гәзит)]]») гәзите хеҙмәткәре.

[[1947 йыл]]дың 12 июнендә хәрби хеҙмәтен тамамлай. 

[[1947 йыл]]дан алып [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, [[1950]]—[[1953 йыл]]дарҙа сектор мөдире.

[[1956 йыл]]дан алып [[Башҡортостан китап нәшриәте]]нең баш мөхәррире, [[1963 йыл]]дан — директоры.

[[1971]]—[[1986]] йылдарҙа Республика китапхана коллекторы директоры&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (14.09.1945)
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы (30.09.1945)
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969)
* Матбуғат отличнигы (1984)&lt;ref&gt;&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|85651}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100849104/ Память народа. Куватов Сафи Султанмуратович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021164441/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero100849104/ |date=2021-10-21 }}
* [https://1418museum.ru/heroes/15169864/ Дорога памяти. Куватов Сафа Султанмуратович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021161159/https://1418museum.ru/heroes/15169864/ |date=2021-10-21 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01007420763 Российская государственная библиотека. Куватов, Сафый Султанмуратович. Башкирия издает [Текст]. - Уфа : [Башкнигоиздат], 1969. - 150 с]

[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>96t23lrn7jjgmksrn1hqit94ir1tbkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғабдрахманов Әйүп Хәмит улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179512</id>
    <revision>
      <id>1302212</id>
      <parentid>1086489</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6099" sha1="c6xqr0fc1la0w7zrqg8d90hn0cflxwl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғабдрахманов Әйүп Хәмит улы''' ([[1907|1907 йыл]] — [[1955|1955 йыл]]) — ауыл хужалығы белгесе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, ефрейтор&lt;ref&gt;[http://urgaza.ru/persons/173/1427/ Габдрахманов Аюп Хамидович]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
'''Әйүп Хәмит улы Ғабдрахманов''' [[1907 йыл]]да Һамар губернаһы Имелей улусының (хәҙер — Һамар өлкәһе [[Оло Глушица районы]] Южный ауыл хакимиәте) Моратша ауылында тыуған&lt;ref&gt; М. М. Маннапов. Переселение башкир Самарской губернии на юго-восток Башкортостана в первой половине ХХ в. — Уфа: Гилем, 2008. — 200 с. — С.185.&lt;/ref&gt;.

== Тормош һәм хеҙмәт юлы ==
[[1928]]-[[1929 йыл]]дар — Куйбышев өлкәһе Алексеев районы [[Моратша]] ауыл советы рәйесе.

[[1930]]-[[1933 йыл]]дар — [[Баймаҡ районы]] Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозы Октябрьский һәм Уральский бүлексәләренең баҫыу эштәре белгесе (полевод).

[[1933]]-[[1934 йыл]]дар — [[Баймаҡ районы]] [[Юлыҡ]] ауылында келәт мөдире.

[[1941 йыл]]дың ғинуарында Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]на саҡырыла.

[[1943 йыл]] — Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозы Үҙәк усадьбаһы коменданты.

[[1943]]дың майынан [[1945 йыл]]ға тиклем [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. 1945 йылдың апрелендә Белорус фронты составында Көнсығыш Пруссия ерендә барған һуғыштарҙа транспорт взводы ездовойы Ғабдрахманов Әйүп Хәмиҙулла улы ике тапҡыр «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.

Артабан Алыҫ Көнсығыш фронты составындағы 5-се армияның 157-се дивизияһы 422-се артиллерия полкында хеҙмәт итә.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97148007/ Память народа Габдрахманов Аюп Хамидуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021050057/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97148007/ |date=2021-10-21 }}&lt;/ref&gt;.

1945 йылдың 9 авгусынан 1 сентябренә тиклем күрһәткән ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән билдәләнә:
{{цитата|1945 йылдың 9 авгусында Маньчжурия территоияһында япон милитаристарына ҡаршы алышта полктың транспорт взводы ездовойы ефрейтор Ғабдрахманов Әйүп Хәмиҙулла улы, урманлы-таулы ҡыйын юл шарттарына ҡарамай, дошмандың бер туҡтауһыҙ ут ҡойоно аҫтында, полктың команда пунктына аҙыҡ-түлек, фураж һәм башҡа матди әйберҙәр ташыны һәм полкты матди средстволар менән тәьмин итеү мәғлүмәтен еткереп торҙо   
|}}

[[1947]]-[[1948 йыл]]дар — [[Баймаҡ районы]] Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозында һөт-тауар фермаһы (МТФ) идарасыһы.

[[1948]]-[[1953 йыл]]дар — [[Баймаҡ районы]] «[[Һәүәнәк]]» совхозының бүлексә идарасыһы (управляющий).

[[1953]]-[[1954 йыл]]дар — Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозының Комсомольск бүлексәһенең ат һарайы мөдире.

[[1955 йыл]]да БАССР-ҙың [[Баймаҡ районы]] Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозында вафат була&lt;ref&gt;[http://urgaza.ru/persons/173/1427/ Габдрахманов Аюп Хамидович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* ике [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (30.04.1945)
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (2.09.1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502234902/ Память народа. Габдрахманов Аюп Хамидуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021045820/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1502234902/ |date=2021-10-21 }}&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
*  {{китап |автор=Маннапов М. М.|заглавие= Переселение башкир Самарской губернии на юго-восток Башкортостана в первой половине ХХ в.|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Гилем |год=2008 |том= |страниц= |страницы=200 |isbn= |ref= }}
* ЦАМО шкаф 18, ящик 11

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97148007/ Память народа Габдрахманов Аюп Хамидуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021050057/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97148007/ |date=2021-10-21 }}
* [http://urgaza.ru/persons/173/1427/ Габдрахманов Аюп Хамидович]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}</text>
      <sha1>c6xqr0fc1la0w7zrqg8d90hn0cflxwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үтәғолов Мансур Хәбибрахман улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179522</id>
    <revision>
      <id>1302273</id>
      <parentid>1279497</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T03:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4925" sha1="700gie7663hwy7c75fiwdew596pmn2u" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Үтәғолов}}
'''Үтәғолов Мансур Хәбибрахман улы''' ([[1908 йыл]] —2008) — педагогик хеҙмәт ветераны, [[1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ().

== Биографияһы ==
Мансур Хәбибрахман улы Үтәғолов — [[1907 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Бәләбәй өйәҙе]] [[Дәүләкән]] ауылында (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән]] ҡалаһында) тыуған.

[[1942 йыл]]дың 12 декабрендә фронтҡа китә. Һуғыш юлын рота элемтәсе-телефонисы булып [[Дон]]дан башлап [[Берлин]] ҡалаһында тамамлай. [[Белгород]] һәм [[Харьков]] ҡалаларын азат итеүҙә, [[Курск]] дуғаһындағы алыштарҙа ҡатнаша. Кобель, [[Варшава]],Лодзь ҡалалары өсөн барған ҡаты һуғыштарҙа, Франкфурт—Одер һәм [[Берлин]]дә командованиеға өҙлөкһөҙ бәйләнеш биреп тора, артиллерия уты менән идара итә&lt;ref name=&quot;Үтәғолов&quot;&gt; {{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=42 }}&lt;/ref&gt;.

== Батырлығы ==
Мансур Хәбибрахман улы Үтәғолов [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]н 1943 йылдың ҡышында &quot;[[Харьков]] операцияһы&quot;нда ҡатнашҡаны өсөн, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]]н Курск дуғаһынндағы алыштар һәм [[Белград]] ҡалаһын азат итеүҙә күрһәткән батырлығы өсөн бүләкләнә.&lt;br&gt;
Икенсе [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]]на [[Одесса]] ҡалаһы өсөн барған һуғыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була.&lt;br&gt;
Һуғыштан ҡайтҡас, Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән]] ҡалаһының 3-сө һанлы (хәҙер гимназия) башҡорт мәктәбендә математика фәне уҡытыусыһы булып оҙаҡ йылдар эшләй&lt;ref name=&quot;Үтәғолов&quot; /&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;Утягулов&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24161760/ Память народа / Утягулов Мансур Хабибрахманович / Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004095442/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24161760/ |date=2021-10-04 }}&lt;/ref&gt; (1943)&lt;br&gt;
[[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;Утягулов&quot; /&gt; (1945,ғинуар)&lt;br&gt;
[[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы ()

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{китап |автор= Давлекановский район  |заглавие=«Наши славные педагоги» |место=Уфа |издательство=«Валькирия» |год=2016 г. |страницы=42 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24161760/ Память народа /Утягулов Мансур Хабибрахманович /Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004095442/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie24161760/ |date=2021-10-04 }}
{{Портал|Шәхестәр}}
[[Категория:Дәүләкәндә тыуғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]</text>
      <sha1>700gie7663hwy7c75fiwdew596pmn2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәләүетдинов Фәтхелислам Ғәйнислам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179637</id>
    <revision>
      <id>1302247</id>
      <parentid>1232802</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7362" sha1="oki24zhpno0pl7lsdk1nvk7x6ybxxi4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәләүетдинов Фәтхелислам Ғәйнислам улы''' ([[1 ғинуар]] [[1920 йыл]] — [[23 апрель]] [[1995 йыл]]) — актёр, режиссёр. РСФСР сәнғәтенең атҡаҙанған эшмәкәре (1980), БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957)&lt;ref&gt;Салават Юлаев: Энциклопедия. Галяутдинов Фатхлислам Гайнисламович, 90 с. /Гл.ред. И. Г. Илишев.— Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. — 480 с.: ил. ISBN 5-88185-054-8&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Фәтхелислам Ғәйнислам улы Ғәләүетдинов 1920 йылдың 1 ғинуарында Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Иҫке Исай ауылында тыуған.

1940 йылда Башҡорт театр-художество училищеһының Х. Бохарский һәм Г. С. Саттаров класын тамамлай. Шул уҡ йылда Дәүләкән театрында актёр булып эш башлай&lt;ref&gt;{{БЭ2013|84560}}&lt;/ref&gt;.

== Тормош һәм хеҙмәт юлы ==
1940 йылда Нуриман районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафына хеҙмәткә саҡырыла. Ғәләүетдинов Фәтхелислам ефрейтор дәрәжәһендә [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. Һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән билдәләнә.

1947 йыл — [[Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры|Ҡыйғы театры]] актёры, режиссёры, баш режиссёры.

1948 йыл — Ҡыйғы колхоз-совхоз театрында Апушкиндың «Салауат, йәки бер ус көл» («Салават, или Горсть пепла») пьсаһын сәхнәгә ҡуйып, режиссёрлыҡ эшмәкәрлеген башлай. Режиссёр булараҡ, социаль-көнкүреш театры принциптарына таянып эшләй, уларҙы милли традициялар менән байыта.

1949 йылдан — [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры|Баймаҡ колхоз-совхоз театрын]]да, 1952 йылдан — Салауат башҡорт драма театрында эшләй. Нәжиб Асанбаевтың «Беҙгә егеттәр килде», Мөхәммәт Аллаяр улы Хәйҙәровтың «Ирәндек», Назар Нәжмиҙең «Саҡырылмаған ҡунаҡ» пьесалары буйынса ҡуйған спектаклдәренә лирика һәм экспрессия хас.

1953 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.

1961 йыл — Ленинград ҡалаһында РСФСР Мәҙәниәт министрлығы һәм Бөтә Рәсәй театр йәмғиәте (ВТО) эргәһендәге Юғары режиссёрҙар курсында уҡый.

1967—1987 — Сибай башҡорт драма театрында эшләй.

Ғәләүетдинов Фәтхелислам тыуҙырған образдар хисле һәм илһамлылы. Актёр һәм режиссёр булараҡ, Фәтхелислам Ғәйнислам улы персонаждарҙың эске донъяһын асыуға айырыуса иғтибар итте&lt;ref&gt;{{БЭ2013|84560}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Салават Юлаев: Энциклопедия. Галяутдинов Фатхлислам Гайнисламович, 90 с. /Гл.ред. И. Г. Илишев.— Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. — 480 с.: ил. ISBN 5-88185-054-8&lt;/ref&gt;.
 

== Репертуары ==
* ''Салауат Юлаев'' («Салауат Юлаев» пьесаһы, Я. В. Апушкин һәм Б.Бикбай)
* ''Ниязғол-бай'' (Һ.Л.Дәүләтшинаның «Ырғыҙ» романы буйынса Л. В. Вәлиев постановкаһы)
* ''Байтирәков'' («Утлы өйөрмә» — «Огненный вихрь» Ә. М. Мирзаһитов)
* ''Рәсүлев'' («Ихлас әңгәмәләр» — «Задушевные беседы» Н. Асанбаев һәм Ф. А. Әсәнов)

Сибай драма театрындағы постановкалар:
* «Зимагорҙар» һәм «Һаҡмар» — С. М. Мифтахов
* «Байрамбикә» — Р. С. Янбулатова
* «Зәйтүнгөл» — Н.Асанбаев&lt;ref&gt; {{БЭ2013|84560}}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы ([[1957]])
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ([[1980]]).
* I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] ([[1985]])
* ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] ([[1955]], [[1970]])&lt;ref&gt;{{БЭ2013|84560}}&lt;/ref&gt;.
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/28836206/ Дорога памяти. ГАЛЯУТДИНОВ ФАТХЛИСЛАМ ГАЙНИСЛАМОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009185619/https://1418museum.ru/heroes/28836206/ |date=2021-10-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1083616076/ Память народа. Галяутдинов Фатхлислам Гайнисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021080351/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1083616076/ |date=2021-10-21 }}&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
* Салават Юлаев: Энциклопедия. Галяутдинов Фатхлислам Гайнисламович, 90 с. /Гл.ред. И. Г. Илишев.— Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. — 480 с.: ил. ISBN 5-88185-054-8

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|84560}}
* [http://bashenc.ru/index.php/component/content/article/18-nashi-izdaniya/entsiklopedii/47-salavat-yulaev-entsiklopediya-ufa-ni-bashkirskaya-entsiklopediya-2004-480-s-ill?Itemid=101 Салават Юлаев. Энциклопедия] ISBN 5-88185-054-8
* [https://1418museum.ru/heroes/28836206/ Дорога памяти. ГАЛЯУТДИНОВ ФАТХЛИСЛАМ ГАЙНИСЛАМОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009185619/https://1418museum.ru/heroes/28836206/ |date=2021-10-09 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1083616076/ Память народа. Галяутдинов Фатхлислам Гайнисламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021080351/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1083616076/ |date=2021-10-21 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}</text>
      <sha1>oki24zhpno0pl7lsdk1nvk7x6ybxxi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғимаҙиев Әбдрәшит Ғимаҙи улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179692</id>
    <revision>
      <id>1302225</id>
      <parentid>1299462</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4518" sha1="l3i2kdi83byjx853qvflt7c4ef88wuc" xml:space="preserve">{{Ук}}'''
[[Ғимаҙиев Әбдрәшит Ғимаҙи улы]]''' ([[1904 йыл]] — ???) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] һуғышсыһы

== Биографияһы ==
Ғимаҙиев Әбдрәшит Ғимаҙи улы 1904 йылда [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] [[Ҡыйғы районы]] [[Алағуз]] ауылында тыуған.
 
1941 йылдың 4 декабрендә Ҡыйғы хәрби комиссариаты тарафынан һуғышҡа алына.

[[Сержант]] дәрәжәһендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/warunit/id15466/?static_hash=7ad46c46ae4a9a7b7d33bc986403b88dv2 275 кавалерийский полк 112 кавалерийской дивизии (275 кп)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328031631/https://pamyat-naroda.ru/warunit/id15466/?static_hash=7ad46c46ae4a9a7b7d33bc986403b88dv2 |date=2023-03-28 }}&lt;/ref&gt; миномет батареяһы расчеты командиры булып хеҙмәт иткән.

1942 йылдың 15 декабрендә һуғыш барышында үҙ расчеты менән 4 пулемет нөктәһен расчетары менән пехота взоводын ҡыйрата.
 
== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]] миҙалы]&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123583/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3DГимадеев%26first_name%3DАбдрашит%26middle_name%3DГимадеевич%26date_birth_from%3D1904%26static_hash%3D7ad46c46ae4a9a7b7d33bc986403b88dv2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_nagrazhdenie21123583 Строка в наградном списке]&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
* Исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларға индередгән[5]
* БР-ҙың Ҡыйғы районының Алағуз ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* : ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 4305.

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/10-lichnyj-sostav-divizii/bukva-a/331-abutalipov-ismagil-iskhakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Гимадеев Абдрашит Гимадеевич.
* [https://www.pobediteli.ru/veteran-search/index.html?charset=utf8&amp;flag=&amp;region=&amp;district=&amp;q=%D0%90%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BB%20%D0%98%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 ]Гимадеев Абдрашит Гимадеевич
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689830/ Память народа. Гимадеев Абдрашит Гимадеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027200947/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689830/ |date=2021-10-27 }}
* [https://1418museum.ru/heroes/32018097/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023195237/https://1418museum.ru/heroes/32018097/ |date=2021-10-23 }} Дорога памяти. Гимадеев Абдрашит Гимадеевич

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:Ҡыйғы районы]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>l3i2kdi83byjx853qvflt7c4ef88wuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡонафин Шәмсетдин Сиражетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180040</id>
    <revision>
      <id>1302258</id>
      <parentid>1283901</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T22:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9925" sha1="5i77lhsbzruyn78cr2cczubh5mqlntb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы''' ([[1918 йыл]] — [[май]], [[1974 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77989525/ Кунафин Шамсутдин Серажетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024143738/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero77989525/ |date=2021-10-24 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы Бөрйән районының Монасип ауылында 1918 йылда донъяға килә. [[1935 йыл]]да [[Байназар]] ШКМ-ның (колхозсы йәштәр мәктәбе) 5-се синыфын тамамлағас, [[колхоз]]ға статистик секретарь булып эшкә төшә. [[1937 йыл|1937]] — [[1938 йыл]]дарҙа [[ауыл хужалығы]] бүлегендә сәркәтип вазифаһын башҡара, район һаҡлыҡ кассаһында кассир була.&lt;br&gt;

== Һуғыш юлы ==
Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы [[1940 йыл]]дың [[май]] айында [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] сафына алына, [[Әрмәнстан]]дағы 733-сө һанлы уҡсылар полкында хеҙмәте башлана. Ошо уҡ йылдың 6 ноябрендә 733-сө уҡсылар полкын фронтҡа оҙаталар.

[[8 ноябрь]] көнө фашист ғәскәрҙәре Дьяково ауылында көслө һөжүм башлай. Был һуғышта ул, ҡулбашынан ҡаты яраланыуына ҡарамаҫтан, ҡоралын ташламай, һуғышыуын дауам итә. Бер нисә тапҡыр дошман ғәскәре 733-сө уҡсылар полкын ҡамауға ала. Көнәфин Ш. С., пулеметтан фашистарҙың ҡырҡтан ашыу һалдатын һәм [[офицер]]ын юҡ итә, ҡан юғалтыуға ҡарамаҫтан, үҙенең отделениеһын ҡамауҙан ҡотҡарып алып ҡала.&lt;br&gt;
 
Был хаҡта {{Цитата|1941 йылдың 8 ноябрь көнө Дьяково ауылындағые ҡаты бәрелештә иптәш Көнәфин Ш.С. ҡырҡтан ашыу һалдат һәм офицерын юҡ итә... Ике тапҡыр яраланһа ла, ул һуғышыуын дауам итә һәм уның отделениеһы ҡамауҙан сыға. Күрһәткән ҡаһарманлыҡтары өсөн иптәш Көнәфин орденға тәҡдим ителә. Полкы командиры полковник Таванцев. Өлкән политрук, комиссар Шемякин. 1941 йыл, 24 ноябрь.|}} — тип яҙылған 1941—1945 йылдарҙағы һуғыш тураһындағы сайтта.&lt;ref name=&quot;КШС&quot;&gt;[https://veteran1945g.jimdofree.com/кунафин-шамсетдин-сиражетдинович/#:~:text=КУНАФИН%20Шамсетдин%20Сиражетдинович%2C%20год%20рождения,в%20РККА%20с%2020.05.1940%20года Кунафин Шамсетдин Сиражетдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024084134/https://veteran1945g.jimdofree.com/%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/#:~:text=КУНАФИН%20Шамсетдин%20Сиражетдинович%2C%20год%20рождения,в%20РККА%20с%2020.05.1940%20года |date=2021-10-24 }}&lt;/ref&gt;.&lt;br&gt;

733-сө полк һалдаттары ҙур юғалтыуҙар кисерә. Немец илбаҫарҙары менән ҡаты ҡан ҡойошта Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы, контузия алып иҫһеҙ ятҡан ваҡытта, дошман ҡулына эләгә һәм лагерҙа төрлө язаларға тарттырыла.&lt;br&gt;

Дошман лагерынан ҡотолоу өсөн ул иптәштәре менән ҡасыу планы ҡора, әммә килеп сыҡмай. Ниһайәт, үҙ аллы ҡасыу планын бойомға ашыра һәм совет ғәскәрҙәренә килеп ҡушыла. Әсирлектән ҡотолған Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы армияның махсус тикшереү үҙәгендә тикшереү үтеп, уның ил алдында намыҫы таҙа икәнлеген асыҡлана.&lt;br&gt;

[[1944 йыл]]дың [[декабрь]] айында 733-сө уҡсылар полкы күп ҡыйратылыу арҡаһында, был полк 262-се уҡсылар полкы тип үҙгәртелә. 1943—1944 йылдарҙа Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы ошо уҡ полкта дошманға ҡаршы һуғышыуын дауам итә.&lt;br&gt;

Немец ғәскәрҙәрен ҡыуа барып, улар [[1944 йыл]]дарҙа [[Ҡырым ярымутрауы]]н [[Германия]] армияһынан һаҡлап алып ҡалалар. [[1944 йыл]]да, [[5 май]] көнө [[Севастополь]] ҡалаһын штурмлай һәм ул хеҙмәт иткән полк фашистарҙы ҡамай.
Ошо һуғышта улар дошмандың 14 контратакаһын кире ҡаға. Ҡырым өсөн барған был яуҙа Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы ҡул һуғышында немец траншеяһына барып инә һәм 5 гитлерсыны юҡ итә. Был бәрелештә күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн уға [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] бирелә.&lt;br&gt;

Гвардия [[ефрейтор]]ы Көнәфин Шәмсетдинды миҙал менән наградлау бойороғонда ошолай юлдар бар: «[[Ҡырым]]дағы һуғышта батырлыҡ күрһәтә һәм дошман траншеяһына барып инде һәм немецтарҙы ҡыйрата. Улар тарафынан Ҡырымды азат иткәндә 5 гитлерсы үлтерелде»&lt;ref name=&quot;КШС&quot; /&gt;.&lt;br&gt;

Был һуғыштарҙан һуң Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы, ҡаты яраланып, госпиталдә дауаланып сыға. Алған яраларҙан һуң хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табылғас, [[1944 йыл]]дың авгусынан санитар поезының келәт мөдире итеп тәғәйенләнә. [[1946 йыл]]дың февраленә тиклем хеҙмәтен дауам итә.&lt;br&gt;

[[9 май]]ҙы [[Польша]]ла ҡаршылай. Немец илбаҫарҙарын тар-мар итеүҙә күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградлана.&lt;br&gt;

Көнәфин Шәмсетдин Сиражетдин улы [[1946 йыл]]дың февраль айында демобилизациялана.

== Һуғыштан һуң ==
Һуғыштан һуң [[Яңы Собханғол]]да бер йыл хәрби белем дәресе уҡытҡас, Иҫке Монасипҡа ҡайта, [[колхоз]]дың бухгалтерияһында иҫәп-хисапсы була.
[[Бөрйән]] [[МТС]]-ы [[1954 йыл]]да ойошторола, Ҡонафин Шәмсетдин механизаторҙар курсында уҡый. 1960 йылдарға тиклем баҫыуҙа иген ура, ә [[ҡыш]] көндәре ремонт эштәре башҡара. Тик [[һуғыш]]та алған ауыр яра тынғылыҡ бирмәгәс Ҡунафин бухгалтерлыҡ эшен тағы башҡара. Һуңынын колхоздың ревизия комиссияһына ағза итеп һайлана.&lt;br&gt;

1974 йылдың майында Ҡунафин Шәмсетдин Сиражетдин улы, һуғышта алған яраларҙан ауырып, 56 йәшендә вафат була. Улдары механизатор һөнәрен һайлай. Улы, Ҡунафин Хәлил, хәрби училищела уҡып, [[Тверь]] [[ҡала]]һында хеҙмәт итә, подполковник дәрәжәһенә үрләтелә .&lt;ref&gt;[https://ye102.ru/articles/ht/2012-06-29/batyr-iseme-onotolma-520410 Батыр исеме онотолмай]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Хәрби наградалары ==
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]]
* «Германияны еңгән өсөн» миҙалы

== Сығанаҡтар ==
{{Бурзянская энциклопедия|страницы =306}}
[[Категория:1918 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Иҫке Монасип]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:Бөрйән районы]][[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>5i77lhsbzruyn78cr2cczubh5mqlntb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәббәсов Абдулла Ғәббәс улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181845</id>
    <revision>
      <id>1302229</id>
      <parentid>1234920</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4444" sha1="gi1e9fyvmdlktlwlp21xklqj9svyl0k" xml:space="preserve">{{ФШ|Ғәббәсов}}
{{Ук}}

'''Ғәббәсов Абдулла (Ғабдулла) Ғәббәс улы''' ([[4 ғинуар]] [[1900 йыл]] — ????) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Абдулла Ғәббәс улы Ғәббәсов [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] [[Борисовка (Ҡоншаҡ районы)|Борисовка]] ауылында 1900 йылдың 4 ғинуарында тыуған. 1918—1919 йылдарҙа [[граждандар һуғышы]]нда ҡатнаша. 1938 йылдан [[ВКП (б)]] ағзаһы. 1941 йылдың октябрендә Өфө ҡалаһы Молотов РВК-һы тарафынан [[Ҡыҙыл армия|Ҡыҙыл Армия]] сафына саҡырыла. Дивизияның финанс бүлеге мөдире вазифаһын биләй, интендант хеҙмәте гвардия майоры&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero92303397/ Память народа. Габбасов Абдулла Габбасович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210211554/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero92303397/ |date=2022-02-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/492-gabbasov-abdulla-gabbasovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГАББАСОВ Абдулла Габбасович]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/31582690/ Дорога памяти. Габбасов Абдулла Габбасович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220209175340/https://1418museum.ru/heroes/31582690/ |date=2022-02-09 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәрби юлы ==
Ғәббәсов Ғәббәс Абдулла улының хәрби юлы 1-се Белорус фронты составында үтә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29078426/ Память народа. Боевой путь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220209180445/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29078426/ |date=2022-02-09 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29078426/ Память народа. Наградной лист.стр. 40] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220209180445/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29078426/ |date=2022-02-09 }}&lt;/ref&gt;
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31331651/ Память народа. Габбасов Абдулла Габбасович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220209175338/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie31331651/ |date=2022-02-09 }}&lt;/ref&gt;
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы(1943)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1502232240/ Память народа. Габбасов Абдулла Габбасович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210071717/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1502232240/ |date=2022-02-10 }}&lt;/ref&gt;
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

== Сығанаҡтар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/492-gabbasov-abdulla-gabbasovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. ГАББАСОВ Абдулла (Габдулла) Габбасович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero92303397/ Память Народа. Габбасов Абдулла Габбасович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210211554/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero92303397/ |date=2022-02-10 }}</text>
      <sha1>gi1e9fyvmdlktlwlp21xklqj9svyl0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әхмәҙиә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184751</id>
    <revision>
      <id>1302320</id>
      <parentid>1253976</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T09:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5287" sha1="iil7mzmtewj5sgf57a7uvp8ueodwkak" xml:space="preserve">'''Әхмәҙиә'''  — [[төрки телле халыҡтар]]ға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

== Этимологияһы ==
Әхмәҙиә — «мосолман» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме&lt;ref&gt;[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.&lt;/ref&gt;. 

== Билдәле кешеләр ==

== Фамилиялар ==
* [[Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы]] (1937—1983) — башҡорт шағиры, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970).
* [[Әхмәҙиев Риф Барый улы]] (13 февраль 1954) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, филология фәндәре докторы (2004), профессор (2010)
* [[Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли улы]] (1923—2001) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (1969). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).
* [[Әхмәҙиев Фәрит Вафа улы]] (11 март 1968) — яҙыусы, тәржемәсе, журналист, ғалим. Философия фәндәре кандидаты (2009).
----
* [[Әхмәҙиева Гөлназ Ғафир ҡыҙы]] (6 апрель 1960) — педагог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000).

== Атаһының исеме ==
* [[Ғәйнизаров Зәбих Әхмәҙи улы]] ([[8 май]] [[1923 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[1997 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның 275-се кавалерия полкы яугиры, пулеметсы&lt;ref name=&quot;Башкавдивизия&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/13-lichnyj-sostav-divizii/bukva-g/869-gajnizarov-zabikh-akhmadeevich?Itemid=104 Гайнизаров Забих Ахмадиевич. Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] ордены (1985) кавалеры&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1511222680/ Документы о награждении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709205905/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1511222680/ |date=2021-07-09 }}&lt;/ref&gt; кавалеры.
* [[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы]] ([[3 март]] [[1957 йыл]] — [[29 июль]] [[2013 йыл]]) — композитор. [[1983 йыл]]дан [[СССР]] Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1988) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] (1988) лауреаты.
* [[Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы]] ([[15 август]] [[1961 йыл]] — [[БАССР]]-ҙың [[Бөрйән районы]] Асҡар ауылы) — журналист, [[уҡытыусы]], шағирә, БР [[яҙыусылар союзы]] һәм РФ Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014)

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Әхмәҙиә мәҙрәсәһе]]
* [[Әхмәҙиә мәсете]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|}}

== Һылтанмалар ==
* [https://ufa-edu.ru/advertising/Башкирские%20имена.%20Т.Кусимова.pdf  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908132019/https://ufa-edu.ru/advertising/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0.%20%D0%A2.%D0%9A%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf |date=2021-09-08 }}
* {{китап |автор= З.Ғ.Ураҡсин, Э.Ф.Ишбирҙин  |заглавие=«Туған тел серҙәре» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1983 й |страницы=61-се  }}
* [https://bashkizi.bashkortostan102.ru/archives/376-iseme-matur-kemdr-ushan.html «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210909122248/https://bashkizi.bashkortostan102.ru/archives/376-iseme-matur-kemdr-ushan.html |date=2021-09-09 }}

== Сығанаҡтар ==
{{Исемдәр донъяһында}}
{{Аҙаштар исемлеге}}

[[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]]</text>
      <sha1>iil7mzmtewj5sgf57a7uvp8ueodwkak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189034</id>
    <revision>
      <id>1302260</id>
      <parentid>1272602</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T23:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20280" sha1="irr9uj42xkvfebc3knu4u42azu7ofnu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы''' ({{lang-ru|Курбангалиев Халит Шамсутдинович}} ([[1924 йыл]] — [[1944 йыл]]) — ҡыҙылармеец, [[ефрейтор]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (10.01.[[1945 йыл|1945]]) кавалеры&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34564729/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Da84ccfad8b30406aa2d90ccbd35eaf50v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1425009328 Орден Отечественной войны II степени, 10.01.1945. Курбангалиев Хамит Шамсудинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230225070152/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34564729/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Da84ccfad8b30406aa2d90ccbd35eaf50v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1425009328 |date=2023-02-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Хәлит Шәмсетдин улы Ҡорбанғәлиев [[1924 йыл]]да [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәсәғүт кантоны]] Ҡалмаҡҡол улусына (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Мөрсәлим ауыл биләмәһе) ҡараған [[Башҡорт Илсекәйе|Илсекәй ауылы]]нда Ҡорбанғәлиев Шәмсетдин Хисаметдин улының хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағай.

1929 йылда атаһы Шәмсетдин, олатаһы Хисаметдин Ҡорбанғәлиевтарҙы кулак синыфы тип иғлан итеп сәйәси золом ҡорбанына әйләндерәләр, малын, мөлкәтен тартып алалар. 

Уның тиҫтерҙәре ([[Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы|Фәссәхетдинов Фәйзрахман]] һ.б.) Тирмән крәҫтиән йәштәре (ете йыллыҡ) мәктәбендә, ([[Ғафаров Хатмулла Абдулла улы|Ғафаров Хатмулла]]) Лаҡлы крәҫтиән йәштәре (ете йыллыҡ) мәктәбендә уҡый. Хәлит уҡый алды микән, билдәһеҙ.

Тиҫтере Хатмулла Ғафаров Хәлит дуҫы тураһындағы иҫтәлектәрен район гәзиттәре биттәрендә яҙып сыҡты. Энеле-апалы Фәссәхов Ә. Ф. менән Абдуллина М. Ф. баҫтырып сығарған «Ауылдаш яугирҙәр» исемле китабында ла Ҡорбанғәлиев Хәлит тураһында юлдар бар.

== Хәрби юлы ==
Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы [[1942 йыл]]дың 17 декабрендә [[Салауат районы|Салауат район]] хәрби комиссариаты тарафынан [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына саҡырыла.

Тәүҙә 13-сө запас уҡсылар дивизияһының 59-сы запас полкына оҙатыла, һәм унда 1943 йылдың 6 февраленә килеп етә. Артабан 1943 йылдың 20 мартында 129-сы уҡсылар дивизияһына (команда номеры 4800) ебәрелә. 

Һуңғы хеҙмәт иткән урыны - 1-се Белорус фронты составына ингән 63-сө айырым сапёр-минёр подразделениеһының эттәр менән мина эҙләү батальоны. 

[[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|Белорус ССР-ы]]ның Пинск ҡалаһы янында барған ҡаты алыштарҙа батырҙарса һәләк була. Вафаты тураһындағы ҡайғылы хәбәрҙе часть командиры Иконников менән өлкән лейтенант Фортунатов раҫлаған.
&lt;blockquote&gt;Ефрейтор Ҡорбанғәлиев Х. Ш. ете айлыҡ эше осоронда (1944 йылдың апреленән октябренә тиклем) Белорус ССР-ы райондарын һәм өлкәләрен миналарҙан зарарһыҙландырыу эшендә күп тапҡырҙар ҡыйыулыҡ һәм оҫталыҡ күрһәтте. 

Быға тиклем ҡорлошо билдәһеҙ минаны зарарһыҙландырырға тырышҡанда һәләк булды. Шәхсән үҙе өс меңгә яҡын минаны сығарҙы һәм зарарһыҙландырҙы. Хөкүмәт наградаһына —  II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ.
1944 йылдың 14 ноябре. 63-сө Айырым минёр-сапёр подразделениеһы командиры Иконников.&lt;!-- Ефрейтор Курбангалиев Х. Ш. за период семимесячной работы (с апреля по октябрь 1944 года) по разминированию районов и областей Белорусской ССР неоднократно проявлял бесстрашие, мужество и мастерство в деле обезвреживания и изъятия мин. Погиб при попытке тралирования мины неизвестной до этого установки. Лично снял и обезвредил ооло 3-х тысяч мин. Достоин правительственной награды ордена Отечественной войны II степени. 14 ноября 1944 г. Командир 63-го ОСМП батальона по разминированию с собаками Иконников --&gt;&lt;/blockquote&gt;

[[1944 йыл]]дың [[3 октябрь|3 октябр]]ендә [[Белоруссия]]ның Пинск ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа батырҙарса һәләк була. Пинск ҡалаһының төньяҡ-көнбайыш ситендә ерләнгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159489215/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Da84ccfad8b30406aa2d90ccbd35eaf50v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_up Курбангалеев Халит Шамсудинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230225070201/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159489215/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Da84ccfad8b30406aa2d90ccbd35eaf50v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_up |date=2023-02-25 }}&lt;/ref&gt;. 

[[1945 йыл]]дың [[10 ғинуар]]ында [[СССР Юғары Советы|СССР Юғары Советы Президиумы]]ның 410-н һанлы бойороғо менән, «Немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәш фронтында Командованиеның хәрби бурыстарын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн»&lt;!-- За образцовое выполнение боевых заданий Командовния на фронте борьбы с немецкими захватчиками и проявленные при этом доблесть и мужество --&gt;, Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы (вафат булғандан һуң) II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;''Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988&lt;/ref&gt;.

Хәлит Ҡорбанғәлиевтың наградаһын 1965 йылда ғына Мөрсәлим ҡасабаһында йәшәгән бер туған ағаһы Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтдин Шәмсетдин улына тапшыралар.

== Ғаиләһе ==
Олатаһы Ғәйнетдинов Хисаметдин мулла Ғәйнетдинов [[XIX быуат]] башында күрше Урмансы ауылынан күсерелгән элекке указлы ахун Ҡорбанғәле Тимерәков нәҫеленән була. Уларҙың нәҫелен Илсекәйҙә Тимерәктәр тип йөрөтәләр. Хисаметдин мулла менән Сәхибъямал абыстайҙың алты улы: Шәмсетдин, Ғабиҙулла, Әхмәтвара, Шайкамал, Мөхәмәт, Һаҙый һәм ике ҡыҙы — Ғөррә менән Фәйхүнә — була. Шәмсетдин һәм 1-се ҡатыны Хәкимәнең улдары Мөхәмәтдин менән Хәлит, ә 2-се ҡатынынан — балалары Закуан, Ләбиб, Фәйез һәм Мәрйәм&lt;ref&gt;''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (10.01.1945)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34564729/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Da84ccfad8b30406aa2d90ccbd35eaf50v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1425009328 Орден Отечественной войны II степени, 10.01.1945. Курбангалиев Хамит Шамсудинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230225070152/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34564729/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Da84ccfad8b30406aa2d90ccbd35eaf50v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1425009328 |date=2023-02-25 }}&lt;/ref&gt;

== Хәтер ==
Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улының исеме [[Башҡортостан]]да нәшер ителгән баҫмаларҙа&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 Книга &quot;Память&quot; (погибшие) Салаватский район - 1999. - 478, [2] с.; ISBN 5-295-02200-5]&lt;/ref&gt; һәм БР-ҙың [[Салауат районы]] [[Башҡорт Илсекәйе]] ауылында [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд: 8342 Опись: 50943 Дело: 25

== Әҙәбиәт ==
* ''Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.'' На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988
* ''Ғафаров Хатмулла''. Йылдар һәм кешеләр /&quot;Йүрүҙән&quot;, 58-се һан, 21 июль, 1999 йыл
* ''Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.'' Воины-односельчане (к 70-летию Победы), «Дизайн», 2015
* Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159489215/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Da84ccfad8b30406aa2d90ccbd35eaf50v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_up Курбангалеев Халит Шамсудинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230225070201/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159489215/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Da84ccfad8b30406aa2d90ccbd35eaf50v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_up |date=2023-02-25 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1984025418/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Da84ccfad8b30406aa2d90ccbd35eaf50v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_rvk1073850220  Курбангалеев Халит Шамсудинович (Куртангалиев Хамит, Кугбангалиев Халит Шамсутдинович)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230225070158/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1984025418/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Da84ccfad8b30406aa2d90ccbd35eaf50v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=smperson_rvk1073850220 |date=2023-02-25 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34564729/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Da84ccfad8b30406aa2d90ccbd35eaf50v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1425009328 Орден Отечественной войны II степени, 10.01.1945. Курбангалиев Хамит Шамсудинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230225070152/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie34564729/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%82%26middle_name%3D%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3Da84ccfad8b30406aa2d90ccbd35eaf50v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1425009328 |date=2023-02-25 }}
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01000843072 Книга &quot;Память&quot; (погибшие) Салаватский район - 1999. - 478, [2] с.; ISBN 5-295-02200-5]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусылары]]</text>
      <sha1>irr9uj42xkvfebc3knu4u42azu7ofnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189088</id>
    <revision>
      <id>1302259</id>
      <parentid>1269743</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T23:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9691" sha1="6mk5m0lfldw2mbb0b5ei2d3rb3fwokl" xml:space="preserve">{{Ук}}
''' Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы''' (1906- ?) — ҡыҙылармеец, рядовой, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81332803/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC Курбангалиев Мухамед Хисамитдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226162056/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81332803/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC |date=2023-02-26 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Мөхәммәт Хисаметдин улы Ҡорбанғәлиев [[1906 йыл]]да [[Өфө губернаһы]] [[Златоуст өйәҙе]] Нәсибаш улусына (хәҙер — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Салауат районы]]) ҡараған [[Башҡорт Илсекәйе|Илсекәй ауылы]]нда хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

[[Октябрь революцияһы]] ваҡиғалары алдынан мәҙрәсә белеменә эйә була.

[[1929 йыл]]да атаһы Хисаметдин менән өлкән ағаһы Шәмсетдин Ҡорбанғәлиевтарҙы, кулак синыфы тип иғлан итеп, сәйәси золом ҡорбанына әйләндерәләр, уларҙың малын, мөлкәтен тартып алалар. Атаһы Хисаметдин мулла, өлкән йәштә булғанлыҡтан, хөкөм урынына барып етә алмай, юлда вафат була.

== Хәрби юлы ==
[[1942 йыл]]дың 9 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]] Малаяҙ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улын [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] сафтарына хеҙмәткә саҡырыла.
 
Калинин фронты составына ингән II формирование  145-се уҡсылар дивизияһының 599-сы уҡсылар полкында хеҙмәт итә.

1942 йылдың сентябрендә, ай дауамында, дошман менән алышҡанда батырлыҡ күрһәткәне өсөн [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә. 
&lt;blockquote&gt;5-се уҡсылар ротаһы уҡсыһы ҡыҙылармеец Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтте, 1942 йылдың сентябрендә аяғы йәрәхәтләнеүенә ҡарамаҫтан, 5 фрицты юҡ итте һәм һуғыш яланын ташлап китмәне. Оборонала булғанда ҡоролмалар төҙөлөшөндә лә өлгө күрһәтте. 1906 йылда тыуған, башҡорт, партияһыҙ, Башҡорт АССР-ының Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан РККА-ға саҡырылған&lt;/blockquote&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45173710/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%26middle_name%3D%D0%A5%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26static_hash%3D61186e48c8ea6db32539b6640e838039v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1425009011 Курбангалиев Мухамед Хисамитдинович]&lt;/ref&gt;.
&lt;!-- 
Стрелка 5-й стрелковой роты красноармейца Курбангалиева Мухамеда за то, что он в бою в сентябре месяце 1942 года будучи раненым в ногу уничтожил 5 фрицев и не ушёл с поля боя. Находясь в обороне показывает пример в строительстве сооружений. 1906 г.р., башкир, беспартийный, призван в РККА Салаватским РВК Башкирской АССР.--&gt;

Ватан һуғышынан ҡайтҡас, Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт Хисаметдин улы тыуған колхозында бухгалтер булып эшләй.

== Ғаиләһе ==
Ҡорбанғәлиев Мөхәммәт һуғышҡа алынғанға тиклем ҙур ғаилә башлығы була. Ҡатыны Рәҡиә — Нәсибаш ауылыныҡы. Улдары: Раһип (1929), Акрам (1931), Рәфҡәнә (1933), Зәфирә (1935), Рият (1937), Рәшит (1939), Мөғәллимә (1945) һәм Ғәлимә (1947). 5 балаһы һуғышҡа тиклем, 2 ҡыҙы һуғыштан һуң тыуған. Ҡорбанғәлиева Мөғәллимә апай (сәхнә псевдонимы Рәфиҙә) моңло тауышлы йырсы ине. Уның башҡарыуында «Таштуғай» йыры [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|Башҡортостан телерадиокомпанияһы]] фондындында һаҡлана.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]]
* [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] (21.12.[[1942 йыл|1942]])&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45173710/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%26middle_name%3D%D0%A5%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26static_hash%3D61186e48c8ea6db32539b6640e838039v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1425009011 Курбангалиев Мухамед Хисамитдинович]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы]]
* [[Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улы]]

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд: 33 Опись: 717037 Дело: 1452
* шкаф 48а, ящик 15

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81332803/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC Курбангалиев Мухамед Хисамитдинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226162056/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81332803/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%20%26first_name%3D%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC |date=2023-02-26 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45173710/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%26first_name%3D%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%26middle_name%3D%D0%A5%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26static_hash%3D61186e48c8ea6db32539b6640e838039v2%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=podvigchelovek_kartoteka1425009011 Курбангалиев Мухамед Хисамитдинович]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>6mk5m0lfldw2mbb0b5ei2d3rb3fwokl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ырыҫҡужина Рәзилә Ишбулды ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190050</id>
    <revision>
      <id>1302204</id>
      <parentid>1299424</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13106" sha1="tuquup5mjpe8eyff8qp0iepyzscy6jt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ырыҫҡужина Рәзилә Ишбулды ҡыҙы''' ([[24 апрель]] [[1976 йыл]]) — [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[яҙыусы]]. 2019 йылдан [[Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]ның [[Әҙәбиәт|әҙәби]]-[[Драма (жанр)|драматургия]] бүлеге етәксеһе&lt;ref&gt;[https://teatrnmt.ru/kontakty/  Национальный молодежный театр им. Мустая Карима. Официальный сайт. ГЛАВНАЯ » КОНТАКТЫ: Литературно-драматическая часть. Рыскужина Разиля Ишбулдовна]{{ref-ru}}{{V|30|03|2023}}&lt;/ref&gt;. ... йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар, 2017 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар оюзы ағзаһы, 2004 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы, [[Күгәрсен районы]]ның [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2021). Әҙәби псевдонимы Мәликә Мортазина. 

== Биографияһы == 
Рәзилә Ишбулды ҡыҙы Ырыҫҡужина 1976 йылдың 24 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Баймаҡ районы]] [[Йәнйегет]] ауылында тыуған. 

Башланғыс белемде Йәнйегет мәктәбендә ала. Унан Сибай интернат-гимназияһына уҡыуын дауам итә. Артабан Сибай педагогия колледжында башланғыс кластар уҡытыусылары бүлегендә уҡый. 1996 йылда уны ҡыҙыл дипломға тамамлай. Әммә һөнәре буйынса башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләмәй. Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының журналистика бүлегенә уҡырға инә. 2001 йылда &quot;Журналист&quot; белгеслеге буйынса диплом ала.  

БДУ-ла уҡыған сағында Башҡортостан радиоһының «Ижад» берекмәһендә «Умырзая» авторлыҡ тапшырыуын алып бара. 2001 йылдан «Һәнәк» журналының бүлек мөдире була. 2017-2019 йылдарҙа Башҡортостан Милли музей филиалы – Ш.Ә.Хоҙайбирҙин йорт-музейында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 2019 йылдан БР Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрының Әҙәби-драматургия бүлеге етәксеһе. 

Бала сағынан яҙыша. Уның сатирик, юмористик хикәйәләре (башҡорт, рус, сыуаш телдәрендә), балалар өсөн хикәйәләре, шиғырҙары республикабыҙҙың гәзит -журналдарында баҫыла. 

Бәләбәйҙә уҙғарылған &quot;Илһам шишмәләре&quot;  шиғри фестивалендә ике тапҡыр ҡатнаша. Уның тәүгеһендә, йәғни 2004 йылда “Мин был ерҙе яратам” номинацияһында еңеп сыға. Ә 2013 йылда “Шағир һәм заман” номинацияларында лауреат исемен алды.  

2015 йылда авторҙың &quot;Күк йөҙөндәй зәңгәр күҙҙәр&quot; повесы Башҡортостан Башлығы Грантының дәртләндереү призына лайыҡ булды.

Шулай уҡ Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин премияһы лауреаты.
БР һәм РФ Яҙыусылар берлеге, БР һәм РФ Журналистар берлеге ағзаһы.

== Китаптары ==
* Йәйғор. /Шиғырҙар: Поэтик альманах. Бәләбәй, 2005. 244 б. Башк. 
* Эй әттәгенәһе!.. Юмористик хикәйәләр, монологтар. Өфө: Китап, 2011. 144 б. Башк. 
* Минән һеҙгә ни кәрәк?! Юмористик  хикәйәләр. Өфө: ИП Поляковский, 2013. Башк.(үҙнәшер) 
* Йәштәр тауышы. Голоса молодых. /Проза: Первые произведения молодых авторов прозаиков. Уфа, Китап, 2011. Башк., тат., рус. 
* Йәйғор. /Шиғырҙар: Поэтик альманах. Бәләбәй, 2015. 
* Әҙәби нағыш. / Хикәйәләр, юморескалар, шиғырҙар / Төҙ. С. Шарипов, Л. Абдуллина, Д. Шарафетдинов. Өфө: Китап, 2016. 312 б. Башк., тат. 
* Күк йөҙөндәй зәңгәр күҙҙәр: Повесть, хикәйәләр. Өфө: БР Мәғ.үҫт.институты, 2016. 196 б. Башк. (үҙнәшер) 
* Илһам баҡсаһы: Шиғырҙар. Өфө: БР Мәғ.үҫт.институты, 2016.. 88 б. Башк. (үҙнәшер) 
* Сәхнәләрҙән остоң күктәргә!.. Тамара Хоҙайбирҙина тураһында хәтирәләр. Магнитогорск: Дом печати, 2018. 110 б. Башк. 
* Балҡыш. /Сборник /Сост. Аминев А.М. . Өфө: Китап: 2018. [Эл. изд.]. Башк. 
* Һүнмәҫ йондоҙҙар. Повесть, Хоҙайбирҙиндар тураһында мәҡәләләр. – Магнитогорск: Дом печати, 2019. Башк. (үҙнәшер) 
* Уфимский сатирикон. Антология сатиры и юмора. / Уфа, изд-во &quot;Прокопий&quot;, 2022. 258с. 
* Моң. /Әкиәттәр, хикәйәләр, пьеса. Урта мәктәп йәшендәге балалар өсөн. Өфө: Китап, 2022. 112б.

== Ваҡытлы матбуғаттағы мәҡәләләре ==

* https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-10-16/v-r-zil-yry-uzhina-24423  
* https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2020-10-02/tatly-azap-r-zil-yry-uzhina-24372 
* https://dairagazite.ru/articles/common_material/2021-06-14/tatly-azap-r-zil-yry-uzhina-2363165{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* https://ejansura.ru/articles/telgen-m-bergen-m/2022-08-21/y-yge-kist-r-zil-yry-uzhina-2914119{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* https://hakmar.ru/articles/proza/2019-01-04/r-zil-yry-uzhina-k-l-sh-k-tk-nd-120356{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2020-10-16/r-zil-yry-uzhina-l-o-t-e-r-e-ya-shayaryu-bula-tor-an-h-l-241952 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114152/https://tamasha-rb.ru/articles/common_material/2020-10-16/r-zil-yry-uzhina-l-o-t-e-r-e-ya-shayaryu-bula-tor-an-h-l-241952 |date=2023-05-03 }} 
* https://bashkizi.bashkortostan102.ru/tags/%D0%A0%D3%99%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D3%99+%D0%AB%D1%80%D1%8B%D2%AB%D2%A1%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114152/https://bashkizi.bashkortostan102.ru/tags/%D0%A0%D3%99%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D3%99%20%D0%AB%D1%80%D1%8B%D2%AB%D2%A1%D1%83%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0/ |date=2023-05-03 }} 
* https://bashkizi.ru/articles/be-e-b-ygel-r/2019-04-03/ma-ruy-783309 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114209/https://bashkizi.ru/articles/be-e-b-ygel-r/2019-04-03/ma-ruy-783309 |date=2023-05-03 }} 
* https://henek.info/news/%2B%2B--/2022-10-18/bulma-andy-yu-anda-2993027{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* https://belprost.ru/articles/yumor/2019-09-24/9-2019-razilya-ryskuzhina-vot-tak-syurpriz-rasskazy-perevody-s-bashkirskogo-yazyka-127244{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (...)
* «Илһам шишмәләре» шиғри фестиваленең «Мин был ерҙе яратам» номинацияһы лауреаты (2004)  
* «Илһам шишмәләре» шиғри фестиваленең «Шағир һәм заман» номинацияһы лауреаты (2013) 
* Башҡортостан Республикаһы Президенты грантына конкурс лауреаты - 2015

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* “Яҙмышыбыҙҙы үҙебеҙ теләгәнсә яҙайыҡ...”, &quot;Һаҡмар&quot; гәзите, №3, 20 ғинуар, 2022 йыл
* https://hakmar.ru/articles/m-ni-t/2023-01-23/ya-myshyby-y-ebe-tel-g-ns-ya-ayy-3116015?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=60402485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404042452/https://hakmar.ru/articles/m-ni-t/2023-01-23/ya-myshyby-y-ebe-tel-g-ns-ya-ayy-3116015?utm_source=vk&amp;utm_medium=social&amp;utm_campaign=60402485 |date=2023-04-04 }}
* https://vk.com/club89359635
* https://ye102.ru/articles/2021-10-09/sha-ir-r-zil-yry-uzhina-m-rt-b-le-premiya-laureaty-2536810{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* https://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%A1_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%99%D3%99%D0%BD%D0%B9%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B
* https://bash.news/ru/ashkadar/bezzen-donuya/79619-bezzen-donya-ezebiet-5865 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114839/https://bash.news/ru/ashkadar/bezzen-donuya/79619-bezzen-donya-ezebiet-5865 |date=2023-05-03 }} 
* https://baymak02.wordpress.com/2012/05/28/%D1%8F%D2%A1%D1%82%D0%B0%D1%88-%D1%8F%D2%99%D1%8B%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%BE%D1%81%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B/
* http://libmap.bashnl.ru/node/1111 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114839/http://libmap.bashnl.ru/node/1111 |date=2023-05-03 }} 
* http://lit-web.net/author/ryskuzhunarazilya/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241011205950/https://lit-web.net/author/ryskuzhunarazilya/ |date=2024-10-11 }} 
* https://bash.news/bst/avtograf/83349-avtograf-pisatel-zhurnalist-laureat-premii-im-sh-hudajberdina-razilya-ryskuzhina-34490 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114838/https://bash.news/bst/avtograf/83349-avtograf-pisatel-zhurnalist-laureat-premii-im-sh-hudajberdina-razilya-ryskuzhina-34490 |date=2023-05-03 }} 
* https://lgz.ru/article/-27-6841-06-06-2022/lotereya/ 
* https://www.bashinform.ru/news/social/2021-10-22/v-bashkirii-vruchili-rayonnuyu-zhurnalistskuyu-premiyu-imeni-shagita-hudayberdina-za-2021-god-2557695 
* http://csdb.ufanet.ru/content/view/6321/66/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503114842/http://csdb.ufanet.ru/content/view/6321/66/ |date=2023-05-03 }}
* https://resbash.ru/news/obshchee/2014-12-03/v-sibae-proshla-konferentsiya-molodyh-pisateley-zauralya-1633110{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* https://ufaart.ru/news/k-95-letiyu-balerinyi-i-professora-ugii-tamaryi-xudajberdinoj-vyishla-kniga-vospominanij-o-nej 
* http://shagit.ru/publ/laureaty/rajonnaja_premija/2 
* http://urgaza.ru/persons/282/4982/
* https://elibrary.ru/item.asp?id=35551951 
* http://centrtur.belebeycbs.ru/festpoez.php 
* https://baimaklib.ru/kraevedenie/lit-karta/ 
* https://blvesti.ru/articles/obshchestvo/2022-05-30/blagovarskiy-poet-vyigral-glavnyy-priz-na-prestizhnom-konkurse-2822215{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1976 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Уҡытыусылар]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Журналистар]]
[[Категория:«Һәнәк» журналы хеҙмәткәрҙәре]]</text>
      <sha1>tuquup5mjpe8eyff8qp0iepyzscy6jt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡырымда диндәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191586</id>
    <revision>
      <id>1302265</id>
      <parentid>1240642</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1302265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11883" sha1="1gklatn123r9wy0ae25iep30hug3ayy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡырымда диндәр''' — [[Ҡырым|Ҡырым ярымутрауы]] территорияһында нығынған дини ағымдар йыйылмаһы. 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Ҡырымда илле конфессия һәм дини йүнәлештәрҙең 1362 дини ойошмаһы (1988 йылда 37) теркәлгән&lt;ref name=&quot;kia2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kianews.com.ua/node/10954|title=Крымское информационное агентство|access-date=2013-01-20|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413155111/http://www.kianews.com.ua/node/10954|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;; 1330-ҙан ашыу дини община, 9 дини уҡыу йорто эшләй&lt;ref name=&quot;kia3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kianews.com.ua/node/10954|title=Крымское информационное агентство|access-date=2013-01-20|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413155111/http://www.kianews.com.ua/node/10954|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 690 ғибәҙәт йорто дини ойошмалар файҙаланыуында йәки милкендә була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kianews.com.ua/node/10980|title=Крымское информационное агентство: В Крыму в пользовании религиозных организаций находится 690 культовых зданий|access-date=2013-01-20|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413154859/http://www.kianews.com.ua/node/10980|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 1991 йылдан 2009 йылға тиклем 166 ғибәҙәт йорто, шул иҫәптән 80 [[мәсет]] төҙөлә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kianews.com.ua/node/10983|title=Крымское информационное агентство: В Рескомрелигии опасаются за безопасность людей в культовых сооружениях, построенных с нарушением норм|access-date=2013-01-20|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142720/http://www.kianews.com.ua/node/10983|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Ҡырымдың традицион конфессияларына [[Православие дине|православие]], [[Сөнниҙәр|сөнни йүнәлешле ислам]], [[йәһүдилек]], [[иудаизм]], ҡараимизм, шулай уҡ Ҡырым [[католицизм]]ы һәм әрмән апостол христианлығы инә.

== Христианлыҡ ==
{| class=&quot;graytable&quot;
 | align=&quot;center&quot; |[[Файл:Sevastopol_04-14_img09_Vladimir_Cathedral.jpg|центр|267x267пкс]]
 | width=&quot;2%&quot; |
 | align=&quot;center&quot; |[[Файл:Stary_Krym_Monastyr_Surb_Chacz.jpg|центр|300x300пкс]]
 | width=&quot;2%&quot; |
 | align=&quot;center&quot; |[[Файл:Roman_Catholic_Church_in_Kerch,_Ukraine.jpg|центр|300x300пкс]]
 |-
 | align=&quot;center&quot; |Севастополдәге Владимир православие соборы
 |
 | align=&quot;center&quot; |Иҫке Ҡырымда әрмән изге тәре монастыры (1358) 
 |
 | align=&quot;center&quot; |Керчь ҡалаһындағы католик сиркәүе
 |
|}

=== Православие ===

==== Урыҫ православие сиркәүе ====
Православие Ҡырымда беҙҙең эраның беренсе быуатында гректар килгәс башлана. [[Төрөктәр]] XV быуатта Ҡырымға баҫып ингән осорҙа динендәгеләрҙе эҙәрлекләү башлана. [[Грек теле]]ндә һөйләшеү тыйыла, ҡорамдарҙа ғибәҙәт ҡылыуҙар тик ғына был телдә алып барыла. [[XVIII быуат]] аҙағында Ҡырым [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] составына күсә.

Ҡырымда боронғо һәм урта быуат сиркәүҙәре һаҡланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://crimea-map.msk.ru/139084.html|title=Карты православного Крыма. Православные церкви и монастыри на карте Крыма|access-date=2012-12-02|archive-date=2012-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504002518/http://crimea-map.msk.ru/139084.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504002518/http://crimea-map.msk.ru/139084.html |date=2012-05-04 }}&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта Украина биләмәһендә Мәскәү патриархатындағы Украина православие сиркәүенең 3 епархияһы эшләй: Симферополь, Джанкой һәм Феодосия.

==== Старообрядсылыҡ сиркәүе (старообрядческая церковь) ====
Ҡырым территорияһы юрисдикция йәһәтенән Урыҫ православие старообрядсы сиркәүенең Киев һәм бөтә Украина епархияһына ҡарай; 2015 йылда бөтә Ҡырым мәхәлләләре (Симферополдә Пресвятая Богородица пресвятой Богородицаһы сиркәүе, Краснокаменкала Изге апостолдар Петр һәм Павел сиркәүе) туранан-тура Мәскәү һәм бөтә Русь митрополиты Корнилийға (Титов) буйһона тапшырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ruvera.ru/news/krym_russia|title=Старообрядческие общины Крыма переданы под омофор Московского Митрополита|access-date=2019-07-11|archive-date=2019-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711112545/https://ruvera.ru/news/krym_russia|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың сентябрендә Бөтә донъя старообрядсылар союзы рәйесе, Мәскәү патриархаты составындағы старообрядсылыҡ мәхәлләләре комиссияһының даими ағзаһы Леонид Севастьянов&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.interfax-religion.ru/?act=interview&amp;div=506|title=Не изучив старообрядчества, мы не сможем до конца понять самих себя|access-date=2019-09-17|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917231955/http://www.interfax-religion.ru/?act=interview&amp;div=506|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://starove.ru/izbran/vsemirnyj-soyuz-staroverov-vozglavil-partner-katolikov-iz-rpts-leonid-sevastyanov/|title=Всемирный союз староверов возглавил партнер католиков из РПЦ Леонид Севастьянов|access-date=2019-09-17|archive-date=2019-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902083334/http://starove.ru/izbran/vsemirnyj-soyuz-staroverov-vozglavil-partner-katolikov-iz-rpts-leonid-sevastyanov|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; раҫлауынса, Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуы төбәктә старообрядсының үҫешенә булышлыҡ итә&lt;ref&gt;[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=73355 Крым после 2014 года стал самым быстроразвивающимся центром староверов — глава старообрядческого союза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230512113227/https://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=73355 |date=2023-05-12 }}. 17 сентября 2019.&lt;/ref&gt;.

=== Әрмән апостол сиркәүе ===
XIV быуатта Ҡырымда 65 әрмән сиркәүе һәм монастыры була, уларҙа 150 мең мәхәллә кешеһе була (ярымутрау халҡының 35 проценты, шул иҫәптән Феодосия һәм Судак халҡының 75 проценты).

[[1778 йыл]]да А. В. Суворов [[әрмәндәр]]ҙе һәм гректарҙы Ҡырымдан Донға, Аҙау губернаһына күсерә. 1944 йылда совет хөкүмәте унда ҡалған ҡырым әрмәндәрен Ҡырымдан депортациялай. Әрмәндәр өлөшләтә унда 1960 йылда ғына ҡайта. Әрмәндәр унда өлөшләтә 1960-се йылдарҙа ғына ҡайта. 1990 йылдар башында [[Симферополь]] ҡалаһының төньяҡ биҫтәләрендә әрмән репатрианттары Хайкаван өсөн тораҡ пункты (тәржемәһе «әрмән ауылы» тип тәржемә ителә) төҙөлә. Ҡырымдың ҡайһы бер ҡалаларында Әрмән апостол сиркәүенең Украин епархияһы общиналары бар.

Ялтала, [[Феодосия]]ла һәм Евпаторияла [[Христианлыҡ|христиандар]]&lt;nowiki/&gt;ҙың традицион ҡомартҡылары — хачкарҙар бар.

=== Католицизм ===

=== Протестантлыҡ ===

== Ислам ==
[[Файл:Eupatoria_04-14_img12_Juma_Jami_Mosque.jpg|слева|мини|200x200пкс|Евпаторияла [[Йома Йәмиғ (Евпатория)]] мәсете]]
Ҡырымда [[ислам]]дың таралыуы VII быуатта [[Хорезмшаһтар дәүләте|Хорезм]] һәм [[Волга буйы Болғары]] йоғонтоһо аҫтында башлана. Иң боронғо мәсеттарҙың береһе 1262 йылда Солхатта төҙөлә. 1475 йылдан, ярымутрауға төрөктәр килгәс, [[Сөнниҙәр|сөнни йүнәлешле ислам]] тарала башлай.

XVIII быуатта Ҡырымда, Рәсәй империяһы хакимлығы аҫтында, православие общинаһы өҫтөнлөк итә башлай. [[XX быуат]]тың 20-се йылдары уртаһынан Ҡырым китапханаларынан ислам әҙәбиәте тартып алына бащлай. [[Ҡырым татарҙары]] депортацияланғандан һуң, ярымутрауҙа мәсеттәр һәм мосолман общиналары эшмәкәрлеген туҡтата. 1980-се йылдарҙа кире әйләнеп ҡайтҡас, ислам динен тергеҙеү башлана.

== Йәһүд дине ==
[[Файл:Eupatoria_04-14_img16_Karaimskaya_Street.jpg|справа|мини|200x200пкс|Ҡырымда ғәмәлдә булған берҙән-бер ҡарайым кенассаһы, Евпатория]]
А. С. Фиркович фекеренсә, VI быуатта, ярымутрауға фарсылар килгәс, Ҡырымда әсирлеккә эләккән [[йәһүдтәр]] килә. Большевиктар власҡа килеү менән, йәһүд общиналары һәм [[синагога]]лары бөтөрөлә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.crimea.ru/item_info_big.htm?id=836 Ислам в Крыму: прошлое и настоящее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020113829/http://www.crimea.ru/item_info_big.htm?id=836 |date=2014-10-20 }}
* [http://www.pravoslavie.ru/news/5716.htm Из истории Православия в Крыму]
* [http://www.khachkar.ru/encyclopedia/?id=54 Журнал «Хачкар». Энциклопедия армянской жизни]

[[Категория:Ҡырымда дин]]</text>
      <sha1>1gklatn123r9wy0ae25iep30hug3ayy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт теленең орфоэпияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198711</id>
    <revision>
      <id>1302203</id>
      <parentid>1275487</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43760-96</username>
        <id>48583</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ һөйлəмдең эске мөнəсəбəтен төҙəтеү</comment>
      <origin>1302203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4518" sha1="bf9msl4yit0e6fifbx48oqw7aof7cq6" xml:space="preserve">'''Башҡорт теленең орфоэпияһы''' — уның әһәмиәтле берәмектәренең (морфемалар, һүҙҙәр, һөйләмдәрҙең), өн төҙөлөшөнөң берҙәмлеген тәьмин иткән, шул иҫәптән әйтелеш, баҫым һәм интонация нормаларын үҙ эсенә алған башҡорт теле нормаларының йыйылмаһы.

== Тарихы ==
Башҡорт теленең орфоэпияһының формалашыуы милли башҡорт теленең һәм уның диалектарының әйтелеш үҙенсәлектәренә барып тоташа һәм сәсәндәр, хикәйәселәр һәм башҡалар телмәрендә үҫешә.

XX быуаттың 30-сы йылдарҙа башҡорт әҙәби теле орфоэпияһының төп нормалары барлыҡҡа килә, улар туған башҡорт һүҙҙәрендә һәм үҙләштереүҙәрендә өндәрҙе әйтеү үҙенсәлектәрен, өндәрҙең комбинаторлы үҙгәрешендә фонетик модификацияларҙы һ.б. сағылдыра.

Башҡорт теленең орфоэпия нормалары тәүге тапҡыр Ж. Ғ. Кейекбаев тарафынан «Башҡорт әҙәби теленең орфоэпияһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһында эшләнә (1948).

Башҡорт теленең орфоэпияһын үҫтереүҙә әҙәби әйтелешкә булышлыҡ итеүсе театр, радио һәм телевидение ҙур роль уйнай, улар әҙәби әйтелеүҙе пропагандалай.

Әле башҡорт теленең орфоэпияһы проблемалары менән Өфөләге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] шөғөлләнә.

== Нормалар һәм ҡағиҙәләр ==
Башҡорт телендә орфоэпия түбәндәге ҡағиҙәләрҙе үҙ эсенә ала:

* ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә һәм фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә һүҙ аҙағындағы һәм һуҙынҡылар алдындағы [и] өнө [ий] тип әйтелә, мәҫ., “синфи” синф[ий] һ.б.;
* әгәр ике һүҙ араһында һуҙынҡылар тура килһә, уларҙың береһе төшөп ҡала, мәҫ., “ни эшләй” [нишләй] һ.б.
* урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр аҙағында [б], [в], [г], [д], [ж], [з] яңғырау тартынҡылары һаңғыраулана, мәҫ., “гипноз” гипно[с], “клуб” клу[п] һ.б.; 
* һуҙынҡылар араһында йәки [ҙ], [з], [ж], [й], [р], [л], [ү] тартынҡыларынан һуң [б] өнө [в] тип әйтелә: “китабым” кит[авы]м, “яр буйлап” я[рву]йлап һ.б.; ошоға оҡшаш позицияларҙа [ҡ], [к] өндәре яңғыраулана, мәҫ., “ишек алды” иш[ега]лды, “бал ҡорто” ба[лғо]рто һ.б.;
* әгәр һүҙ -зд, -ст м‑н бөтһә, әйтелештә [д], [т] өндәре төшөп ҡала, мәҫ., “поезд” пое[з], “текст” тек[с] һ.б.

== Әҙәбиәт ==
* Д. Г. Киекбаев «Орфоэпия башкирского языка» («Башҡорт әҙәби теленең дөрөҫ әйтелеше»), Уфа, 1964.
* Юлдашев А. А. «Грамматика современного башкирского литературного языка» — М.: Наука, 1981. — 495 c.
* Ишбулатов Н.Х., Әхтәмов М.Х. Хәҙерге башҡорт теле. Фонетика, графика, орфография, орфоэпия, грамматиканың төп төшөнсәләре, морфеми‑ ка, морфонология, һүҙьяһалыш. Өфө, 2002.

== Һылтанмалар ==
[https://bashenc.online/ba/articles/89724/ ОРФОЭПИЯ]

{{Башҡорт теле}}

[[Категория:Башҡорт теле]]</text>
      <sha1>bf9msl4yit0e6fifbx48oqw7aof7cq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1302206</id>
      <parentid>1302203</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43760-96</username>
        <id>48583</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */  төҙəтеүҙəр</comment>
      <origin>1302206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4518" sha1="diows292yi47rf2ndp32l5nmqx2lxez" xml:space="preserve">'''Башҡорт теленең орфоэпияһы''' — уның әһәмиәтле берәмектәренең (морфемалар, һүҙҙәр, һөйләмдәрҙең), өн төҙөлөшөнөң берҙәмлеген тәьмин иткән, шул иҫәптән әйтелеш, баҫым һәм интонация нормаларын үҙ эсенә алған башҡорт теле нормаларының йыйылмаһы.

== Тарихы ==
Башҡорт теле орфоэпияһының формалашыуы милли башҡорт теле һәм уның диалектарының әйтелеш үҙенсәлектәренә барып тоташа һәм сәсәндәр, хикәйәселәр һәм башҡалар телмәрендә үҫешә.

XX быуаттың 30-сы йылдарында башҡорт әҙәби теле орфоэпияһының төп нормалары барлыҡҡа килә, улар төп һәм үҙләштерелгəн башҡорт һүҙҙəрендəге өндәрҙе әйтеү үҙенсәлектәрен, өндәрҙең комбинаторлы үҙгәрешендәге фонетик модификацияларҙы һ.б. сағылдыра.

Башҡорт теленең орфоэпия нормалары тәүге тапҡыр Ж. Ғ. Кейекбаев тарафынан «Башҡорт әҙәби теленең орфоэпияһы» тигəн темалы кандидатлыҡ диссертацияһында эшләнә (1948).

Башҡорт теленең орфоэпияһын үҫтереүҙә әҙәби әйтелешкә ҙур йоғонто яһаған театр, радио һәм телевидение ҙур роль уйнай, улар әҙәби әйтелеште пропагандалай.

Әле башҡорт теле орфоэпияһының проблемалары менән Өфөләге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] шөғөлләнә.

== Нормалар һәм ҡағиҙәләр ==
Башҡорт телендә орфоэпия түбәндәге ҡағиҙәләрҙе үҙ эсенә ала:

* ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә һәм фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә һүҙ аҙағындағы һәм һуҙынҡылар алдындағы [и] өнө [ий] тип әйтелә, мәҫ., “синфи” синф[ий] һ.б.;
* әгәр ике һүҙ араһында һуҙынҡылар тура килһә, уларҙың береһе төшөп ҡала, мәҫ., “ни эшләй” [нишләй] һ.б.
* урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр аҙағында [б], [в], [г], [д], [ж], [з] яңғырау тартынҡылары һаңғыраулана, мәҫ., “гипноз” гипно[с], “клуб” клу[п] һ.б.; 
* һуҙынҡылар араһында йәки [ҙ], [з], [ж], [й], [р], [л], [ү] тартынҡыларынан һуң [б] өнө [в] тип әйтелә: “китабым” кит[авы]м, “яр буйлап” я[рву]йлап һ.б.; ошоға оҡшаш позицияларҙа [ҡ], [к] өндәре яңғыраулана, мәҫ., “ишек алды” иш[ега]лды, “бал ҡорто” ба[лғо]рто һ.б.;
* әгәр һүҙ -зд, -ст м‑н бөтһә, әйтелештә [д], [т] өндәре төшөп ҡала, мәҫ., “поезд” пое[з], “текст” тек[с] һ.б.

== Әҙәбиәт ==
* Д. Г. Киекбаев «Орфоэпия башкирского языка» («Башҡорт әҙәби теленең дөрөҫ әйтелеше»), Уфа, 1964.
* Юлдашев А. А. «Грамматика современного башкирского литературного языка» — М.: Наука, 1981. — 495 c.
* Ишбулатов Н.Х., Әхтәмов М.Х. Хәҙерге башҡорт теле. Фонетика, графика, орфография, орфоэпия, грамматиканың төп төшөнсәләре, морфеми‑ ка, морфонология, һүҙьяһалыш. Өфө, 2002.

== Һылтанмалар ==
[https://bashenc.online/ba/articles/89724/ ОРФОЭПИЯ]

{{Башҡорт теле}}

[[Категория:Башҡорт теле]]</text>
      <sha1>diows292yi47rf2ndp32l5nmqx2lxez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>UTC+05:00</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201393</id>
    <revision>
      <id>1302215</id>
      <parentid>1301951</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә</comment>
      <origin>1302215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3252" sha1="l55p20rvo9qyh3k1ll9rterp3krpeit" xml:space="preserve">{{Карточка
| имя              = UTC+05:00
| название         = UTC+05:00
| стиль_вверху     = background-color: #FFFF00; color: #000000; font-size: 125%;
| изображение      = [[File:Timezones2025 UTC+5.jpg|300px]]
| подпись          = UTC+05:00 сәғәт бүлкәте донъя картаһында

| метка1   = Хәреф коды
| текст1   = [[Екатеринбург ваҡыты|YEKT]]

| метка2   = UTC-нан тайпылыш
| текст2   = +5 сәғәт

| метка3   = Майҙаны
| текст3   = 3,55 млн км²

| метка4   = Халҡы
| текст4   = ~270 млн кеше

| метка5   = Был поястағы илдәр

| текст5   = 9 ил:&lt;br&gt;{{Флагификация|Әзербайжан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Ҡаҙағстан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Мальдив Республикаһы}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Пакистан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Рәсәй}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Тажикстан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Төркмәнстан}}&lt;br&gt;{{Флагификация|Үзбәкстан}}&lt;br&gt;{{Флаг|Франция}} [[Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре]]

}}
'''UTC+05:00''' — [[сәғәт бүлкәте]].

== Йыл дауамында ==
* {{Флагификация|Казахстан}}
* {{Флагификация|Узбекистан}}
** {{Флагификация|Ҡарағалпаҡстан}}
* {{Флагификация|Төркмәнстан}}
* {{Флагификация|Тажикстан}}
* {{Флагификация|Пакистан}}
** [[Файл:Flag of Gilgit Baltistan.svg|22x20px|border]] [[Гилгит-Балтистан]]
** [[Файл:Flag of Azad Kashmir.svg|22x20px|border]] [[Азат Кәшмир]]
* {{Флагификация|Рәсәй}}:
** {{Флагификация|Башҡортостан}}
** {{Флагификация|Ҡурған өлкәһе}}
** {{Флагификация|Пермь крайы}}
** {{Флагификация|Свердловск өлкәһе}}
** {{Флагификация|Тюменская область}}
** {{Флагификация|Ханты-Манси автономиялы округы}}
** {{Флагификация|Ямал-Ненец автономиялы округы}}
** {{Флагификация|Силәбе өлкәһе}}
** {{Флагификация|Ырымбур өлкәһе}}
* {{Флагификация|Мальдивы}}
* {{Флагификация|Франция}} ([[Францияның Көньяҡ һәм Арктик биләмәләре]]: [[Амстердам (утрау, Инди океаны)|Амстердам утрауы]], [[Сен-Поль (утрау)|Сен-Поль]], [[Крозе утрауҙары]], [[Кергелен (архипелаг)|Кергелен архипелагы]])
* {{Флагификация|Австралия}} ([[Херд һәм Макдональд утрауҙары]])

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
https://timeanddate.com
[[Категория:Сәғәт бүлкәттәре]]

[[en:UTC+05:00]]
[[ru:UTC+05:00]]</text>
      <sha1>l55p20rvo9qyh3k1ll9rterp3krpeit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-10</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201400</id>
    <revision>
      <id>1302252</id>
      <timestamp>2026-08-09T21:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Finnish Air Force Hawker Hurricane warbird and US Navy T-6 Texan warbird in flight over Finland.jpg</comment>
      <origin>1302252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="ab1tcrag8nyt454zn4g5snbtx5wqcc0" xml:space="preserve">Finnish Air Force Hawker Hurricane warbird and US Navy T-6 Texan warbird in flight over Finland.jpg</text>
      <sha1>ab1tcrag8nyt454zn4g5snbtx5wqcc0</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>